j

A

ft

Biblioteka Politechniki Krakowskiej

100000220344

*

• -

WIELKA ENCYKLOPEDYA POWSZECHNA

ILUSTROWANA.

*

i

*

à

S s*

0/3 (ob)

WIELKA

II

min

Lii UilLLUIL

ILUSTROWANA.

TOM

WARSZAWA

Drukarnia Aleksandra Tadeusza Jezierskiego

Ulica Nowy Świat Nr 47.

«i

:

ft°

, 6I3U0TEKA

«té’ NA ¹

y \

-;V

$

i

f

.

/

r

J¹

c

£

*

i

I

f

y

- : - "••

i

OO

<P

/0m¹

,cp

cr

CT

i 4\®

o

-i

DO

/

Æ03B0JIEH0 UEH3yT>0E0

Bapuiaßa — 4 Iïojm 1900 roj,a.

Akc,

e> u- & « Ur

G.

B.

Fig. 1. Gierszt (herb).

D.

się 45°.

Grierwinis lub Gier w i nas, jezioro w powiecie Sejneńskim, przy wsi tejże nazwy, ma 10 morgów obszaru.

Gierymski Maksymilian, jeden z najznakomitszych talentów, jakie malarstwo współczesne wydało; działalnością swoją należy do sztuki ogólno-europejskiej, i na jej tle właściwe a wybitne zajmuje stanowisko. Urodzony w Warszawie 1846 r., ukończył on gimnazyum w 1863 r., a po rocznej z górą pauzie, wstąpił na wydział matematyczny b. Szkoły Głównej w drugiem półroczu 1864 r. Oto karyera, która zdawała się rozwijać przed późniejszym wielkim artystą. Z pomiędzy sztuk pięknych, muzyka większą liczbę chwil w jego życiu wtedy zajmuje, niż początkowa praca nad rysunkami; pragnienia ma-

Griersz był rektorem szkoły w Wielkich Ster-ławskach, w Prusiech Mazurskich, i gorliwym współpracownikiem Gizewiusza w założonym przez niego r. 1842 w Ełku „Przyjacielu ludu“, a potem redaktorem i wydawcą „Kalendarzyka” ludowego, który się rozchodził w 8 000 egzemplarzy.

Orierszt, Görst, Ge er seht. Herb polski z indygienatu. W polu czerwonem trzy szpady, rękojeściami złotemi wlewo, ostrzami na dole do siebie zbliżone. Nad

hełmem w koronie trzy pióra strusie. — Nadany wraz z indygienatem Kry-styanowi Fryderykowi Gör-stowi, oberfajerwerkerowi artylleryi wojsk polskich, w roku 1774 na Litwie osiadłemu. Obecnie her-

bem tym pieczętują się potomkowie tego Krystya-na, którzy nazwisko Görst zmienili na Gierszt.—

Źródła: Borkowski; „Herbarz urzędowy Król. Polskiego”.

Grierunek (niem. Gehrung, Gierung; franc. biais, biaisement). Kiedy gzems, pas—wogóle jakaś ciągła ozdoba architektoniczna, mająca pewien profil,—zbacza pod kątem, wtedy wszystkie człdnkowania dwóch powstających w taki sposób gzemsowych ramion spotykają się na jednej płaszczyźnie, która, jeżeli gzems bieży poziomo, jest zawsze prostopadłą do t. zw. linii gierowej (fr. ligne de mitre), t. j. linii dzielącej na dwie połowy rzut pionowy kąta, jaki tworzą obydwa kierunki. Płaszczyzna ta nazywa się g i erą, spojenie zaś na niej dwóch spotykających się części gzemsu — gierun-kiem. Jeżeli symetryczne dwie takie części spotykają się, jak to najczęściej bywa, pod kątem prostym, wtedy kąt gierunku równa

Jr. Wch.

larskie jednak młodego matematyka musiały być już głęboko wkorzenione: dowodzi tego nadzwyczaj szybki rozwój talentu i prędkie zdobycie wiedzy zawodowej od chwili, gdy stanowczo na drogę malarską się przerzucił. Pierwszym krokiem na drodze, która go na wyżyny doprowadziła, było zapisanie się w dniu 15 marca 1865 r. do nowo naówczas otworzonej szkoły rysunkowej. W szkole tej jednak pod kierunkiem Hadziewieża pracował zaledwie półpiąta miesiąca. Odtąd zaczyna się praca wyłącznie malarska, a jak młody artysta musiał się rozwijać, dowodzi tego wystawienie przez niego w grudniu 1866 r. w lokalu Towarzystwa Zachęty obrazu p. t. „Krajobraz leśny”. G. zaczyna od pejzażów i koni i wierny im pozostaje do śmierci, zmieniając tylko pojęcie treści malarskiej, nie zaś treść przedmiotową swych kompozycyj. Z ówczesnego warszawskiego otoczenia wpływ na młodzieńczą działalność G-ego wywarli: Szermentowski i Juliusz Kossak. W r. 1867 G. wystawia dwa krajobrazy, rysuje do pism ilustrowanych, robi ogromną liczbę stu-dyów i notatek, bądź w Warszawie, bądź w jej okolicach, wreszcie wykończa, słuchając życzliwych wskazówek Kossaka, większą kompozycyę „Kozacy kubańscy, biegnący do ataku”, która mu zjednywa stypendyum namiestnika hr. Berga. W ostatnich miesiącach 1867 wyjeżdża do Monachium i tam przez niedługi czas przebywa w Akademii w szkole prof. Anschiitza i Wagnera, następnie zaś pracuje u siebie, pod kierunkiem Franciszka Adama. Wszystko to razem nie trwa i roku; w 1868 r. posiada G. własną pracownię i zaczyna działalność zupełnie samodzielną. Na Warszawską wystawę nadesłane dwa obrazy: „Cygani” i „Pejzaż południowy” są mocno przez naszą krytykę schłostane. Pierwszym na większą skalę podjętym obrazem był „Powrót pana Tadeusza”; idzie następnie „Wiosna”, która, sprzedana na sztalugach, zaczyna okres szybko rozwijającego się powodzenia i wzrastającej sławy. Nastaje 1869 r., a w jego ciągu otwiera się „Pierwsza wystawa Powszechna Sztuki w Monachium”. G. figuruje na niej z dwoma obrazami: „Pojedynek” i „Wieczornice”. Obrazy te robią go głośnym nietylko w Bawaryi; handlarze i amatoro-wie z Berlina, Wiednia, Londynu i Ameryki zaczynają nabywać każdy jego utwór, umieszczając je następnie bądź w prywatnych, bądź w publicznych galeryach. Częścią zmuszony do tego, częścią dotknięty niesprawiedliwością krytyki, przestaje od tego czasu zasilać wystawy nasze swojemi pracami, które dopiero po jego śmierci, i to w niewielkiej liczbie, mogły się na nich pojawić. Wystawa 1869 r. dała G-emu możność poznania sztuki francuskiej. Czerpie on z zetknięcia się z geniuszem francuskim siły do ostatecznego wyemancypowania się z pod wpływów obcych i staje na tle ówczesnych stosunków artystycznych, jako nowa, świeża, wysoce oryginalna indywidualność. Szybko zdobyte uznanie rośnie z dniem każdym, wnosząc w umysły ogółu przekonanie, że młody ten artysta jest wyjątkowem zjawiskiem w sztuce współczesnej. Kolejno idą po sobie: „Przypadek w drodze”, „Pogrzeb”, „Uszla-banu”, wreszcie „Oddział ułanów na śniegu”. Obraz ten, wystawiony w Londynie w 1870 r., budzi ogólny podziw i przynosi twórcy medal złoty. Wykonany następnie „Rekonensans dragonów”, nabywa do swych zbiorów prywatnych cesarz Franciszek Józef; G. maluje gorączkowo, i szybko wypuszcza w świat: „Wyjazd na polowanie”, „Powrót z polowania” (motywy te przerabiał każdym razem, tworząc nowe obrazy kilkakrotnie);" „Przejażdżka po Wiśle”, „W parku”, wreszcie w 1872 znakomitą „Ulicę podmiejską”, jeden z najlepszych swoich obrazów, odznaczony zywać, zmiana klimatu była konieczną. W Rzymie wymalował największy, ale i ostatni, swój obraz. Było to „Polowanie par force” z czasów rococo, obraz, zamówiony u artysty do Narodowej Galeryi w Berlinie. W dniu 19 kwietnia 1874 r. na posiedzeniu swem publicznem, areo-pag berlińskiej akademii sztuk zaprosił G-ego na honorowego członka tej instytucyi, równocześnie z Matejką. Schorzały i upadły na siłach artysta przenosi się z porady lekarskiej na jakiś czas do Meranu, w końcu do Reichenhalu, gdzie też w dniu 16 września 1874 r., mając niespełna 28 lat, umiera. Pochowany na miejscowym cmentarzu. Z jego śmiercią malarstwo nasze straciło jednego z najpotężniejszych przedstawicieli zdrowego kierunku, opartego na prawdzie i szczerości. Był on realistą w znaczeniu tem, w jakiem istotnie oderwane pojęcie prawdy

mw'- %'

•&

:i

•3

'y*$

//

■f-_

ïr

f-

J’

■.&

5>';

j-:>

A :Â <kài • •. •>.

LÀ J ²

Fig. 4. Gierymski A.

Meissonier’a, z którym ma wiele cecłi pokrewnych, przewyższa go jednak poczuciem kolory-stowskiem. W kolorycie jego czuć wirtuoza, który z bezwiednej prawie potrzeby wewnętrznej znajdzie zawsze właściwy ton, właściwą oznaczy barwą każdy przedmiot, otrzymując w harmonijnie przeprowadzonej całości efekt zamierzony.—O M-nie G-im pisali: Henryk Szaniawski („Tygodnik Ilustrowany” 1872 r.); Aleksander Lesser („Kłosy” 1874); Antoni Sygietyński („Album braci Gierymskich”); Henryk Piątkowski („Biblioteka Warszawska” 1894 lipiec i osobna odbitka, oraz „Tygodnik Ilustrowany” 1899, wrzesień); hr. Mycielski („Sto lat malarstwa polskiego”), a także Witkiewicz, Mćyet i w. in. H- p-

W"

Fig. 3. Gierymski M.

Gierymski Aleksander, znakomity malarz polski współczesny, brat młodszy Maksymiliana (* w Warszawie 1849 r.). Po opuszczeniu gi-mnazyum przez czas jakiś uczęszczał do szkoły rysunkowej, a w początkach 1868 r., wezwany przez brata, podążył do Monachium, gdzie, zapisawszy się do akademii, w prędkim czasie zjednał sobie sławę niezwykle zdolnego ucznia, tak, że namalowawszy w szkole prof. Wagnera cztery zaledwie study a głów, przyjęty został do szkoły kompozycyjnej Karola von Pillotego. Pierwsze swe samoistne obrazki nadsyłał w ciągu 1868 i 1869 r. do Warszawy jak: „Obrazek z czasów Rococo” i „Przed pojedynkiem”. Malował następnie „Po balu”, a wstąpiwszy do szkoły Pillotego „Małgorzatę przy kołowrotku”. Na dorocznym konkursie akademickim w 1878 r. otrzymuje najwyższą nagrodę za szkic kompozycyjny „Kupiec Wenecki” i maluje następnie duży obraz tejże treści, który zakupuje kunsthaendler londyński, Wallis. Wystawiony następnie obraz „Przy lampie” zjednywa mu oklask krytyki niemieckiej. Wyjechawszy w 1873 r. wraz z bratem do Rzymu, maluje tam dwa większych rozmiarów obrazy: „Austerya” i „Gra w Mora”. Po śmierci Maksymiliana, powraca znowu do Rzymu, a około 1879 roku osiada w Warszawie, gdzie bawi lat kilka. Na epokę tę przypadają obrazy osnute na tle życia warszawskiego, jak „Święto trąbek”, „Solec”, „Powiśle”, „Brama na Starem Mieście” i t. d. Rysuje wtedy wielką ilość ilustracyj. W 1889 r. opuszcza Warszawę i kolejno przez ciąg lat kilku zamieszkuje w Paryżu, Krakowie, Monachium. W Krakowie maluje największy swój obraz, „Anioł Pański”, który nabył hr. Miletvski do znakomitej swej galeryi malarzy polskich. Odczuwając z niezwykłą siłą najlżejsze odcienie efektów oświetlenia, Aleksander G. zaczyna studyować spe-cyalnie pogrążone w mroku nocnym miasto, przy zapalonych latarniach gazowych i elektrycznych. Te motywa służą mu do namalowania całego szeregu niezwykle zajmujących utworów, jak: Maksymilian Platz w Monachium”, „Mosty na ekwanie w Paryżu” i t. d. Za jeden z tych obrazów w 1895 r. otrzymał medal 2-giej klasy na wystawie w Monachium, inny zaś został zakupiony do galeryi narodowej w Krakowie. Przez czas swego pobytu w Krakowie za swą artystyczną działalność, a także jako prezes zawiązanego naówczas Towarzystwa artystycznego, otrzymał order Franciszka Józefa. Utwory G-ego są szeroko znane w sferach artystycznych Europy, wystawiał je we wszystkich ważniejszych ogniskach sztuki; w Paryżu w Salonie na Champs de Mars przez kilka lat obrazy jego ; zwracały uwagę siłą koloru i prawdą motywu. W ostatnich czasach wszystkie prawie obrazy artysty przechodzą w posiadanie hr. Milewskiego, który, rozmiłowany w nim, ma w swej galeryi najpiękniejsze jego dzieła. G., wysoko ceniony przez artystów i prawdziwych znawców, mało jest dostępny ogółowi, a to wskutek prze-dewszystkiem wybitnie uwydatniającego się w jego produkcyi żywiołu czysto malarskiego. Żaden z jego obrazów—szczególnie najnowszych, gdy malarz stanął na najwyższym szczeblu swego artystycznego razwoju—nie posiada treści literackiej: przemawia on fragmentem, wyrwanym wprost z życia. Brak jednak owej bajki, owej treści taniego przedmiotu, okupuje G. stokrotnie treścią czysto malarską, wyzyskując życie codzienne, przedstawiając je zawsze z punktu nowego, dotąd nieporuszonego. W obrazach jego uderza ów brak układu dowolnego, jaki cechuje w naturze spotykane sceny. Widać, że artysta, tworząc, ciągle przenosi się myślą w rzeczywistość i jej, jako jedynego materyału, używa. Wyobraźnia jego jest to objektyw, w którym odbija się zarówno silnie każdy spotykany przedmiot. Dla niego staranie się o naśladowanie natury jest jedynym celem. Stąd w o-brazach G-ego istoty żyjące nie są niczem więcej, jeno częścią składową całości, w której pejzaż, powietrze, przedmioty ręką ludzką zbudowane, równomierną odegrywają rolę. Nie posiadając specyalnycli upodobań, lecz kochając naturę, G. każdy przedmiot malowniczy uważa za możebny do zużytkowania. Stąd wyrobił ! w sobie nadzwyczajną wszechstronność; skala

jego talentu jest może naj rozleglej szą ze wszystkich naszych malarzy. W czem jednak G. jest prawdziwym mistrzem, to w wykonaniu swych pomysłów. Linia i barwa są u niego wyzyskane do możliwych granic. Tak wystudyowane pod każdym względem obrazy nie często spo-

tkać

o*

na nawet i u zagranicznych mistrzów, nic więc dziwnego, że w malarstwie naszem zajął jedno z najpiękniejszych miejsc.— O G-im pisali obszerniej Antoni Sygietyński („Album br. Gierymskich”), Witkiewicz („Krytyka i Sztuka”), Piątkowski („Polskie malarstwo spółczesne”).

H. p.

f * r /ł.

I Ai

Łl;4i ■

i" _.

?Ś*i*

js

.f

fe

”-T’ił -,

IM

V'r”

Ji

• 'i

i:. F

Ü^Pt

éi

'p.e

.Lź

>•*

-T    miii---~'w- — -»•    ¹

"s    "••• f; ••.    . — ’

ifesi

i ilii*' t iflpîîpyp

--ÀùS.

__i- ł

¹ '

dii

TV

' 4'-.;

uL ziwH,>r . «■:

< :;i,,f ; Jlt/SĄHŚKIĆH: • •.; ’> ' ■ ^TÄSITHSK«}¹ '

WlfJM

,,

v- >

i-i

•    - X

*'y'

ê.

5i

M.TASZYi

‘V4'é

>«r

Ffeë

i'

*Wt«

-* 5â.⁴’

*“^r

•<?s

; asssr,.

w !

/« ir

0:1

iii roi

fv

4    ••

w~&

233»

F Ff;

:ÿjLÆ

:«sr®

* *ry i i

K ;/ ■ y.F

JU

by

lien

Fig. 5. „Brama na Starem Mieście.” Kopia z obrazu Aleksandra Gierymskiego,

Griese Tiedeman Bartłomiej, biskup war- współczesne o nim sądy, że nie spełniał jak miński (* 1 czerwca 1480 w Gdańsku—f 23 należy swych obowiązków. Po śmierci Dan-października 1550 w Heidelbergu). Piszą so tyszka 25 stycznia 1549 wybrała go kapituła na różnie: Gise, Giso, Gissa. Pochodził z rodzi- biskupa warmińskiego; z powodu wybuchu zarazy ny mieszczańskiej, osiadłej w Gdańsku, gdzie elekt opóźnił swój wjazd, a wkrótce po objęciu ojciec jego, Albert, był burmistrzem. Matką by- biskupstwa zmarł. Jako serdeczny przyjaciel ła Elżbieta z domu Langerbeck. Był uczniem Kopernika, był mu podnietą do napisania i wyda-uniwersytetu lipskiego, gdzie w r. 1495 otrzy- nia dzieła „De revolutionibus”; sam też zajmował mał stopień baccalaureata, później uzupełniał się astronomią, swe wykształcenie na uniwersytetach włoskich, gdzie nabył niezwykle głębokiej wiedzy. Dzięki poparciu burmistrza gdańskiego, Jana Ferbe-ra, zaprzyjaźnionego z biskupem warmińskim, został w r. 1504 kanonikiem warmińskim, gdzie, jako człowiek czynny i wykształcony, już w krótkim czasie wyrobił sobie stanowisko wybitne.

Eug. B.

Griesebrecłlt Ludwik, poeta, pedagog i historyk (* 5 lipca 1792 w Mirowie w Meklemburgii—f 18 marca 1873 w Jasenitz pod Szcze-cinem). Był synem pastora, studya uniwersyteckie odbywał w Berlinie i Gryfii. W r. 1813 wstąpił do wojska i brał udział w kampaniach 1813, 1814 i 1815 r. Od r. 1815 był nauczycielem gimnazyum w Szczecinie. W r. 1848 był przedstawicielem Szczecina w Zgromadzeniu narodowem we Frankfurcie. Ogłosił drukiem: „Zur Ottenfeier” (1824);

(1828);

trzy tomy). To ostatnie dzieło do dziś dnia nie straciło wartości i jest bodaj najlepszem ze wszystkiego, co o Słowianach połabskicli napisano. G. zebrał i zbadał sumiennie wszystek inateryał, jaki w kronikach znaleźć było można, pisał bez uprzedzeń, a choć przebijają w nim sympatye niemieckie, nie dochodzą jednak do uniewinniania gwałtów i bezprawi, na Słowianach popełnianych. Znajomości dziejów wewnętrznych (poł. I t.) wiele naprzód nie posunął; za to dzieje zewnętrzne (reszta I—II i część III t.), stoją dotąd na wysokości zadania. Wydawał też pismo peryodyczne „Damaris” (1860—65, V tomów). Zbiór jego poezyj, „Gedichte”, wyszedł w r. 1867 (2 tomy).—Por. Kern Ludwig „G., als Dichter, Gelehrter und Schulmann” (1875). W. A. Maciejowski „Uwagi nad dziełem L. Gie-sebrechta: Historye Wendyjskie” („Bibl. Warsz.” 1844, I, 583).

Griesebrecłlt F ry d e r y k Wilhelm Benjamin, historyk niemiecki (*    5 marca 1814

w Berlinie—f 18 grud. 1889 r. w Monachium). Studya uniwersyteckie odbywał w Berlinie; pod wpływem Rankego oddał się badaniom historycznym. Przez lat 20 był nauczycielem gimnazyum w Berlinie. W r. 1857 został powołany na katedrę historyi do Królewca, w r. 1862 do Monachium, gdzie był równocześnie dyrektorem seminaryum historycznego i sekretarzem kommis-syi historycznej. W r. 1865 dostał order korony bawarskiej, nadający szlachectwo; w r. 1872 został radzcą tajnym, a w r. 1873 sekretarzem sekcyi historycznej akademii umiejętności. Do Rankego „Jahrb. des Deutschen Reichs unter dem säehs. Hause” napisał G. Historyę Ottona II (1840). W r. 1841 wydał „Annales Altahenses” zaginione ważne źródło do dziejów w. XI, które odbudował z ułamków, cytowanych w pismach późniejszych. Odnaleziony w r. 1870 oryginał Annałów ' potwierdził dokładność re-

„Epische Dichtungen” „Wendische Geschichten” (Berlin 1845,

Chorowity biskup Fabian nie odpowiadał zupełnie swemu zadaniu: podporą biskupstwa i kapituły był G. wraz ze swym serdecznym przyjacielem, Kopernikiem. W czasach tych biskupstwo było narażone na ciężkie przejścia; w' r.

1521 mistrz krzyżacki, Albrecht, rozpędził kapitułę: G. musi uciekać i udaje się z prośbą o pomoc do króla Zygmunta I. W tym czasie (około 1519) otrzymał nobilitacyę. W r. 1523 zaczyna swą działalność pisarską w obronie katolicyzmu. Powodem było przejście na lute-ranizm biskupa sambijskiego, Jerzego Polenza, w 1523. Obronę tego kroku wziął na siebie były domiuikan, Jan Briesman, który w r. 1523 ogłosił w Królewcu 110 tez, przemawiających za nauką Lutra. G. za zachętą Kopernika występuje przeciw tym tezom do walki, pisze dwie broszury, wydane w Krakowie u Vietora w r. 1525. Tytuł pierwszej: „Centum et de-cem Assertionum, quas autor earum Flosculos apellavit, de homine interiore et exteriore otvuXo-Ytxôv” (jedyny zachowany egzemplarz w bibl.

Czartoryskich), drugiej: „Flosculorum Lutherano-rum de fide et operibus av\fa]Xo7txóv”. Są to jedne z najwcześniejszych, a najlepszych, pism w obronie katolicyzmu. W czasie pisania tych broszur został kustoszem warmińskim, wskutek czego zrzekł się probostwa św. Piotra i Pawła w Gdańsku, które sprawował od 1515 r.

Starał się zostać koadjutorem chorego biskupa Maurycego z prawem następstwa, lecz przeszkodził mu król, naznaczając na tę katedrę Jana Dantyszka. Natomiast dostał za to opróżnione po Dantyszku biskupstwo chełmińskie. Przeniósłszy się tam w r. 1538, prócz prac około dyecezyi, oddawał się pisaniu większego dzieła „De regno Christi”; ukończone zaś dawał do czytania Filipowi Melanchtonowi. Utworu tego nie wydał za życia: przekazał go Hozyuszowi, który, nie zgadzając się z wielu ustępami, złożył go w archiwum heilsberskiem. Stąd w czasie napadu Szwedów rękopis zginął bez śladu. Jako biskup chełmiński G. starał się tłumić nowowierstwo, lecz częstokroć dawał się łudzić obietnicom nowo-wierców i brał ich w obronę: stąd też poszły

Kocyki. Powił lluitr. Zeie. 1. T. XXV.

10

Giesecke i Devrient — Gieysztor (herb).

konstrukcyi G-a. W r. 1845 ogłosił „De littera-rum studiis apud Italos primis medii aevi sae-culis”; w latach 1855—88 główne swe dzieło „Geschichte der deutschen Kaiserzeit” (5 tomów), odznaczające się gruntownem wyzyskaniem źródeł, żywą charakterystyką postaci i mistrzow-skiem przedstawieniem wypadków. W r. 1874 objął redakcyę wydawnictwa „Geschichte der europ. Staaten”, zaczętego przez Heerena iUker-ta. Z prac jego wymienić jeszcze należy: przekład Grzegorza z Tours (2    t., w „Geschicht

schreiber der deutschen Vorzeit” 1851); „De Gre-gorii VII registro emendando” (1858); „Deutsche Reden” (1871); „Arnold von Brescia” (1873).

domości. G. wydał także „Die Lehninsche Weissagung” (Erfurt 1849), „Die KöJuische Angelegen-

Ks. A. K. D.

heit” (Lipsk 1838) i in.

Giessbach, południowy dopływ jeziora Brienz, w szwajcarskim kantonie Bern; wypływa ze szczytu Szwarzhorn (2 930 m.) w grzbiecie Faul-horn i po 11 kim. biegu wpada do jeziora. Płynie pośród malowniczych lesistych ścian skalnych, tworząc siedem wspaniałych wodospadów, mających razem 300 m. spadku. Wodospady te

stanowią główny cel turystów, zwiedzających ma-

w. N.

lowniczy Oberland Berneński.

Giesecke i Devrient, księgarnia nakładowa i instytut graficzny w Lipsku, założone w r. 1852 przez Hermana G-go (* 1831) i Alfonsa D. (* 21 st. 1821—f 21 kw. 1878). Po śmierci Devrienta do firmy wstąpili dr Bruno G., brat, i Rajmund G., syn Hermana, który usunął się w r. 1889; na jego miejsce wszedł Alfons D., bratanek założyciela. W r. 1889 G. i D. otworzyli filie w Berlinie. Firma wyrobiła sobie wkrótce uznanie starannemi i gustownemi robotami. W r. 1893 obejmowała drukarnię, litografię, zakłady grawerski i miedziorytniczy; posiadała maszynę parową (o sile 119 koni), motor gazowy (3), 91 pras, 125 maszyn pomocniczych; pracowało w niej 420 osób. Główną gałęzią działalności G-go i D-a jest wyrób papierów wartościowych dla rządu i towarzystw akcyjnych; oddział kartograficzny wydał topograficzne i geologiczne mapy Badenii i Saksonii, Belgii, Hessyi i w. in. Z działu chromolitografii zasługują na uwagę wydawnictwa: Tischendorfa „Codex Sinaiticus” — „Papyrus Ebers” — „Novum Testamentum Vaticanum” (1867); Gebhardta i Harnaeka „Evan-geliorum Codex Graecus Purpureus Rossanensis” (1881); Wilckena „Tafeln zur altern griechischen Paläographie” (1891) —„Codex diplomati-cus Saxoniae regiae”.

Gieseler Jan Karol Ludwik, znany historyk kościelny (* 3 marca 1792 r. w Petersha-gen pod Minden); ukończywszy uniwersytet w Halli, działał jako współpracownik przy miejscowej szkole łacińskiej. Od roku 1817 był współrektorem gimnazyum w Minden, a w następnym roku został dyrektorem gimnazyum w Klewe. W tym czasie wydał dzieło p. t. „Historisch-kritischer Versuch über die Entstehung und die früheren Schicksale der schriftlichen Evangelien” (Lipsk 1818). W r. 1819 powołany został na profesora teologii w Bonn, a od r. 1831 w Getyndze. Już w r. 1824 począł pisać sławne swoje dzieło „Lehrbuch der Kirchengeschichte”, które dopiero po jego śmierci, zaszłej d. 8 lipca 1854 r., wydano ostatecznie w sześciu tomach. Opatrzone licznemi powo-łyWaniami się na najpoważniejsze źródła, stanowi ono niewyczerpany skarb historycznych wia-

Giessen 1) gł. m. obwodu G-ńskiego i pro-wincyi Górnej Hessyi w. ks. Heskiego (Hessen-D.), na pięknej, żyznej, lesistej, łagodnie falistej równinie, na lewym brzegu Lahnu (dopł. Renu), przy uściu doń Wiesecku; krzyżownica dróg żelaznych: Kassel - Frankfurt n. M. - Deutz - G., Koblencya - Ems - G., G. - Fulda, G. - Gelnhausen; siedziba dyrekcyi prowincyonalnej, zarządu obwodowego, sądownictwa i t. p.; 20 571 m-ców (1890). Poza starą dzielnicą o ulicach wązkich powstały nowe z okazałemi budynkami. Uniwersytet (58 profesorów, 593 słuchaczów w r. 1892).—2) Giesseński obwód w prowin-cyi Górnej Hessyi w. ks. Heskiego; 603.72 kim. kw., 74 321 m-ców (1890).

Giesshübel - Puchstein (w Czechach), zakład I zdrojowo-kąpielowy i wodoleczniczy; posiada 4 zdroje szczawy alkalicznej (gaz, kwas węglany i dwuwęglan sody), która przeważnie, w ilości 4 milionów butelek, bywa rozsyłaną. Dojazd od Karlsbadu 11 kilometrów koleją na miejsce.

Giest (ruch), ob. G e s t y k u 1 a c y a.

Gietańskie starostwo niegrodowe. Mieściło się w województwie Wileńskiem, powiecie Wiłko-mierskim. W r. 1771 było w posiadaniu Ejtmina, który z niego opłacał kwarty złp. 1 821 a hy-berny złp. 1 044. Na sejmie warszawskim z r. 1773— 1775 Stany Rzplitej aż dwie oddzielne kommissye wyznaczyły, rozciągając szczególną opiekę nad małoletnią Eufrozyną Tyszkiewiczów-ną dla zabezpieczenia jej praw majątkowych po jej ojcu, Kazimierzu Tyszkiewiczu, staroście gie-tyńskim.

Giewont, góra w Tatrach (1900 m. n. p. m.), wapienna turnia z poszczerbionym grzbietem, widzialna z Zakopanego. Wycieczka na G. wymaga zręczności, jest to bowiem urwista turnia, otoczona przepaściami. Z G-u widać wspaniałą panoramę: naokoło Tatry, pod stopami Podhale z Zakopanem, w oddali ziemię Krakowską. Aa turniach G-u rośnie kosodrzewina, tamże chowa się stadko kozic—pokusa dla kłusowników zakopiańskich. (Walery Eliasz „Ilustrowany Przewodnik do Tatr, Pienin i Szczawnicy”).

Gieysztor czyli Geysztor, Giejsztor, czyli Strzała rozdarta. Herb polski. Na tarczy w polu czerwonem dwie połowy strzały

w. j.

Dr J. M.

I. B.

!l

W. J.

11

rozdartej i ukośnie skrzyżowane między dwiema iH sześciopromiennemi gwiazdami złotemi. hełmem w koronie trzy pióra strusie. —

Herbem tym pieczętują się rodziny Brzeziń-: skich, Buchowieckich,

Dobkiewiczów, Giey-i sztorów, Gitortów, Ja-nuszowiczów, Merłów III i, Więckiewiczów. —

III Źródła: Kojałowicz, pif Niesiecki, Kuropatni-WÈ cki, Małachowski, „Herls barz Królestwa Pol-ggskiego”, Borkowski, Poili laczek.    D-

Gieysztor Jakób Kazimierz (1827 —1897); g urodził się w majątku dziedzicznym Medeksze, III w powiecie Kowieńskim, z ojca Stanisława i matki H Leokadyi Zawiszanki. Wcześnie osierocony, przez Igi stryja Stefana umieszczonym został w szkołach pif kiejdańskich. a następnie w instytucie szlachec-||g| kim w Wilnie. Wyższe wykształcenie otrzymał HÜ w uniwersytecie petersburskim na wydziale praw-llll nym 1844 —1848 r. Obdarzony z natury wyższe-g mi zdolnościami, celował w naukach, a towa-1111 rzyski i uczynny pozyskał szacunek i miłość ko lll lęgów, następnie zaś i sąsiadów, w majątku Igna-llll cogrodzie, który kupił na licytacyi po sprzedali niu rodzinnych Medeksz. Człowiek postępowy gili i humanitarny, był najlepszym panem dla wło-|£ ścian, których los mocno go obchodził. Badał üi różne dzieła, do przeszłości włościan się odnoszące, i sam również wydał w r. 1859 „Głos szlachcica o wolności i równości kmiecej” (Poznań). Kiedy w 1857 r. cesarz Aleksander II wezwał szlachtę do pracy nad urządzeniem bytu włościan, G. wybranym został przez obywateli na delegata kowieńskiego. Na zebraniu delegatów wystąpił z projektem nadania ziemi włościanom, nie poprzestając na uwolnieniu ich od pańszczyzny. Gdy w r. 1861 z woli rządu, dla przeprowadzenia reformy, zawiązały się komitety do spraw włościańskich, ogłaszane drukiem artykuły z posiedzeń komitetu kowieńskiego dowodnie świadczą, z jakiem oddaniem się pracował G. nad zamierzonem wykonaniem owej ważnej reformy społecznej.—Przy pracy nad polepszeniem dóbr włościan G. krzątał się około zawiązania towarzystwa rolniczego kredytowego, około szerzenia wstrzemięźliwości wśród ludu, zakładania ochron i szkółek wiejskich. Począwszy od 13-go roku życia, G. zbierał książki, przeważnie z dziedziny historyi i literatury polskiej, za pośrednictwem księgarzy i antykwaryuszów wileńskich, którzy wzbogacili bibliotekę jego niejednym białym krukiem. Przed r. 1863-m zbiory te wynosiły przeszło 5 000 dzieł i broszur. Studyując owe dzieła, G. nabył niepospolitej biegłości w wyborze i zakupie nowych. Po przydłuższej

i&vFr

3§H£H

•AA

A-'i

..

•Suw-sS

ihm

Fig. 6. Gieysztor (herb).

St. G.

"ITT'

Fig. 7. Gieżycki (herb).

D.

Gieysztor Jakób Kazimierz — Giętkość.

nieobecności w kraju w roku 1872-m osiadł Nad w Warszawie, a gdy okoliczności zmusiły go do szukania zarobku poza szczupłą pensyą inspektora Warszawskiego Towarzystwa ubezpieczeń, założył na współkę z synem, Stanisławem, księgarnię oraz antykwaryat. Na tern polu położył niemałe zasługi, wydawszy 16 katalogów dzieł dawnych i wyczerpanych, w których nabywaniu pierwszeństwo zostawiał książnicom krajowym przed zagranicznemi i osobami prywatne-mi. Dla ludzi pracujących na polu naukowem, oraz dla młodzieży uniwersyteckiej zbiory te stały otworem, a w dodatku G. udzielał chętnie wszystkim żądanych o książkach wskazówek. — Jako rolnik, znający interesa ziemian, od 1880 — 1882 piastował urząd radzcy dyrekcyi Towarz. Kredyt. Ziem. w Królestwie Polskiem. — Od 1874 r. pracował gorliwie w sekcyi czytelni bezpłatnych Warsz. Tow. Dobrocz., której wkrótce stał się duszą i której do śmierci nie opuścił.— Oprócz wspomnianego wyżej „Głosu szlachcica” G. napisał „Listy z nad Niewiaży”, oraz życiorys poety-żołnierza, Ignacego Zawiszy, w „Kuryerze Wileńskim”. W r. 1873 Kraszewski wydał „Rękopis, nadesłany z Syberyi”; w r. 1875 „Po dzięsięciu latach”, w 1876 „Listy”, w 1877 i następnych: „Rozbitek”, „Głos Litwina”, „Partya”, „Trzeci maj”, a w końcu odezwę „Do starszego pokolenia”, zachęcającą ziomków do spisywania pamiętników, któreby dla potomnych były źródłem do poznania przeszłości. O Kobiernickim i Morsztynie krótkie wzmianki po wydaniu icli utworów własnym nakładem (1886, 1896). W „Ency-klopedyi Rolniczej” opracował bibliografię rolniczo-techniczną: był też współpracownikiem „Słownika Geograficznego”. Zostawił po sobie ciekawe pamiętniki, dotąd (1900) nie wydane.

Giez (owad), rodzaj Vestrus; najczęściej oznacza również i inne rodzaje rodziny Vestri-dae (ob. ten wyraz i Gastrophilus).

Gieżycki. Herb polski z nadania. Na tarczy w polu błękitnem półksiężyc srebrny rogami do góry; w nim złoty krzyż kawalerski. Nad hełmem w koronie szlacheckiej dwie zbrojne ręce trzymają dwa miecze. — Nadany Józefowi i Andrzejowi, braciom Gieżyckim, za dzieła rycerskie,

d. 12 listopada 1726 roku, a oblatowany 23-go lipca 1729 ro

ku. — Źródła: „Metryka koronna” (224, str. 356).

Giętkość,    rodzaj    sprężystości, który się ujawnia przy    zginaniu    ciał.    Ciała giętkie są

to ciała,    których    części    po zgięciu odzyskują

ryż 1870).

da do Arvy.

Gig (ang.), łódź przeznaczona dla kapitana okrętu; celem osiągnięcia wielkiej szybkości, jest ona długa (do 9 metr.) a wązka (do 1.6 m.). Na każdej ławce siedzi jeden wioślarz; bywa ich rzadko więcej nad sześciu. Wiosła są bardzo długie i lekkie.

Gig (ang.), lekki wózek dwukołowy, jednokon-

St. L.

poprzednią swą postać i położenie. Pod względem praktycznym ważność szczególną ma G. belek, czyli opór, jaki stawiają działaniu sił poprzecznych, dążących do ich przełamania. (Ob. Zginanie. Sprężystość, Wytrzymałość).

Giffard Henryk, inżynier francuski (* 8 lutego 1825 r. w Paryżu •— f tamże 14 kwietnia

1882). Nauki początkowe otrzymał w „Collège Bourbon” i w r. 1841 wstąpił do biura kolejowego, poświęcając czas wolny od pracy nauce mechaniki. Najwięcej interesowała go kwestya kierowania balonami, czynił w tym względzie liczne próby i d. 28 września 1852 r. wzniósł się balonem o formie podługowatej, kierowanym przez maszynę parową (ob. Aeorostatyka). Próbę powtórzył w r. 1855, gdy jednak praca w tym kierunku zadawalniających nie dawała rezultatów, pracować zaczął nad kwestyą najłatwiejszego sposobu zasilania kotłów parowych wodą. Wynalazkiem t. z w. wpryskiwacza automatycznego (injecteur automatique) (oh.), który opatentował w r. 1858 i zastosował do parowozów i parostatków, nietylko okrył się wielką sławą, ale i milionowej dorobił się fortuny. Zajmował się również konstrukcyą parowozów, przeznaczonych dla pociągów pośpiesznego biegu, oraz konstrukcyą wagonów, zabezpieczających od wstrząśnień. Znaczne wydawał summy na budowę balonów „captifs”. W czasie wystawy paryskiej w r. 1867 funkcyonował balon na polu Marsowem objętości 5 000 m. k. W r. 1868 G. zbudował balon objętości 12 000 m. k., który był czynny w Londynie tylko przez jeden dzień, w r. zaś 1878 urządził stałą kommunikacyę napowietrzną pomiędzy Tuileries a Paryżem, która trwała przez cały ciąg wystawy. Cały swój ma jątek zapisał na cele humanitarne i naukowe, tworząc różne stypendya swojego imienia. Napisał: „Calcul du travail dépensé pour avoir un point d’appui dans l’air” (Paryż 1853); „Notice théorique sur l’injeeteur-automoteur” (Paryż 1860); „Description du premier aérostat à vapeur” (Pa-

E. D.

Gifford Wilhelm, publicysta angielski (* w Ashburton w kw. 1756 r. — f w Londynie 31 grudnia 1826). Otrzymał wykształcenie elementarne i był przez czas jakiś uczniem szewc-kim. Jego intelligencya i pociąg do czytania zwróciły na siebie uwagę kilku osób, które dostarczyły mu środków do kształcenia się i wysłały go do uniwersytetu Oxfordzkiego. Później opiekował się nim lord Grosveuor. Napisał wtedy dwie satyry „The Baviad” (1794) i „The Moeviad” (1795), przez które narobił sobie wielu nieprzyjaciół i wdał się w głośną kłótnię z pisarzami J. Williamsem i J. Wolcotem. G. był w blizkich stosunkach z przywódzcami parlamentarnymi; Canning umieścił go na czele czasopisma „Anti-Jacobin or Weeckly Examiner” (1797), który ścigał grubemi satyrami wszelkie idee postępowe w polityce albo w literaturze

i ośmieszał twórczość nowoczesną. W nagrodę za to dostał kilka synekur. W latach 1809--24 wydawał czasopismo konserwatywne „Quarterly Review” (1809), z którego zrobił najpoważniejszy organ torysów. Ustąpił z redakcyi z powodu nadwątlonego zdrowia. Oprócz artykułów w „Anti-Jacobin” i „Quarterly Review” zostawił przekład Juvenalisa (1802), wydał Massingera (1805), Ben Jonsona (1816), Forda (1827) i Shir-leya.

Giffre, potok górski w Sabaudyi, prawy dopływ Arwy, wypływa z zachodniego stoku góry Buet (3 110 m.) i gór łączących ją ze szczytem Dent du Midi. Powstaje z połączenia dwóch potoków źródłowych: Giffre Haut i Giffre Bas; drugi z nich tworzy kaskadę na 400 m. wysoką, zwaną Dardou Jordaune. Oba potoki łączą się poniżej Sixt, następnie połączony

potok przyjmuje Risse i po 50 km. biegu wpa-

w. N.

St. L.

ny, z siedzeniem na tyle dla służącego.

Giganci (po grecku nvavxeç^olbrzymi), według Homera olbrzymie, dzikie i zuchwałe plemię, mieszkające w okolicy Hyperei, a zatem w sąsiedztwie Trynakii (Sycylii), tak samo wszakże, jak Cyklopi i Feakowie, z bogami spokrewnione; królem ich był Eurymedon; dla sprośnych czynów wytępili ich ze szczętem bogowie. U Hezyoda występują oni jako istoty boskie; są to bowiem synowie Gei, powstali z krwi okaleczonego Uranosa, olbrzymiej postawy, uzbrojeni w lśniącą zbroję i ogromne oszczepy. Dopiero Pindar i późniejsi poeci opowiadają o walce ich z Zeusem i innymi olimpijskimi bogami, utworzonej wyraźnie na wzór starodawnego podania o Tytanomachii, t. j. walce Tytanów z bogami. Otóż Gea, oburzona na uwięzienie Tytanów (ob.) w Tartarze, urodziła z Uranosa G-ów, jako straszliwych olbrzymów, z długiemi, szorstkiemi włosami na głowie i brodzie, z przerażająco dzikim wyrazem twarzy, zamiast nóg mających smocze ogony. Przeznaczyła ich matka, aby walkę podjęli z Zeusem i innymi bogami. Na polach Flegrejskich, które źródła starożytne w rozmaitych okolicach, jak: w Tessalii, na trackim albo macedońskim półwyspie Palleue, w Arkadyi, Kampanii, na krańcach zachodniego świata, zawsze jednakże w okolicach o wulkanicznym charakterze, podają, przypuścili oni szturm do Olimpu, uzbrojeni w potężne odłamy skał i płonące pnie dębowe. Zawrzała straszliwa walka, t. z w. Gig an tom ach i a (dosłownie— walka Gigantów), w której jednakże, gdy Herakles z pomocąr przybył, bogowie zwycięstwo od-

Gigantolit — Gigoux Jan.

13

nieśli. Pomiędzy G-ami wyszczególniani są: tunków; jednym z pospolitszych jest G. acicula-Alkyoneus i Porfiryon, obaj olbrzymi najzaciętsi ris. Purpurowa G. mamillosa należy do roślin w walce z Zeusem, dalej Agrios, Efialtes, Pal- lekarskich, używana pod nazwą „karagenu”; słu-las, Enkelados, Klytios, Thoon, Hippolytos, Po-lybotes, Eurytos, Chthonophylos, Eryzychthon,

Ochthaios. Sztuki piękne przedstawiały G-ów jako skrzydlate potwory, niektórych z łbem i z łapami lwiemi, innych znowu w zupełnie ludzkiej postaci. Najstarszem plastycznem przedstawieniem Gigantomachii, jakie się do naszych czasów dochowało, jest odkryta niedawno rzeźba, pochodząca ze szczytowej fasady t. zw.

Skarbca Megärejczykó w w Olimpii z VI wieku, dzieło z wyraźnym charakterem szkoły Dypoinosa i Skyllisa. Metopy ze wschodniego fryzu Partenonu w Atenach, które również Gi-gantomachię przedstawiały, zniszczone zostały brutalną ręką, lub też zwietrzały. Z fryzu w Pryene dochowały się tylko nieliczne szczątki z Gigantomachii. Najwspanialsze, najgorętszem życiem kipiące, przedstawienie Gigantomachii ocalało z fryzu olbrzymiego ołtarza w Per gamo nie (ob.), dzisiaj przepyszna ozdoba muzeum berlińskiego. Oprócz tych dzieł plastycznych ży też jako materyał do otrzymywania galare-przechowały się jeszcze liczne przedstawienia towatej substąncyi „agar-agar”.

Gigantomachii, malowane na wazach.—Wszystkie barwne podania mityczne o G-ach i walce ich z bogami najlepiej wytłómaczyć można jako wyraz uosobienia gwałtownych wybuchów wulkanicznych i trzęsień ziemi, które przed wiekami, szczególnie w południowych krajach, często się powtarzały. Już starożytne źródła nastręczają dostateczną wskazówkę, albowiem podają, że niektórzy G-i leżeli przywaleni wyspami i górami wulkanicznemu, jak np. według Kallimacha, leżał Enkelados pod Etną, a według świadectwa Filostrata Alkyoneus pod Wezuwiuszem, zionąc dymem i ogniem straszliwym.

Por. Mayer M. „Giganten und Titanen” (Berlin 1887); Stark „Gigantomachie auf antiken Reliefs”

(Heidelberg 1869); Koepp „De Gigantomachiae in poeseos artisque monumentis usu” (Bonn

S. Drz.

<:•

|V.

7hm

Fig. 8. Gigartina mamillosa.

E. S.

Gigha, wyspa, należąca do archipelagu He-brydów, naprzeciwko półwyspu Cantyre, od którego oddziela ją cieśnina, przeszło 5 km. szero-

w. N.

ka. Obszar 20 km. Q.

1883).

Gigantolit, minerał, odmiana rozłożonego korderytu, znana z miejscowości Tammela w Fin-landyi. Występuje w kształcie słupów dwu-nastobocznych, barwy zielonkawej, przenikniętych w szczelinkach łupliwośei blaszkami chlo-rytu.

z. w.

Gigantomachia, ob. Giganci.

Gigartina, g i gar ty na, rodzaj, należący do grupy krasnorostów (Rhodopfiyceae czyli Flo-rideae). Należą tu wodorosty morskie, posiadające plechę obłą lub spłaszczoną, widlasto lub też pierzasto gałęziące się, o mięsisto-galareto-watej konsystencyi, dochodzące 0.3 metra długości i porastające kępkami na kamieniach podwodnych i muszlach. Rodzaj G. zawiera do 30 gatunków, zamieszkujących wszystkie morza; w morzach europejskich spotyka się około 5 ga-

Giglio, wyspa na morzu Tyreńskiem, w pobliżu wybrzeża Toskanii, o 15 km. na zachód półwyspu Argentario. Rozciąga się z północo-zachodu na południo-wschód na długość 8 km., jest górzysta, lecz urodzajna, posiada sławne łomy granitu.

Gigoux Jan, malarz i rysownik francuski (* 1809 r. w Besançon—f 1894). Kształcił się w Paryżu w Szkole sztuk pięknych, zwrócił na siebie uwagę zuawców trzema portretami, wy-stawionemi w Salonie paryskim w 1832 r. U-prawiając następnie przeważnie malarstwo historyczne, G. nie zaniechał i nadal malowania portretów, zwłaszcza osób wybitniejszych, które poważał i z któremi chętnie wchodził w bliższe stosunki, biorąc zawsze gorący udział w ruchu umysłowym, artystycznym i literackim swojej epoki. Do najlepszych portretów jego pędzla należą: portret Fouriera i generała Donzelota (oba w muzeum luksemburskiem), Cousidéranta i Lavirona, a z Polaków: księcia Radziwiłła i generała Dwernickiego. Wybitniejsze z większych obrazów jego są: Kleopatra próbująca trucizn, Samarytanin, Aresztowanie w epoce terroryzmu, Na pustyni i wreszcie najsławniejszy z obrazów G. Ostatnie chwile Leonarda da Vinci z [r. 1835, obecnie w muzeum miasta rodzinnego autora—Besançon. Gdy obraz ten wraz z portretem Dwernickiego (z r. 1833), po wielu latach, znowu wystawionym był w Paryżu na widok publiczny w 1889 r., wywołał ogólne zdumienie,

w. X.

s. s.

G., jako utwór muzyczny, tanecz-

A. Pol.

W. N.

W. J.

temperatury ogrząnein.

Gil, po hiszpańsku znaczy Idzi.

Gil V i c e n t e, dramaturg portugalski, oh. V i c e n t e.

Gil Polo Kacper, poeta hiszpański, oh.

Konst. Woj.

że już w owej epoce artysta potrafił wyzwolić się z więzów panującego klasycyzmu i wlać tyle prawdy życiowej w swoje postaci, tyle zdrowego naturalizmu. Naturalizm ten widocznym jest nawet w obrazach G. treści religijnej, w Saint-Germain l’Auxerrois. Wogóle należy zaznaczyć, że G. przykładem własnym popierał usiłowania szkoły Delacroix, walczącej ze skrajnym kierunkiem owoczesnycli klasyków, szukających idealnej, zimnej, formalnej „beauté suprême”; G. miał odwagę malować zwykłe typy, nieraz brzydkie, ale prawdziwe, a portretując osoby współczesne, wybitniejsze, nie malował szablonowych bohaterów, ale ludzi żywych, podobnych do oryginału. Jako artysta G. był wielostronnym; prócz malarstwa uprawiał rysunek, litografię, a nawet i literaturę. Jako ilustrator

G. ozdobił Pieśni Bérangera i Gil Blasa, do którego wykonał około sześciuset rysunków. Jako pisarz zaznaczył swój talent w książce zatytułowanej „Causerie sur les artistes de mon temps” (1885). Umysł wszechstronny i wrażliwy na nowe prądy w dziedzinie sztuki, G. osta-tniemi czasy zmienił swój koloryt, dążąc do tonów jaśniejszych, jak to widać na portrecie „Młodej dziewczyny” w muzeum luksemburskiem. Piękny zbiór rysunków swoich G. ofiarował muzeum miasta rodzinnego. G. nie stworzył własnej szkoły, ale ukształcił kilku artystów, jak Baron, François, Hanoteau.

Gigue, franc, i włos. giga, ang. Jig v. Jigg, nazwa starego tańca w bardzo szybkim ruchu, w takcie trójkowym (³/₈, ³/₄, ⁶/₈, ⁹/₈, lJ/₄, ia/₈, ’7io i t* P-)-ny, składał się zazwyczaj z dwóch okresów ośmiotaktowych, z których każdy miał repety-cyę; w suitach jednak dawnych G. miała formę rozszerzoną i składała się z kilku części. Tak również nazywano żartobliwie w Wiekach Średnich pierwotną formę wioli (Viella, Fidel), która dała początek skrzypcom dzisiejszym, a z kształtu była nieco podobną do szynki (gigue). Ta nazwa przyrosła później w Niemczech do skrzypiec (Geige).

Giguela, rzeka w Hiszpanii, w prowinc. Nowej Kastylii, prawy dopływ Guadiany. Bierze początek w pobliżu Cuenęy, płynie na południo-zachód przez pustynną równinę La Manszy, gdzie w zwykłym stanie utrącą wodę i przestaje płynąć; przy wysokim stanie wody, gdy dosięga do niej z prawej strony rzeka Biansa-res, G. płynie dalej i łączy się z podobnąż rzeką Zancara, nadpływającą od strony lewej. Od tego miejsca do połączenia z Guadianą (na wysokości blizko 600 m.), rzeka nosi nazwę bądź G-i, bądź Zancary. Długość całej G-i wynosi około 200 km.

Gihon (rzeka), ob. Amu-Darya, Eden.

Gijon, miasto nadmorskie w prowincyi hiszpańskiej Oviedo, w dzielnicy Asturyjskiej; około 43 000 m-ców (1897); szkoła marynarzy, kąpiele morskie, fabryka tytoniu; port dla m. Oviedo, z którern łączy G. kolej żelazna. Wywóz rudy miedzianej, węgla kamiennego, żelaza, soli chlorowych, antymonu, kasztanów, drzewa; wywóz machin, zboża, zwłaszcza kukurydzy, tkanin, smoły, oleju i t. p.

Gil (Pyrrhula coccinea). Ptak z rzędu śpiewających, rodziny Łuszczaków. Odznacza się krótkim, bardzo grubym dziobem. Ma pióra na grzbiecie szare, na skrzydłach i ogonie ciemno-błękitne, szyja zaś i cały spód ciała są koloru czerwonego. Zamieszkuje lasy Europy i Azyi. Słynie z łatwości, z jaką się wyucza gwizdania łatwych melodyj, o tyle tylko jednak, o ile bardzo młodym był wyjęty z gniazda. Pisklęta takie karmić należy nasieniem maku

i konopi, zmieszanem ze śliną i do odpowiedniej

a. k.

Polo.

GU de Hontannon v. de Ont an non, nazwisko rodziny architektów hiszpańskich. Pierwszy z nich, Juan G. de H., był twórcą planów i wykonawcą nowej katedry w Salamance, rozpoczętej w r. 1513, którą po jego śmierci (prawdopodobnie w r. 1531) budował Juan de Alava, a następnie Rodrigo G. de H., syn Juana G-a. — Podług planów tegoż Juana Gila wzniesioną została w r. 1522 katedra w Se-gowii. W roku 1511 był on wezwany do Sewilli w sprawie rekonstrukcyi tamtejszej katedry. Z dwóch synów jego starszy, imieniem Juan, miał dozór nad robotami prowadzonemi przez ojca, którego zastępował w czasie jego nieobecności; młodszy zaś, Rodrigo, jak wyżej wspomniano, objął budowę katedry w Salamance, którą prowadził do r. 1577. Rok ten jest datą jego śmierci.

Gil y Zarate Antonio (* w Eskorialu 1796

r.—f w Madrycie 1861), poeta hiszpański, cieszący się ogromnym wpływem i powodzeniem w pierwszej połowie XIX-go stulecia. Jego rozgłośny dramat Karol drugi („Carlos segundo el hechizado” Madryt 1837), wzorowany na utworach Wiktora Hugo i przedstawiający w rysach silnych, dosadnych i z mocno jaskrawem zabarwieniem najokropniejsze zboczenia dawnych dziejów hiszpańskich, wstrząsające na widzach sprawił wrażenie i przyczynił się niemało do podniecenia w Hiszpanii współczesnej dążeń wolnomyślnych i postępowych. Z innych jego tragedyj godne są jeszcze uwagi: „Dona Bianca de Bourbon”, „Rosmuuda”, „Don Alvaro de Luna”, „Masanielo”, „Guzman el Bueno”, ostatnia najwyżej ceniona pod względem artystycznym. G. oddawał się też działalności politycznej i naukowej. W rewolucyjnym 1820 r. należał do ministeryum spraw wewnętrznych; po-

W. Gr,

w. N.

w. N.

tem był profesorem liistoryi w liceum madryc-kiem i członkiem Akademii. W r. 1850 zajmował się czynnie kwestyą reformy szkolnej i napisał w tym przedmiocie znakomite dzieło („De la Instruccion publica en Espana” Madryt 1855, 3 tomy). Oprócz tego pozostawił studya o znakomitych dramaturgach hiszpańskich złotego wieku, oraz bardzo ceniony i wielokrotnie wydawany podręcznik literatury („Manual de literatura” Madr. 1846, 3 t., wyd. 9-e 1884). Zbiór jego dzieł dramatycznych p. t. „Obras dramati-cas” wydany w Paryżu 1850, z biografią.

Gila, rzeka zachodniej części Ameryki Północnej, lewy dopływ Colorado. Bierze początek na zachodnich stokach gór Mimbres, płynie w kierunku zachód., z licznemi zakrętami, przez wyżyny Nowego Meksyku i Aryzony, łożysko jej jest wązkie, skaliste, bieg bystry. Po otrzymaniu prawego dopływu Salado (Salt River) rzeka przepływa pustynię Gila, gdzie utrącą wiele wody; to też jest żeglowną tylko dla małych statków i tylko na 150 km. od uścia do Colorado pod Arizona City (st. Yuma). Cała długość rzeki wynosi blizko 1 000 km. W dolinie Gili i jej dopływów, zwłaszcza Salado, napotyka się liczne zwaliska i ślady kanałów irrygacyjnych, co świadczy o tem, że ta pustynna obecnie okolica była niegdyś gęsto zaludniona.

Grilaki, lud we wschód. Syberyi, nad dolnym Amurem, w północnej części wyspy Sachalin.

G. są narodem mieszanym z Tunguzów i Ai-nów; pokrewieństwo z Ainami wyraża się obfitością porostu włosów na brodzie, spotykaną „ u wielu Gilaków, co ich różni od innych ludów mongolskich. G. zajmują się głównie rybołówstwem i polowaniem. Język G-ów należy pod względem budowy do przystawkowych, przyczem jednak zajmuje stanowisko odosobnione śród innych pierwotnych języków syberyjskich. Nazwa G. jest książkowa; sami oni nazywają siebie Ni-bach, co znaczy „ludzie”.

Crilan, kraina Iranu w Azyi zachodniej, zachodnia część wązkiego nadbrzeżnego pasa, ciągnącego się między morzem Kaspijskiem i łu-kowatemi górami Elburs, na szerokość od 30— **10 km. Góry otaczają G. od południa i połud. zachodu, a dochodząc swemi północno-zachodnie-mi rozgałęzieniami do morza, tworzą też granicę G u na północnym zachodzie od kraju Zakau-kazkiego; na połud. wscli. zaś G. jest oddzielony od Mazenderanu (wschodniej części tego samego pasa) rzeką Sefid Temisz Surkhan. Elburs stanowi wyniosły półkolisty krystaliczny wał, przerwany tylko szerokim wyłomem rzeki Sefid Rud. W tych granicach G. ciągnie sięńia przeszło 200 km. długości i składa się z dwóch różnych części: z północnego stoku gór i z błotnistej nadbrzeżnej niziny. Cała ta kraina pokryta jest bujną roślinnością i tylko wązki pas piasków u brzegu morskiego oddziela niby żółtą wstęgą ciemną zieleń lasów od zamglonego błękitu wód. G., wciśnięty między morze i góry, krajobrazowo niczem nie przypomina krain Iranu, leżących po drugiej stronie gór: tamte są pustynne, ta tonie w żywiołowej roślinności. Buj ność ta kończy się na szczytach gór; po drugiej stronie zaczyna się odrazu pustynia. Kontrast jest niezwykle ostry (obok lasów ścielą się pola ryżowe w pobliżu mieszkań, z wyniosłych buków zwisają olbrzymie krzewy winne). Z północnych stoków gór spływają ku morzu liczne potoki; tylko jeden Sefid Rud (po persku rzeka Biała), płynący z wnętrza wyżyny, tworzy wyłom w Elbursie; w górnym swym biegu rzeka ta nosi nazwę Kizil Uzen (tj. rzeka Czerwona). Nazwy te pochodzą od barwy wód, zależnej od różnych gruntów, przez które się toczą. Nazwa Sefid Rud służy rzece od uścia w górę do Mendżylu, w pobliżu którego S. R. przyjmuje największy swój prawy dopływ, Szah Rud, płynący z połud. wschodu. Kizil Uzen bierze początek w Kurdystanie, tj. w górach południowo-wschodniej części zewnętrznego Irańskiego łu-ku, płynie zygzakowato, tworząc granicę między prowincyami Irak Adżenu i Aderbidżanem. Rzeka ta jest spławna dla statków średniej wielkości, poniżej wyłomu.—Pod względem klimatu

G. należy do pasa podzwrotnikowego. Wybrzeże z powodu swego nizkiego położenia jest najgorętsze : średnia temperatura roku wynosi -[-18.5°, średnia lipca blizko -[-30°, średnia stycznia -f-10°. Mrozy są bardzo rzadkie, ale na najwyższych szczytach Elbursu śniegi leżą długo, łub nawet wiecznie: ze szczytu Demawendu śnieg nie znika nigdy, z gór gilańskich Semam, Derrek i Massule znika rzadko kiedy, a na innych szczytach leży przynajmniej w zimie. Co do systemu wiatrów, to w zimie wieją one ze wschodu i północo - wschodu od głównego azya-tyckiego maximum ciśnienia; w lecie wieją przeważnie z północy i północo-zachodu ku rozgrzanej wyżynie Iranu i wogóle ku azyatyckie-mu barometrycznemu minimum, którego położenie jest bardziej południowe, niż zimowego maximum. Wiatry te, rozpędzając się po stokach gór, sprowadzają skroplenie tak, iż pod względem opadów kraj ten zajmuje dość wyjątkowe stanowisko. Nigdzie mianowicie w równej odległości od oceanu nie spotykamy tak obfitych opadów. Co do pory opadów, to, jak we wszystkich krajach podzwrotnikowych, przeważają opady zimowe; w lecie wiatry, wiejące od morza Kaspijskiego, sprowadzają opady przeważnie tylko w górach, gdyż nizina jest bardzo gorąca; w każdym jednak razie powietrze i tutaj posiada wielką wilgoć. . W jesieni i w zimie wiatr, wiejący od morza, sprowadza skroplenie już i na nizinie, jako zimniejszej wtedy od morza. G., wraz z Mazenderanem otoczony zewsząd krajami suchemi, przedstawia analogię z północ-nem wybrzeżem Berberyi- afrykańskie jednak jest suchsze. Porę deszczu przerywa niekiedy

nagle wiatr gorący i suchy, zwany Badig- i bagien. Lecz i obecnie, oddzielony od Per-lierm; w przeciągu jednej doby wysusza on ba- syi górami, ciąży przez morze Kaspijskie ku gniska, albo pokrywa je tak twardą i grubą Rossyi; tu już w dawnych czasach sięgały wy-skorupą, że można je przebywać konno. Ba- prawy korsarskie kozaków (Stenka Razin); jakiś digherm wieje nieraz bez przerwy cały tydzień, i wtedy występują pożary, które niszczą nieraz całe miasta i lasy. Normalnie jednak powietrze jest tu bardzo wilgotne, co w czasie upałów sprawia wrażenie łaźni, wywołuje poty, pryszczenie się skóry i źle działa na system nerwowy; prócz tego gorąco i wilgoć na nizinie wywołują gnicie śród bujnej roślinności, a stąd zabójcze wyziewy; to też przysłowie perskie mówi: „Jeśli chcesz umrzeć, idź do G-u.” Wyżej wymienione warunki klimatyczne pozwalają na uprawę roślin podzwrotnikowych, a nawet i zwrotnikowych: w G-e spotykamy wszystkie prawie gatunki drzew europejskich: na górach rosną lasy naszych gór i puszcz, nizinę zaś pokrywają drzewa owocowe naszych ogrodów i owoce południowe krajów śródziemnomorskich; drzewa są tu oplątane lianami i latoroślą winną. Z roślin zbożowych kwitnie głównie uprawa ryżu, który zastępuje chleb.-—Fauna tutejsza wykazuje

czas nawet kraj ten należał do Rossyi, która zbliża się tu z jednej strony od doliny Kury, z drugiej od zajętej w nowszych czasach doliny Atreku.—Pod względem administracyjnym G. (mający około 200 000 m-ców na 11000 km. kw.) dzieli się na kilka prowincyj.—Z miast szczególniej godnem uwagi jest Reszt, stolica kraju, w pobliżu zatoki, na połączeniu której z morzem leży właściwy port, Enzelli (handel jedwabiem). Z powodu zbudowania kolei zakas-pijskiej morze Kaspijskie ożywiło się i miasto to zyskuje na znaczeniu. Dawniej głównym punktem handlu z Kaukazem, Armenią i Rossyą był Tebrys; obecnie, z powodu wyżej wspomnianej kolei, punkt ciężkości handlu przeniósł się ku portom jnorza Kaspijskiego. Reszt stał się też od tego czasu głównym portem pomienionego morza i Persyi północnej; port jego jest wprawdzie niedogodny, ale blizkość Teheranu i dogodna droga przez wyłom Sefid Rudu zmniej-

w. N.

Gilb art James William (* 1791 r. w Londynie — f tamże 1863), finansista i ekonomista angielski. Finansową działalność rozpoczął od skromnej posady aplikanta w jednym z prywatnych banków londyńskich, poczem był kasyerem banku w Birmingham, dyrektorem irlandzkiego banku prowincyonalnego w Kilkenny, a w 1834 r. został kierownikiem świeżo wtedy utworzonej insty-tucyi banku akcyjnego londyńsko-westminsterskie-go, który podniósł swemi zdolnościami finansowemr na najwyższy szczebel rozwoju. Za jego wpływem czeki prywatnych banków w Anglii dopuszczone zostały do obrotów kompensacyjnych w londyńskiem „Clearing-house’ie” (t. j. insty-tucyi, załatwiającej wypłaty za pomocą kompensat). Parlament powołał go na rzeczoznawcę w sprawach banków akcyjnych. Za zasługi na polu bankowem i na rynku pieniężnym otrzymał w 1860 r. pensyę dożywotnią w summie 1500 f. st. ‘Był członkiem „Royal Society”. Z większych dzieł ekonomicznych ogłosił: „A practical treastise on banking” (Londyn 1827 r.), „The history and principles of banking” (tamże 1827), „History of banking in Ireland” (tamże 1836), „History of banking in America” (tamże 1837), „Logic of banking” (tamże 1865). Wszystkie jego dzieła wyszły w 6-u tomach w 1865

st. Ą. K.

w rozmieszczeniu wielką zależność od stosun- szają poniekąd jego wady. ków hypsometrycznych; da się podzielić na faunę górską, podgórską i n i z in n ą: niedźwiedź, jeleń i lampart nie schodzą nigdy na nizinę; szakal unika gór, wydra żyje tylko na nizinie na uściach rzecznych;, ostrowidz jednak i dzik zamieszkują zarówno niziny jak i góry; niektóre znów zwierzęta zmieniają swe miejsca zamieszkania, stosownie do pory roku: lato przepędzają w górach, zimę na nizinach; do takich należy tutejszy tygrys, identyczny z indyjskim.

Gilbert Langley (Legieus, de 1’Aigle), lekarz z drugiej połowy wieku XII i z początku XIII, niewiadomo czy był Anglikiem czy Francuzem; kształcił się pono w Salerno, następnie zaś był lekarzem przybocznym Huberta, biskupa kantuaryjskiego. Gilbertus Anglicus

Szakale są tu prawie zwierzętami domowemi; w dzień włóczą się po ulicach osad ludzkich, w nocy zaś wdzierają się do mieszkań, porywają drób, pożerają produkty spożywcze, nawet skórzane obuwie. Dziki są bardzo tępione, nie dla mięsa, gdyż użycia jego zabrania ko-ran, ale z powodu, że niszczą pola ryżowe; dlatego śród tych pól widać liczne szałasy na kołach, gdzie mieszkańcy urządzają zasadzki na dzika. Fauna ptasia jest bardzo obfitą; w górach spotykamy orła, nad brzegiem morskim i na bagnach nadbrzeżnych żyje chmarami ptactwo wodne i t. d. Ze zwierząt domowych hodowane jest bydło rogate, owce i konie. Kwitnie tu hodowla jedwabników.—Mieszkańcy G-u dzielą się na autochtonów irańskiego pochodzenia i przybyszów. Pierwsi na nizinach zowią się Gilekami, w górach noszą różne roku. nazwy od prowincyi, które zamieszkują. Kobiety Gileków odznaczają się urodą, mężczyźni silną budową ciała; szczególniej jednak siłą i odwagą odznaczają się górale. Do przybyszów należą Kurdowie, mieszkający nad Szah Rudern i Sefid Rudern, oraz Turkomani. — G., należący politycznie do Persyi, długi czas (ob.) niekiedy błędnie poczytywany bywa za był niezależny dzięki niedostępności swych lasów jedną z nim osobę. — Porów. H. Haesera

Dr J. p.

parciem dworu i nigdy niedostatku nie doznawał. Twórczość jego była przeważnie satyryczna, pobudzona przez oburzenie przeciw okropnemu zepsuciu współczesnej epoki, ukrywającemu się pod pozorami wysokich intellektualnych i humanitarnych dążeń. W swoich wzorowanych na Juvenalisie satyrach: Wiek osiemnasty (Paryż 1775), Moja apologia (tamże 1778); w ostrym, niekiedy gwałtownym tonie gromi G. wyuzdanie obyczajów ówczesnego społeczeństwa i wyuzdanie negacyjnych dążeń filozofii i literatury ówczesnej. Natomiast w swoich Odach nowych i pa-tryotycznych („Odes nouvelles et patriotiques” Paryż 1775) okazuje się niekiedy poetą-dworakiem i wysławia rzekome cnoty Ludwika XV, oraz kilku innych podobnych mu możnych rozpustników. Zbiorowe wydanie jego dzieł, ogłoszone naprzód w 1788 r., potem kilkakrotnie

w. G.

historique” (T. II, str. 548).

Gilbert Piotr Julian, malarz francuski (* 1783 w Brest — f 1860 r. tamże); był specyali-stą w malowaniu widoków morskich, a zwłaszcza bitew morskich. Niektóre z licznych obrazów jego, zamówionych przez zarząd marynarki, przedstawiające ważniejsze zwycięstwa floty francuskiej, w pierwszej połowie XIX stulecia, zdobią dotąd ściany Wersalu. G. był gruntownym znawcą rzeczy i spraw, odnoszących się do marynarki; obrazy jego odznaczają się wyborną znajomością perspektywy powietrznej i właściwym kolorytem.

Gilbert Emil Jakób, architekt francuski, profesor architektury (* w Paryżu 3 września 1793 r.—f tamże 31 paźdz. 1874 r.). Był sy-

„Lebrb. d. Gesell, der Med.” (wyd. 3-e, T. I, str. 711).

Gilbert sir Humphrey, marynarz angielski (* około r. 1539 — f 9 paźdz. 1583). Spowinowacony był przez matkę z Walterem Ra-leighem; wstąpił młodo do marynarki; otrzymał ranę pod Hawrem (26 paźdz. 1563). W r. 1571 miasto Plymouth wybrało go do parlamentu, gdzie się niczem nie odznaczył. Po niefortunnej wyprawie do Niderlandów przez pięć lat pozostawał w bezczynności; w ciągu nich ułożył kilka projektów wypraw dla porobienia odkryć i zaszachowania Hiszpanii („Discourse of a Discovery for a Niw Passage to Cataia” 1576 r.). W roku 1578 dostał wreszcie pozwolenie na urządzenie dalekiej wyprawy, z tytułem gubernatora kolonii, którą założy. Flotę jego jednak rozproszyli Hiszpani w okolicy Zielonego Przylądka; resztki G. przyprowadził do Plymouthu w maju 1579 r. Wyruszył na morze powtórnie w r. 1583; d. 5 sierpnia zatknął flagę angielską w porcie St.-Jean na New-Foundland. G. jest w ten sposób założycielem pierwszej kolonii angielskiej w Ameryce północnej. Zginął w podróży powrotnej podczas rozbicia się okrętu. Został po nim ciekawy projekt, zatytułowany: „The Erection of (Queen Elizabethes) Academy in London for Education of ber Ma-jesties Wardes and others the Youths of no-bility and gentlemen”. Wydał go Furnivall (1869).

Gilbert Gabryel, dramaturg francuski (* około 1610 r. w Paryżu—f około 1680). Przeszedł na protestantyzm i był przez czas jakiś sekretarzem księżny de Rohan, a od r. 1657 rezydentem królowej szwedzkiej Krystyny przy dworze francuskim. Zostawił poemat „1’Art de Plaire”, wzorowany na „Ars amandi” Owidyusza, i 9 tragedyj, które mają już tylko znaczenie historyczne; jego „Rodogune” (1644) jest, zdaje się, plagiatem, popełnionym na współczesnej sztuce Corneille’a, pod tym-że tyt. napisanej. Tragedyę „Téléphonte” napisał do spółki z Richelieu’m.

Gilbert Mikołaj Józef Wawrzyniec, poeta francuski (* w Lotaryngii 1751—f w Paryżu 12 listopada 1780 r.). Młodo bardzo rozpoczął swój zawód twórczy od poematu p.t. Nieszczęśliwy poeta (Nancy 1772), którym ubiegał się daremnie o nagrodę Akademii francuskiej. Poczytując się za bardzo skrzywdzonego przez doznany zawód, napisał ostrą satyrę przeciw akademikom i, przybywszy wkrótce do Paryża, zbliżył się z F r éro nem (ob.), znanym antagonistą Woltera i całego racyonalizmu ówczesnego. Ponieważ jako przeciwnik panującego kierunku literackiego pozostał nieznany szerszemu ogółowi, a umarł młodo wskutek nieszczęśliwego spadnięcia z konia, więc stąd powstała o nim zupełnie bezpodstawna legenda, jako o zapoznanym poecie, zmarłym z nędzy w szpitalu, kiedy w istocie rzeczy Gilbert cieszył się pobyło powtarzane.

Gilbert Mikołaj Piotr (” w r. 1751 w Breście—f d. 19 grudnia r. 1814 w Paryżu), lekarz wojskowy. Chirurgii wyuczył się w Breście, w szkole przy tamtejszym szpitalu marynarki; w r. 1770 odbył wyprawę do Indyj Wschodnich, po powrocie z niej uczęszczał na wydziały lekarskie w Paryżu i Angers, a osiągnąwszy dyplom doktorski, zatrudniał się wykonawstwem lekarskiem w Landernau, Mortaix i Rennes. Po wybuchu rewolucyi wstąpił znów do służby i od r. 1796 zajmował stopień lekarza naczelnego armii, w czasie pokoju nauczał też jako profesor w Paryżu. Towarzysząc wojsku odbył wyprawy do San Domingo i wszystkie wojny od r. 1806 do 1812; przez ostatnie dwa lata życia swego był czynny w paryskim szpitalu Val-de-Grâce. Z pism jego, zajmujących się przeważnie służbą wojskowo-lekarską, wymieniamy, jako nas bliżej obchodzące: „Histoire médicale de l’armée française à Saint-Domingue en l’an XI, ou mémoire sur la fièvre jaune etc.” (Paryż 1803; tłom. niem. Berlin 1806) i „Tableau historique des maladies internes... qui ont affligé la grande armée dans la campagne de Prusse et de Pologne etc.” (Berlin 1808).— P or. „Biographie médicale” (T. IV, str. 42) i „Diction.

Dr J. p.

s. s.

nem budowniczego. W r. 1811 wstąpił do Szko- ques sur la diffraction de la lumière” 1863), ły politechnicznej, później odbywał studya w pra- j nad obrotem ciał (1878, 1879), nad funkcyami cowni Bartłomieja Vignona i w Akademii Sztuk Sturma (1867), rozprawy historyczne o procesie Pięknych, gdzie w r. 1822 uzyskał pierwszą Galileusza (1869 i 1872) itp. Prace G-a ogłoszone nagrodę za projekt sali Opery. Był wysłany na są przeważnie w pismach Akademii belgijskiej koszt rządu dla dalszego kształcenia się za gra- w „Comptes rendus” Akademii paryskiej i w „Nou-nicę i czas dłuższy spędził w Rzymie, pracując velles Annales de Mathématiques”, tam nad odtworzeniem świątyni Jowisza w Ostii. Gilbert William Schwenck, ulubiony ko-Powróciwszy do kraju, szedł szybko po szcze- medyopisarz angielski (* 18 list. 1836 r. w Lon-blach karyery i został naczelnym budowniczym dynie). Studyował prawo w Londynie, w latach i inspektorem częściowym robót w prefekturze 1857—62 był urzędnikiem w biurze Rady Taj-Sekwany, oraz generalnym inspektorem w radzie nej, od r. 1864 adwokatem; później oddał się inżynierów cywilnych. Z wielu prac G-a wy- zupełnie literaturze. Pierwsza jego komedya, mienić należy: Szpital dla obłąkanych „Dulcamara”, wystawiona została w r. 1866; i kaplicę w St. Maurice (Charenton); więź i e- rozpoczęła ona długi szereg sztuk, przeważnie nie de la Nouvelle-Force, zwane powszech- krotochwilnej treści, z których największe po-nie Mazas, i nową Morgę na końcu wyspy wodzenie miały: „An old Score” „The palace of Cité w Paryżu. G. rozpoczął również budowę truth”, „Ages ago”, „Happy Arcadia”, „Ran-gmachu Prefektury policyi na Quai des dall’s thumb”; sztuki czarodziejskie: „Pygmalion Orfèvres i nowego Szpitala Miejskiego and Galatea”, „The wicked world”, „Broken w parafii Notre-Dame. Roboty te kończył pó- hearts”; poważniejsze dramaty: „Charity”, Sweet-źniej jego szwagier i zarazem współpracownik, hearts”, wreszcie „Gretchen” (1879), niefortun-Diet.—G. był członkiem Instytutu, sekretarzem- na próba opracowania legendy o Fauście. Pisał archiwistą Szkoły Sztuk Pięknych i jednym z dy- też udatne libretta do oper komicznych Artura rektorów Centralnego Stowarzyszenia architektów, Sullivana („Her Majesty’s sliip Pinafore”, „The w którem prezydował od r. 1854—64. — Młod- pirates of Penzance”, „Patience”, „The Mika-szy brat Emila, Narcyz G. (* w Paryżu 23 lu- do”); wydał zbiór wierszy homorystycznych p. tego 1795—f tamże 18 lipca 1860 r.), był rów- t. „Bab ballads” (1868). Zbiorowe wydanie je-nież zdolnym budowniczym i brał udział w wie- go utworów dramatycznych wyszło p. t. „Origi-lu robotach prywatnych, prowadzonych przez nal plays” (1875 — 81; 2 części.), brata.    Konst, woj.    Gilbert de Limborch, ob. Fuchs Gilbert.

s. D.

Gilbert Franciszek Ambroży, rzeźbiarz francuski (* 1816 — f 1891 r.). Pracował głównie w kierunku dekoracyjnym; robił wyborne modele dla bronzowników i złotników, przytem restaurował umiejętnie dawne zabytki rzeźbiarstwa, jak np. w katedrze w Reims. Jego dłóta są między innemi: rzeźby ornamentacyjne na gmachu giełdy w Marsylii; w sali, zwanej Des Pas-Perdus, w pałacu sprawiedliwości w Paryżu; grupy i jeden z frontów w Tuileryacli, a także płaskorzeźby, zdobiące bibliotekę Luwru w Paryżu.

Gilbert sir John, malarz i rysownik angielski (*1817 wBlackheath w Kent—fi 897 w Londynie). Z obrazów olejnych i akwarel G a najbardziej znane są: Otello przed senatem i Królowa odwiedzająca rannych. Z bardzo licznych rysunków i ilustracyj jego, pełnych werwy i bardzo pomysłowych, największe uznanie pozyskały ilu-stracye do Szekspira, wydanego przez Rout-

8. S.

s. s.

St. A. K.

Gilbert Płlilaretus, ob. Fuchs Gilbert. Gilbert’a akt (Gilbert’s act), taką nazwę nosi wydane w 1782 r. w Anglii prawo, uzupełniające przepisy o opiece nad ubogimi. Prawo to pozwala kilku gminom łączyć się w celu ogólnego zarządzania sprawami ubogich, zakładać wspólne domy dla ubogich, chorych, opuszczonych matek i dzieci, a nadto tworzyć t. zw. „Gilbert’s Corporations”, t. j. zjednoczenia, powołujące wspólnych urzędników („Guardians”) do oszacowania i poboru podatków na cele wspierania ubogich. Ci urzędnicy poszukują także zajęcia dla ubogich.

ledge’a.

Gilbert Ludwik Filip, matematyk belgijski (* 7 lutego 1832 w Beauraing—-j- 4 lutego 1892 w Louvain), profesor matematyki i mechaniki w uniwersytecie katolickim w Louvain. Napisał kurs analizy nieskończonostkowej (wydanie drugie 1878), kurs mechaniki analitycznej (18.77). Z licznych prac specyalnych, przez G-a ogłoszonych, zasługują na uwagę jego badania nad uginaniem się światła („Recherches analyti-

Gilberta (Kingsmill) wyspy. Archipelag w Polinezyi, na południo-wschód wysp Marshalla, przecięty równikiem. Wyspy G. ciągną się łańcuchem z północo-wschodu na południo-wschód od 3°22' szer. pu. do 2°40' szer. pd., między 172° i 177° dług. wsch. Gr. Długość tego łańcucha wynosi przeszło 850 km. Obszar 400 km. [[]. Ludności blizko 40 000. Ważniejsze z tych wysp, podzielonych na trzy grupy, są następujące:

7 km. □

1) Grupa północna albo wyspy Scarborough. Makin

Butaritari (albo Pitt). Marakei (Mathew). .    .

Apaiang (Charlotte) . Tarawa (Knox lub Knog) Maiana (Hall).

. 13 km. □ • 16 „

.    .    30

.    .    25

35

25 „

25

• 10 „ •    30    „

Głów-

W. N.

Mns.

2)    Grupa Centralna albo wyspy Simpson.

Kuria (Woodle).......

Aranuka lub Naruti (Henderville) .

Apamama (Simpson, Hopper, Harbotle) 17 „

3)    Grupa południowa albo wyspy Bishop.

Nonuti (Sydenham) .

Taputeua (Drummond)

Peru (Francis).....

Nukunau (Byron) ....

Onoatoa (Clerk) ....

Tainana (Rotcher lub Chase) .

Arorai (Hope)......

Są to wyspy koralowe, nizkie; wszystkie prawie zawierają laguny. Żyzność ich jest mała; drzewo chlebowe napotyka się rzadko, lasów kokosowych i pandanusowych również niewiele. Fauna jest też, naturalnie, uboga, nawet ptaki są rzadkie. Ludność jednak dość gęsta, osady leżą po stronie wewnętrznej wysp, na wybrzeżach lagun. Mieszkańcy mają ciemną barwę skóry i włosy często kędzierzawe; mężczyźni chodzą nago, kobiety noszą przepaski; tatuowanie (wyjąwszy twarzy) jest w powszechnem użyciu. Zwyczaje odnoszące się do umarłych są w wielu razach wstrętne: żona sypia przez wiele tygodni ze zmarłym mężem, matka nosi nieżywe dziecko, aż ciało z niego zacznie odpadać, a następnie oczyszcza kości i jeszcze je nosi. nem pożywieniem mieszkańców są owoce pan-danusa, orzechy kokosowe i ryby. Przemysł ogranicza się wyrobem oliwy kokosowej i wybornych łodzi. Pod względem języka (jak i cech fizycznych) mieszkańcy należą do grupy mikro-nezyjskiej, z pewnemi domieszkami polinezyjskie-mi; główną zasadą religii jest cześć przodków; missyonarze protestanccy rozprzestrzeniają tu chrześciaństwo.—Odkrywcą tego archipelagu był żeglarz angielski, Byron, w roku 1765; potem bliżej poznali go Marshall i Gilbert. Pierwszy opis geograficzny tych wysp zawdzięczamy Kotzebuemu, ale najdokładniejsze szczegóły, odnoszące się do nich, zostały pomieszczone w sprawozdaniu z wyprawy amerykańskiej pod wodzą kapitana Wilkesa w 1841 r. Od r. 1892 archipelag G. znajduje się pod protektoratem Anglii.

Gilbertus Porretanus (Gilbert de la Por-r é e), znakomity francuski filozof scholastyczny (* w Poitiers ok. r. 1070—f 1154 r.), od 1142 biskup Poitiers. G. należał do rzędu najrady-kalniejszych realistów średniowiecznych (ob. No-minalizm i Realizm) i tak zwanym uni-wersaliom (ob.) byt realny i samodzielny przyznawał z wielką stanowczością, jakkolwiek ten ich byt od bytu przedmiotów poszczególnych odróżniał, mianowicie zaś odróżniał dwa rodzaje substancyi (ob.): to, co istnieje (subsistens) i to, przez co coś istnieje (subsistentia). O przedmiotach poszczególnych twierdził, że są i sub-systują (sunt et substant), o uniwersaliach zaś, że są, ale nie subsystują (sunt, sed non substant). Rzeczy, które są i subsystują, nazywał konkretnemi, używając tego wyrazu w zna-czeuiu pochodnem nie od „concerno” (skupiać), lecz od „concresco” (zrastać się) na oznaczenie czegoś, w czem „subsistens” i „subsistentia”, są zrosłe w jedną całość organiczną i nie-rozdzielną. W tern znaczeniu uważał Boga za istotę konkretną. G. był jednym z najśmielszych i najsubtelniejszych dyalektyków swego czasu, niecofających się przed żadną widoczną dla siebie konsekwencyą logiczną, choćby go ona do sprzeczności z nauką Kościoła doprowadzała. To też postawił potępioną na synodach w Paryżu (1147) i Reims (1148) tezę, że boskość („divinitas”) w Bogu jest wprawdzie z Bogiem samym zrosła, ale nie jest z nim identyczna; jest ona formą (ob.), przez którą Bóg jest Bogiem, jak w człowieku ludzkość, czy też raczej człowieczość („humanitas”) jest formą, przez którą człowiek jest człowiekiem. Najbardziej przez prawomyślnycli teologów, głównie zaś przez św. Bernarda (ob.) atakowanym punktem doktryny G-a było, dość zresztą niewyraźnie sformułowane, twierdzenie, że w pojęciu jedności Trójcy Świętej jedność ściąga się do owej formy, do boskości, nie zaś do Boga, jako do istoty konkretnej. Wywołało to oskarżenie G-a o wiarę w trójbóstwo, i w końcu na synodzie w Reims G. sam twierdzenie swoje odwołał. Z nielicznych, jak się zdaje, pism G-a doszły do nas tylko dwa: „Commentarius in Boetii Theologi-ca”, wydrukowany w wydaniu bazylejskiem dzieł Boecyusza (ob.) w r. 1570, i „De sex prin-cipiis”, drukowane w dawniejszych wydaniach łacińskich dzieł Arystotelesa (przy „Organon”), a oddzielnie w Lipsku w r. 1507.

Gilbertus Anglicus, lekarz angielski z końca wieku XIII, najdawniejszy ze znanych autorów lekarskich w Anglii. Był, jak na swe czasy, mężem światłym i oczytanym, obeznanym z dawnymi pisarzami greckimi, szczególnie z Hippokratesem i Aleksandrem z Traiłeś u; mimo to podlegał zupełnie przesądom i zabobonom wówczas panującym, oraz uległ wpływowi arabskiemu, chociaż się z nim w duszy nie godził; sam to wypowiada, że wolałby leczyć podług zasad Hi pp o krat e s a, gdyby się nie obawiał narazić się przez to na zarzut, iż jest dziwakiem Wielkim i długim rozgłosem cieszyło się ongi dzieło jego, nazywane „Laurę a” albo „Rosa anglicana”, drukowane poraź pierwszy w r. 1510 u Michała de C apel la w Lugdunie p. n. „Compendium medicine, tam morborum universalium, quam particularium, non dum medicis sed et cyrurgicis utilissimum“ (po raz drugi druk. w Genewie w r. 1608); w księdze tej dziś nas tylko zaciekawić może rozdział o trądzie, rzeczywiście godzien uwagi. Nieraz G. A. mylnie brany bywa za jedną osobę z Gilbertem Langleyein (ob.).—Por. H. Haese-

R.

ra „Lehrb. d. Gesch. der Med.” (wyd. 3-e, T. I, powstał instytut „gegildan”(congildoner=:consocii), str. 711).

Gilbertyt (Dżyl b er ty t). Nazwa oznaczająca żółtawe lub zielonawe masy mineralne o jednolitym połysku i składzie zbliżonym nieco do muskowitu, występujące w Kornwalii.

W górach Kruszcowych występują o podobnych własnościach i składzie promieniste lub kuliste skupienia niewyraźnych blaszek sześciokątnych.

Gatunek mineralny niepewny; zdaje się być złożonym produktem wietrzenia, zawierającym przeważnie muskowit.

St. A. K.

Dr J. P.

z. w.

Gilchrist John B., oryentalista angielski (* w Edymburgu 1759 —f 1814); ukończywszy studya lekarskie, wstąpił na służbę do kompanii Indyjskiej i w r. 1783 udał się do Kalkuty. Kompania wówczas od swych urzędników wymagała jedynie znajomości języka perskiego. Przyodziany w kostium krajowy, G. podróżował po całym Indostanie, ucząc się różnych dyalek-tów, a potem wydał wiele dzieł, przez które między funkcyonaryuszami kompanii rozpowszechnił znajomość tych narzeczy. Jego słownik an-gielsko-indośtański i gramatyka indostańska, wyszły w Kalkucie 1787 — 90. Z porady lorda Wellesleya, gubernatora generalnego, zamianowany dyrektorem kollegium Fort-William w Kalkucie, z urzędu swego czuwał nad wydawnictwem dzieł, poświęconych study om języków wschodnich. Z powodu złego stanu zdrowia powróciwszy w r. 1804 do Anglii, od r. 1816 do 1826 zajmował w Londynie katedrę języków wschodnich, założoną tam przez kompanię Indyjską.

Gilda (po niem. Gilde), cech albo bractwo kupieckie, stowarzyszenie kupieckie. G-ami (z łacińska convivia) nazywano jeszcze w czasach pogańskich, przeważnie w krajach północy odbyware, uroczyste biesiady, połączone z ofiarami. Sam wyraz wyprowadzają jedni ze starogermańskie-go: geldan albo geltan—płacić, a inni z nazw ofiary pogańskiej: gielt, kelt. Związku historycznego pomiędzy temi prastaremi gildami, a średniowiecznem urządzeniem gild badacze dziejów wykryć nie zdołali. Mimo to utrzymuje się domniemanie, że bractwa w Średnich Wiekach, które nazwy tej używały, były dal-szem rozwinięciem biesiad pogańskich, zwłaszcza, że i w tych późniejszych G-ach biesiada na ogólny koszt była ważną częścią składową urządzenia. G-y średniowieczne były pierwszą formą stowarzyszeń i rozciągały się na wszystkie prawie dziedziny życia: na religijną, obyczajową, prawną i polityczną. G-y w tern znaczeniu stanowiły, przynajmniej podług badaczów niemieckich, zjawisko czysto germańskie, choć wytworzyły się później u Judów romańskich i słowiańskich. Podług Gierkego i Nitzscha, G-y były też zawiązkiem gmin miejskich. W Anglii G-y ukazują się już około X w. i tutaj wówczas

t. j., podług naszych dzisiejszych pojęć, stowarzyszonych, sojuszników w ścisłym związku. Później, w miarę rozwoju życia, urabiały się różne szczególne G-y, jako to: religijne, obronne w znaczeniu politycznem i przemysłowem, ogniowe (Brandgilden—rodzaj ubezpieczeń od ognia), G-y strzelców, przemysłowe, kupieckie i rzemieślnicze. Te trzy ostatnie formy były poprzedniczkami cechów. Z początku istniały ogólne G-y handlowo-rękodzielnicze, które wyjednywały sobie różne przywileje, zwłaszcza wówczas, gdy powstała Hanza (ob.). W dalszym ciągu ujawniło się w G-ach handlowych różniczkowanie: widzimy G-y kupców drobnych, sukienników, kramarzy, żeglarzy, kupców wędrownych i różnych rzemieślników. Stąd już było naturalne przejście do cechów, które stanowiły związki rzemieślników podług poszczególnych gałęzi rzemiosł. Między pierwotnemi postaciami gild a cechów zachodziła ta różnica, że pierwsze dzieliły grupy zawodowe poniekąd na klasy społeczne, a drugie już ściślej na zawody. G-y miały przytem większy zasób władzy politycznej. Nazwa gild, bądź jako urzędowa, bądź jako potoczna, utrzymywała się nawet i wówczas, gdy już rozwinął się ustrój cechowy. W Polsce nazywano takie stowarzyszenia rękodzielnicze i kupieckie konfraterniami albo bractwami, ale w pospolitej mowie był w użyciu wyraz G., który oczywiście przeszedł do nas z sa mem urządzeniem z Niemiec. Z owej G-y wytworzył się i wyraz giełda, obecnie mający zastosowanie do odrębnej instytucyi kupieckiej (ob.).—Gilda albo gildya w szczególnem jeszcze znaczeniu oznacza pewne klasy podatków handlowych, z któremi są połączone przywileje. G-y podatkowe wprowadzone zostały do prawodawstwa handlowego Królestwa Polskiego w 1851

r. zamiast poprzednich konsensów. W Cesarstwie Rossyjskiem istniały one już wcześniej. I tutaj termin Gilda ma pewne pokrewieństwo z dawnemi G-ami, albowiem prawa kupca gil-dyjnego zawarunkowane są jeszcze obowiązkowem należeniem do „zgromadzeń kupców”, t. j. in-stytucyj korporacyjnych, które powstały z cechów kupieckich. Kupcy gildyjni dzielą sie na dwie klasy: I-szą i Il-gą; pierwsza ma większe, druga mniejsze prawa handlowe i przywileje stanowe (te ostatnie ściśle zresztą tylko uwzględniane w Cesarstwie, gdzie z prawa cywilnego wynikają już różnice praw stanowych). Kupcy i przemysłowcy nieopłacający gildy, czyli nie-gildyjni, mają prawo tylko do handlu i procederów w małym zakresie. Różnice gildyj-ne utrzymały się i w nowem prawodawstwie podatkowem z r. 1899, w którem wprawdzie opłaty podług dwóch gild zostały zniesione, lecz kontrybuenci wyższych klas podatkowych noszą nadal nazwę gildyjnych i mają te same, co dawniej, prawa i obowiązki.

Konst. Woj.

El Bel tai

Gildas Mądry {Sapiens), najstarszy kronikarz Brytanii (* przy końcu V lub na początku VI w. w Alcluith [Dumbarton] w Szkocyi — f 570 r. w Rhu;ys w Bretanii). Wychowany był w Lantwid [w hr. Glamorgan w Wallii], gdzie działał św. Iltut, „nauczyciel Brytów”; wstąpił do klasztoru i około r. 540 napisał dzieło „De excidio Britaniae”; w pierwszej jego części, po krótkim opisie Brytanii, wykłada jej dzieje od czasu zawojowań rzymskich do r. 540; druga część stanowi napełnioną cytatami z biblii przemowę do współczesnych królów i kapłanów Brytanii, których wzywa do pokuty. Wsławiony tern dziełem, założył, po podróży do Rzymu, klasztor w Rlmys pod Vannes w Bretanii i został jego opatem. W r. 565 zaprosił go starszy król Ir-landyi, Ainmire, by zaprowadził w Irlandyi dawny porządek kościelny; po wypełnieniu tej mis-syi, G. wrócił do Rhuys, gdzie wkrótce zmarł. Później uważany był za świętego (dzień jego jest 29 stycznia). Najlepsze wydania jego ważnego pod względem treści dzieła, z którego czerpali między innymi Beda i Nennius, są Steven-sona (Londyn 1838) i w „Monumenta historica Britannica” (Londyn 1848).

Gildemeister Jan, oryentalista niemiecki (* w Bremie 20 lip. 1812 r.—f w Bonn 1 1 marca 1890). G. studyował zrazu teologię, później wziął się do języka hebrajskiego, sanskryckie-go i arabskiego, w Getyndze i Bonn, pod kierunkiem Ewalda, Lassena i Freytaga; w r. 1839 mianowano go docentem, w r. 1844 profesorem nadzwyczajnym języków wschodnich w Bonn; w r. 1845 powołano na katedrę teologii i literatury wschodniej w Marburgu; w r. 1859 wrócił jako profesor zwyczajny do Bonu i tam wykładał do śmierci. G. ogłosił drukiem: „De Rebus indicis scriptorum arabum” (1838). „Die falsche Sanscritphilologie” (1840), „Kali-dasae Meghaduta et Çringaratilaka” (1840), „Der heilige Rock zu Trier und die 20 anderen heiligen Röcke” (1841 r. razem z Syblem), „Blendwerk des vulgaren Rationalismus” (1841), „Bi-bliothecae sanscritae specimen” (1847), „De Evan-geliis in arabicum ex simplici syriaca translatis” (1865), nowe wydanie Lassena. „Anthologia san-scritica” (1865), „Ueber die an der Uuiv. Bonn entdeckten neuen Fragmente des Makarius” (1866), „Acta Sanctae Pelagiae syriace et latine édita” (1879), „Der Schulehanaruch, und was daran hängt” (1884), „Idrisii Palaestina et Syria” (1885). Oprócz tego liczne artykuły z dziedziny literatury wschodniej i geografii Palestyny, drukowane przeważnie w „Zeitschrift der deutschen morgenländischen Gesellschaft” i w „Zeitschrift des deutschen Palästina-Vereins”.

Gildemeister Karol, architekt niemiecki (* w Bremie 8 lutego 1820—f tamże 7 lutego 1869 r.). Był twórcą pierwszego na świecie pałacu przemysłowego, który - to pałac wzniósł w New-Yorku w 1852 r. W roku 1848

wydał znakomitą monografię Ratusza w Bremie, z rysunkami litograficznemi.

Gilead, dawna nazwa niedośó określonej części wyżyny wschodnio-jordańskiej, głównie od rzeki Jarmuk na północy do Nahr el Zerka (dawniej Jabbok) na południe; zresztą, w ob-szerniejszem znaczeniu, nazwa G. obejmowała i część wyżyny na południe tej rzeki (do Iles-bon) i dotąd góry wznoszące się tutaj utrzymały tę nazwę (Dżil’ad); szczyt ich Dżebel Osza sięga blizko 1 100 m. Obecnie cała północna część dawnej krainy G. nosi nazwę Adżlan,

południowa zaś (na południe Jabboku)—nazwę

w. N.

Giles Ernest, współczesny podróżnik angielski (* w Bristolu w Anglii). Wychowanie otrzymał w Londynie, udał się następnie do Melbourne w Australii, gdzie do r. 1854 był na służbie rządowej. Odbył kilka większych podróży po Australii środkowej. W r. 1872 wyruszył ze stacyi Peake telegrafu transaustral skiego, odkrył wielkie bagno słone, które nazwał Lake Amadeus, i dotarł do 125° dł. wsch. (1874). W r. 1875 zbadał wcale przedtem nieznaną część Australii zachodniej pod 30° szer. poł., wyruszył potem z Perth na północ, zwie dził kraj leżący między zwrotnikiem i 25° szer. poł. i doszedł do linii telegrafu transaustralskie-go, skąd wrócił do Adelaidy (29 paźdz. 1876). Odtąd zamieszkał w Melbourne. Napisał: „Geo-graphical travels in Central Australia” (Melb. 1874), „The journal of a forgotten expédition” (Adelaida 1880), „Australia twice traversed” (Londyn 1889, 2 t.).

Gilewski Karol (* w Czernioweach w roku 1832—f w Krakowie d. 15 czerwca r. 1871), lekarz. Po ukończeniu gimnazyum w mieście rodzinnem, wyjechał w r. 1851 do Wiednia i wstąpił na wydział lekarski. Początkowo zajął się anatomią z takiem zamiłowaniem, że zjednał sobie przez to względy profesora Hyr-11 a (ob.), który wybrał go sobie na pomocnika w urządzaniu zbiorów anatomiczno - porównawczych, oraz uczynił go demonstratorem w swem prosektoryum. Ukończywszy w r. 1856 uniwersytet jako doktor medycyny i chirurgii, przez dwa lata następne był wychowańcem zakładu operacyjnego (Operationszögling), zostającego pod przewodnictwem profesora 8chucha, z którego córką ożenił się w czasie późniejszym. Następnie pracował w oddziałach chirurgicznych szpitala powszechnego (Allgera. Krankenhaus), od r. zaś 1859 do 1861 był assystentem w klinice chorób wewnętrznych profesora Oppolze-ra (ob.). W r. 1860 ubiegał się daremnie o katedrę chirurgii w Krakowie, opróżnioną wtedy przez śmierć L. Bierkowskiego, w roku zaś następnym otrzymał tamże profesurę medycyny sądowej i policyi lekarskiej. W r. 1865 objął po Dietlu (ob.) klinikę chorób wewnętrznych, w której zastępował go już poprzednio przez

sać; prace jego mniejsze, pisane po niemiecku i po polsku (od r. 1864 w krak. „Przeglądzie lek.”), wylicza Kośiniński w „Słowniku lek.

Dr. j. p.

R.

w. N.

ggregata—

latach błękitnych, E. S.

czas dłuższy. Od r. 1869 był dyrektorem zakładów klinicznych krakowskich, a w r. 1870 dziekanem wydziału lekarskiego. Zaraziwszy się w klinice tyfusem wysypkowym, zmarł przedwcześnie w 39 roku życia, ku wielkiej szkodzie nauki, oraz uczących się. Pochowany jest w Oed w Dolnej Austryi w grobie rodziny swej żony. G. był lekarzem bardzo wykształconym i biegłym, szczerze pracującym nad postępem nauki, nadto nauczycielem wielce gorliwym i zdolnym, przytem człowiekiem miłosiernym i dla ubogich szczodrym; zdania swe, nie zawsze zgodne z poglądami większości, zwykł był wypowiadać otwarcie i stanowczo, przez co się w Krakowie na przykrość niejedną naraził. Dzieła żadnego większego nie miał czasu napi-

&

W|P~ i;“ '■ ,V ' i ‘

|\

sprawował do r. 1863, poczem osiadł w Pradze. Pr

Gipsatura, wszelka ozdoba architektoniczna z gipsu

Gislason Konrad

gallijski: mieli miecz, tarczę (scutum) i hełm, i

ag

il

kierunkiem Briułowa, zarabiając na utrzymanie lito

zyn mód”. Wydał również wiele dzieł użytecznych,

w. J.

selska, jeżeli tylko szła zgodnie, miała możność z

Głuchowski Piotro-Pawłowski monaster, w gub. Cze

Gmina w Królestwie Polskiem w XIX wieku.

Ks. Bkl.

Dr j. s.

Fig. 86.

fMK

Goldenmarkt — Goldmark Karol.

2 t.; wyd. 2-e, p. t. „Zur Charakteristik des deut

ku.— Tylko kilkanaście miesięcy trwała rnini-ster

w. J.

if*

Górecka z Mickiewiczów Marya (* 7 września 1835)

W Anglii, która pod względem rozwoju przemysłu g

ii

i „Vitae archiepiscop. Gnesn.”; znajdującej się w

ei (st +g,) + e2 (g! + s2) + e3 (sa + ga) + -

Gorzko-słone jeziora (ob. Jeziora).

Gospodarskie sejmiki, ob. Sejmiki.

Imc

Wrocław 1892, 4 tomy).

siéra, ś. p. Gieysztora; akta i papiery wielu ro

Wy

TJ

Grafomania, od Ypâcpsiv—pisać i p.avia—obłęd, ozna

B. de c.

rh

Grassi, nazwisko czterech artystów: dwóch Włochów

w. J.

III. Peloponez (-f) neXoïïôvvTjaoç) nosił w daw- ,

t. j. według pojęcia greckiego grupy naturalne, zł

zie bezprawnego działania lub zaniechania (np. odm

Eno. ITaitr. Po» Zesz. 2Ü4 T. XXVI

cr

li

Na wybrzeżach m. Egejskiego 22 latarnie morskie,

Gregoryański kalendarz, ob. Kalendarz. Gregoryański kodeks, ob. Kodeks.

hé

do Zgromadzenia narodowego. G. zasiadał na lewicy

Grisebach August Henryk Rudolf, przyrodnik i pod

mi:

Grodzieńskie sejmy, ob. Sejmy.

tySSR

li

Przyznać mu jednak należy, że to, co pisał, odcz

Grunwalt (Grün-

Place do gry powinny być niezbyt odległe od zaludn

Grzanie si§ zwierząt, ob. Parzenie.

Grzegorz Oświeciciel (Illuminator, po ormiańsku Gr

Grzybki chorobotwórcze i G. rozszczepkowe.

¹

V

²

;■

Fig.L2. „Wyjazd na polowanie.” Obraz Maksymiliana Gierymskiego.

złotym medalem na akademicznej wystawie w Ber- i prawdziwości w malarstwie rozumiane być po-linie. Opuszczając w listopadzie 1872 r. War- winuo. Realizm jego nie występował jako an-szawę, gdzie prze parę miesięcy u rodziny prze- tyteza idealizmu. Przeciwnie, koncentrując się bywał, G. po raz ostatni był w kraju. Opuszczał w stronie zewnętrznej obrazu, w jego wyglądzie, go pełen zdrowia i projektów na przyszłość: linii kompozycyjnej, w przypadkowości układu, niestety, niecałe dwa lata oddzielały go już od w nadzwyczaj subtelnych studyach życiowych, śmierci. Na powszechną wystawę wiedeńską, zostawiał szerokie pole poezyi, która, tak sa-która również przynosi G-emu „Kunst-medaille”, mo, jak w naturze, wyłaniała się na jego obra-wysyła on całą grupę obrazów: „Alarm w obo- zach z kształtów, konturów, koloru, nastroju, zie”, „Noc”, „Pochód kozaków dońskich”, „Zwia- wnosząc się ponad każdym odtworzonym przez dy”, „Żydzi, modlący się w czasie nowiu”. Po- niego momentem. Umiłowanie natury było wiel-wtarza następnie jeszcze raz „Ulicę podmiejską” kie u G-ego; czuł ją i umiał po mistrzowsku tylko w innym efekcie dnia, i parę mniejszych, tłómaczyć; ideałem, jaki sobie zakreślił, była na tle czasów rococo’wych osnutych, obrazków, chęć pobudzenia w umyśle widza, za pomocą W początkach 1873 wyjeżdża do Wiednia na malarstwa, tychże samych wrażeń, które wytwa-wystawę, aby zapoznać się bliżej z działalnością rza żywe otoczenie. W panteonie sztuki spółcze-Meissonier’a, następnie zaś do Rzymu na dłuższy snej G. zajmie miejsce przodujące, stanie on pobyt. Śmiertelna choroba zaczęła się już oka- w nim obok mistrza malarstwa francuskiego,

|\

rli.

|||y

!,

Fig. 9. Gilewski Karol. (Z obrazu J. Matejki).

polsk.” str. 139.

Gilgal, miejscowość w Palestynie, między Jordanem i Jerycho, znana jako pierwsze obozowisko wkraczających do Ziemi Obiecanej Izraelitów. Prawdopodobnie tutaj Sani był namaszczony na króla. Dziś nosi nazwę Tel Dżel-d ż ut.

Gilge albo G i 1 g a, ob. G i 1 i a.

Gilgit, kraina w północnym Kafirystanie, albo Dardistanie, należąca hydrograficznie do dorzecza Indu, u południowych stóp gór Kara-Ko-rum i Hindu-Kuszu. Jest to właściwie dolina rzeki Gilgitu, prawego dopływu Indu. Rzeka

G. składa się z dwóch strumieni źródłowych: lassinu i Parasotu; pierwszy ma swe źródła w punkcie zetknięcia się gór Kara Korum z Hindu Kuszem, drugie—na wschodnim stoku łańcucha, po którego drugiej stronie- płynie rzeka Kunar, albo Czytral (dopływ Kabulu). Oba te strumienie źródłowe łączą się poniżej Roszanu; połączona rzeka płynie ku południo-wschodowi aż do połączenia z Indem. Nad rzeką G. leży fort tegoż nazwiska, zajęty przez Anglików. Mężni mieszkańcy tego kraju wyznają mahome-ta nizin.

Grilia albo G i lg a (niem. Gilge), rzeka w Prusach Wschodnich, stanowi główną południową odnogę Niemna, uchodzi do zatoki Kurońskiej. Odłącza się od Niemna poniżej m. Tylży przy wsi Jurgiszkach. Zrazu jest dość wązka i cicha, ubiegłszy jednak pewną przestrzeń, znacznie się rozszerza, rozdziela na kilka koryt, odsypuje mielizny i staje się prawie tak wielką jak sam Niemen. Przez Niemienicę i 2 kanały (Timmer Kanal i Friedrichsgraben) jest połączona z rz. Dejmą (Dej me) i Pregołą od r. 1688, a temsamem z Królewcem i z zatoką Świeżą; dlatego bardziej uczęszczana, aniżeli przeciwna, północna, odnoga, Rusa. Mnóstwo statków różnego rodzaju i tratew snuje się po tej odnodze; jedne zdążają do najbliższej, Kurońskiej, zatoki, inne Niemenicą i kanałami—do Królewca i do zatoki Świeżej. Długość i Gilii w kierunku do zatoki Kurońskiej wynosi około 5 mil. Brzegi są tu nizkie, po obu stronach groblami otoczone. Poczciwi litewscy flisacy nie uważają G-i za swoją rodzinną, tak jak Niemen. Dlatego każdy się z nim żegna przed rozstaniem w Jurgiszkach; z ciężkiem sercem zdejmują czapkę, odkrawują kawał chleba, posypują solą i wrzucają do wody.— Por. Łucyan Tatomir „Geografia fizyczna Polski”, 204.— Wincenty Pol nazywa też G-ę Lilią i pisze, że do niej uchodzi rz. Szabbel z rzeką Szalteik.

i Grilia, z a z i erka, rodzaj, należący do rodzi-j ny poziołkowatych (Polemoniaceae)\ zawiera ! do 70 gatunków—ziół jednorocznych, właści-j wych przeważnie krainom umiarkowanym i podzwrotnikowym Ameryki północnej, zwłaszcza Kalifornii. Są to ulubione rośliny ozdobne: najczęściej uprawiane gatunki następujące: G. acliïL leaefolia—z fioletowemi kwiatami, o kwiatach szkarłatnych, delikatnie biało punktowanych, G. capitata—o zebranych w główki.

Gilibert Jan Emmanuel (* w Lyonie d. 21 czerwca r. 1741^-f tamże d. 2 września 1814); zasłużony lekarz i botanik. Nauk lekarskich słuchał w Montpellier i tam też w r. 1763 dyplom doktorski osiągnął, poczem zajął się wykonawstwem lekarskiem, naprzód w Lionie, od roku zaś 1766 w Chazay, w pobliżu miasta tego, gdzie

równocześnie zaczął gorliwie zajmować się bo- | aniea inchoata s. ennmeratio plantarum quae tuniką. W r. 1775 Haller (ob.) polecił go na profesora Antoniemu Tyz enhauzowi, podskarbiemu litewskiemu, urządzającemu właśnie wtedy szkołę lekarską w Grodnie. Powołany na stanowisko to, G. objął je w r. 1776 i wykładał nauki lekarskie, chirurgiczne i przyrodnicze, założył też w Grodnie ogród botaniczny i teatr anatomiozny, przez co ściągnął na siebie niechęć i prześladowanie pospólstwa. Nadto urządził też szpital wzorowy. W r. 1781, gdy szkołę grodzieńską przeniesiono do Wilna, tworząc z niej wydział lekarski Szkoły Głównej litewskiej, otrzymał w niej katedrę nauk przyrodniczych i farmakologii, na stanowisku tern założył ogród botaniczny i gabinet zoologiczny.

circa Grodnam collegit et determinavit...” (Collec-tio 1 et 2, Grodno 1781; Col. 3, Wilno 1782; Col. 4, tamże tegoż r.; Col. 5, tamże tegoż r.; przedruk późniejszy w „Histoire des plantes d’Europe” Lion 1798 i tamże 1806 w wyd. 2 em dzieła tegoż), „Indagatores naturae in Lithuania seu opuscula varii argument!⁻, quae historiam ani-malium, vegetabilium, in M. D. Lith... illustrare possunt” (Wilno 1781, ciekawy jest ustęp poświęcony żubrom), „Chloris grodnensis s. conspec-tus plantarum agri grodnensis ordine Linnaeano...” (Grodno 1781), „Exercitium botanicum in schola principe universitatis vilnensis habendum mense Julii 1782 s. enumeratio methodica plantarum tam indigenarum quam exoticarum quas proprio marte determinaverunt alumni in campis vil-nensibus, aut in horto botanico etc.” (Wilno 1782) i „Exercitia phytologica, quibus ornnes plantae Europae quas vivas invenit in variis herbationi-bus seu in Lithuania, Gallia, Alpibus, analysi nova proponuntur etc.” (Lyon 1792; 2 tomy i tabl. 105). Dodać tu jeszcze trzeba „Histoire des maladies les plus communes en Lithuanie” (Lyon 1784) i „Lettre du prof. Gilibert de Grodno au prof. Vîtet de Lyon du 19 septembre 1777” (list ten zawiera opis zakładu naukowego w Grodnie, oraz przybycia do miasta tego króla Stanisława Augusta).—Por. Sainte-Marie „Eloge historique de J. E. G.” (Lyon 1814), „Biographie méd.” T. IV, str. 423, L. Gąsioro wski „Zbiór wiad.do hist. sztuki lek. w Polsce” T. III, str. 44, 72, 80, 83, 84, 86, 145 i 181 i S. Koś miński „Słownik lek. pols.” str. 140, gdzie napisy dzieł, tu skró-

Pobyt G-a w Wilnie był połączony z licznemi przykrościami. Stał się ofiarą napaści ex-jezui-tów, dawnych władzców akademii wileńskiej, oraz ich zwolenników, którzy mu pokoju nie dawali, niejaki zaś Bertuc, awanturnik, usiłował go nawet otruć; zbrodnię tę jednak odwrócił 0-nufry Orłowski, za co król Stanisław August kazał wybić medal na cześć jego. Okoliczności te zmierziły mu Wilno, więc w r. 1783, uwolniwszy się od obowiązków owego czasu sprawowanych, powrócił do Lionu, gdzie mu powierzono zwierzchnictwo nad szpitalem Hôtel-Dieu, później nieco został też profesorem wydziału lekarskiego i członkiem akademii. W r. 1793 współobywatele wybrali go na burmistrza (maire)

Lionu. Na stanowisku tern doznał znów prześladowań; zagorzalcy polityczni, przeciwnicy jego, osadzili go nawet w więzieniu, z którego

Dr J

Grill v. Gili (Geronimo), architekt i rzeźbiarz hiszpański XVI wieku. Brał udział w budowie Eskuryalu, jako pomocnik Juana Baptysty z Toledo, budowniczego Filipa II. Po śmierci mistrza został zaliczony w poczet architektów dworskich, a w r. 1567 mianowany dyrektorem robót przy budowie kaplicy w pałacu Aranjuez i w Alkazarze w Toledo. Urząd ten piastował do roku 1575, poczem, jak się zdaje, zajął się, z polecenia Filipa, irrygacyą pól w do

Konst. Woj.

atoli uwolniono go prędko. Podczas oblężenia cone, podane są w całości wraz z opisem bi-Lionu piastował z wyboru godność prezydenta bliograficznym. kommissyi departamentalnej, a gdy miasto poddać się musiało, uciekł przed terrorystami i przez 18 miesięcy ukrywał się jako tułacz w różnych miejscowościach. Gdy po upadku Robespier-re’a spokój i ład zapanował, powrócił do Lionu, otrzymał katedrę nauk przyrodniczych w Szkole centralnej i zajmował ją do śmierci.

Gili Andrzej, właściwie A ndrz ej Go s s et de Guines, malarz i karykaturzysta francuski (* 1840 w Paryżu — f 1885 r. w Charenton). Syn naturalny hrabiego de Guines. Kształcił się w paryskiej Szkole sztuk pięknych, poczem zarabiał na życie rysunkiem. Udatna karykatura znanej śpiewaczki ogródkowej, Teresy, zrobiła go odrazu ulubieńcem publiczności, otwierając mu wstęp do pism humorystycznych ilustrowanych. Odtąd w przeciągu 14 lat (od 1867 do 1881) G. był niestrudzonym stałym dostawcą karykatur do pism: „La Lune”, „L’Eclipse”, „La Lune rousse”. Werwa jego była niesłabnącą, a pomysłowość niewyczerpaną. Wszystkie wy-

G. był człowiekiem prawym i zacnym, lekarzem światłym i botanikiem wybornym; z wielu prac lekarskich jego wyróżnić wypada: „L’anarchie médicinale ou la médecine considérée comme brach królewskich, nuisible à la société” (Neufchatel 1772, 3 tomy); dzieło to, w którem autor powstaje przeciwko nieuctwu, chciwości i matactwu niektórych lekarzów, oraz wskazuje środki skuteczne przeciw ich nadużyciom, i dziś jeszcze z korzyścią czytana być może; bardzo pochlebne wyobrażenie o poglądach jego na lecznictwo dają dwie prace następujące: „Adversaria medico-practica prima, seu annotationes clinicae etc.” (Lion 1791; tłóm. niem. Lipsk 1792); „Le médecin naturaliste, ou observations de médecine et d’histoire naturelle” (Lyon 1800; tłóm. niem. Norymberga 1807). Bliżej obchodzą nas prace jego przy rodnieze, osobliwie botaniczne; są to: „Flora lithu-

s. s.

fo, w celu dokładnego oznaczenia paralaksy słońca.

s. s.

E. S.

bitniejsze osobistości z owej epoki znalazły się w „La Lune”, a gdy ostra satyra polityczna (Kawałek melonu, Kielich korniszonów i Rocam-bole) spowodowała zamknięcie tego organu, wydawcy wnet otworzyli nowe pismo satyryczne, „L’Eclipse”, powierzając naczelne jego redaktor-stwo G-owi. G. świadomy swej popularności, stawał się coraz śmielszym krytykiem rządów Napoleona III, popierając świetnym swym rysunkiem wzmagającą się oppozycyę parlamentarną. Podczas Kommuny G. był dyrektorem muzeum luksemburskiego. Podczas prezydentury Mac-Ma-bona utrwalił swą popularność ciągłą oppozycyą, a szereg karykatur jego z owego czasu, pomieszczonych w „La Lune rousse”, należy do najlepszych produkcyj rysunkowych w zakresie satyry we Francyi z owej epoki i śmiało rywalizować może z najudatniejszemi z karykatur Daumiera, Chama i Philippona. Armand Lodi i Vega wydali katalog prac G-a; ilość produkcyj jego satyrycznych zdumiewa; ilość karykatur jego, rozrzuconych po rozmaitych wydawnictwach, dochodzi do 780, tyleż co najmniej zawierają wspomniane wyżej trzy organa, których G. był stałym współpracownikiem. G. celował przede-wszystkiem w karykaturze portretowej. Obrazy olejne, które G. nadsyłał do Salonu paryskiego (32 płótna) nie miały powodzenia, jak również próbki jego pióra (utwory sceniczne i wspomnienia p. t. „Vingt années de Paris”). Gdy i przedsiębiorstwo panoramowe, do którego G. rzucił się w celu zabezpieczenia sobie bytu tnateryal-nego, zawiodło go, rozgoryczony dostał obłędu (1881) i po kilku latach cierpień w Charenton, tamże umarł.

Grill Dawid, astronom (* 1843 w Aberdeen w Szkocyi), kształcił się w tamecznem obserwa-toryum, a w r. 1872 objął zarząd obserwato-ryum, które założył był dla lorda Linsey w Dun-Echt pod Aberdeen. W r. 1874 oznaczał na wyspie św. Maurycego paralaksę słońca pomiarami heliometrycznemi, a zarazem przeprowadził tam pomiary długości. W r. 1877 na wyspie Wniebowzięcia mierzył paralaksę Marsa za pomocą heliometru; r. 1879 został dyrektorem obserwatoryum na Przylądku Dobrej Nadziei. Tu wraz z Elkinem mierzył paralaksę niektórych gwiazd południowych, opracował dostrzeżenia przeszło 500 zakryć gwiazd z lat 1835—81, przeprowadził kilka pomiarów długości geograficznej przy pomocy telegrafu, urządził w roku 1882 stacye południowo-afrykańskie do obser-wacyi przejścia Wenery przez tarczę słoneczną i wykonał pomiar geodetyczny Afryki południowej. W r. 1885-m rozpatrywał fotograficznie gwiazdy między 20° zboczenia południowego a biegunem, a od 1887 badał paralaksy gwiazd za pomocą nowego wielkiego heliometru. W r. 1888 według podanego przez siebie planu obserwował wespół z kilku iunemi obserwatoryami planetoidy Irys, Wiktoryę i Sa-

s. K.

Gillberg Jakób, sztycharz szwedzki (* 1724 w Vaermland—f 1793 r. w Sztokholmie). Kształcił się w Paryżu, sztychując przeważnie rysunki Parrocela. Po powrocie do kraju założył szkołę sztycharstwa w Sztokholmie, a od r. 1773 uczył rysunku w tamtejszej Akademii sztuk pięknych. G. celował przedewszystkiem w sztychowaniu portretów, z których najudatniejsze są: Nordeu-crantz, podług Kraffta (1773); Gustaw III (1773); Zofia Magdalena (1774) podług U. Pascha, i wreszcie Gustaw Adolf (1781), podług Sergela. Wspólnie z Hollandem G. sztychował 87 tablic medali, odnoszących się do dziejów Gustawa lll-go (wydane w 1858 r.).

Grille Filip, dramaturg i publicysta francuski (* 18 grud. 1834 r. w Paryżu). Był zrazu rzeźbiarzem, później wziął się do literatury. Pisma jego odznaczają się piękną formą. G. jest autorem mnóstwa komedyj i libret, m. in.: „Les 30 millions de Gladiator” (do spółki z La-bichem 1875); „Les Charbonniers” (1877, muzyka Costégo); „Jean de Nivelle” (1880) i „Lak-me” (1883) z Gondinetem (muzyka Delibesa); komedyj „Le mari à Babette” (1882) i „Ma camarade” (1883) z Meilhac’em. Oprócz tego wydał tom poezyj „L’herbier” (1887) i zbiór artykułów o literaturze najnowszej p. t. „La bataille littéraire” (4 tomy, 1889 — 91). Pierwsza część tego zbioru obejmuje lata 1875 — 78, okres najgorętszej walki za i przeciw naturalizmowi. Pod pseudonimem Le Masque de fer pisuje recenzye teatralne w „Figaro”.

Gillenia trifoliata (G. trój listkowa, krzew północno-amerykański, należący do podrodziny tawułowych (Spiraeaceae), rodziny różowatych (Rosaceae), bardzo blizko spokrewniony z samą tawułą (Spiraea). U nas hodowany bywa po ogrodach, jako roślina ozdobna; dochodzi 1 metra wysokości.

Giller Agat on (* r. 1831 w Opatówku pod Kaliszem—f 1887 w Stanisławowie w Galicyi). Nauki szkolne pobierał w Kaliszu, Łomży i w Warszawie, wyższe w akademii krakowskiej. Po r. 1853 kilka lat spędził za Bajkałem; d. 1-go października r. 1861 objął redakcyę „Czytelni niedzielnej”; w 1863 wyjechał za granicę i zamieszkał w Paryżu; od r. 1878 był przez niejaki czas bibliotekarzem w Muzeum w Raperswy-lu, potem osiadł w Galicyi. Oprócz historyi wypadków z lat 1861 — 64, wydał „Opisanie Zabaj-kalskiej Krainy” (Lipsk 1867 r. 3 t.); „Podróż po Syberyi w r. 1854” (tamże 1867, 2 t.); „Zbiór wspomnień i pamiętników” (Paryż 1868); „Z podróży po kraju Słowackim” (Lwów 1876); „Aleksander margrabia Wielopolski” (tamże 1878); „Olizarowski Tomasz” (tamże 1879); „O serwi-lizmie i serwilistach” (Bruksella 1879); „List o organizacyi Polaków w Ameryce” (Chicago

1880); „Wspom. Jana Działyńskiego” (tamże 1880);

Giller Stefan January.

25

„Bohdan Zaleski” (Poznań 1882); „Listy tułacza” (tamże 1883); „O życiu P. Ducliińskiego” (Lwów 1885), oraz wiele artykułów dziennikarskich, treści politycznej i literackiej, pod pseudonimem Sulity.    *

Griller Stefan January, pseud. Stefan January Sulita, Stefan z Opatówka (* 19 września 1834 r.), pedagog i poeta, brat rodzony młodszy Agatona, przyszedł na świat także w Opatówku. Po ukończeniu szkół kaliskich z nagrodami w każdej klassie, gdy nie było uniwersytetu w kraju, wyżej kształcić się sam musiał i wkrótce został adjunktem archiwum akt dawnych polsko-łacińskich. Obok tego zajęcia wykładał prywatnie: język, literaturę i dzieje Polski. Następnie, złożywszy egzamin w komitecie egzaminacyjnym Kommissyi Oświecenia na nauczyciela gimnazyum, otrzymał no-minacyę do Kalisza, gdzie także dosłużył się emerytury. Kursa stylistyki, prozaiki i poetyki z przeglądami historycznemu rodzajów, oraz kur-sa historyi literatury polskiej (dla braku naów-czas odpowiednich podręczników) uczniom swoim po wykładach dyktował; służą one dziś prawie powszechnie do nauki tych przedmiotów w mieście i okolicy Kalisza i oczekują na ostateczne wykończenie, aby wyjść na widok publiczny. Największego też uznania doczekał się G. za pracę całego życia od uczniów swoich, którzy dziś, dojrzali już mężowie, jednogłośnie przyznają, że w czasach najtrudniejszych zawsze jęz. polskiego nauczyć potrafił, i wdzięczne tego uznania dowody, nieraz bardzo rozrzewniające, odbiera dziś jeszcze przy każdej sposobności. — W godzinach, wykradanych ciężkim obowiązkom, zajmował się poezyą. W świat literacki po raz pierwszy wystąpił (bez pseudonimu), jako pieśniarz „Czytelni Niedzielnej”, redagowanej przez swego brata. Z tej epoki do udatniejszych i obszerniejszych utworów G-a należą: „Przy drzwiach kościółka”, „Dziewczyna z Trzebnicy”, „Najpiękniejszy kwiat”, „Rozmowa z wiatrem” itd. Po tym pierwszym występie utwory G-a zaczęły się ukazywać we wszystkich prawie pismach czasowych, tak w kraju, jak za granicą, i przyjmowane były bardzo życzliwie, a niektóre uwieńczone zostały wielkiem powodzeniem. Poemat jego „Jan Kochanowski w Czarnolesiu” zyskał pierwszą nagrodę na konkursie poetyckim w Warszawie 1881 r. i w tymże roku wydany został osobno nakładem „Kuryera Poznańskiego”. Gawęda „O Matyaszu Kobeżniku na Wilczej Ustroni” odznaczona została ogólnem uznaniem red. „Bibliot. Warsz.” 1860 r. Uznanie to, wypowiedziane zostało w bardzo pochlebnym liście, opatrzonym podpisami Wóycickiego i Szabrańskiego na czele. „Matyasza Kobeżnika” wydał w roku 1861-ym Jagielski, księgarz poznański, w Berlinie. Z gawęd napisał jeszcze G. trzy: „O Janie, Żórawiu mogilnym” (Tygodnik Ilustr.), „Odwiedziny legionisty” i „Moja szarytka”. —

Bnoykl. Powił Uuitr. Ze*r. 193. T. XXV.

W powieści epicznej wierszem próbował także sił swoich poetyckich z dobrem powodzeniem w jednym dotąd poemacie p. t. „Kartka z Legendy 1794 r.”, złożonym z 12 rapsodów („Dziennik Polski” 1896 r.). Do większych poematów lirycznych G-a należą: „Treny na śmierć syna” i „Krakowiaki”, złożone z trzech części: 1) Kulig

2) Kraków 3) Warszawa. Asnyk przyznawał wielką wartość tym pieśniom i wyrażał się o nich z zapałem. „Elegie i Sonety St. z Opatówka” wyszły w Krakowie 1890 r. u Gebethnera i Wolffa. Z Elegij, tak pomieszczonych w zbiorze, jak drukowanych później w „Kur. Warsz.” i „Tygodniu Piotrkowskim”, na szczególne wspomnienie zasługują: „Testament Żółkiewskiego”, „Zgon królowej Barbary”, „Na szczycie Golgoty”, „Na wiosnę”, „W szałasie i dolinie Roztoki”, „Nad jeziorem”, „Słowacya”, „W późną jesień”, „Na ziemi i niebie” i inne. Z sonetów wspomnieć należy te, których zbiór stanowi pewną całość, jak: „Przed pójściem w świat •— do matki”, „Dzień i noc”, oraz „Do gwiazdki w oknie”. Z wyższej liryki prawdziwie podniosłą jest oda: „Na cześć Kopernika”; z ballad znane: „Noc księżycowa w górach” (Kur. Warsz. 1897), „Ślepi gladyatorowie” (Kron. Rodź., Kwiaty Rodzinne), „Cynogir” (Bibl. Warsz.), „Spotkanie za Letą” (Tyg. Powszechny). Utwory dramatyczne G-a składają: „Polski dya-beł” monolog (Dyabeł 1894); „Nowe drogi”, ko-medya w 3 aktach, wydana przez Gubry no wieża, Lwów 1877; „Licytacya i Zajazd”, komedya w 2 aktach; „Ballada majowa”, monolog, oraz „Sztuka i Ludzkość”, prolog na otwarcie nowego teatru w Kaliszu, napisany na życzenie Delegacyi Dramatycznej Tow. Muz. Kaliskiego. Za prolog ten poeta odebrał bardzo serdeczne piśmienne podziękowanie Delegacyi 20 listop. 1899.—Oprócz „Pokutników” (Dzień. Pozn. 1883 i Niwa), powieści na tle szóstego dziesiątka XVII w. rozwiniętej, wszystkie inne utwory belletrystyczne G-a są nowellami, jak: „Niemieckie swaty” (Sobótka), „Wigilia na poddaszu” (Gaz. Kaliska 1897), „Mateusz Trębacz i Czarna Jagna” (Lwów 1877), „Przytulisko i Zabramka” (Niwa 1884), „Na morskiej wydmie” (Ateneum 1894), „O słabszych i mocniejszych” (Fantasmagorya legendowa na tle wydalań pruskich; „Nowa Ref.” 1898), oraz „Do ostatniej kropli”. Ostatnia ta nowella doczekała się aż trzech wydań (pierwsze lwowskie, dwa drugie poznańskie 18u7 r.); fantasmagorya jest właściwie poematem narodowym w prozie. W dwusetną rocznicę odsieczy Wiedeńskiej napisał życiorys jej bohatera, przyjęty z ogólną pochwałą, p. t. „Jan III Sobieski” (Gazeta Narodowa 1883). G. zawsze się starał o język nietylko poprawny, ale piękny, a niekiedy wytworny; pisał wtedy, gdy czuł potrzebę wyrażenia jakiegoś uczucia czy poglądu, obchodzącego ogół społeczeństwa; niekiedy umiał pomysły swoje przyoblec w prawdziwie poetycką szatę, czasami znowu, wskutek nadmiernego starania o niezwykłość

P. Clim.

Dr J. P.

albo sytuacyi (jak w komedyach), albo też o wy-kwintność wyrażenia (jak w nowellach) popadał w wadę, którą musimy nazwać wydwarzaniem (affektacyą). Form nowych nie utworzył; przyswajał sobie tylko znane już i dochodził do znacznego nad niemi władztwa; jest w nim dużo z Wincentego Pola, lecz nie można go wcale nazwać jego naśladowcą; rychło bowiem porzucił formę gawędy, ażeby o staranniejsze kształty poetyckie potrącić. Szerzył uczucia zdrowe, myśli szlachetne, poglądy rozumne; więc, choć nie należy do wydatnych twórców, zaliczyć go należy do bardzo cennych i bardzo pożytecznych pracowników na polu literatury i oświaty.

Gilles de Corbeil, dawniej' zwykle nazywany Aegidius Corbolensis, albo de Corbo-lio (f r. 1223), benedyktyn, zajmujący się sztuką lekarską. Pochodził podobno z rodziny hrabiowskiej de Corbeil, posiadającej dobra pod Paryżem. Po wstąpieniu do zakonu wykształcił się na lekarza w Salemie i najprawdopodobniej był później tamże przez czas pewien profesorem; umarł jako kanonik i lekarz przyboczny Filipa Augusta, króla Francyi. G. był bardzo gorliwym krzewicielem zasad szkoły sa-lernitańskiej i łaciną wybornie władał. Posiadamy po nim 4 dzieła lekarskie, pisane heksa-metrami; trzy z nich: „De urinis”, „De pulsi-bus” i „De virtutibus et laudibus compositorum medicamentorum”, dochowały się do czasów naszych w całości, wydał je Chon laut (Lipsk 1826), czwarte p. n. „De signis et symptoma-tibus aegritudinum” znamy tylko z urywków, odkrytych przez Daremberga w Oksfordzie i przez W. Rosego w Erfureie. Dzieła te, osobliwie dwa na czele wymienione, aż do wieku XVI cieszyły się poważaniem wielkiem. Już w czasach późniejszych odnaleziono rękopis zawierający poemat satyryczny jego p. n. „Jera-pigra ad purgandos praelatos”, składający się z 5 926 wierszy, napisany pomiędzy r. 1219 a 1223,—Por. Leclerc w „Histoire lit. de la France” (T. XXI, str. 333 — 362); K. Sprengel „Versuch e. pragm. Geschichte der Arzney-kunde” (wyd. 3-e, T. II, str. 501) i H. Haeser „Lehrb. d. Gesch. der Med.” (wyd. 3-e. T. I, str. 673— 575), gdzie o dziełach G-a znaleźć można wiadomości bardziej szczegółowe.

Gilles d’Qrval, kronikarz belgijski (* pod Liège przy końcu w. XII). Wstąpił do klasztoru w Orval; przepisywał i uzupełniał do r. 1247 dla biblioteki klasztornej dzieło najstarszych kronikarzy leodyjskich: Herigera i Anzelma. Ogranicza się prawie zawsze dosłownem przepisaniem zebranych dokumentów, bez krytyki i nie troszcząc się wielce o chronologię; dzieło jego jest przeto użyteczne tylko o tyle, o ile źródła, z których czerpał, zaginęły. Rękopis oryginału znajduje się w archiwum seminaryum w Luksemburgu; wydał go Chapeaville w 2 t. „Gęsta pontificum leodiensium”, a w naszych

czasach Heller w t. 25-m „Monumenta Germaniae historiea.”

Gilles li Muisis, kronikarz francuski (*w Tournai r. 1272—f w paźdz. 1353 r.). Wstąpił do zakonu w opactwie w Saint-Martin de Tournai (1289). Zabrał się w r. 1347 do ułożenia hi-storyi od początku świata do r. 1352 włącznie. Dzieło to składa się z dwu kronik łacińskich, z których jedna zatytułowana jest „Chronica rnajus”, druga zawiera wielką ilość wierszy łacińskich i trochę francuskich. Kroniki G-a odznaczają się wielką szczerością, dążeniem do ścisłości i w wielu miejscach rzadkim na ową epokę talentem pisarskim; są cennym materya-łem do dziejów prowincyj północnych Francyi w pierwszej połowie w. XIV; zostały ogłoszone przez kanonika J. J. de Smet w II-gim t. jego „Corpus chronicorum Flandriae”.

Gilles SancłlO de Munoz, antypapież (* w Pe-ruel—f w r. 1446). Był kanonikiem w Barcelonie, gdy kilku kardynałów, stronników Benedykta XIII (Piotra de Luna), wybrało go na papieża (1424). Przybrał imię Klemensa VIII. Uznany został tylko w państwie Alfonsa V, króla Arragonii; osiadł w Peniscola w Walen-cyi, w zamku, do którego się schronił był jego poprzednik. Gdy Alfons V uznał wreszcie w r. 1429 Marcina V, obranego na soborze w Kon-stancyi (1417), G. musiał ustąpić. Zostało mu tylko dwu kardynałów: mianował trzeciego, aby assystował przy jego zrzeczeniu się, które chciał zrobić uroczystem. Marcin V wynagrodził go za to biskupstwem Majorki.

Gilles de Roye (E g i d i u s de R o y a), kronikarz francuski w w. XV (f 1478), zakonnik w klasztorze Nôtre-Dame de Dunes pod Fûmes. Zostawił Kronikę Belgijską, która do r. 1431 jest streszczeniem, a od 1431 do 1463 dalszym ciągiem kroniki J. Brandona i B. de Beka. Kronika ta zajmuje się głównie dziejami Belgii, opisuje jednak i współczesne wypadki we Flan-dryi, Niemczech, Włoszech, Anglii i t. d. Wydana została przez Swertiusa w „Rerum belgi-carum annales” (Frankfurt 1620).

Gilles Mikołaj, kronikarz francuski (* za panowania Karola VII—f w r. 1503). Napisał historyę Francyi, która zawiera wiadomości pożyteczne tylko do panowania Ludwika XI, do r. 1483; wszystko, co je poprzedza, jest skróceniem wielkich kronik, do których G. dodał dużo baśni.

Gilles (św.) Aegidius, ob. Idzi.

Gilles de Bretagne, ob. Bretonią.

Gillespie Sir Robert-Rollo, generał angielski (* 21 stycz. 1766 r. w Comber w hr. Donon—j 31 paźdz. 1814). Wstąpił do wojska w r. 1783, służył zrazu w Irlandyi. W r. 1786 uciekł do Szkocyi po pojedynku, w którym zabił przeciwnika; stawił się jednak wkrótce przed sądem, który go uwolnił. W r. 1792

R.

wysłano go do Jamajki; jako ochotnik poszedł walczyć w obronie osadników francuskich na St. Domingo i odznaczył się przy zdobyciu Port-au-Prince; w bitwie tej otrzymał ranę. W roku 1796 służył pod Wilfordem na St. Domingo, gdzie o mało co nie został zamordowany. Wrócił potem na Jamajkę; po zawarciu pokoju w Amiens pojechał do Anglii. Wskutek fałszywego oskarżenia majora Allena Cainmerona został oddany pod sąd wojenny w Colchester. Uniewinniono go jednak bez trudności i wysłano do Indyj z tytułem kommendanta Arcotu. Stłumił energicznie powstanie w Vellorze (1806), w r. 1807 kierował operacyami przeciw Runjeet Singh, w r. 1811 stanął na czele wyprawy na Jawę. Zdobył Batawię, pobił Hollendrów pod Cornelią, zdetronizował sułtana Palembangu (1812), zawojował wyspę Banka i stłumił powstanie jawańskie. Wrócił do Bengalu w stopniu gen.-majora. W r. 1814 mianowano go do-wódzcą dywizyi w wojnie z Nepalem; zginął przy szturmie fortu Kalanga.

Gillies Robert Pearce, literat angielski (* pod Arbroath w r. 1788—f w Kensington 28 listopada 1858 r.). Uczeń Dugalda Stewarta w uniwersytecie Edymburskim, został adwokatem w tern mieście; wkrótce jednak porzucił prawo dla literatury. Był jednym z pierwszych współpracowników „Blackwood’s Magazine”; utrzymywał stosunki z najlepszymi pisarzami swej epoki i był przyjacielem W. Scotta. Znał też Goethego i Tiecka, W r. 1827 założył „Foreign Quar-terly Review”, i przez czas długi go redagował. Zostawił ciekawe pamiętniki: „Memoirs of a lit-terary vétéran” (1851, 3 tomy), w których znajdujemy dużo szczegółów o W. Skocie, Tomaszu de Quincey, J. Kimble’u i t. d.; oprócz tego „Wallace” (1813); „Childe Alarique (1814); „Confessions of sir H. Longueville” (1814); „Rinaldo the Vision ary” (1816); „Oswald” (1817); „The Seventh Day” (1826); „Tales of a voyager to the Arctic ocean” (1826—29); „Thurlston Tales” (1835) i w. in.

Gillis-land (ziemia Gili i sa), tak nazwana od imienia kommodora hollenderskiego, Korneliusza Gillisa, który w r. 1707 widział ją w stronie północnej lub północno-wschodniej od Szpic-berga, ale do niej nie dotarł. Również i dla późniejszych podróżników do bieguna płn. ziemia ta pozostała nieprzystępną. Przez długi czas była utożsamianą 'z ziemią Wichego, lub też króla Karola, lecz niesłusznie. Dziś przypuszczają, że jest to część zachodnia ziemi Franciszka Józefa, leżąca ku płn. zachodowi od przylądka Lofleya, pod 81.5° szer. płn. a 35°— 40° długości wschodniej.

Gilliss Jakób, astronom (* 6- wrz. 1811 r. w Georgetown pod Waszyngtonem—f 9 lut. 1865). Należał od r. 1827 do 1833 do marynarki wojennej Stanów Zjednoczonych, odbywał później studya w Charlottesville i Paryżu, od r, 1836 był assystentem przy Depot of Charts and Instruments w Waszyngtonie, później dyrektorem tejże instytucyi. W r. 1842 wyjednał u kongresu założenie Naval-Observatory w Waszyngtonie, urządził i kierował w latach 1849 — 52 ekspedycyą astronomiczną do Chile, której zadaniem było oznaczenie paralaksy słońca z ob-serwacyi nad planetą Venus. W r. 1861 mianowano go superintendentem Naval-Observatory w Waszyngtonie.—Ogłosił drukiem: „Report on the érection of the Depot of Charts and Instruments” (1845); „Magnetical and meteorological observations madę at the Naval-Observatory” (1846); „The United States Naval Astronomical Expedition to the Southern Hemisphere during the years 1849 — 52” ( 1S54—58).

Gillmore Quincy Adams, generał amerykański (* w Ohio 28 lut. 1825 — f 7 kwietnia

1888). Wychowany w szkole wojskowej w West Point, służył w inżynieryi, zbudował fort Sandy Hook (1856); był kapitanem w służbie gen. Shermana w chwili wybuchu wojny domowej. Kierował szturmem fortu Pułaskiego (1862), brał udział w oblężeniu Charlestonu; od czerwca 1865 r. był gubernatorem Karoliny południowej. Po zawarciu pokoju został wcielony w stopniu pułkownika do korpusu inżynieryi i przeznaczony do obrony brzegów Atlantyku. Był współpracownikiem „American Cyclopaedia” i „U-niversal Cyclopaedia” i zostawił dużo prac technicznych, z których wyróżniają się: „A Practi-cal Treatise on limes, hydraulic cemente and mortars” (1863); „Siege and réduction of Fort Pułaski” (1863); „Official Reports of the operations against the defences of Charleston har-bour” (1864): „A Practical Treatise on construction of roads, streets and pavements” (1876); „Report on strength of the building stones of the United States” (1876).

Gillot Klaudyusz, malarz, rysownik i szty-charz francuski (* 1673 w Langres—f 1722 w Paryżu). Wcześnie przeniósł się z prowincyi do Paryża, gdzie spędził całe życie oddany sztuce plastycznej i dekorowaniu scen teatralnych. Z początku G. umiłował przeważnie mitologię, i w tym kierunku tworzył allegorye i sielanki (Święto bożka Pana, Święto Bachusa); przenosząc następnie życie współczesne w świat wyobraźni, przedstawiał, pod ulubioną formą bajki mitologicznej, pełne życia i wdzięku sceny lekkich ówczesnych obyczajów francuskich. Przyjęty w poczet członków Królewskiej Akademii Malarstwa (1715), G. rozwija coraz wszechstronniej swój talent malarski i rysunkowy. Prace jego dekoracyjne i szkice rysunkowe, tak odpowiadające duchowi ówczesnej epoki Regencyi, budzą zachwyt powszechny; w pracowni jego kształcą się między innymi Watteau i Lancret, przejmując się kierunkiem, który doprowadzają do szczytu elegancyi i wdzięku. Uprawiając dział malarstwa dekoracyjnego praktycznie, G.

s. s.

s. K.

u.

jednocześnie opracowuje ten dział i w kierunku teoretycznym: kreśli mianowicie wzory dla innych, głównie zaś dla budowniczych i dekoratorów. Wzory te wychodzą w sztychach Huquiera pod tyt. „Livre d’ornaments, de trophées, culs-de-lampes et dessins”. Prócz tego wydaje on „Livre des portières”, t. j. zbiór tablic, mieszczących w sobie szkice i wzory tkanin, dostarczane dla rękodziel-ni królewskiej mebli koronnych. Dzieła pędzla G-a nie przechowały się do naszych czasów, malowidła bowiem ścienne w pałacu Chantilly, przypisywane mu przez księcia d’Aumale, wobec przeciwnego zdania Goncourta są dotąd rzeczą sporną. Zresztą nie obrazy i nie malowidła G-a stanowiły podstawę sławy jego. G. słynął głównie z rysunków, przez wielu artystów jeszcze za życia jego reprodukowanych, oraz z własnych sztychów swoich. Rysunki jego i sztychy są nawpół zmysłowej, nawpół satyrycznej treści, cechuje je dowcip i werwa, właściwa artystom francuskim. G. był pierwszym z Francuzów, który wziął rozbrat ze stylem pompatycznym epoki Ludwika XIV-go, który do klasycznego olimpu owej epoki wprowadził żywe i pełne wdzięku postacie, przenosząc je do szkiców swoich wprost z desek teatralnych. On pierwszy wprowadził do sztuki plastycznej wesołe, tętniące życiem i tchnące rozkoszą sceny teatralne. Będąc przez długi czas w codziennem niemal zetknięciu ze sceną z powodu zarządu dekoracyami, maszyneryą i kostiumami teatral-nemi, G. mógł wybornie zbadać i wystudyowaó typy i życie artystów teatralnych, których żywcem przenosił do swoich rysunków. Jego 75 tablic kostiumów teatralnych („Les Dessins d’habillements à l’usage des ballets, opéras et comédies”), i 5 tablic scen, które Fr. Joullain sztychował podług rysunków G-a, są bardzo charakterystyczne; w nich najlepiej uwydatnia się nadzwyczajna werwa i zadziwiająca pomysłowość naczelnego dekoratora i kostiumera teatrów francuskich. Cenne są także jego sceny z oper, które sztychował Gér. Scotin, na 16 tablicach. Wszakże najsłynniejszem dziełem jego jest „Théâtre italien, livre de scènes comiques”, uważane powszechnie za arcydzieło G-a; bujna wyobraźnia artysty łączy się tu szczęśliwie z prawdą życiową, fantazya z realizmem. Z własnych sztychów G-a wymienić należy przedewszystkiem ilustracye do bajek La Motte’a (1719), oraz jego serye rysunkowe z życia Satyrów i Bachantek.

Gillot Finnin, rytownik francuski (* 1820 w Brou [dep. Eure-et-Loire] — f 1872 r.); był litografem w Chartres, w r. 1847 osiadł w Paryżu i w r. 1850 wprowadził metodę zamiany kamienia litograficznego w płytę drukarską. Sposób jego polega na tern, że rysunek dokonany tłustą farbą przenosi się na płytę cynkową, na której kwasy nagryzają miejsca czyste, pozostawiając nienaruszone rysy, tuszem pokryte; powstaje stąd płyta z rysunkiem wypukłym, który odbijanym być może za pomocą zwykłej prasy drukarskiej. Syn jego, Karol G., metodę tę udoskonalił, zastosowawszy fotografię do otrzymywania obrazów na płycie cynkowej.

Gillot Józef (f w Edgbaston w hrabstwie Sheffield), angielski fabrykant piór stalowych, których wyrób znacznie udoskonalił; był przytein miłośnikiem sztuk pięknych i pozostawił gale-ryę obrazów, wartującą 100 000 funt. sterlin-gów.

Gillotyna, narzędzie, używane do ścinania głowy przestępców na śmierć skazanych. Najważniejszą część składową G-y stanowi ciężki nóż, ustawiony między dwoma drągami, mechanicznie spadający na szyję skazanego. Nazwa G-y, po francusku guillotine, pochodzi od lekarza Józefa Ignacego Guillotina (ob.), członka konstytuanty. Tradycya dotąd uważa Guillotina za wynalazcę G-y, oraz za jedną z jej ofiar. Tymczasem jedno i drugie jest niepraw-dziwem. W czasach przedrewolucyjnych wę Francyi tylko szlachcic, skazany na śmierć, dawał głowę pod nóż. Dla klas niższych narzędziem śmierci była szubienica. Gdy w r. 1789 wygłoszone przez Konstytuantę hasło równości wymagało jej stosowania także przy wykonaniu kary, członek tegoż zgromadzenia prawodawczego, Guillotin, złożył na sessyi październikowej r. 1789 wniosek o zrównanie kar oraz o zmniejszenie cierpień delikwenta. Projekt swój G. rozwinął na posiedzeniu d. 1 grudnia i zamknął go w 2-ch artykułach. Jednocześnie zaś zaproponował ścinanie głowy drogą mechaniczną. Konstytuanta przyjęła rezolucyę w duchu stosowania jednakowej kary do skazanych wszystkich klas, co zaś do narzędzia śmierci, to żadna stanowcza decyzya powzięta nie była. Rzecz w tej mierze pozostawiono bliższemu zbadaniu; w każdym jednak razie szło o zastąpienie kata maszyną. Dopiero gdy w roku 1791 zamierzono wprowadzić nowy kodeks karny, w d. 21 września tegoż roku przyjęto przepis, iż każdy skazany na śmierć winien uledz ścięciu głowy. Stało się to na wniosek deputowanego Feliksa Lepelletier de Saint-F arge au. Nakoniec komitet prawodawczy (comité de législation) zwrócił się do znakomitego ówczesnego chirurga, Antoniego Louisa (ob.), z żądaniem wypowiedzenia opinii w przedmiocie najodpowiedniejszego rodzaju kary śmierci. D. 20 marca 1792 roku Louis złożył swój raport, w którym wyraził przekonanie, że najwłaściwszą będzie maszyna, używana wówczas w Anglii, którą też uważać należy za pierwowzór G-y. Zaproponował też jej wprowadzenie z pewuemi ulepszeniami. Nie poprzestał jednak na samej opinii: polecił jednocześnie mechanikowi niemieckiemu, niejakiemu Schmidtowi, aby machinę zbudował. Po pierwszych zmianach przyjęto ją, a prawo z d. 25 marca 1792 r. usankcyonowało nowe narzę-

,1 ;

!iï

v.

Bifa

■■i

:-js

r. II).

s. s.

Konst. Woj.

dzie. Nazwano je z początku Louisette od nazwiska właściwego wynalazcy, lecz pospolicie utrzymała się nazwa Guillotine. Ta ostatnia stała się techniczną i urzędową. Pierwszy raz egzekucya za pomocą G-y odbyła się w d. 25 kwietnia 1792 r. na zbójcy nazwiskiem Mik. Jak. Pelletier. Pierwsza egzekucya polityczna odbyła się d. 21 sierpnia 1792 r., a ofiarą był tu Ludwik Dawid Collenot d’Angremont, ścięty za wrogie usposobienie względem ludu, okazane d. 10 sierpnia. G-ę wprowadzono w bieżącem

:l

II

„i?";

!;M

UL

Bf,

/

ÜB

'V

w.

pit 11 : Pjggg

liiSf

...

itt

Fig. 10. Gillotyna.

stuleciu w innych również krajach, jako to w Saksonii (1859 r.), Bawaryi, Wirtembergii. Obecnie we wszystkich państwach niemieckich, prócz Prus, G. znajduje się w użyciu. Myśl G-y nie była nową, we Włoszech w XVI wieku istniało narzędzie do ścinania głów szlachcie. Nazywano je man naja. W Anglii i w Szkocyi, jak zaznaczono, również używano podobnego narzędzia. Wreszcie w Tuluzie, we Francyi, machina taka służyła do ścięcia księcia Henryka Montmorency w r. 1632. — Literatura: Louis Dubois „Recherches historiques et physiologiques sur la guillotine et details sur Sanson” (Paryż 1843), Guyot de Fèze „Notice historique et physiologique sur le supplice de la guillotine”; Cooker „The guillotine” (1843); „Compterendu aux sans-culottes de la République française par très - haute, très - puissante et très-expéditive dame Guillotine par Tisset” (Paryż,

H. K.

Gillray Jakób, rysownik i sztycharz angielski (* 1757 w Chelsea—f 1815 w Londynie). G. przez ćwierć wieku bawił ziomków swoich karykaturami przeważnie treści politycznej, głównie atakował rząd angielski; dostawało się w nich często Pittowi i księciu Walii. Produk-cya jego satyryczna obejmuje 1 200 karykatur, liczących wiele wydań, ostatnie z 1874 r. G. prowadził życie hulaszcze; skończył samobójstwem, którego dopuścił się w przystępie rozstroju umysłowego.

Gilly, rodzina architektów niemieckich drugiej połowy XVIII wieku, pochodzenia francuskiego. Pierwszy z nich Dawid (* w Schwedt w 1745 — f 1808), był nauczycielem znakomitego inżyniera Schinckla ze Sztutgardu, profesorem i inspektorem budowlanym w Berlinie. Napisał kilka dzieł, które zyskały mii rozgłos jak: Podręcznik budownictwa wiejskiego, Metoda budownictwa hydraulicznego i inne.—2) Johann Wilhelm, syn poprzedniego (* 1767 — f 1794), zostawił dzieło o Budowie Cegielni.—3) Friedrich, drugi syn Dawida (* w Ber-¹ linie 1771—f w Karlsbadzie 1800 r.), był jednym z tych artystów, którzy, naprzekór upodobaniom. ubiegłego wieku, w pracach swoich wzorowali się na arcydziełach sztuki klasycznej. Studya odbywał we Włoszech. Wiele wspaniałych gmachów w Berlinie i jego okolicach wzniesiono podług rysunków i projektów G-ego.

Gilly Jakób Wawrzyniec, generał francuski (* 10 sierp. 1769 r. w Fournés, w dep. Gard—f w La Vernerède, w dep. Gard, w sierp. 1829). W r. 1792 wstąpił jako ochotnik do

2-go batalionu swego departamentu. Odbył z tym batalionem kampanie w Alpach i Pire-neach; awansował szybko: w r. 1794 był już szefem brygady. Po bitwie pod Wagram cesarz mianował go gen.-dywizyi (16 sierp. 1809). Od

r. 1810 do 1814 zajmował ważne stanowisko komendanta Zelandyi. Chociaż obsypany był łaskami przez Napoleona, który go mianował baronem cesarstwa (1808), połączył się chętnie z Ludwikiem XVIII. Po powrocie Napoleona z Elby dodany został do pomocy księciu Augoulême, który zbierał śpiesznie wojska, by zagrodzić drogę cesarzowi. Widząc jednak powodzenie Napoleona, przypiął kokardę trójkolorową, rozpędził rojalistów, zgromadzonych w Nîmes i Montpellier, i wyruszył przeciwko ks. Angou-lćme na czele trzech pułków zbuntowanych;

świetnym talentem lirycznym i wielkiem poczuciem formy, a te byłyby go wyniosły wysoko, gdyby nawet nie napisał swych pieśni politycznych, z których „Jesuitenlieder” ściągnęły na autora prześladowanie w jego ultramontańskiej ojczyźnie. Ogłosił „Tiroler Schützenleben” (1863); zbiorowe wydanie jego poezyj wyszło już po jego śmierci („Gedichte” 2 t. 1864—65); wybór zaś poezyj („Ausgewählte Gedichte” 1889) wydał Arnold von der Passer, który też ogłosił biografię i charakterystykę G-a (Lipsk 1889).

8 kw. 1815 r. zmusił go do podpisania konwen-cyi w La Palud, na mocy której wojska królewskie miały być natychmiast rozpuszczone; ich wódz oddalił się wtedy do Hiszpanii. Napoleon, zachwycony postępowaniem G., mianował go dowódzcą 9-ej dywizyi wojskowej (w Montpellier) z władzą koinmissarza cesarskiego nadzwyczajnego. Jednocześnie wybrano go na deputowanego z dep. Gard. Po bitwie pod Waterloo nie mógł w kraju pozostać; schronił się przed zemstą Burbonów do Ameryki północnej. D. 25 czerwca 1816 r. skazano go na śmierć zaocznie. Po czterech latach wygnania wrócił jednak do Francyi i oddał się w ręce władzy; ale, dzięki staraniom ks. Angoulême, podciągnięto go pod amnestyę z r. 1815 i pozwolono mu osiąść w kraju. Udał się wtedy w strony ojczyste i mieszkał tam do śmierci.

Gilly Numa, polityk francuski (* 6 sierp. 1834 r. w Sommières w dep. Gard). Był zrazu czeladnikiem bednarskim, później założył warsztat własny; wcześnie zaczął się zajmować polityką. Obrano go, jako republikanina-socya-listę, na radzcę municypalnego, potem na mera w Nîmes. W r. 1885 zasiadł w parlamencie na skrajnej lewicy; należał do niewielkiej grupy robotników socyalistów, która się właśnie wtedy utworzyła. Głosował przeciw wyprawie do Tonkinu, przeciw polityce opportunistycznej, za amnestyą. W r. 1888, zdając sprawę ze swoich czynności poselskich w teatrze w Alais, wypowiedział mowę, w której napadł gwałtownie na kommissyę budżetową. Mowa ta była żywo kommentowana przez prasę i publiczność. Kommissya budżetowa orzekła, że „oddaje postępowanie G-a pod sąd opinii publicznej”; jeden wszakże z jej członków, Andrieux, nie zada-walniając się tern, pozwał go przed kratki w Nîmes. Sąd uwolnił G-go. Wydał on jednak wkrótce potem broszurę „Mes Dossiers”, zawierającą ciężkie zarzuty przeciwko wielu działaczom politycznym, którzy mu też wytoczyli szereg procesów o dyffamacyę. G. wyparł się autorstwa tej broszury, której rzeczywiście sam nie napisał; ściągnęło to na niego nowy proces z wydawcą i ostatecznie skazano go na kilka miesięcy więzienia i na zapłacenie znacznych kar i kosztów sądowych. Minister spraw wewnętrznych, Floquet, pozbawił go wtedy urzędu mera i rozwiązał radę municypalną, która się z nim solidaryzowała. Nîmes obrało go jednak znów na mera w r. 1889. To starcie municypalne trwało aż do ostatecznej przegranej stronników G-a, który nie został wybrany ponownie do parlamentu.

w N.

Grilolo albo Halmaliera, wyspa archipelagu Wschodnio-Indyjskiego, największa z Molukków, między północno-wschodniemi brzegami Celebesu i północno-zachodniemi Nowej Gwinei, przerżnięta równikiem na dwie części nierówne (północna większa). Brzegi wyspy, otoczone rafami koralowemi, są silnie rozczłonkowane, mianowicie po stronie wschodniej, do tego stopnia, iż cała wyspa składa się właściwie z samych półwyspów w liczbie czterech, z których jeden jest zwrócony na północ, drugi—na południe, a dwa na wschód; tym sposobem wyspa ta jest podobna do litery K i przedstawia analogię z Celebesem. Obszar wynosi przeszło 16 600 klm. Q. G..jest krainą górzystą; góry jednak nie dosięgają zbyt wielkiej wysokości (blizko 900 m.); składa się ze starych skał krystalicznych i paleozoicznych, oraz wybuchowych; dotąd jeszcze są tam wulkany czynne i zdarzają się częste trzęsienia ziemi. Wyspa jest pokryta gęstemi lasami, obfitującemi w zwierzynę, zwłaszcza w piękne ptaki. Większą część wyspy zamieszkują (około 120 000 m-ców) plemiona malajskie, wyznające maliome-tanizm; tylko na półwyspie północnym i południowym mieszkają papuowie o ciemnej barwie skóry i włosach krętych. Część wyspy jest skolonizowana przez Hollennrów (obwód Sahoe na wybrzeżu zachodniem i Galela na wschodniem).

Gilon de Paris, poeta łaciński w XII i XIII w. (* około 1164 r.). Był kanonikiem w kościele św. Marcelego w Paryżu. Pozostawił poemat w 5-ciu księgach (około 2 500 wierszy), zatytułowany „Carolinus”. Jest to długi panegiryk Karola Wielkiego z wycieczkami przeciwko Filipowi Augustowi, dla którego autor jest nieraz dosyć surowy; poemat ten ma pewne znaczenie dla historyi w. XII. Temuż G. przypisują ogólnie dodatki do „Aurory” Piotra Rigi, których autor nazywa siebie Aegidius Parisiensis.

Grilosz (fr. guillochis), jest to ornament znacznie częściej malowany niż rzeźbiony, który składa się z linij i sztrychów, krzyżujących się z sobą w pewnym określonym porządku i powtarza-Grilm zu Eosenegg Herman von, poeta nie- j^cych się symetrycznie. Tworzy się przez to miecki (* 1 list. 1813 r. w Rankweil w Vorarl- deseń, którym można pokrywać nieograniczone bergu—f w Linzu 31 maja 1864 r.). Studyo- przestrzenie.    Jr- Wch-

Giloszowanie (niem. Guilloschiren, fr.

wał prawo w Innsbrucku, wstąpił w r. 1837 do służby rządowej, w r. 1856 został sekreta- Guillocher), jest to czynność wyrzynania na rzem namiestnictwa w Linzu, G. obdarzony był metalu, kamieniu lub kości słoniowej rysunków,

przy pomocy specyalnego przyrządu, zwanego maszyną do giloszowania lub giloszą, od nazwiska jej wynalazcy, Guillota. Jest to specyalny rodzaj grawerowania, gdyż linie proste, faliste, koła i wszelkiego rodzaju wzory z kombinacyi tych linij pochodzące, wyrzyna się rylcem, którego działanie nie jest ręczne, lecz maszynowe. W najprostszej formie maszynę do giloszowania przedstawia rysunek na fig. Ił. Płyta P, przeznaczona do G-a, umieszczona

i rylec a, pozostają w spoczynku, to a kreśli na P linię prostą, która przy przestawieniu a na pewną odległość w kierunku S powtarzać się będzie. Tym sposobem otrzymujemy linie równoległe i kratkowania, przedstawione na fig. 12 rys a. Jeżeli obraca się patron S, a płyta P pozostaje w spoczynku, wtedy rylec a kreśli linie falowate, które przy przesuwaniu płyty P w kierunku 8 powtarzać się będą (fis;. 12 rys. b). Jeżeli a pozostaje nieruchoinem, a obraca się płyta

As

Om

->v

-Ob

Fig. 13.

Fig. 14.

->

Fig. 11.

jest na przyrządzie, wprawianym w płaszczyźnie poziomej w ruch trojakiego rodzaju: obrotowy około osi m i dwa prostolinijne w kierunkach S i V. Na drugim przyrządzie (na tej samej fig.), wprawianym w ruch obrotowy, również w płaszczyźnie poziomej, pomieszczona jest forma (patron), przedstawiająca ząbkowaną tarczę. Płyta P i patron S łączą się za pomocą kątownika abc, ruchomego około osi b, posiadającego rylec a w jednym końcu, a sztyft lub kółko i w drugim; kółko stale przylega do krawędzi patronu. Względnie do położenia rylca a i ruchu, jaki odbywają płyta P i patron S, rylec kreślić będzie na płycie rozmaitego kształtu linie—i tak: Jeżeli płyta P odbywa ruch w kierunku V, patron zaś S, a temsamem

P około osi m, otrzymujemy rysunek koła, przy przesuwaniu zaś stopniowem a na pewną odległość— koła współśrodkowe (fig. 12 rys. c). Jeżeli i płyta P i patron S odbywają ruch obrotowy, to a kreśli koło falowate, lub koła falowate współśrodkowe (fig. 12 rys. d). Z tych kilku przykładów widocznem jest, że przy odpowiednim ruchu i prędkości ruchu zarówno płyty P, jak i patronu S, oraz przy zmianie kształtu patronu, otrzymać możemy najrozmaitsze rysunki, które rylec a wyrzynać będzie na płycie. Kilka z takich skombinowanych rysunków giloszowych przedstawiają nam fig. 13, 14, 15 i 16.—Na tej zasadzie zbudowane są wszystkie maszyny do giloszowania, konstrukcya ich tylko bywa więcej lub mniej złożoną. Obracanie i przesuwanie części składowych maszyny odbywa się za pomocą korby ręcznej, która najpierw wprowadza w ruch oś przyrządu, obracającego patron, a stąd za pomocą transmissyi przenosi się na przyrząd, mieszczący przedmiot do G-a. Obydwie części maszyny pomieszczone są na jednym warsztacie i stosownie do potrzeby mogą być zbliżane i odda-

1>

Fig. 12

Fig. 15.

Fig. 16.

E. D.

Gilowski Paweł, znakomity teolog wyznania kalwińskiego w Polsce. Urodził się w Krakowie w r. 1534, gdzie ukończył akademię. Lata działania G-go przypadły właśnie na te czasy, kiedy ruch religijny w Polsce na gruncie swojskim począł się rozwijać z niepowstrzymaną szybkością. Duchowni i szlachta sprzyjali temu ruchowi, nic więc dziwnego, że i G. w mło-

lane, a nawet ustawiane pod pewnym kątem. Przedmiot do G-a przeznaczony przytwierdza się do płyty, zwykle z drzewa zrobionej, za pomocą specyalnych przytrzymywaczy; w wypadkach zaś kiedy przedmiot posiada formę cylindryczną, nakłada się na wał, który zastępuję miejsce płyty. Patrony wyrabiane są z bronzu, posiadają formę płaską lub cylindryczną i albo krawędź ich zewnętrzna, jeżeli są płaskie, albo też wygrawerowane na cylindrze wzory są zasadniczym motywem do giloszunku. Każdy ruch sztyftu 7, oznaczonego na fig. 11, po krawędzi lub powierzchni patronu udziela się za pomocą sprężyny rylcowi, który bądź wcina się w przedmiot giloszowany, bądź nie dotyka go zupełnie, rysując figury patronowi właściwe. W większych maszynach do G-a przyrząd, obracający przedmiot giloszowany otrzymuje ruch z wału transmissyjnego, osie obrotów obydwóch przyrządów znajdują się zwykle w płaszczyźnie poziomej i tylko ruchy przyrządu giloszującego dokonywane są korbą ręczną. Jeżeli przedmiot do G-a przeznaczony ma odbywać ruch eliptyczny, co dzieje się wtedy, gdy rysunek odtwarzany na przedmiocie jest elipsą, to do zwykłego przyrządu, obracającego przedmiot giloszowany, dodaje się jeszcze część dodatkową, zwaną po niemiecku Versetzkopf. Jest to pierścień ruchomy, umocowany na wspólnej osi obrotu w ten sposób, iż za pomocą szruby przybierać może położenie ekscentryczne (ob. Ekscentryk) względem danej osi. Pierścień ten chwytają dwa występy metalowe, ustawione podług średnicy pierścienia i bezpośrednio połączone z rodzajem smoka, do którego przytwierdza się płytę z przedmiotem do G-a przeznaczonym. Jeżeli oś obrotu i środek pierścienia schodzą się, przyrząd dodatkowy żadnej zmiany ruchu nie powoduje, przy zmianie zaś za pomocą szruby położenia pierścienia i wytworzeniu tak zwanego mimo-środu (ob.), płyta około osi głównej opisywać będzie elipsę w płaszczyźnie prostopadłej do tejże osi. — Machiny do G-a znalazły obszerne zastosowanie w fabrykach wyrobów platerowanych, dając łatwy i stosunkowo niekosztowny sposób upiększania tych wyrobów bardzo wyszuka-nemi nieraz rysunkami, naśladującemi grawerowanie (tace, patery, kubki i t. p.), niemniej przy wyrobach srebrnych i złotych, jak np. koperty do zegarków. Również wrażne usługi oddają te machiny przy kamieniodrukach i miedziorytach. Specyalne machiny G-a służą do odtwarzania rysunków plastycznych z medali i monet.

dym wieku poszedł za ich przykładem i przejął się zasadami reformatora genewskiego. Już w r. 1556 był na zebraniu w Iwanowicach, jako kaznodzieja w Wojniczach, u Mikołaja Myszkowskiego z Mirowa. Dla swej niezwykłej wymowy pełnił następnie obowiązki kaznodziejskie u Piotra Zborowskiego, wojewody krakowskiego. Obrany seniorem dystryktu w księstwie Oświe-cimskiein i Zatorskiem, pełnił później te obowiązki w dystrykcie krakowskim. W r. 1578 przeniósł się do dystryktu ruskiego i został kaznodzieją w Łańcucie, gdzie już pozostawał aż do śmierci w roku 1595. W ciągu 60 letniego żywota swego G. był nader czynny w sprawacli Kościoła, pracując nad zespoleniem trzech wyznań ewangielickich, istniejących w kraju. Już w Krakowie w r. 1563 brał udział w utrzymaniu ugody zawartej z Braćmi Czeskimi w Koźminku r. 1555. Na Synodzie w Sandomierzu r. 1570, na którym dokonała się ugoda pomiędzy wszystkiemi wyznaniami, G. był przewodniczącym. Gdy ewangielicy po śmierci Zygmunta Augusta złożyli synod w Krakowie 1572, aby wobec wyboru nowego króla zabezpieczyć swe prawa, G. przyjmował i tu czynny udział. I na polu piśmiennictwa położył zasługi dla Kościoła. Ewangielicy wyznania katolickiego posiadali oddawna krótki katechizm swojski, ułożony zapewne przez Kraińskiego. Na podstawie tego katechizmu G. napisał obszerne dzieło p. t. „Wykład Katechizmu Kościoła Krze-ściańskiego i t. d.” (Kraków 1579). Zganił ten wykład Marcin Czechowicz, kaznodzieja anty-trynitarski w dziele p. t. „Rozsądek na wykład katechizmu księdza Pawła Gilowskiego” (Lucła-wice 1580): na co G. przy powtórem wydaniu katechizmu b. m. i r. (około 1582) domieścił odpowiedź: „i przydany też jest odpis przeciwko Czechowiczowi Nowochrześciańskiemu Ebioni-cie, który był wypuścił swój rozsądek przeciwko temu katechizmowi na artykuł przedniej szy o Bogu dosyć niesłuszny a błędu pełny”. Odpowiedź ta istnieje jeszcze pod tytułem: „Odpowiedź przeciwko jadowitym potwarzom Marcina Czechowicza, które wypuścił na wykład katechizmu ks. Pawła Gilowskiego.” Po śmierci autora wyszło to dzieło w r. 1605 staraniem Ja-kóba Cieszeckiego, kaznodziei w Zajmach, w drukarni Jakóba Markowicza. Jest to jedyna książka w tej drukarni wytłoczona. G. jest też autorem „Traktatu albo krótkiego kazania o wierze prawdziwej krześciańskiej b. m. i r.” Żyjąc w przyjaźni z Grzegorzem z Żarnowca (ob.), G. wydał trzecią część Postylli tegoż, zaopatrzył ją przedmową swoją, z dołączeniem trzech kazań, mianych w Warszawie przed sejmem na święto Narodzenia Pańskiego w r. 1579. Jako uzupełnienie Postylli Grzegorza z Żarnowca wydał G. i część czwartą, w której są „Kazania na epistoły doroczne, tak niedzielne, jako też na dni świętych, bardzo czasowi dzisiejszemu

w potrzebie zbawiennej użyteczne”(Kraków 1582), u Macieja Wierzbięty. Przydaną jest Obrona Postylli Ewangelickiej, która wyszła powtórnie w Wilnie 1591 r. nakładem Streta Ciszkiewicza. Nakoniec G. z Krzysztofem Trecyrn i Henrykiem Kurtzbachem wydał trzecią część Postylli w języku niemieckim (1587).

Siłujcie, rzeczka w pow. Kalwaryjskim. Bierze początek pod wsią Grabówką, płynie ku północy i północo-wschodowi, potem skręca ku południo-wschodowi i wpada do jeziora pod wsią G., wypływa zeń od wschodniego brzegu i płynąc ku północy wpada do jez. Simno, czyli jest dopływem z lewego brzegu przepływającej przez toż jezioro Dawiny. Długa w rozwinięciu, nie licząc jeziora, przeszło 5 wiorst.

Ks A. K. D.

Gimbernat Don Antonio de (żył w 2-giej połowie wieku XVIII i na początku XIX), chirurg hiszpański. Od r. 1774 był profesorem w Barcelonie, następnie przeniósł się do Madrytu i został chirurgiem przybocznym króla Karola III. W r. 1787 założył kollegium chirurgów i był jego dyrektorem. Odbył kilka podróży naukowych do Paryża, Londynu i Edynburga, badając szczegółowo urządzenia szkół lekarskich w tych miastach. Był autorem dzieła „Nuevo metodo de operar en la hernia crural” (Madryt 1793; tłom. ang. Londyn 1795; niem. Norymberga 1817; franc. Paryż 1827 w „Journal des progrès des Sciences mód.”), w którem opisał po raz pierwszy wiąz, dotąd nazwę jego noszący.— A. H. Mo rej on „Historia bibliografica de la medicina espańola” (Madryt 1842—1852, T. VI, str. 285) i Callisen „Medic. Schriftsteller-Lexicon” T. VII, str. 208 i XXVIII, str. 205,

Dr J. P.

gdzie wszystkie prace jego są wyliczone.

Gimbernata wiąz (łac. Ligamentum Oimber-nati), opisany poraź pierwszy przez chirurga tego nazwiska (ob.).— Por. Przewód pachwinowy i udowy.

Dr j. p.

Gimenez A ran da Józef i Ludwik, współcześni malarze hiszpańscy, bracia, rodem z Sewilli. Pierwszy z nich, wybitny kolorysta, u-prawia malarstwo rodzajowe (Wędrowni muzykanci, Sierota, 1864; Żebracy, Sceny z Don Qui-chotta, 1866; D. Juan de Manara na własnym pogrzebie, 1867).—Drugi, młodszy, Ludwik, znanym jest jako mularz scen historycznych (Kolumb wobec królów katolickich, 1867) i rodzajowych (W cieniu drzew pomarańczowych,

s. s.

1878).

Gimenez Fernandez Fryderyk i Józef, współcześni malarze hiszpańscy, bracia, rodem z Madrytu, wychowańcy akademii w San Fernando. Starszy, Fryderyk, jest zdolnym specya-listą w przedstawianiu martwej natury; dał się poznać głównie podczas wystawy paryskiej w 1878 r. (Wazon japoński). Józef uprawiał z początku rodzaj pejzażowy, a od czasu zamieszkania w Paryżu (1882) maluje przeważnie obrazy rodzajo-

*flncyfcL Powił Lluitr. Ze«r. 193. T. XXV

we. Na wystawie powszechnej w 1889 roku zdobył medal złoty za Chrystusa, Przegraną partyę, Polityków, Grę w szachy i Marzenie.

s. s.

Gimeno y Canencia Edward, malarz hiszpański (* 1838 w Madrycie—f 1866 tamże). Kształcił się pod kierunkiem ojca, malarza, oraz w akademii San Fernando. Zwrócił na siebie uwagę obrazem Cajus Gracchus żegnający się z rodziną. Z innych obrazów jego zasługują na wyróżnienie: Zmora, Przybycie królów Magów, Wskrzeszenie córki Jaira. G. jest także zdolnym portrecistą. Jego litografie i akwaforty, dostarczane do „El Arte en Espana”, bardzo są cenione.

Gimignano (San), ob. San G i mi gnano.

Gimnastyka. Zarys przeszłości. Pierwszym narodem, który zwrócił uwagę na potrzebę kształcenia ciała, byli Grecy. W swoim systemie wychowawczym wyznaczyli oni pierwszorzędne stanowisko ćwiczeniom cielesnym czyli G-ce (Ą YO|Avaaux^ zéyyy] oznacza sztukę gimnastyczną, od słowa Yop-vàCsiv—kazać komu nago się ćwiczyć, następnie wzmacniać się, wkładać się). Bogaty umysł Greków, dalekim będąc od wszelkiej jednostronności, poczytywał za ideał wychowania harmonijny rozwój wszystkich zdolności człowieka, zarówno w kierunku umysłowym i estetycznym, jak fizycznym. Pierwotną formę G-i stanowiły wyłącznie zapasy w biegu, skokach, w mocowaniu się i t. p., które pod nazwą agonistyki (ayo>v(Csiv:=dść w zapasy) bawiły lud za czasów Homera i następnie rozwinęły się w słynne igrzyska olimpijskie i inne. W krótkim czasie zamiłowanie ćwiczeń cielesnych tak się rozpowszechniło, że we wszystkich miastach Hellady istniały umyślnie w tym celu urządzone place czyli gimnazya, albo palestry. Z początku wykonywano ćwiczenia nago, później w lekkiem ubraniu. Zależnie od ducha, panującego w danej miejscowości, i od stopnia kultury, przypisywano G-e różne znaczenie. Tak w wojowniczej Spareie główny cel G-i upatrywano w zahartowaniu ciała na trudy wojenne, w rozwinięciu sprawności żołnierskiej i męstwa. Surowe prawodawstwo Likurga stawiało dziewczęta prawie narówni z chłopcami w wymaganiach początkowego wykształcenia. W Atenach zaś, gdzie znacznie większą zachowywano równomierność w wychowaniu fizyeznem i duchowem, ćwiczenia posiadały daleko ogólniejszy charakter. Obok najbardziej rozpowszechnionego ćwiczenia, „Pentathlion” (pięcioraka walka), złożonego ze skoków, rzucania krążka, gonitw, rzucania oszczepem, dzidą, strzelania z łu-ku, mocowania się i walki na pięści, uprawiano grę w piłkę, pływanie, jazdę konną i szermier-stwo.—W starożytnym Rzymie próbowano za czasów cesarstwa zaszczepić zamiłowanie ćwiczeń cielesnych, urządzano na wzór Grecyi wiel-

s. s.

kie igrzyska olimpijskie, pityjskie i t. p., lecz krwiożercze instynkta patrycyatu,. ciągłemi podniecane podbojami, nadały i tym zabawom piętno walk krwawych, do których przeznaczono przeważnie niewolników i skazańców. Najpotworniejszych rozmiarów dosięgły igrzyska te za Nerona, świetnie zobrazowane w powieści Sienkiewicza „Quo vadis”.—Wieki Średnie nic sprawie G-i nie przyniosły. Dopiero w r. 1601 ukazała się pierwsza, choć niepoczytna, praca w tym przedmiocie, napisana przez Mercurialisa p. t. „De arte gymnastica”. Początki wszakże G-i metodycznej datują się od r. 1793, kiedy Jan Krzysztof Guts Muths ogłosił w Niemczech słynne swe dzieło „Gymnastik”, uzupełnione w 3 lata później książką o grach na wolnem powietrzu p. t. „Spiele zur Erholung und Uebung des Körpers uud Geistes für die Jugend”, a następnie „Kleines Lehrbuch der Schwimmkunst” (Weimar 1798), nadto „Turnbuch für die Söhne des Vaterlandes” (1817). Wprawdzie Basedow (1724— 1790) wcześniej jeszcze zaprowadził ćwiczenia rycerskie dla dzieci zwykłych obywateli w swym zakładzie wychowawczym p. n. „Philantropinum” w mieście Dessau, ale próba ta nie miała powodzenia. Założone przez Guts Muthsa metodyczne podstawy G-i znalazły po raz pierwszy szerokie zastosowanie w zorganizowanych staraniem Frydr. Jahna w Berlinie w 1811 r. ćwiczeniach dla młodzieży i dorosłych na rozległym placu podmiejskim. Stąd, a także dzięki wybornemu na owe czasy dziełu, które opracował wespół z E. Eise-lenem p. t. „Die deutsche Turnkunst” (1816), szerzyło się w Niemcze-ch zamiłowanie w rozwijaniu sił cielesnych. Powstawały liczne stowarzyszenia studenckie i chociaż zakazem rządu na czas jakiś rozwiązane zostały (z powodu dążności politycznych), jednakże po r. 1842 wzrost stowarzyszeń gimnastycznych tak szybko się wzmagał, że liczba ich dosięgała tam w 1874 r. 160 000 członków. Do szkół (wyższych) wprowadzano G-ę już w 1837 r. w Saksonii, a rząd pruski polecił w tymże roku uprawianie jej w seminaryach nauczycielskich. W zakresie G-i szkolnej, zarówno dla chłopców, jak dla dziewcząt, największe wówczas położył zasługi b. uczeń Jahna, A. Spiess, który ogłosił „Die Lehre d. Turnkunst” (1840 —46), oraz przeznaczone dla płci obojej „Turnbuch für Schulen” (1847—51). W szkołach berlińskich gimnastykę wprowadzono w 1843 r., a w 1848 powstał pierwszy instytut centralny do kształcenia odpowiednich nauczycieli. Żywe rozpowszechnienie ćwiczeń fizycznych za pomocą towarzystw i szkół zaczyna się po 1860 r., kiedy utworzono pierwszy związek gimnastyczny w Coburgu. Pokaźna liczba stowarzyszeń, która w 1862 r. wynosiła 1 284 z 234 507 członkami, wzrosła w 1898 r. do 5 999 z 594 750 członk. W niemieckich szkołach ludowych wprowadzono G-ę później, niż w wyższych i średnich; od roku 1847 aż do 1874 go prawodawstwo w tym przedmiocie obejmowało coraz to nowe prowincye. Obecnie już tylko niektóre zakłady żeńskie są jeszcze we względzie G-i upośledzone. Z Niemiec, ojczyzny gimnastyki metodycznej, przedostawał się ruch w kierunku wychowania fizycznego do innych krajów. Francya wprowadza G-ę do szkół normalnych w 1851 r., a minister oświaty, Duruy, zalicza ją do przedmiotów obowiązkowych w szkołach początkowych, normalnych i liceach. Za przykładem Francyi poszły inne państwa: Austrya wydaje odpowiednie prawo już w tym samym roku, Rossya w 1872, Włochy w 1878, Belgia w 1879 r. Zupełnie odrębne w tym względzie zajmuje stanowisko Anglia, której zwyczaje tak upowszechniły ćwiczenia fizyczne, a zwłaszcza gry na otwarłem powietrzu i sporty, że nakazywanie dbałości o sprawność mięśniową nie było potrzebnem. Zabawy ruchowe i G. w najzwyklejszej, naturalnej postaci jest tam równie nieodzowną potrzebą każdego, jak pokarm cielesny i duchowy. Poprawą wychowania fizycznego młodzieży zajmują się obecnie najgorliwiej Francya i Niemcy. Założone w Paryżu kosztem miasta przez fizyologa i mechanika G. Demenyego i prof. Mareya w 1881 r. laboratoryum fizyologiczne w celu naukowego uzasadnienia podstaw wychowania fizycznego, dało początek licznym i nader owocnym pracom w tym zakresie. Należą tu przedewszystkiem stu-dya nad mechanizmem i fizyologicznem znaczeniem ruchów (skreślone w pismach Demenyego i innych fizyologów), oraz prace kommissyi, podjęte z polecenia ministra oświaty 1887 r., nad stanem i reformą G-i w kraju i za granicą. Bogaty i umiejętnie zestawiony materyał sprawozdawczy z Belgii i Szweeyi ułożyli Demeny i Lagrange w „Travaux de la Commision de gymnastique” (Paryż 1899) i „Manuel d’exercices gymnastiques et de jeux scolaires” (Paryż 1891). Ze złożonego przez Mareya raportu widocznem już jest, że w przyszłej G-e pierwsze, jeśli nie wyłączne, miejsce zajmą gry i ćwiczenia na wolnem powietrzu; idzie jeno głównie o to, aby pozyskać odpowiednie place, a gry wybierać stosownie do rozwinięcia sił młodzieży. Chociaż we Francyi zabrali się do dzieła reformy najwybitniejsi uczeni, jednak w Niemczech sprawa ta, znacznie szybszym posunęła się krokiem, dzięki odpowiednim dekretom rządu z r. 1860 i 1869, które, lubo nie zostały należycie wykonane, otwarły wszakże drogę dla inicyatywy prywatnej na polu ulepszeń i propagandy. Już w r. 1883 zawiązało się w Zgorzelcu (Görlitz) Towarzystwo popierania gier młodzieży i slöjdu, które stopniowo wprowadziło gry we wszystkich szkołach miasta, w Berlinie zaś od 1891 r. z wielkiem powodzeniem rozwija swą działalność Komitet centralny popierania w Niemczech gier i ćwiczeń na wolnem powietrzu. Towarzystwo to, założone przez posła v. Schenckendorffa (Zgorzelec), wydaje od r. 1892 rocznik p. t. „Jahrbuch für Volks- und Jugendspiele”, otworzyło oddziały we wszystkich większych miastach niemieckich, prowadzi gorliwą propagandę, zakłada place do gry, organizuje kursa dla nauczycieli, wycieczki zbiorowe i zwołuje corocznie zjazdy przedstawicieli G-i nowego kierunku. — Jakkolwiek u nas dziedzina wychowania fizycznego leży dotychczas prawie odłogiem, jednakże już 1805 r. profesor wileński, Jędrzej Śniadecki, pouczał w doskonałej swej rozprawie (w „Dzienniku Wileńskim”) „O fizyeznem wychowaniu dzieci”, która dotychczas zachowała wiele zdrowych i świeżych poglądów, że ten tylko z obu względów doskonałym nazwać się może, kto w czerstwem i kształtnem ciele czyste nosi serce i niepoka-lauą ma duszę, kto ma zdolności, społeczeństwu, w którem żyje, przydatne”.— „Dobra G.—według Śniadeckiego, a zgodnie z dzisiejszemi zasadami fizyologii i hygieny — powinna w sobie zawierać wszelkiego rodzaju ćwiczenia cielesne..., a to dlatego, aby wszystkie muskuły wydoskonalić i umocnić zarazem”. Głębokie jego poglądy na stosunek pracy fizycznej do umysłowej streszczają się w następującym wniosku: „Nie chciałbym, aby dzieci pracowały umysłem przed wykształceniem ciała,, a tembardziej, aby umysłowe tylko władze ćwiczyły z pogardą zupełną cielesnych...”. Przedtem jeszcze Kommissya Edukacyjna niejedno rzuciła ziarno, któreby przy sprzyjających warunkach na niwie wychowania fizycznego rzetelne wydać mogło owoce. W ostatnich czasach kwestya ćwiczeń cielesnych ukazuje się dość często w piśmiennictwie naszem, traktowana już-to naukowo, już-to w celach praktycznych. W praktyce jednak bardzo mało dotychczas zrobiono. Towarzystwo gimnastyczne w Galicyi p. n. Sokołów, Park Jordan a w Krakowie do gier młodzieży, zapoczątkowany w 1899 r. przez Warszawskie Towarzystwo liy-gieniczne projekt założenia w mieście wzorowego ogrodu do ćwiczeń fizycznych — oto niemal wszystko, co po stu latach dla zrównoważenia nadmiernych wysiłków myśli uczynić zdołano.

Istota, zadanie i główne kierunki gimnastyki. G-ą ze stanowiska dzisiejszych pojęć hygieny wychowawczej nazywamy mniej lub więcej metodyczne, równomierne i wszechstronne ćwiczenia ciała z uwzględnieniem zarówno warunków normalnego rodzaju danego osobnika, jak wpływów otoczenia, wśród których ćwiczenia się odbywają. Pojęcie o istocie G-i wynika nietylko z ideału wychowania, lecz przedewszystkiem z poglądów naszych na współzależność zjawisk cielesnych i duchowych. Jeszcze starożytna Gre-cya przekazała nam zasadę, przyswojoną przez Rzymian: „mens sana in corpore sano”, lecz nowoczesne badania flzyologiczne wyjaśniły ją w szczegółach. Okazało się bowiem, że zdrowie i sprawność mięśni znajdują się w ścisłej zależności od stanu nerwów i odwrotnie. Tak np. szeregiem doświadczeń stwierdzono (patrz A. Mosso „Znużenie”), że znużenie umysłowe lub nerwowe sprowadza osłabienie całego organizmu i odwrotnie, mniejsze lub większe wyczerpanie mięśniowe wywołuje w odpowiednim stopniu upadek sił w układzie nerwowym. Z drugiej zaś strony biologia dowiodła, że tylko czynne organa zdolne są spełniać swe przeznaczenie życiowe, bezczynność zaś lub niedostateczna działalność powoduje ich zanik lub osłabienie. Zasadnicze to prawo uzupełnia się jeszcze prawem współzależności funkcyi, co znaczy, że nadmierny rozwój jednych organów odbywa się zawsze kosztem zniedołężnienia innych, zaniedbanie zaś czynności w jednej dziedzinie sprowadza w mniejszym lub większym stopniu niemoc całego organizmu. Na tych zasadach oparty system G-i wymaga: 1) umiarkowanego wprawiania w ruch wszystkich organów, nie zaś tylko takich, które siłę rąk lub nóg podnoszą do akrobatycznej doskonałości, jak się to dzieje w forsownej G-e systemu niemieckiego; 2) uwzględnienia podczas ćwiczeń tych organów życia fizycznego i duchowego, które albo czynnemi w danej chwili nie są, albo współdziałają; należy więc baczną zwracać uwagę, aby w czasie G-i władze umysłowe znajdowały się we względnym spokoju i należytym wypoczynku, oraz iżby organa wewnętrzne, jak płuca, serce (lecz nigdy żołądek), które przy każdej pracy mięśniowej żywszą rozwijają działalność, w odpowiednich postawione były warunkach; G. przeto odbywać się powinna w świeżem, wolnem od kurzu powietrzu; ciała nie należy krępować ubraniem, a żołądka obciążać pokarmem; 3) ćwiczenia powinny być o ile można zbliżone do zwykłych, naturalnych czynności, wtedy bowiem staje się łatwiejszem kojarzenie ruchów (zamiast sztucznego, a więc męczącego i nudnego, ich roz-członkowywania w G-e niemieckiej i szwedzkiej), a co najważniejsza, że ćwiczenia takie, mając pewien cel i przebieg logiczny, jak w grze w piłkę, pływaniu i t. p., zajmują same przez się, wywołują przyjemny nastrój i tym sposobem ożywiają działalność nerwów ruchowych, co z konieczności na podniesienie ogólnej energii oddziaływa; 4) G. racyonalna wymaga urozmaicenia i stopniowania ćwiczeń w stosunku do ich jakości, oraz do rozmiarów zużywanego wysiłku; nadto koniecznem jest zachowanie pewnej rytmiczności w pracy i spoczynku, odpowiednio do skali wzrostu i opadania wyładowującej się energii; 5) uwzględnienia wieku, stanu zdrowia i sił oddającego się G-e osobnika, co nie jest bynajmniej rzeczą prostą i łatwą, opiera się bowiem na licznych wskazaniach fizyologii i medycyny.— Wogóle celem G-i jest zaprowadzenie za pomocą odpowiednich ćwiczeń równowagi pomiędzy czynnościami ciała i ducha. Wzmocnienie przeto i rozwinięcie wszystkich mięśni z jednej strony, oraz nadanie jak największej wytrzymałości układowi nerwowemu z drugiej — oto najbliższe zadanie, które się osiąga przez wprawianie narządów ciała (nietylko członków) do wykonywania jak największej pracy przy najmniejszem wydatkowaniu energii. Drugie zadanie i zarazem ostateczny cel wychowania fizycznego polega na rozbudzeniu i utrwaleniu w organizmie tych wszystkich popędów i skłonności, które, zapewniając zdrowie i dzielność ciała, rozwijają i podnoszą główne przejawy charakteru i umysłu. Na tym punkcie wskazania biologii godzą się najzupełniej z ideałem wychowania, nie idzie bowiem o pielęgnowanie strony zwierzęcej w człowieku, ani o wyłączną uprawę umysłowości, lecz o zachowanie i wzrost siły do nieustannego doskonalenia się ludzkości w kierunku właśnie duchowym i społecznym. - Do niedawna używany był niemal we wszystkich krajach oświeconych system G-i na przyrządach, z wielką drobiazgowo-ścią rozklasyfikowany i w pedantyczne ramy niemieckiej karności ujęty. Obmyślony on został przez wyżej wspomnianego Jahna, a następnie z niektóremi zmianami ukazał się w opracowaniu Spiessa. Podręczniki według metody tego ostatniego wydał I. Lion w 1872 r. Obadwa te systemy największą mają wziętość w swej ojczyźnie, chociaż i poza jej granicami, z wyjątkiem Skandynawii i Danii, jeśli nie wyłączne, to główne zajmują stanowisko. Metoda Jahna polega w ogólnych zarysach na tem, że uczniowie różnego wieku przy wykonywaniu ćwiczeń, przeważnie na przyrządach, podzieleni są na grupy, z których każda (8 — 20 uczestników) odrabia wyznaczone jej ruchy, stosownie do stopnia trudności, wzorując się na przykładzie swego kierownika (nie jest to nauczyciel, lecz tylko Vorturner). Nauczyciel zaś G-i czuwa nad wszystkiemi grupami, udzielając tej lub owej wskazówek. Chociaż więc każdy z uczestników oddzielnie wykonywa ćwiczenia, jest to wszakże, ze względu na rozmaitość wieku i sił uczniów, G. masowa. Według metody Spiessa każda klasa gimnastykuje się oddzielnie pod bezpośrednim kierunkiem swego nauczyciela, który już bez żadnych pomocników sam naucza i pokazuje, co i jak czynić należy. W ten sposób wszystkie ćwiczenia wolne (bez przyrządów) odbywają się zbiorowo, w ćwiczeniach zaś z przyrządami bierze udział jednocześnie przynajmniej

4—8 osób, które się kolejno w całej klasie zmieniają. Pierwsza metoda panuje obecnie w towarzystwach gimnastycznych, druga w szkołach miejskich. W szkołach zaś ludowych jednokla-sowych stosowaną jest metoda mieszana, ze względu na wielkie różnice wieku i sił uczestników, którzy jednak gimnastykują się razem. — Nie można twierdzić, żeby G. z przyrządami stanowiła w Niemczech i krajach ościennych jedyną postać ćwiezeń fizycznych młodzieży, nawet w obrębie szkoły. Pomijając już silny zwrot w kierunku gier i zabaw na wolnem powietrzu w całej niemal Europie, zwrot wywoływany od lat kilkunastu głębszem i wszechstron-niejszem pojmowaniem zadań G-i, zarówno towarzystwa gimnastyczne, jak niektóre szkoły wprowadzają coraz częściej obok ćwiczeń z przyrządami, tak zw. wolne ćwiczenia, tj. pochody, gonitwy, gry, zabawy na placach i w ogrodach, wycieczki zbiorowe, ślizgawki, pływania. Obecnie lekcya G-i w szkołach niemieckich uchodzi za normalną, jeśli y, część godziny poświęca się na ruchy swobodne i szeregowania, '/₃ na ćwiczenia z przyrządami i ’/₃ na gry. Znacznie słabiej stosowany w Europie jest system G-i szwedzkiej, pomysłu byłego nauczyciela szermierki na wszechnicy w Lundzie i założyciela instytutu G-ego w Sztokholmie (1813 r.), Piotra H. Linga (1776-—1839). Początkowo system ten miał zadanie wyłącznie lecznicze, wkrótce jednak przyjęty został w Szwecyi jako uniwersalny środek ku podniesieniu zdrowia, sił i zręczności. Zasadza się on na tem, żeby wszystkie pojedyń-cze grupy mięśni wprawiać kolejno w ruch bez zbytniego wysiłku i prawie nie używając przyrządów. (Polegają one' na prostych drążkach, przytwierdzonych poziomo do ścian, jak drabina). Są to więc poruszenia we wszelkich możliwych kierunkach mięśni głowy, szyi, palców, przedramienia, rąk, piersi, pleców, brzucha i t. cl. Twórca tej metody, wychodząc ze stanowiska anatomii i fizyologii, uwzględnił potrzebę rozwijania istotnie całego ciała, nie oddając pierwszeństwa np. kończynom górnym, jak to uczynił system niemiecki; podzielił jednak ruchy, zwykle złożone, na tak drobne części, że je pod przymusem tylko wykonywać można. Wskutek tego G. ta nudna jest i męczy swoją nienatu-ralnością i jednostajnością. W porównaniu jednak z niemiecką tę jeszcze posiada zaletę, że nie wymaga wielkich wysiłków, lecz przeciwnie wiele pracy (ruchu), przy zużyciu małej ilości energii. Zasady swoje wyłożył Ling w dziele p. t. „Gymnastikens Almanna Gründer” (Upsala 1834—40); następnie opracował je Rothstein „Die Gymnastik nach dem Systeme des schwedischen Gymnasiarchen P. H. Ling“ (1847—1851 ). Obecnie we wszystkch językach europejskich znajdują się bądź tłómaczenia, bądź krytyki, lub nowe zastosowania metody szwedzkiej. Wśród tych ostatnich najpoważniejsze miejsce zajmuje dzieło Balcka w Sztokholmie, łączące niejako wszystkie trzy systemy ćwiczeń fizycznych na podstawie założeń Linga, oraz G. Demenyego: „L’éducation physique en Suède” (Paryż 1892; przekład polski Gawrońskiej, Warszawa 1895), gdzie umiejętna obserwacya autora połączona jest z krytyką fizyologa.— Co do praktykowanych ogólnie sposobów stosowania G-i niemieckiej i szwedzkiej, to grzeszą one przedewszystkiein brakiem podstaw flzyologicznych i najniezbędniejszych warunków zdrowotnych. 1) Ćwiczenia odbywają się zwykle w zakrytych, źle przewietrzanych i napełnio-

nych kurzem pomieszczeniach, a częstokroć w ciasnych i dusznych izbach.—2) Lekcye G-i naznaczane są przeważnie w najniestosowniejszej porze, bo pomiędzy godzinami nauki, kiedy ' umysł, układ nerwowy, a.zatem i cały organizm jest znużony i zwykle głodny.—3) G. na przyrządach zmusza do zbytniej, nierównomiernej, w założeniu swem wadliwej pracy kończyn górnych, kiedy stosunkowo silniejsze mięśnie kończyn dolnych zostają upośledzone (według Webera mięśnie pierwszej kategoryi stanowią 28°/₀, mięśnie drugiej 56°/₀ całej masy mięśniowej). —4) Tenże system wymaga wielkiego wysiłku przy szybkiem zużytkowaniu względnie bardzo małej ilości energii, jak np. podnoszenie się na drążku, co nuży i wyczerpuje organizm i niekorzystnie wpływa na przemianę materyi. Tymczasem, biegając np., lub chodząc po górach, wykonywamy taką samą ilość pracy bez znacznego natężenia mięśni, przy powolnem wydatkowaniu energii. Dlatego-to G. niemiecka, wprawiając w ruch nieliczną, a niekiedy i słabą grupę mięśni dla wykonania nader małej pracy, sprowadza wielkie zmęczenie; przeciwnie zaś— przechadzki, gonitwy itp., dają w rezultacie dużo pracy mechanicznej, bez znużenia, owszem ze wzrastającein poczuciem siły, ponieważ czynną jest wielka ilość rozmaitych mięśni. (Bardziej wyczerpująca krytyka panujących systemów G-i znajduje się w naszej literaturze w dziełku A. Messa „Wychowanie fizyczne młodzieży” (tłom., Lwów i 899), oraz w rozprawie d-ra St. Kamieńskiego p. t. „Gimnastyka a zdrowie” w Krytyce lekarskiej JV® 6 i 7, 1898). — Główne braki i wady G-i sztucznej usuwa system ćwiczeń naturalnych, w znacznej mierze swobodnych, odbywających się na łąkach, w ogrodach i t. p. Same zabawy jednak systemu jeszcze nie stanowią; dopiero stosownie wybrane i ustosunkowane, przy odpowiedniem prowadzeniu i uzupełnieniu ich niektóremi ćwiczeniami na przyrządach, a niektóremi według metody szwedzkiej, tworzą całokształt środków do wyrabiania siły mięśni, sprężystości członków, sprawności całego organizmu, tak pod względem fizycznym, jak moralnym. Ćwiczenia takie mają, jak to na początku zaznaczono, dawną przeszłość za sobą, lecz czasy najnowsze wskrzesiły ten prastary i u nas niegdyś nader upowszechniony zwyczaj, a dzisiejsza hygiena usiłuje właściwe zapewnić mu stanowisko w wychowaniu fizycz-nem. Jakkolwiek w niedalekiej przyszłości system ten niewątpliwie zapanuje nad innemi, obecnie jednak G-ą w utartem tego wyrazu znaczeniu pospolicie się nie nazywa. I dlatego wyczerpujący opis nowej tej G-i zamieszczony jest p. t. Gry młodzieży.

Gimnastyka dz i ew c ząt ma te same zadania, co G. chłopców; różnica polega jedynie na wyborze ćwiczeń, ich trwaniu i poniekąd na metodzie, a to z powodu właściwej rodza

jowi żeńskiemu mniejszej wytrzymałości układu kostnego i mięśniowego, oraz z powodu różnic anatomicznych i fizyologicznych. Szczególne podnoszenie strony estetycznej, jak to czyni większość dawniejszych nauczycieli G-i, bywa zwykle chybione z powodu jednostronności stosowanego wogóle systemu, co się w równej mierze stosuje także do mężczyzn; często zaś G. dziewcząt, dzięki zwolnieniu ruchów, lub ich skrępowaniu przez wprowadzenie tańca, do wręcz przeciwnych prowadzi rezultatów. Potrzeba ćwiczeń fizycznych dla dziewcząt o tyle jest pilniejsza, zwłaszcza w miastach, że młodzież żeńska podlega tam częściej niż męska ogólnemu osłabieniu mięśni i nerwów, różnym zaburzeniom nerwowym, cierpi na błędnicę, niedostateczny rozwój ciała, zwężenie klatki piersiowej, co—zdaniem lekarzy— wynika głównie z zaniedbania ćwiczeń cielesnych w tak decydującym okresie życia od lat 6— 15. Nietylko wszakże ze względów indywidualnych, lecz i ze społecznych, G. w wychowaniu kobiet pierwszorzędną winna zająć rolę; zdrowie bowiem i dzielność również ją uchronią od zbytecznych cierpień i zawodów macierzyństwa, jak zahartują fizycznie i moralnie wobec twardych warunków obywatelskiego życia. Jeżeli chwiejność charakteru i słabość woli więcej wśród kobiet niż wśród mężczyzn panuje, to i pod tym względem ćwiczenia ciała zdolne są podnieść żeńską połowę rodzaju ludzkiego z u-pośledzonego stanowiska, bo żeby szereg ruchów wykonać, potrzeba odpowiedniej uwagi, woli, stanowczości, pamięci i wytrwałości. Ale jest i taka grupa ćwiczeń, gdzie prócz tego nieodzowne są odwaga, przytomność umysłu i panowanie nad sobą. Przy należytem traktowaniu G-i, mianowicie w grach towarzyskich, występują nadto czynniki, które kształcą popędy i uczucia społeczne, te zaś u kobiet najwięcej są zaniedbane.—-Jeszcze w starożytnej Spareie uprawiały dziewczęta G-ę, odpowiednie bowiem prawo Li-kurga uzasadniano przekonaniem, iż silne matki dostarczą państwu zdrowych i silnych obywateli. Spartanki zaprawiały się w biegu, w rzucaniu krążka i włóczni, mocowaniu się, a szczególnie w tańcu. W Rzymie za cesarstwa kobiety uprawiały ćwiczenia gimnastyczne, przygotowując się jedynie do popisów cyrkowych. Epoka chrześciaństwa usunęła niewiastę całkowicie od u-działu w kształceniu się fizycznem. Dopiero lekarz angielski Locke, Rousseau, Basedow, Pie-stalozzi zwracają uwagę* na tę zaniedbaną sprawę. Ponieważ jednak później upowszechniona metoda Jahna nie nadawała się do G-i dziewcząt, przeto przez długi czas jeszcze ta ostatnia pozostawała na łasce pojedyńczych prób. Pierwszą rozprawą poświęconą G e dziewcząt była „Kalisthenie oder Uebungen zur Schönheit

u. Kraft für Mädchen”, przez Szwajcara Cliasa w 1829 r. Praca ta, jak i inne późniejszych autorów, zwraca główną uwagę na powab i przy-

Turnunterrichts” (Gota 1891); Kupfermanii „Turnunterricht und Jugendspiele” (Wrocław 1884); Schenckendorff u. Schmidt „Ueber Jugend- und Volksspiele” (Hannower — Linden 1892); Eitner „Jugendspiele” (Zgorzelec); Dr Kohlrausch „Bewegungsspiele” (1899); Netsch „Spielbuch für Mädchen von 6 — 16 Jahren” (Hannower—Berlin

(Paryż 1899).

S. Dr z.

zwoitość ruchów. Na nową metodyczną drogę wprowadza ten przedmiot Spiess: uważa on wolne ćwiczenia za najstosowniejsze, chociaż nie usuwa całkiem używania przyrządów. Po raz pierwszy G. dla dziewcząt staje się obowiązkową w szkole Raaza w Berlinie w szóstym lat dziesiątku; wprowadzono ją jednak do szkół miejskich zaledwie po 1870 r., kiedy już kursa An-gersteina i Eulera wydały dostateczną liczbę nauczycieli. Odtąd G. dziewcząt szerzyć się poczęła nader szybko po całych Niemczech i krajach sąsiednich. Nauka G-i obowiązkową jest w wyższych szkołach pruskich (t. j. od lat 7—16) mocą rozporządzenia ministra Bossego z 1894 r., jakkolwiek przedtem już bardzo wiele zakładów żeńskich ją uprawiało (2 godziny tygodniowo). Obecnie, dzięki wszczętemu w Europie ruchowi w celu krzewienia i popierania gier i ćwiczeń na wolnem powietrzu, G. dziewcząt wchodzi na tory hy-gienicznie i pedagogicznie uzasadnionych wymagań harmonijnego rozwoju. Żeby jednak czy to kobieta, czy mężczyzna sprostać mogli dzisiejszym potrzebom życia, piecza o icli rozwój fizyczny powinna sięgać znacznie dalej, niż te 2 godziny lekcyi tygodniowo uczynić zdołają. Największe powagi w świecie lekarskim i pedagogicznym domagają się rozszerzenia ćwiczeń fizycznych nietylko poza mury szkolne, lecz i poza szczupłe grono uczącej się młodzieży. Tak w wielu miejscowościach Niemiec urządzane są stale na placach podmiejskich gry i ćwiczenia dla ludu, oraz wycieczki zbiorowe po kraju dla najszerszego koła uczestników.

Literatura. Prócz dzieł wyżej przytoczonych do ważniejszych należą: „Gimnastyka racyonal-na, jako część dyetetyki ze stanowiska historycz-no-teoretycznego”, praktycznie opracowana przez autora „Dyetetyki dzieci”, z 96 drzeworytami, 2 części (Warszawa 1871); E. Madejski „Gimnastyka w szkołach ludowych” (Lwów 1879); Ant. Durski „Zarys nauki gimnastyki szkolnej i towarzyskiej” (Lwów 1886); „Gimnastyka domowa. Łatwy przewodnik ćwiczeń gimnastycznych bez nauczyciela i przyrządów, ułożony podług Schre-bera i Augersteina” (wyd. 2-e); Schreber M. „Gimnastyka lecznicza pokojowa, dla płci obojga i każdego wieku” (tłom. z 24-go wyd. niemieckiego, wydanie 2-e); Cenar Edmund „Ćwiczenia gimnastyczne.” Przewodnik gimnastyczny „Sokół”, czasopismo miesięczne, wychodzi pod red. A. Durskiego od 1880 r. — Najobszerniejsze wskazówki w całym zakresie ćwiczeń fizycznych podaje d-ra Karola Eulera „Encyklo-pädisches Handbuch des gesammten Turnwesens” (Wiedeń i Lipsk 1893—1896, 2 t.); Schmidt F.

A., dr med. „Unser Körper, Handbuch der Anatomie, Physiologie u. Hygieine der Leibesübungen. Für Turnlehrer, Turner, Sportsfreunde u. Künstler” (Lipsk, 3 części); Guts Mutlis „Spiele zur Uebung u. Erholung des Körpers u. d. Geistes” (wyd. 8-e 1893); Euler „Geschichte des 1899); Bollinger—Auer „Bewegungsspiele für Mädchen” (Zurych — Füssli 1898); „Zeitschrift für Turnen u. Jugendspiel” (24 nr. rocznie); Groos Karl „Die Spiele der Menschen” (Jena 1899, str. 538. Teorya zabaw jest tu traktowana ze stanowiska fizyologii, psychologii, estetyki, socyologii i pedagogii); Angerstein u. Eckler „Haus-Gymnastik für Mädchen u. Frauen” (wyd. 2-e Berlin 1888); Hessling Klara „Das Mädchenturnen in der Schule” (Berlin 1894); Pulver O. „Die Körperliche Erziehung des weiblichen Geschlechts mit besonderer Berücksichtigung des Frauenturnens” (Berlin 1896); „Monatsschrift für das Turnwesen”

v. Euler u. Eckler (wychodzi od 1882). — Lagrange F. „L’hygiène et l’exercice chez les enfants et les jeunes gens” (Paryż 1890); Liedbeck „Manuel de gymnastique suédoise à l’usage des écoles primaires” (Paryż i Genewa); Docx „Les jeux scolaires” (Namur, Wesmael-Charlier 1889); Lagrange „Physiologie d'exercices du corps” (1888); Le Blond „La gymnastique et les exercices physiques” (Paryż 1888); Demeny G. „Résumé de cours théoriques sur l’éducation physique” (Le Mans 1886); Demeny G. „Plan d’un

enseignement supérieur de l’éducation physique”

St. K.

Gimnazyarcha (po grecku ^o^m^iapxoç), tak zwali się w dawniejszych czasach dziejów ateńskich zamożni obywatele, którzy z polecenia rządu na swój koszt zobowiązani byli osoby występujące w publicznych igrzyskach gimnastycznych opłacać, utrzymywać i dozorować, a niezawodnie i miejsce igrzysk stosownie przyozdabiać. Za czasów cesarstwa Rzymskiego zwano G-mi takie osoby, które z urzędu miały dozór nad szkołami i ćwiczeniami gimnastycznemu Zlecenie G-y w Atenach było t. zw. liturgią (ÀeccoopYÎa) regularną, osobistym ciężarem zamożnych obywateli celem uświetnienia religijnych uroczystości, który tern więcej kosztów przysparzał, o ile obywatele, pobudzeni osobistą ambi-cyą lub dla zaskarbienia sobie przychylności ludu, w przepysznem urządzeniu igrzysk prześcignąć się starali.

Crimnazyum, ob. Gymnazyum.

Gimnit (Gymnit, Deweylitli), minerał z grupy serpentynu o wzorze Mg₄Si₃O₁₀.6H₂O o złożeniu krzywoskorupowej, pozorze ciała bezpostaciowego, pod mikroskopem wszakże w świetle spolaryzowanem zachowuje się jak speroto-we agregaty. Twardość 2—3, Cięż. wł. 2— 2.2. Brudno-pomarańczowy lub żółtawy, o połysku i dotknieniu tłustem, przeświecający. z- w-

Gimnosofiści — Gindely Antonin.

89

S, Drz.

boldta.

w. N.

(1873).

nych.

Gimnosofiści (po grecku 7op.vooo<piaTa£), tak nazywali się u Greków ci indyjscy mędrcy, którzy, kontemplacyi oddani, nago w lasach odludnych żyli. Rozróżniano pomiędzy nimi dwie sekty. Kurcyusz (VIII, 9, 31) zwie ich Sa-pientes, Mędrcami. —Por. Plut. Aleks. 64.— Starzy Indowie zwali tych pokutników Y o ginami, dzisiaj noszą nazwę Jogi.

Gimnot (Gymnotus electricus), po polsku zw. inaczej węgorzem elektrycznym lub stręt-wą. Ryba, należąca do rzędu kościstych, pod-rzędu Otwarto-pęcherzowych (Physostomi) i rodziny Węgorzowatych. Dochodzi dwóch metrów długości, odznacza się zupełnym brakiem łuski i płetw grzbietowych. Odbyt umieszczony tuż przy głowie, a płetwa odbytowa, bardzo długa, ciągnie się wzdłuż całego ciała. Ciemny, zielo-no-żółty na grzbiecie, spodem pomarańczowy, kilku rzędami żółtawych plamek po bokach upstrzony, zamieszkuje G. wody Ameryki Południowej, zwłaszcza zaś rzeki i jeziora Brazylii północnej. Nie spotyka się go nigdy w wodzie zimnej, jak np. w potokach górskich. W razie wyschnięcia wody G. zagrzebuje się w muł i zapada w sen aż do czasu nastania pory dżdżystej. Oprócz cech wyżej wymienionych różni się od węgorza pospolitego posiadaniem organu elektrycznego, którego działanie nawet konie odurza zupełnie. Organ ten, zajmujący około ⁴/s całej objętości zwierzęcia, składa się z 6 wiązek: dwóch większych tuż pod skórą i czterech mniejszych, okrytych mięśniami. Każda zaś wiązka zbudowana jest z szeregu pęczków, z których każdy znowu rozpada się na mnóstwo blaszek, wypełnionych galaretowatą substancyą. Każda z tych blaszek, znajduje się w połączeniu z nerwem, stanowiąc źródło siły elektrycznej. Z uczonych, którzy budowę i sposób życia G-a badali, wymienić należy Aleks. Hum-

A. K.

Gimone, rzeka we Francyi południowej, należąca do dorzecza Garonny; bierze początek na wyżynie Lannemezan na południo-zachód od Boulogne sur Gesse. W biegu swym, skierowanym od południo-południo-zachodu na północo-północo-wschód, omywa wzgórza Saramon i Mau-vezin, dolinę Lomagne; tu spotyka Beaumont-de-Lomagne i wpada do Garonny z lewej strony. Długość rzeki wynosi blizko 140 km., ale w le-cie jest ona prawie pozbawiona wody.

Gimry, auł w Dagestanie, w okręgu Azow-skim, nad rzeką Awarskie Kojsu, niedaleko od połączenia się jej z Andyskiem Kojsu, przy wyj-, ściu z wąwozu Gimryóskiego, na wysokości 926 stóp. Tu się urodził Szamil. D. 29 października 1832 r. G. opanowali Rossyanie, przyczem poległ iman Kazimułła. W r. 1834 auł ten został zburzony przez oddział von Klugenau’a, jako główne gniazdo wrogich Miurydów. W r. 1843 Rossyanie opuścili G. i jeszcze trzy for-teczki, któremi zawładnął Szamil. Obecnie G.

słynie swemi ogrodami owocowemi. W stronie płn.-wschód, od aułu leży góra Gimry, wznosząca się 658 stóp nad poziomem morza. R-Gfinain Ludwik Eugeniusz, malarz francuski (* 1818 w Paryżu—f 1886). Uczeń Char-leta i Abla de Pujola, naśladował pierwszego, malując przeważnie rzeczy wojskowe na tle hi-storyi nowszych czasów. Znaczniejsze prace jego są: Bitwa pod Marengo, Żuawi (1857), Wejście do Paryża wojska powracającego z wyprawy włoskiej (1859; obraz zakupiony do Wersalu) i wreszcie Rewia z dnia 29 czerwca 1871 r.

S. S

Ginain Paul Réné Leon, architekt francuski, profesor architektury (* w Paryżu 5 października 1825 r.). Uczeń Lebas’a, wychowa-niec Szkoły sztuk pięknych. Po uzyskaniu w roku 1852 pierwszej nagrody za projekt gim-nazyum wysłanym został do Rzymu, gdzie stu-dyował antyki i pracował nad odtworzeniem teatru w Tauromenium (Taormina—Sycylia). W 1860 r. otrzymał urząd budowniczego miejskiego w Paryżu. Tam też rozwinął swoją działalność i wzniósł wiele pięknych gmachów. G. jest od r. 1881 członkiem akademii Sztuk Pięknych i profesorem architektury w Szkoło sztuk pięk-

Konst. Woj.

Gindely Antonin, historyk n'emiecki (* w Pradze, z ojca Niemca a matki Czeszki—f 1892). Studyował naprzód teologię, potem prawo; w r. 1852 otrzymał stopień doktora filozofii, i został nauczycielem języka niemieckiego i literatury w wyższej szkole realnej w Pradze; od 1853 do 1856 wykładał historyę powszechną i austryacką w uniwersytecie ołomunieckim, lecz po zamknięciu tej wszechnicy wrócił do Pragi, gdzie r. 1857 zajął dawne miejsce w szkole realnej; w roku zaś 1862 został nadzwyczajnym a w 1867 zwyczajnym profesorem uniwersytetu praskiego. Przytem od r. 1862 aż do śmierci był archiwaryuszem krajowym królestwa Czeskiego. Dwa lata (1855—57), w których żadnej katedry nie zajmował, poświęcił na zbadanie licznych archiwów w Czechach, w Polsce i w Niemczech, zbierając materyały źródłowe do dziejów Braci Czeskich, z których powstały: „Böhmen und Mähren in Zeitalter der Reformation, I Abth. Geschichte der Böhmischen Brüder” (Praga 1857— 58), a w rok potem „Quellen zur Geschichte der Böhmischen Brüder, vornehmlich ihren Zusammenhang mit Deutschland betreffend” (Wiedeń 1859; „Fontes rerum Austr. XIX”). Z tern się łączyła rozprawa „Ueber des Johann Arnos Co-menius Leben und Wirksamkeit in der Fremde”. Przez te prace G. dał się poznać światu naukowemu, dzięki czemu rząd pozwolił mu przez lat kilka zbierać materyały historyczne w archiwach, nietylko austryackich i niemieckich, ale także w Brukselli, Hadze, Paryżu i Simancas (w Hiszpanii). Wobec bogactwa nowych źródeł G. postanowił napisać historyę Woj-

S. Drz.

i 1020).

40

Gindely Antonin

— Gingko biloba.

ny Trzydziestoletniej i czasów ją poprzedzających od r. 1600; jakoż wkrótce mógł wydać dzieje Rudolfa TT, „Rudolf II und seine Zeit 1600—1612” (Praga, 2 tomy, 1863 i 1868) i dzieje cesarza Macieja (Matthias), jako tom pierwszy głównej pracv „Geschichte des dreis-sigjährigen Krieses” (1869). Dalsze trzy tomy (1878—1880) obejmują dzieje powstania czeskiego i przebieg wojny aż do r. 1632. Mimo nie-pożytej pracowitości swojej, nie mogąc się zdobyć na systematyczne opisanie w dalszych tomach dziejów Wojny Trzydziestoletniej, poprzestał na monograficznych do niej przyczynkach, jak np : „Geschichte der böhmischen Finanz von 1526 bis 1618” (1860); „Waldstein während seines ersten Generalates im Lichte der gleichzeitigen Quellen 1625—30” (2 tomy; 1886), oraz dalszy ciąg tego dzieła: „Waldsteins Vertrag mit dem Kaiser bei der Uebernahme des zweiten Generalates” (1889); i inne. Historyę całej Woj ny Trzydziestoletniej opowiedział treściwie w dziele popularnem „Geschichte des dreissig-jährigen Krieges” (1882, 3 tomy). Dzięki staraniom G-ego polecono archiwum krajowemu zająć się obszernem wydawnictwem źródeł histor. p. t. „Snemy ćeske od léta 1526 aż po nasi doby”, których od 1877 do zgonu jego wyszło 7 dużych tomów. Po śmierci G-ego wydano „Geschichte der Gegenreformation in Böhmen” (1894). Oprócz prac czysto historycznych, G jest autorem licznych podręczników z dziejów powszechnych dla szkół średnich, które, tak w niemieckim oryginale, jak w czeskich i chorwackich przekładach, rozchodziły się w wielokrotnych wydaniach. Działalność naukowa G-ego w sferach kompetentnych rychło znalazła zasłużone uznanie: już w r. 1855 zamianowany został członkiem nadzwyczajnym, a w 1864 członkiem zwyczajnym czeskiego królewskiego Towarzystwa naukowego; w 1861 członkiem-korrespondentem, a w 1870 członkiem zwyczajnym akademii wiedeńskiej; w 1874 otrzymał order żelaznej korony III klasy, a przedtem jeszcze powołany był przez cesarza na nauczyciela historyi następcy tronu, arcyksięcia Rudolfa; wreszcie r. 1890 wybrano go na członka akademii czeskiej Franciszka Józefa. — „Ottûv slôvnik naućny.”

Gineceum. po łacinie gynaeceum, wyraz wzięty żywcem z późniejszego greckiego języka, w którym Yovatx=ïov oznaczało wewnętrzną, tylną część parterową domu greckiego, przeznaczoną dla pani domu, córek i służby żeńskiej. Często także znajdowało się G. na górnem piętrze, zwanem orceptpov albo Sojpsę, gdzie były . również mieszkania dla niewolników i pokoje dla gości.

Gineceum (u roślin), ob. Gynaeceum. Gineit, ob. Towiański.

Ginekologia (łac. Gynaecologia, od gr. t) yovVj-Yuvaxótę=niewiasta i o XÓYoę=słowo, nauka i t. p.) jest nauką o chorobach wyłącznie płci nie-wiesciej właściwych. Znano wprawdzie i odróżniano już od bardzo dawna choroby rodzaju tego; pisali o nich. nie mówiąc o zabytkach sturoegipskieh oraz indyjskich, Hippokrates, Sora nus z Efezu, Paweł z Eginy i wielu innych jeszcze, lecz nie przyznawano im stanowiska odrębnego w nauce: należały, wedle różnych właściwości swych, bądź do lecznictwa chorób wewnętrznych, bądź do chirurgii lub położnictwa. Dopiero w wieku XIX G. występuje samodzielnie jako gałąź odrębna nauki i sztuki leczniczej, łącząc się atoli wciąż jeszcze najczęściej z położnictwem, o tyle przynajmniej, że zwykle przedstawiciele jej i jego wykonawstwem się zajmują. Część jej najpoważniejsza, mianowicie wycinanie nowotworów jajników i macicy, dotąd pozostaje przeważnie w rękach chirurgów. Do najznakomitszych przedstawicieli, a poniekąd nawet twórców G-i nowożytnej, w w. XIX należą: Józef Rócamier, pani Boi vin z domu Gillain, autorka słusznie cenionego dzieła: „Traité pratique des maladies de l’utérus et de ses adnexes etc.” (Paryż 1833, 2 tomy z atlasem o 41 tab.). J. Simpson, P. K. Hu gier, F. B. Osiander, E. Mac Dovell, Kiwisch von Rotterau, Nélaton, Scanzoni, K. W. Mayer, O. Spiegelberg, H. Fritsch, M. Sims, Spencer Wells, K. Braun, Grailly Hewitt, K. Schröder i bardzo wielu innych. O wszystkich prawie tu wymienionych, oraz o pracach ich, znajdą się w miejscach właściwych Encyklop. niniejszej wzmianki dokładniejsze. W Warszawie od początku drugiej połowy wieku XIX do rozpowszechnienia G-i umiejętnej przyczynili się najwięcej: A. Gliszczyński i L. A. Neuge bauer. — Por. H. Haesera Lehrbuch d. Gesch. d. Medicin” (wyd. 3-e, T. stron. 198, 307, 473 i T. II, stron. 1016

Dr J. P.

Grinewra albo Gwenniwar, żona Artura v. Artusa, ob. Artur (Artus).

Gingivitis (choroba), zapalenie dziąsła, ob. Dziąsło.

Ginkgo biloba (Salisburia adianti folia), miłorząb, drzewo, należące do podrodziny ciso-watych (Taxineae), rodziny iglastych (Co-niferae). W przeciwstawieniu do wszystkich innych roślin z tej samej rodziny G. posiadaliście nie równowązkie, szydełkowate, iglaste, lecz płaskie, szerokie, klinowate, w wierzchołku wycięte, o skórzastej powierzchni i wachlarzowato-promienistem unerwieniu. Nasiona ma soczyste, żółtego koloru, wielkości orzecha włoskiego, o ja-dalnem ziarnie, które, zwłaszcza przypiekane, stanowi jeden z przysmaków Chińczyków i Japończyków (t. zw. „pa-kwo”). G. przedstawia jeden z charakterystycznych gatunków roślinnych obszaru wschodnio-azyatyckiego; w Japonii jest drzewem świętem, sadzony też bywa powszechnie wokoło świątyń. Drzewo to było przedmiotem nader ważnego odkrycia naukowe-

go, dokonanego w r. 1896.— mianowicie: w ła-giewkaeh pyłkowych kwiatów G., również jak i u paru gatunków kłodziniastych (Cycada-ceae): Cycas, Żamia—znaleziono ruchliwe ciałka nasienne (plemniki), z których pomocą od-

'4

/~a

I'

swoje „Fables”, po części wzorowane na poe-zyach włoskich, i przełożył z Catulla „Zaślubiny Tetydy i Peleusza.”    *

Ginkiewicz Michał, jezuita (* ok. r. 1594— f 4 sierp. r. 1663). Wstąpił do zakonu r. 1615, następnie wykładał kolejno w różnych kolle-giach filozofię, teologię, Pismo św. i prawo kanoniczne. Był przez 7 lat w Rzymie kaznodzieją apostolskim, tudzież penitencya-rzem u św. Piotra, a wróciwszy do kraju, zarządzał jeszcze kollegiami: w Nieświeżu, Warszawie, jako też i Wilnie, gdzie umarł, zostawiając po sobie pamięć człowieka świętobliwego. Oprócz panegiryków i kazania na niedzielę XI po świątkach, p. t. „Recepta z nieba na choroby dwojakiego języka”, Warsz. b. r., po łac. p. t. „Remedia e coelo „Zodiacus stellarum XII sexies ambiens Ma-riam, seu Commentarii in Salve Regina” (Gdańsk 1707). W rękopiśmie zostawił „Żywoty bpów wileńskich” i in. — Ob. De Bäcker „Biblio-theca”.

” (Wilno 1646), napisał:

Fig. 17. Ginkgo biloba (Miłorząb).

Ginter, Günther, herb polski z nadania. Na tarczy czteropolowej w polach I i IV, złotych, czarny orzeł ukoronowany, w II i III, czerwonych, po dwa pasy srebrne równoległe, ukośnie wlewo położone. Na środku tej tarczy mała tarczka z koroną szlachecką nad nią. Na niej w polu błękitnem dąb. Nad tarczą większą hełm w koronie, nad którą dąb z drugą koroną. Labry po prawej stronie czarne, podbite złotem, po lewej czerwone, podbite srebrem. Nadany Michałowi Andrzejowi Güutherowi

bywa się zapłodnienie zalążka. Odkrycie to zawdzięcza nauka dwóm botanikom japońskim z Tokio: Ikeno i Hirase.

Ginguené Piotr Ludwik, polityk, publicysta francuski i historyk literatury (* 1748 w Rennes —f 1816 w Paryżu). Popierał rewolucyę w swym dzienniku „Feuille Villageoise”, który wydawał od r. 1791 do 1794; umiarkowany wszakże jego sposób myślenia naraził go na u-tratę wolności i jedynie upadek Robespierre’a życie mu uratował. Był potem dyrektorem kom-missyi wychowania publicznego i został wybrany do Instytutu. Jednocześnie założył i redagował „Décade philosophique”, która później przybrała tytuł „Revue”, a w r. 1807 połączyła się z „Mercure de France”. W r. 1798 G. był przez siedem miesięcy posłem w Turynie, w 1799 członkiem Trybunatu, ale w 1802, z powodu ogólnej oppozycyi, został z niego wykluczony. Główne jego dzieło „Histoire littéraire d’Italie” (Paryż 1811 — 24, 9 tomów) powstało z wykładów w Athenaeum i opiera się przeważnie na Tira-boschim; dwa ostatnie tomy w połowie opracował Saisi, który prócz tego sam napisał tom 10-ty i w ten sposób doprowadził to dzieło do w. XVII. Nadto jeszcze G. w r. 1814 wydał

fi'noykl. Powsz. Ilustr. Zesz. 193 T. XXV

E. S.

v!

Fig. 18. Ginter (herb).

nadreńskiej, w 1676 roku.—Źródła:

z rodziny

„Volumina Legum” (V f. 403); Małachowski, Rietstap, Borkowski.

D.

Gintl Juliusz Wilhelm, fizyk (* 1804 w Pradze—f 1883), kształcił się w Pradze i Wiedniu, gdzie habilitował się jako docent, w r. 1836 został profesorem fizyki w Graz, 1847 inspektorem, a 1849 dyrektorem telegrafów państwowych w Austryi, który - to urząd

S. K.

blioteki darował seminaryum dyecezyalnemu. Urn. w Olsiadach i tamże pochowany, w kościele parafialnym, w grobie, który sam sobie wybudować kazał za życia. Nominałem niesłusznie go nazywają, bo nie był nigdy prekonizowa-ny.—Z licznych prac G-y pozostały tylko: „Wypisy wszystkich miejsc z Talmudu i dzieł rabi-nicznych o Messyaszu i religii chrześciańskiej", 2 tomy; „Rozprawa o prawdziwości przyjścia Messyasza” po hebrajsku; „Katechizm katolicki dla Żydów” po żydowsku; „Słownik hebrajsko-polski”, nad którym do końca życia pracował; tudzież wiele rozpraw uczonych. Drukiem ogłosił tylko „Naukę czytania po polsku dla młodzieży wyzn. starozak.” fWilno 1817).—O G-e pisał Ant. Muchliński w „Pamiętniku relig.-moralnym” 1858, 1 30; „Przegląd poznański” 1858 1 379.

Herbem tym pieczętują się rodziny:

Pi-

sprawował do r. 1863, poczem osiadł w Pradze. Przeprowadził pierwsze linie telegraficzne w Austryi, ogłosił liczne prace o poprawie termometru, z dziedziny meteorologii i magnetyzmu. On też pierwszy wprowadził podwójne przesyłanie depesz telegraficznych.

Gintyłło Jan Chryzostom (* 1789—f r. 1857). Nauki pobierał w seminaryum Kraslaw-skiem w Inflantach; wyświęcony r. 1813 na kapłana, jest magistrem św. teologii, a potem doktorem. Będąc prefektem seminaryum w Wilnie, wykładał jednocześnie (1820—21). jako zastępca profesora, Pismo święte w uniwersytecie tamtejszym. Mianowany kanonikiem żmudzkim, został wysłany do Petersburga jako assesor kol-legiuin rzymsko-katolickiego, gdzie zamieszkuje od r. 1824. Miłośnik literatury klasycznej, pracowity zbieracz książek, śledził nieustannie postęp nauk, studyując zarazem erudytów niemieckich; przedewszystkiem jednak poświęcił się literaturze hebrajskiej. Mieszkanie jego było jak muzeum naukowe, w którem pracował bez odpoczynku, dochody zaś wszystkie obracał na zakup książek; w tym też celu odbywał podróż do Niemiec, a w Wiedniu, Lipsku, Berlinie i nawet Petersburgu nabywał rzadkie dzieła. Nauka G-y jednak nie była celem, ' ale J środkiem, obracał ją bowiem do celów prak- > tycznych nawracania innowierców, a zwłaszcza Żydów. Znał talmud i czytał pisma rabiniczne, aby przy icli pomocy wykazywać Żydom uczo- i nym, z którymi często dysputował, jak niedorzeczne są ich błędy i uprzedzenia do Chrystya-uizmu. Piękna ta działalność G-y miała i ujemną stronę: a mianowicie, że, zbyt zatopiony w starożytności i nawracaniu Żydów, był wielkim tolerantem rzeczy bliższych i spraw żywotniejszych. Otrzymawszy kapelanię kościoła maltańskiego w Petersburgu, był również wizytatorem wileńskiej akademii duchownej i infułatem szydłowskim na Żmudzi. Po nominacyi ks. Szymona Giedroycia, sufragana żmudzkiego, na administratora dyecezyi (r. 1838), G. został po nim suffraga-nem żmudzkim, czyli, jak już wówczas nazywano, telszewskim. Biskupstwa doczekał się dopiero po śmierci Szym. Giedroycia, i wtedy, mianowany r. 1844 administratorem dyecezyi, porzucił Petersburg. Na uowein stanowisku czuwał pilnie nad religijnem wykształceniem ludu, zachęcał innych i sam wydawał w tym celu książki, pisane po litewsku. Oddany pracom naukowym, porządkował swą cenną bibliotekę 30 000 - tomową, która zajmowała 3 sale w jego rezydencyi w Olsiadach, i tam mieszkając, rzadko wyjeżdżał do poblizkich klasztorów: Dominikanów w Kalwaryi żmudzkiej, lub Bernardynów w Kretyndze. Żaden kościół ani klasztor nie upadł za jego rządów, trwających 6 lat, poczem r. 1850 ustąpił miejsca bpwi Wołonczew-skiemu, a sam zamknął się w Olsiadach. Na parę lat przed śmiercią znaczną część swej bi

Ginwiłł, herb polski. Na tarczy w polu czerwonem, na pniu złotym siedzi szary jastrząb. Nad hełmem w koronie szlacheckiej trzy pióra strusie.

Fig. 19. Ginwiłł (herb).

Ginwiłłów, Kulwieciów z odm. i Piotrowskich, wszystkie jednego pnia. Jabłonowski, znany twórca kniaziów litewskich, a za nim inni autorowie wywodzą możnowładczą rodzinę litewską Ginwiłłów od nigdy nieistniejącego Dow-spruuga i mianują bezzasadnie książętami. — Źródła: Kojałowicz, Niesiecki, Jabłonowski „Heraldyka”; Borkowski, Wolff „Kniaziowie litewsko-ruscy” (str. 656).    D-

Ginzel Józef August, Czech, historyk i prawoznawca kościelny (* 1 kwiet. 1804 r.—f 1876). Po skończeniu gimnazyum w Litomie-rzycach studyuje filozofię w Pradze, a wyświęcony na kapłana r. 1828, zostaje wysłanym przez bpa Mildego w celach naukowych do Wiednia, gdzie się też doktoryzuje. Od r. 1837 jest w Litomierzyeach, w seminaryum, profesorem , teologii moralnej; w 1841 tamże profesorem liist. kościelnej i prawa kanonicznego; zostaje w 1861 kanonikiem litomierzyckim i sędzią kon-systorza. Zn prace literackie był nagrodzony przez Tow. naukowe ces. Król. w Pradze.

Milde” (Praga 1853, wyd. 2-e, Wiedeń 1855);

sał zarówno pod swojem nazwiskiem, jak i pod Już w r. 1831 G. nawoływał ziomków swoich pseudonimem D. Sylviusa, lecz nie po czesku, j do samodzielnej pracy umysłowej, twierdząc, że Z dzieł G-a wybitniejsze są: „Ueber den Geist j gdy sfera czynów nie jest dla Włocha dostępną, des hl. Augustin” (1848); „Reliquien v. V. E. natomiast odrodzenie narodu i podniesienie go

z upadku może się ziścić jedynie przez rozbudzenie w nim myśli filozoficznej (Korrespondencye „Bi- T. I, str. 176). Nad tern rozbudzeniem drzemiącej filozofii krajowej G. pracował niezmordowanie. Wszystkie dzieła jego filozoficzne ważniejsze powstały na obczyźnie w okresie piętnastoletniego wygnania. I tak w dziele „Teori-ca del sovranaturale” (Brukselka 1838), G. stara się zbratać filozofię z religią, a idzie w tym kierunku tak daleko, że nie widzi możności filozofowania bez oparcia się na dogmatach katolicyzmu. W następnej, donioślejszej pracy filo-ficznej, „Introduzione allo studio della filosofia” (Bruksella 1839 — 40), myśli i poglądy G-ego przybierają już formę systematu filozoficznego, który, rozwijany w innych pracach („Del Bello” [Bruksella 1841], „Del Buono” [tamże 1842], „Er-rori filosofici di Antonio Rosmini” [tamże lö43, 3 tomy]), wyrasta w tak nazwany przez niego

„Handbuch des neuesten in Oesterreich geltenden Kirchenrechtes” (Wiedeii 1856—62); schof Hurdalek, ein Charakterbild aus d. Gesell, d. böhm. Kirche” (Praga 1873). Z pisanych pod pseudonimem: „Evangelium und Kirche” (Regensburg 1843); „Ueber die Zukunft der Kirche in Oesterreich” (t-że 1848); „Die Canoni-sche Lebensweise der Geistlichen” (t-że 1851).

Oprócz tego pisywał do rozmaitych pism peryo-dycznych, jak do wiirzburskiego Przyjaciela religii i Pletza „Theol. Zeitschrift”, a zajmując się dziejami chrześciaństwa Słowian, zwłaszcza Czechów, był współpracownikiem:

„Enc. der theologischen Wissenschaften”, czyli „Kirchenlexicon”; tudzież wydał: „Geschichte der Slavenapostel Cyrill u. Method und der sla-vischen Liturgie” (Litomierzyce 1857, wyd. 2-e Wiedeń 1861).

Fig. 20. Gioberti Wincenty.

Gioberti Wincenty (Vincenzo), filozof, publicysta i mąż stanu włoski (* 1801 w Turynie — f 1852 r. w Paryżu). Syn niezamożnych rodziców, wcześnie osierocony, przeznaczony do stanu duchownego, G. studyował teologię i filozofię w Turynie, gdzie po uzyskaniu stopnia doktora teologii w 1823 r. wyświęcony został na księdza w 1825 r., i wkrótce potem mianowany jałmużnikiem nadwornym i kapelanem króla Karola Alberta. Zaprzyjaźniony z Manzonim, przejęty systematem filozoficznym Rosminiego, sympatyzując z dążnościami patryotycznemi Mazzi-niego, G, nie ukrywał swego entuzyazmu dla ruchu liberalnego, ogarniającego młodzież włoską; a gdy złożył swój urząd jałmużnika (1833), posądzony o udział w spiskowaniu, w kilka dni potem dostał się do więzienia. Po odsie- „Ontologizm”, będący przeciwstawieniem „Psy-dzeniu tam czterech miesięcy, dla braku dowodów chologizmowi” Rosminiego, prowadzącemu, zda-w czynach inkryminowanych mu, wypuszczony niem jego, do „sensismu” (sensualizmu) i „nihi-na wolność, jednocześnie jednak skazany zosiał lizmu”. „Ontologizm” G-ego jest, jak twierdzi na wydalenie z granic kraju. G. zrazu udał się jego twórca, jedynie „prawowierną”, „katolicką” do Paryża, gdzie poznał się z Lamennais i Cou- filozofią, gdy przeciwnie „psychologizin” Rosini-sinein, i skąd, po piętnasto-miesięcznym pobycie, niego jest filozofią „protestancką”, a nawet „po-przeniósł się na stałe do Brukselli. Tu przebył gańską”. Wyższość swojego systematu filozoticz-15 lat bez przerwy (1835 — 49), zajęty naucza- nego nad innemi, opartemi na analizie psycho-niem w jednym z zakładów pedagogicznych pry- logicznej myśli ludzkiej, G. widzi głównie w tern, watnych i pisaniem dzieł. Oddany wyłącznie że, gdy psychologiczne wychodzą z „samopoznania” pracy umysłowej, żyjąc z lekcyj i odrzucając ludzkiego, to jest z prostego zjawiska, jego sy-wszelką pomoc z kraju rodzinnego, a nawet ofia- stemat opiera się na istocie bytu samego, na rowywane sobie katedry, G. marzył jednocześnie istnieniu prawdziwem, to jest na Bogu, jako o odrodzeniu umysłowem i politycznem swej oj- na absolucie. Stąd, gdy inne systemata nie czyzny. W miarę, jak ukazywały się w druku mogą dotrzeć, ani do istnienia rzeczywistego, dzieła wygnańca-filozofa, rosła w kraju jego ani do prawdziwej wiedzy, jego własny, prze-sława, a marzenie jego przyczynienia się do od- ciwnie, wychodząc z zasady samego istnienia, rodzenia Włoch, pod wpływem nowych wypad- z absolutu, i schodząc po szczeblach twórczości ków zaczynało się iścić, jednając mu coraz szer- Bożej do istnienia człowieka, po tychże szcze-sze koło wielbicieli, tak jak i on pragnących blach wznosi się napowrót do samego Boga. zjednoczenia Włoch i swobód konstytucyjnych, j Wprawdzie dotarcie do absolutu bezpośrednio

przez myśl naszą byłoby niemożliwem po grzechu pierworodnym, ale Objawienie i wiara w to Objawienie dają myśli naszej możność zdobycia napowrót tego utraconego, błogiego zjednoczenia myśli Bożej z ludzką. Powolne zbliżanie się myśli naszej do tego zjednoczenia z myślą Bożą stanowi proces dziejowy myśli filozoficznej wogó-le. K. Werner (ob. niżej Bibliogr.), badacz specyalny filozofii włoskiej w XIX stuleciu, widzi w „Ontologizmie” G-ego charakterystyczne znamię myśli narodowej włoskiej i uważa go za pokrewny, w zasadnicztj jego podstawie, z On-tologizmem Rosminiego i Mamianiego. Ontologizm G-ego ma jednak, zdaniem Wernera, cechy odmienne, charakterystyczne i dlatego krytyk nazywa go „Kosmizmem idealistycznym” w odróżnieniu od „Kosmizmu realistycznego” Mamianiego i „Psy-chologizmu idealistycznego” Rosminiego. Sam Gioberti streścił swój systemat filozoficzny w zda niu „1’Ente créa 1’esistente”—w zdaniu, które zawiera zarazem podział filozofii na 3 części. L’E n te jest właśnie owym absolutem jego filozofii, istnieniem samem w sobie, i stanowi przedmiot jego Seien za ideale; créa odnosi się do istnień stworzonych, do ich stosunku do źródła odwiecznego bytu; esistente, byt stworzony, jest przedmiotem oddzielnych gałęzi nauk. Początkiem i końcem wszechrzeczy jest Bóg, idea jego musi przeto objawiać się wszędy; te objawy, to jest zjawiska, są indywidualizacyą owych wiecznych idei, które ogniskują się w Bogu samym. Jest to reminiscencya idei Platona i Hegla, w panteistycznem ich skojarzeniu. — Systemat filozoficzny G-ego znalazł silny oddźwięk w kraju, zwłaszcza w sferze duchowieństwa. Podobnie jak systemat Rosminiego (z którym G. wszczął polemikę), giobertowski, oparty na teologii, był wprawdzie w osnowie swej suchym i zagmatwanym, ale niósł wysoko pochodnię idealizmu i swobody indywidualnej. Były to hasła, które najlepiej odpowiadały ówczesnemu nastrojowi umysłów, żądnych swobody i wielkich czynów patryotyzmu. To też znaczenie filozofii G-ego polega główn e na obudzeniu tego ruchu idealistycznego, który z cichych pracowni uczonych i młodych myślicieli przeniesionym został na arenę życia politycznego, dążącego do odrodzenia narodowego. Do rozbudzenia tego ruchu narodowego najwięcej przyczyniło się dzieło G-ego „Del primato morale e civile degli Italiani” (Bruksella 1842—43, drugie wydanie, powiększone obszernym wstępem [Avertenza] tamże 18451. Ofiarowane Silwiuszowi Pellico, dzieło to odrazu uczyniło głośnem i popularnem imię autora. Napisane stylem barwnym i pociągającym, z życiem i zapałem młodzieńczym, sprawiło ogromne wrażenie na umysłach Włochów. Wskazując skarby duchowe narodu w łonie jego ukryte i kreśląc plan odrodzenia się jego moralnego i politycznego, autor łechtał dumę narodową i wlewał balsam ukojenia w smutne jego położenie polityczne. Plan odrodzenia, który G. stawiał przed oczy narodu, był właściwie planem starodawnego stronnictwa politycznego Gwel-fów, uzasadnionym całym zasobem doświadczeń przeszłości dziejowej Włochów. Jakkolwiek Gio-berti wskazywał szczytną rolę papiestwu w tern nowem skonfederowaniu się Włoch zjednoczonych i jakkolwiek oględnie pomijał drażliwe pytania co do władania Austryi nad Lombardyą, dzieło jego obudziło niechęć w Kuryi rzymskiej i wśród władzców półwyspu. Rozdrażniony przeszkodami, stawianemi mu na drodze do osiągnięcia wymarzonego ideału zjednoczenia Włoch, G. podjął obronę swego programu politycznego w szeregu prac polemicznych, coraz gwałtowniejszego charakteru. I tak w „Prolegomeni del Primato” (Bru-ksella 1845) i w „II Gesuita moderno” (Lozanna 1846 — 1847, 8 tomów; w przekładzie niemieckim przez Corneta w Lipsku 1849 r. w 3 tomach), a także w „Apologia del libro intitula-to il Gesuita moderno” (Paryż 1848), G. napada kolejno na Austryę i na Jezuitów, jako na wrogów największych odrodzenia się i zjednoczenia narodu włoskiego. Tymczasem świeże wypadki w kraju jego rodzinnym dawały mu szczęśliwą wróżbę ziszczenia się jego marzeń: wybuchła bowiem wojna o niezawisłość Włoch. Na wieść tę G. opuścił Bruksellę (1848), a powrót jego do kraju był, rzec można, wjazdem tryumfalnym. Pod naciskiem opinii publicznej rząd wezwał go do udziału w sprawach politycznych kraju. G. mianowany senatorem w Turynie, był tamże kolejno prezesem izby poselskiej, ministrem spraw zewnętrznych, szefem gabinetu, przezwanego „demokratycznym”, i wreszcie, po klęsce pod Nowarą (1849), chwilowo ministrem pełnomocnym przy dworze francuskim. Ostatnia z wymienionych działalności politycznych G-ego miała na celu pozyskanie wpływu Francy! na zmiękczenie twardych warunków, stawianych Włochom przez Austryę. Gdy missya G-ego nie udała się i gdy spostrzegł, że rząd, powierzając mu ją, miał także na celu pozbycie się jego wpływu w łonie parlamentu, podał się do dymmissyi, odmówił przyjęcia wszelkich odznaczeń i pen-syj, ofiarowanych mu przez Wiktora Emmanue-la, zrzekł się nawet mandatu wyborców w Turynie i sam się skazał na ponowne, tym razem dobrowolne, wygnanie. Pozostawszy w Paryżu, oddał się znowu z dawnym zapałem pracy literackiej, śledząc przytem z zajęciem gorącz-kowem przebieg spraw politycznych swego kraju. Owocem pracy tej, oraz spostrzeżeń, wzbogaconych nadto czynnym udziałem branym w życiu politycznem narodu, było obszerne dzieło, dwutomowe, o społecznem odnowieniu Włoch („Del Rinnovamento civile dTtalia” [Paryż i Turyn 1851 r., 2 tomy w 8-ee]). Była to ostatnia większa praca myśliciela-polityka, ostatnie jego odezwanie się do narodu swego, jak chcą niektórzy, jego „testament polityczny”. W pierwszej

s s.

z. w.

części dzieła tego G. wyjaśnia przyczyny, dla których nie udało się to pierwsze bezowocne usiłowanie wywalczenia jedności i swobód narodu włoskiego, w drugiej kreśli plan dalszych usiłowań na tem polu, mających powetować straty i ułatwić osiągnięcie celu: moralnego, umysłowego i politycznego odrodzenia. Dzieło to jest poniekąd i rehabilitacyą działalności politycznej samego autora. Nie oszczędzając w surowej krytyce działalności kolegów swoich parlamentarnych i wykazując błędy wszystkich niemal partyj politycznych, G. przepowiada jednocześnie zwycięstwo idei republikańskiej i wierzy w religijne odrodzenie swego narodu, jakie ma się odbyć kosztem władzy doczesnej papieży. Dzieło to, wraz z innemi pracami G-ego, postawione zostało w Rzymie na indeksie; a gdy i wypadki polityczne nie ziściły nadziei i przepowiedni jego autora, zapał Włochów względem filozofii G-ego zaczął stygnąć powoli. W dziedzinie czystej filozofii systemat G-ego nie miał bardzo wybitnych dalszych przedstawicieli. To, co mu dawało rozgłos i znaczenie w walce o zdobycie niezawisłości politycznej Włoch i swobody myśli, stanowiło zarazem stronę ujemną jego wartości wewnętrznej; polityka brała bezwiednie górę nawet nad myślą oderwaną. I w dziedzinie tej ostatniej G. miał jednak wiernych wyznawców, z nich wybitniejsi są: Pietro Lu ci a ni, który po r. 1860 bronił systematu swego mistrza przed napaścią obozu heglistów włoskich, a zwłaszcza przeciw krytyce Spaventy („Del libro di B. Spavonta délia filosofia di V. G.” [18f’4]; „G. e la filosofia nuova italiana” [1866 — 72]), B. d’Acqui-sto, G. Romano, F. Toscano, V. Fornari, N. Gar-zilli i wreszcie Vincenzo di Giovanni (ob ).— G. zmarł w Paryżu. Dnia 27 września 1852 r., rankiem znaleziono go bez duszy w postaci klęczącej u wezgłowia łóżka, na stoliku obok leżały dwie ulubione książki jego: „Naśladowanie Chrystusa” Tomasza à Kempis i „Narzeczeni” Manzoniego; do końca życia głęboko religijny, G. był zarazem wiernym synem kraju, za którym tęsknił. Śmierć jego okryła żałobą całe Włochy; ciało jego sprowadzone do miasta rodzinnego, Turynu, tam spoczęło; tam również, na placu Carignano, naprzeciwko gmachu parlamentarnego, w którym G. tak usilnie pracował dla swojej idei wskrzeszenia niezawisłości włoskiej, wzniesiono mu (186u) posąg marmurowy, dłuta Albertoniego, z napisem: „Vincenzo Gioberti, sotn-mo filosofo, fortissimo propugnatore del primato e dell’independenza d’Italia!”. — Z dzieł G-ego, prócz omówionych wyżej, wymienić nadto należy, z zakresu filozofii: „Osservazioni sulle dottrine religiöse di V. Cousin” (Bruksella 1840); „Discorso preliminare sulla teoria del sovranatura-le” (Paryż 1850); z zakresu polityki: „I due programmi” (Turyn 1848); „Opuscoli politici” (Turyn 1850, 2 tomy). Prócz tego wydane zostały po śmierci G-ego „Opere inedite” (Turyn

1856 — 63, 11 tomów), zawierające pomiędzy innemi: „Della filosofia délia rivelazione”, „Della riforma cattolica della Chiesa”, „Della proto-logia* (2 tomy), oraz 3 tomy jego korresponden cyj („Ricordi biografici e corrispondenza”) z objaśnieniami G. Massarego. Kompletne wydanie dzieł G-ego w 36 tomach skończonem zostało w 1877 r.—Porów. A. Dzieła większe, poświęcone filozofii włoskiej w XIX stuleciu, zawierające obszerne i wyczerpujące stu-dya o G-m: Louis Ferri „Essai sur l’histoire de la philosophie en Italie au XIX siècle” (Paryż 1869, T. I, Ks. 3); Karol Werner „Die italienische Philosophie des neunzehnten Jahrh.” (Wiedeń 1885—86, t. II i IV, 3 Abth. B. „Die Wiedererneurung des Uiobertianismus”).—B. Specyalnych prac o G-im, jego systemacie filozoficzuym i działalności politycznej jest bardzo wiele. Podajemy niektóre z nich: Rosmini „Vinc. G. e il panteis-mo" (1848, wyd. 3-e 1853); Massari „Vita di Vincenzo G.” (Florencya 1848); „Ricordi biografici e carteggio di V. G.” (Turyn 1860—63, 3 tomy); Spaventa „La filosofia di G.” (Neapol 1864, 2 tomy); D. Berti „Di V. G., riformatore politi-co e ministro, eon sue lettere inedite” (Florencya

1881); D. Zanichelli „La jeunesse de V. G.” („Revue intern.” 1889).

Giobertyt (Dżyobertyt), minerał znany powszechnie pod nazwą magnezytu. Nazwę tę dla magnezu podał i używał jej Beudant. G. więc czyli magnezyt jest węglanem magnezu MgC0₃; równopostaciowy z kalcytem, krystalizuje się w układzie romboedrycznym, klasie skalenoedru dytrygonalnego (hemiedrya romboedryczna układu heksagonalnego). Zwykłą postacią bywa rom-boedr zasadniczy; ze ścianami tej postaci zgodnie idą kierunki łupliwości. Tw. 4 do 4.5,

C. wł. 2.9 do 3.1. Wszelkich barw, od białej przez brunatną do czarniawo - szarej. W gorących kwasach się rozkłada. Występuje przeważnie jako produkt uboczny przeobrażania się skał oliwinowych w serpentynowe (Morawy, Styrya, Szląsk, Piemont), a także w łupkach gliniastych i talkowych (Alpy, Norwegia). Używany na wyrób czystego dwutlenku węgla i soli gorzkiej.

Giocondo (Fra Giovanni), filolog, inżynier i budowniczy włoski (* w Weronie około 1435— f w Rzymie około 1515). Jako humanista wsławił się wydaniem Komentarzy Cezara, dzieł Aureliusza Wiktora, traktatu Katona „De Re rustica”, zwłaszcza zaś odkryciem Listów Pliniusza Młodszego, które odnalazł w jednej z bibliotek paryskich i ogłosił w Wenecyi w r. 1508.—Jako architekt stoi G. obok największych twórców Odrodzenia. Pierwszem jego wielkiem dziełem był „Palazzo del Consi-glio” w Weronie, zbudowany w latach 1476— 82. W roku 1489 Fra G. osiedlił się w Neapolu, gdzie król Ferdynand poruczył mu wykonanie wielu robót w zakresie sztuki budowlanej cywilnej i wojskowej. Tam też prawdopodobnie

ukończony został w r. 1512 i w tym samym czasie Fra G. otrzymał polecenie zbudowania drugiego takiegoż mostu kamiennego, w blizkości pierwszego. Wspomnienie tej podwójnej pracy zachowało się w napisie, wyrytym niegdyś na moście Notre-Dame: Jucundus geminos posuit tibi,

Seqiiana, pontes; Hune tu jure potes dicere „Pontifie eni”.—Przypuszczać należy, że w r. 1505 powrócił G. do Włoch, aby wziąć udział w konkursie na rekonstrukcyę kościoła świętego Piotra w Rzymie. W r. 1508 został wezwanym do Wenecyi dla kierowania tam robotami przy budowie kanału, rozpoczętego w r. 1488, który miał odprowadzać wody do lagun Chioggia.

W tym samym roku zbudował dla kupców z Północy, osiadłych w Wenecyi, wspaniały bazar, znany pod nazwą Fondaco de’ Tedeschi.

Wreszcie, gdy w r. 1514 pożar zniszczył dzielnicę Riait o, sporządził Fra G. wspaniały projekt na jej odbudowanie. Senat jednak wybrał i polecił do wykonania skromne plany nieznanego architekta, imieniem Scarpaguino. G. wziął to do serca i, opuściwszy Wenecyę, udał się do bornie z praktyką tej dyscypliny, jako długole-Rzymu, gdzie papież Leon X przyjął go z całą tni dyrektor biura statystycznego, G. całym sze-otwartością i przeznaczył do budowy bazyliki regiem dzieł stara się przekonać o doniosłem zna-wespół z Rafaelem i San Gallem. Czy i o ile czeniu metody statystycznej w zakresie nauk był on tam użytecznym, przesądzać trudno, gdyż moralnych i społecznych. Wykazuje on, miano-niema do tego żadnych danych.    Konst. Woj. wicie, jak wielkie korzyści odnieść można z fak-

GÎ0C0S0 (włos.), wyr. muz., znaczy: wesoło, żartobliwie,— domyślne: grać czy śpiewać część kompozycyi muzycznej, tym terminem o-

A. Pol.

patrzoną.

Grioja Fl a vio, żeglarz lub sternik z Pasitano pod Amalfi; żył prawdopodobnie przed r. 1300 i przez czas długi niesłusznie uważany był za wynalazcę kompasu. Może być jednak, że używał kompasu na morzu i tem się poniekąd przyczynił do udoskonalenia żeglugi morskiej i do przygotowania okresu wielkich odkryć.

Gioja Melchior, statystyk i ekonomista włoski (* 1767 w Piacenza — f 1829 w Medyo-lanie). Studya naukowe G. rozpoczął od teologii, której słuchał w mieście rodzinnem w kolle-gium S. Lazaro, założonem przez kardynała Alberoniego. W Pawii prócz teologii studyował matematykę i fizykę. W r. 1796 G. otrzymał święcenia duchowne, ale w tymże roku, gdy Napoleon powołał do istnienia rzeczpospolitą Cy- go podstaw zasadniczych, to jest siły i wielko-zalpińską, porzucił suknię i udał się do Medyo- ści, ile w celu powiększenia dobrobytu pań-lanu, gdzie z zamiłowaniem poświęcił się nau- i stwowego. Dlatego - to wskazuje on prawo,

zastał go w r 1494 zwycięski Karol VIII i jako wielkiego architekta zabrał wraz ze swoim dworem To tylko nie ulega wątpliwości, że w r. 1497 Fra G. był już w Amboise i tego samego roku kierował budową kanału Blois. 15-go października 1499 r. zawalił się w Paryża drewniany most Notre-Dame. Postanowiono więc odbudować go, tym razem jednak z kamienia ciosanego. Do uskutecznienia tego dzieła powołano kominissyę, na czele której stanął „Jehan Jocundus, deviseur de bastiment”. Most

kom kameralnym, a zwłaszcza ekonomii politycznej. Podczas koronacyi Napoleona G. mianowany „historyografem Włoch” ; stanowisko to utracił jednak z powodu wydanej przez siebie broszury: „Teoria del divorzio”. W r. 1801 powierzono mu zorganizowanie biura statystycznego dla nowego państwa Włoskiego. Biuro to, powołane do życia naprzód w Rzplitej Cyzalpińskiej (1803), zaczęło funkcyonować w królestwie Włoskiem 1805 r. w maju. G. był dyrektorem te-ao biura do r. 1809, to jest do chwili, w której kollizya jego z ministrem spraw wewnętrznych, Arborio de Breme, spowodowała usunięcie go z tego nowego stanowiska. Mszcząc się na ministrze, G. wydał paszkwil „11 povero diavolo”, którego następstwem było przymusowe porzucenie kraju (1811). Uzyskawszy prawo powrotu (1813), G. osiadł w Medyolanie, gdzie oddał się z zapałem dalszym studyom z zakresu ekonomii politycznej. Zajęty z początku wyłącznie pracą naukową, G. utrzymywał się z do chodu, jaki przynosiły mu liczne dzieła tu drukowane. W r. 1818 został współpracownikiem świeżo przez Silvia Pellica założonego czasopisma „II Conciliatore“, w 1820, za udział w ruchu rewolucyjnym, skazany na odsiedzenie kilku miesięcy w więzieniu, w Szpilbergu.—G. należy do wybitniejszych myślicieli włoskich w końcu XVIII i w pierwszej ćwierci XIX stuleci. Panujący wówczas w zakresie myśli filozoficznej we Włoszech sensualizm Condillaca G. przeniósł na grunt badań zjawisk społecznych. Doświadczony statystyk, obeznany wy-tów umiejętnie notowanych. G. zwraca uwa-*gę na tak zwane „prawo starcia się społecznego”, według którego dążności i czyny indywidualne, niepowstrzymywane żadnemi więzami, powodują ścieranie się sprzecznych dążności, a stąd pogmatwanie stosunków społecznych, w których znaczny zasób energii społecznej bezpowrotnie przepada. Na tem opiera G. konieczność władzy państwowej jako siły normującej.—Jako ekonomista G. był przeciwnikiem przesadzonego industryalizmu, chociaż przyznawał przewagę przemysłowi nad rolnictwem, a także zwracał uwagę na znaczenie stowarzyszeń gospodarczych jako czynników zasadniczych w procesie wytwórczym.—Jako statystyk, G., podobnie jak Achen wall (ob.), kładzie główny nacisk na dobrobyt państwa, nie zaś na jego potęgę. Pragnie on, mianowicie, oddać statystykę na usługi państwa, nie tyle w celu wzmożenia je-

a zarazem i obowiązek państwa—w popieraniu i podtrzymywaniu dobrobytu poddanych. Myśl tę uzasadnia całym aparatem zestawień liczbowych z zakresu topografii, geografii, gospodarstwa społecznego i etyki („Filosofia della statistica”). — Z szeregu bardzo licznych dzieł G-ji, wydawanych przez niego w okresie lat od 1798 do 1827, a także artykułów pomieszczanych w „Monitore Italiano”, „Annali di Statistica”, „Biblioteca Italiana”, „Giornale di Statistica”, najważniejsze i najsłynniejsze są: „Tavole statistiche” (Medyolan 1808), „Logica statistica”

(tamże 1808), „Nuovo Prospetto delle scienze eco-nomiche” (tamże 1815 — 19; 6 t.), „Del Merito e delle ricompense” (tamże 1818 —19), „Ideologia” (tamże 1822) i wreszcie praca najważniejsza: j śli.

„Filosofia della statistica” (Medyolan 1826; 2 gi przez oszczędność, nie zaprowadzając nowych tomy). Liczne dzieła G-ji były kilkakrotnie podatków; przyrzekał też zmienić system podat-wydawane, niektóre już po śmierci auto- kowy na korzyść klas niezamożnych i zaprowa-ra. Wydania zbiorowe dzieł jego są następu- ; dzić reformy w sądownictwie i szkołach. W r.

. jące: „Opere minori” (Lugano 1832 — 37; 17    1893 mnlwersacye w Bauca Romana zachwiały

tomów), „Opere complété” (tamże 1838 — 49; G-ego; wskutek raportu kommissyi parlamentarnej, 16 tomów), „Articoli varii di statistica ed eco- który kompromitował wraz z nim i wielu z jego ko-nomia...” (tamże 1834; 2 tomy) i wreszcie „Det- lęgów, ustąpił wraz z całem ministeryum (24 list. tali politici, filosofici, statistici, tratti delle opere 1893). W r. 1894 przedstawił Izbie szereg aktów minori” (tamże 1850; 2 tomy).— Porów. Pec- z procesu Banku Rzymskiego, które zawierały eliio „Storia della economia publica in Italia” ciężkie oskarżenia jego następcy, Crispiego; akta (Lugano 1829); Sacchi „Cenni sulla vita e sulle te zatrzymał u siebie, jako prezes ministrów, opere de Melcliiore Gioja” (Medyolan 1829);

Louis Ferri „Fjssai sur l’histoire de la philosophie en Italie au XIX siècle” (Paryż 1869,

T. I); Lampertico „Sulla statistica teorica in generale e in Melcliiore G. in particolare” (We-necya 1870); Calatabiano „Teoria della statistica” (Rzym 1889;; A Graziani *,Le idee econo-miche etc.” (Modena 1893; rozdział p. t. „Mel-chiore Gioja”, G. D. Romagnosi e P. Ruf-finij; Lippert „G. M.” (art. w „Handwörterbuch der Staatswissenschaften” Jeua 1900. Autor artykułu podaje spis chronologiczny wszystkich prac G-ji z zakresu nauk państwowych, oddzielnie

s. s.

A. Pol.

drukiem ogłoszonych).

Giölbaschi, miejscowość w Azyi Mniejszej, ob. Gj ölbasch i.

Giolitti Giovanni, mąż stanu włoski (” 27 paźdz. r. 1843 w Mondovi w prow. Cuneo). Stu-dyował prawo w Turynie; w r. 1866 zamianowano go podprokuratorem; w r. 1869 Sella powołał go do ministeryum finansów, gdzie był zrazu sekretarzem kommissyi podatkowej ; w r. 1874 za Minghettego—generalnym inspektorem; urząd ten pełnił i za Depretisa do r. 1877, w którym zamianowano go sekretarzem generalnym Izby obrachunkowej. Z powodu nieporozumień z Seismit-Dodą ustąpił wkrótce. W r. 1882 Depretis powołał go do Rady Stanu a Cuneo wybrało go do parlamentu, gdzie zwalczał politykę finansową Maglianiego. D. 9 marca 1889 r. Crispi powierzył mu ministeryum skarbu; w październiku 1890, po ustąpieniu Seismit-Dody, G. objął i tekę finansów; jego dążenia do oszczędności natrafiły na opór ze strouy Crispiego i ministra robót publicznych, Finalego: wskutek tych nieporozumień G. podał się do dymmis-syi (9 gr. 1890). Przyczynił się do upadku Crispiego (w styczniu 1891); popierał zrazu Ru-diniego, który po Crispiin objął ster rządów, gdy jednak Rudini zażądał podwyższenia podatków, G. rozpoczął przeciwko niemu kampanię gorącą, która się skończyła porażką i ustąpieniem gabinetu. G. sam powołany został wtedy do utworzenia nowego ministeryum (10 maja 1892), które złożył z samych prawie deputowanych i członków lewicy. G. przyjęty był przez Izbę wrogo; rozwiązał ją (12 paźdz. 1892), a nowe wybory wypadły zupełnie po jego my-Starał się doprowadzić budżet do równowa-

Prokurator generalny oskarżył go wtedy o nieprawne zatrzymanie dokumentów, Izba kassacyj-na uznała jednak zwykłe sądy za niekompetentne do wytoczenia podobnej sprawy, gdyż tylko Izba może oddawać pod sąd ministra. Izba jednak postanowiła procesu G-emu nie wytaczać (13 grudnia 1895).

Giordani Józef, zwany Gi ord anieli o (* 1744 w Neapolu—f 4 stycznia 1798 w Fermo), kompozytor muzyczny, uczeń konserwatoryum di Soreto w Neapolu. Młodość spędził na tułaczce artystycznej, w czasie której wraz z ojcem, dwoma braćmi i trzema siostrami, dawał przedstawienia operetek, fars i t. p. w małych teatrzykach prowincyonalnych. W 1762 całe to towarzystwo (złożone z samych Giordanich) u-dało się do Londynu, gdzie występowało w jakiejś budzie jarmarcznej. Tu G. zwrócił na siebie uwagę znawców, którzy go polecili teatrowi Coventgarden, ten zaś zachęcił go do poważniejszych studyów muzycznych. G. napisał wogóle 35 oper, dawanych z powadzeniem w Pizie, Londynie, Rzymie, Wenecyi. Medyola-nie, Genui, Turynie i w. in., oraz dwa oratorya, 6 kwintetów fortepianowych, 9 kwartetów, 30 triów, 6 koncertów na skrzypce, wiele sonat, preludyów, ćwiczeń, pieśni i t. p.

Giordano Łukasz (Luca), malarz włoski (* 1632 w Neapolu—+ 1705 tamże), z przydomkiem F a Presto. Uczeń Ribery i Piotra z Cor-tony, pracował z początku pod kierunkiem ojca swego, Antoniego, malarza, pośledniego kopisty i handlarza obrazami w Neapolu. Antoni G.,

widząc nadzwyczajne zdolności syna do ry- go, budzące podziw mnogością swoją i wszech-ßunku, pragnął jaknajwiększe z talentu jego stronnością traktowanego przedmiotu, nie pory-ciągnąć korzyści, i dlatego nawoływał ciągle wają jednak widza, a w prawdziwym znawcy Lu ca, fa presto! (Łukaszu, rób prędko!); ztąd przydomek artysty. Posłuszny ojcu, G. rzeczywiście rysował i malował z nadzwyczajną prędkością, w czem doszedł do wielkiej biegłości technicznej, jednocześnie nawykał jednak do powierzchownego traktowania pracy artystycznej. G. umiał wybornie naśladować manierę mistrzów, których obrazy kopiował, i tworzyć dzieła w ich stylu. Do przydomku jego Fa Presto dołączono wkrótce i inne, pokrewne, jak „II Proteo della Pittura”, „II Fulmine di Pittura”. Prócz zdumiewającej biegłości w technice malarskiej, G. obdarzony był i Wysokiem poczuciem harmonii barw, przez co stał się wkrótce sławnym i nie mógł nadążyć zamówieniom, jakie zewsząd płynęły do jego pracowni w Neapolu. Malując na zamówienie obrazy olejne i zdobiąc we freski pałace włoskie, w pośpiechu coraz więcej zaniedbywał studya przygotowawcze, traktował często powierzchownie sztukę swoją, typów raz stworzonych nie wzbogacał nowemi, przez co powtarzał się często i wpadał w manierę. Wezwany (1690 r.) przez Karola II do Hiszpanii, G. przebył tam lat 13, zdobiąc we freski Eskurial, kościół przy nim będący, pałac Buen Retiro, katedrę w Toledo i wiele kościołów. Mianowany malarzem nadwornym („pintor da Camera”), G. otrzymał od Karola II dyplom szlachecki, a po śmierci tego monarchy powrócił do kraju, do miasta rodzinnego, Neapolu, już jako starzec syt sławy i posiadacz olbrzymiego majątku. G. należy do liczby najpłodniejszych malarzy; freski jego i obrazy, rozproszone po całej niemal Europie, stanowią bogatą spuściznę tego artysty; niestety, wszystkie prawie są mniejszej wartości, niż ta wartość, jakąby mieć mogły przy innych warunkach pracy tego, wyjątkowo uzdolnionego, artysty. Jakkolwiek studya pod kierunkiem Ri-bery w Neapolu i trzyletni pobyt w pracowni Piotra da Cortona w Rzymie znakomicie rozszerzyły widnokręg artystyczny G-na, widnokrąg ten jednak zacieśnił się w pracowni ojcowskiej w Neapolu, dokąd G. po zwiedzeniu Parmy,

obudzają żal za zmarnowanym wybitnym talentem. Pomimo tak łatwego u G-a assymilowa-nia się z różnemi szkołami malarskiemi, można jednak odróżnić w utworach jego dwie główne maniery, które nad innemi górują. Najwcześniejsze prace jego noszą cechy pierwszego mistrza jego, Ribery, tak dalece, że niektóre z obrazów G-a nieraz przypisywane były temu genialnemu realiście. Najwybitniejszym z obrazów tej kategoryi jest Św. Sebastyan, w gale-ryi Drezdeńskiej. Późniejsze obrazy, pomimo cech właściwych szkole neapolitańskiej, przypominają bardzo drugiego mistrza jego, Piotra da Cortona, jak to widać wybornie na słynnym obrazie jego Herkules i Omfala, z r. 1690, obecnie w galeryi Drezdeńskiej. Obrazy, a bardziej jeszcze freski dekoracyjne G-a, z epoki pośredniej pomiędzy wpływem tych dwóch mistrzów jego, noszą najczęściej charakter szkoły weneckiej i przypominają Pawła Veroneza.— Z większych prac G-a, to jest malowideł ściennych, zdobiących kościoły, pałace i gmachy publiczne włoskie, wymienić należy: we Florencyi kopułę kaplicy Corsinich w klasztorze karmelitów, krużganek biblioteczny w pałacu Ricardi (dziwaczne allegorye, otaczające postać Cosima III i jego rodzinę) i freski w S. Maria Maddalena dei Pazzi; w Wenecyi freski w kilku kościołach; w Neapolu kopułę w skarbcu kościoła Św. Marcina, przedstawiającą sceny z życia Judyty i epizody z historyi węża spiżowego, i słynącą z podania, głoszącego jakoby całą tę kopułę artysta wymalował w ciągu 48 godzin, a także wielkich rozmiarów obraz ołtarzowy w kościele jezuickim, przedstawiający Św. Franciszka Ksawerego w chwili gdy udziela chrztu Japończykom, do którego przywiązane jest podanie, że wymalowanym został w ciągu półto-ry doby. Z licznych fresków, zdobiących gmachy hiszpańskie, najsłynniejsze są w kościele Św. Wawrzyńca przy Eskurialu.—Co do obrazów G-a, w które bogato uposażone są niektóre muzea europejskie, najwięcej spotykamy ich w Madrycie (65) w Dreźnie (20) w Wiedniu (13), w Neapolu (12) i w Monachium (7); w innych mir.stach zaledwie po kilka (Paryż, Petersburg, Berlin, Florencya i in.). Najlepsze z tych obrazów są: w Madrycie: Ofiara Abrahama, Wypędzenie Hagary, Walka Samsona, Betsabea w kąpieli, Sąd Salomona, Rzeź betleemska, Chrystus upadający pod krzyżem; w Dreźnie, prócz wymienionych wyżej: Perseusz, Aryadna z Ba-chantkami, Seneka umierający, Lukrecya i Tar-kwiniusz, Porwanie Sabinek, Bachus i Aryadna, Dawid z głową Goliata, Loth z córkami, Zuzanna wśród starców, Magdalena pokutująca. Bitwa Amalekitów z Izraelitami, Jakób i Rachela u studni; w Wiedniu, w zbiorach cesarskich: Archa-

Wenecyi i Florencyi, wezwany przez ojca, zmuszony był powrócić, aby kopiować mistrzów a czasami nawet tworzyć obrazy stylowe, w celu sprzedaży ich jako oryginałów Tycyana, Ver-

r.oneza a nawet Diirera (!). Antoni G. kazał synowi kopiować Loggie Watykanu Rafaela 12 razy, Bitwę Konstantyna ze 20 razy, również wielokrotnie dzieła Michała Anioła. Nic dziwnego przeto, że młody artysta nie mógł wyrobić w sobie samodzielności, tak niezbędnej dla twórczej działalności na polu sztuki, a niesłychana łatwość w naśladowaniu do złudzenia najsłynniejszych mistrzów przeszkadzała mu nawet często być samym sobą. Stąd obrazy je-

nioł Michał strącający anioły, Zaślubiny Matki Bożej, Narodzenie Chrystusa i Męczeństwo Św. Bartłomieja; w muzeum neapolitańskiem: Pieta, Sw. Franciszek Ksawery, udzielający chrztu dzikim; w Monachium w Pinakotece Rzeź betleemska; w Luwrze paryskim: Wprowadzenie Chrystusa do świątyni, Aniołowie składający przed Chrystusem narzędzia męki Jego, Mars i Venus; w Petersburgu w Ermitażu: Zdjęcie z Krzyża, Wypędzenie z raju, Porwanie Europy; w Berlinie: Sąd Parysa; i wreszcie we Florencyi w Uffiziach mały, ale piękny obrazek, przedstawiający Porwanie Dejaniry przez Nes-susa.—G. trudnił się także rytownictwem; nieliczne, ale piękne jego sztychy przypominają w zupełności sztychy Ribery.—Z wybitniejszych uczniów G-a wymienić należy Paola de Matteis (1662 — 1728) i Giov. Batt. Lama.— Bibliogr.: Co do życiorysu G-a, por. G. Pie. Bellori „Vite dei pittori, scultori ed archi-tetti modérai” (wyd. 8-e rzymskie z r. 1728). Co do opisów dzieł G-a por. Fra Francisco de los Santos „Description de las excellentes pinturas al fresco eon que la Magestad del Rey Nuestro Senor Carlos II ha mandato aumentar el adorno del Real Monasterio de San Lorenzo del Escorial” (in 4-o, bez miejsca druku i bez daty); „Descrizione delle pitture a fresco di Lu-ca G. esistenti nella Galeria e Biblioteca Ric-

1883, artykuł P. Mantza: „Ecole na-

s. s.

„Fadorę”.

Giordano Bruno, ob. Brun o.

ciardiana” (Florencya 1819, in 8-o); William Stirling „Annals of the artists of Spain” (1848, in 8-o); „Histoire des peintres de toutes les écoles” (fol., politaine”).

Giordano Humbert (*    27 sierpnia 1868

w Foggia), kompozytor muzyczny. Jego ojciec, Ludwik G., aptekarz z Foggii, chciał kształcić syna na aptekarza; gdy ten jednak objawił nadzwyczajne zamiłowanie do muzyki i talent kompozytorski, oddał go do konserwatoryum w Neapolu, i polecił opiece Pawła Serrao, zdolnego nauczyciela teoryi muzycznej. Jeszcze w czasie pobytu w konserwatoryum G. napisał operę jednoaktową „Marina”, z którą stanął do konkursu, ogłoszonego przez znanego wydawcę medyolańskiego, Sonzogna. Opera dostąpiła u-znania ze strony sędziów konkursu, była nawet zaleconą do wystawienia w teatrze rzymskim Co stanz i, do czego jednak nie przyszło z powodu libretta, błahego w treści i nudnego. Tyle wszakże dopatrzono się w niej zalet pierwszorzędnych, że Sonzogno nie wahał się zamówić u G-a opery dla swej firmy wydawniczej, G. przyjął zamówienie i napisał trzyaktową operę „Mala vita” (1892), która rychło nazwisko G-a rozniosło po całej Europie. W 1894 napisał operę „Regina Diaz”, w 1896 r. „Andrea Chenier” (wystawiona na wielu scenach europejskich z powodzeniem wielkiem), a 1898

A. Pol.

G-iorgi, imię kilku królów gruzyjskich, ob. G r u z y a.

Giorgio Bar b are lli, ob. Giorgione.

Giorgio (Francesco di), ob. Francesco Cecco (di Giorgio Martini).

Giorgione da Castelfranco, właściwie Giorgio Barbareil i, albo krócej II Giorgione zwany, malarz włoski ze szkoły weneckiej (* 1478 w Castelfranco w pobliżu Wenecyi — f 1511 r. w Wenecyi). Pomimo znakomitego talentu, pomimo uznania powszechnego, jakiem cieszył się G. za życia, wiadomości, odnoszące się do jego życiorysu, oraz dziel przez niego stworzonych, są nader skąpe, a czasem nawet sprzeczne z sobą. Już Vasari stawia go w pierwszym szeregu znakomitych artystów XVI stulecia i przyznaje mu bezpośrednio pierwsze miejsce po Leonardzie da Vinci, sam jednak myli się niejednokrotnie w przypisywaniu mu autorstwa wielu obrazów, albo niektóre z nich jego pędzla bierze za obrazy Tycyana. O ile jednak skąpe są dane biograficzne i niepewne rodowody prac G go, o tyle bogatą jest historya anegdotyczna, dotycząca jego osoby. Zdaje się, że G., podobnie jak Leonardo da Vinci, był synem naturalnym i, podobnie jak on, obdarzony był nie-tylko wielu talentami (uprawiał także muzykę), ale ujmującą powierzchownością i przymiotami towarzyskiemi, które czyniły go ulubieńcem płci pięknej. Z tego też powodu strona romantyczna życia jego jest bardzo uwydatnioną w jego biografiach anegdotycznych. Podług jednych przedwczesna śmierć genialnego artysty nastąpić miała skutkiem zawodu w miłości, a raczej z powodu wiarołomstwa kochanki ; podług drugich G. umarł z zarazy, której padł ofiarą, żegnając zwłoki zmarłej kochanki. To pewna, że umarł, mając zaledwie 34-y rok życia, w chwili największego rozkwitu swego talentu. Carlo Ridolfi (ob. Bibliogr.) twierdzi, że G. był uczniem Jana Belliniego; potwierdzają to zresztą w wyraźny sposób obrazy obu przy bliższem wniknięciu w ich koinpozycyę. W pierwszem pięcioleciu XVI-go wieku G. pracował w mieście swo-jein rodzinnem, miał tam mianowicie malować kaplicę rodziny Costanzo na zamówienie kondotiera Tuzio. Inne szczątki fresków w mieście tern, cudzoziemcom jako roboty G-gq, okazywane, są wątpliwe co do swego pochodzenia. Miasto jego rodzinne posiada jedną tylko pracę autentyczną znakomitego artysty; jest to słynny obraz ołtarzowy, niegdyś będący we wspomnianej kaplicy Cappella Costanzo. Od r. 1505 G. był czynnym w Wenecyi przy ozdabianiu w olejne malowidła ścienne fasad domów i pałaców, co było wówczas modą. G. wymalował ze sześć takich fasad, wychodzących na kanał (między innemi: pałac Soranzo, pałac Loredano, późniejszy pałac Grimani, Casa Flangini); malowidła te już za Vasarego (1544) przez czas i wilgoć były zniszczone. Pozostały tylko ślady podobnych

Encykl. Powie. I lustr. Zeiz. 193 T. XXV.

'■'m

mm

HV„

ii : j

ii

Ufa

\Y-

JB

EM

'!• X

mm.

.. :

zdobień frontowych na nowszych budowlach, przylegających do starożytnego Fondaco dei Te-deschi. Niektóre z tych figur zachowały się w re-produkcyi w sztychach Zanettiego (ob. B i b 1 i o g r.). Zdobienia te, skończone 1508 r., są typowym okazem ornamentyki owoczesnej stylowej, uganiającej się więcej za efektem malarskim, niż znaczeniem myślowem w przedstawionych figurach. Vasari powiada o malowidłach G-go na Fondaco, że nie spotkał jeszcze nikogo, ktoby mu wytłómaczył ich znaczenie. Bezpośrednio po tych robotach G. wymalować miał wielki obraz, zamówiony przez Signorię wenecką do Sali Posłuchań Wielkiej Rady w pałacu Dożów. Obraz ten nie dochował się. Uffiizie florenckie posiadają natomiast dwa najdawniejsze z obrazów G-go: Mojżesz w wieku dziecięcym i Sąd Salomona. Małe te obrazki, pochodzące z pałacu Poggio Imperiale, najlepiej uwydatniają szkołę, z której wyszedł G.; obok nich umieszczony obrazek al-legoryczny Giov. Belliniego, stwierdza to najdobitniej. G. już w tych obrazkach występuje jako świetny pejzażysta i kolorysta nieporównany. Zalety te pędzla G-go jeszcze silniej występują we wspomnianym już obrazie ołtarzowym w Castelfranco, obecnie w kościele św. Liberyusza. Co do autentyczności swojej, obraz ten nie przedstawia najmniejszej wątpliwości; stwierdzają to i źródła urzędowe. Malował go G. w 1504 r. dla miasta rodzinnego; w aktach kościelnych zanotowany jest ten obraz jako „Donazione di Messer Giorgio, dipintore”. Jest to piękna kompozycya (fig. 21), prostotą swoją i spokojem sprawiająca silne wrażenie. Przedstawia Matkę Bożą, siedzącą na tronie z malutkim Chrystusem na ręku; poniżej na pierwszym planie na tle muru, dzielącego obraz na dwie części, dwie postacie pół-naturaluej wielkości: św. Franciszka, w habicie zakonnym, i św. Liberyusza, młodzieńca całego w zbroi, lśniącej promieniami światła, odbitego w gładkich jej powierzchniach. Zbyt może symetryczny, prosty układ sceny, przypominający Belliniego Świętą konwersacyę w kościele św. Za-charyasza w Wenecyi, nabiera życia i nastraja się do harmonii ogólnej dzięki czarującemu oświetleniu, płynącemu z głębi obrazu od strony tła pejzażowego i rozlewającemu się w nieporównanych tonach na figurach. Figury te, skąpane w ciepłem świetle atmosferycznem, jakkolwiek w luźnem zestawieniu, każda w sobie jest postacią skończoną; szczególniej postać Matki Bożej pociąga ku sobie ujmującym wyrazem słodyczy i niebiańskiego spokoju. Niektórzy zaznaczają wpływ Leonarda da Vinci, widoczny na modelowaniu figur tego obrazu. W każdym razie jest to arcydzieło oświetlenia. W oświetleniu tem nie ustępują powyższemu obrazowi i późniejsze, a mianowicie: Trzej mędrcy, albo Trzej miernicy, albo Astrologowie Chaldejscy (obecnie w zbiorach cesarskich w Wiedniu); Sąd Salomona (w Kingston-Laey), podziwiane w swoim czasie w Bolonii

przez Byrona; Chrystus uginający się pod krzyżem (w kościele św. -Rocha w Wenecyi) i wreszcie Koncert wiejski, pochodzący ze zbiorów książąt mantuańskich, nabyty przez Ludwika XIV od bankiera Jabacha, i znajdujący się obecnie w Luwrze (Salon carré), W wymienionych obrazach, powszechnie za autentyczne uznawanych (tylko co do Chrystusa niosącego krzyż zdania są podzielone: niektórzy przypisują go Tycyautowi, przejętemu w chwili malowania wzorami G-go), koloryt G-go stawał się coraz piękniejszym, coraz więcej nabierał owego ciepłego tonu, który cechuje szkołę wenecką wogóle, a obrazy G-a czyni pod tym względem typowemi, nieprześci-gnionemi. Ta specyalność kolorystyczna G-go w po-

\u5

Xh

ilpn

■u

Hi

,i:

ni w

1 ff \\v Ne*

J śE; \\

“Arl

JÊÊÊL

Fig. 21. „Donazione di Messer Giorgio, dipintore.” (Obraz Giorgionego da Castelfranco z r. 1504).

łączeniu z Wysokiem poczuciem poezyi pejzażowej, a także z wyborną charakterystyką postaci dochodzi do swego najwyższego wyrazu w dwóch słynnych na cały świat niewielkich obrazach, znanych pod nazwą Rodziny G-go i Koncertu. Pierwszy z nich, przechowywany w zbiorach księcia Giovanellego w Wenecyi pod nazwą Rodzina artysty albo Burza, przez krytykę powszechnie za arcydzieło G-go uważany, przedstawia na pięknem tle pejzażowem miasta, w oddali nad rzeką, dwie figury na pierwszym planie, oświecone z głębi tła promieniami zachodzącego słońca, ukrytego poza chmurami, skłębionemi burzą. Dwie figury przedstawiają: młodzieńca w posta-

wie stojącej, wpatrzonego w młodą piękną kobietę, prawie nagą, z białą draperyą, narzuconą na ramiona, karmiącą dziecię. Tło obrazu przedstawiać ma widojc uroczego miasta rodzinnego artysty, Castelfranco; błyskawica przerzyna zachmurzone niebo. Młodzieniec, z zachwytem wpatrzony w piękną kobietę, jest to sam G. Drugi obraz, wysoko stawiany przez krytykę i uważany za jedno z arcydzieł szkoły-weneckiej, przypisywany jest naprzemian to Tycyanowi (Ler-molieff), to G-mu (Crowe i Cavalcaselle; E. Ber-taux w „La Grande Encyclopédie”). Obraz ten (w zbiorach Pitti we Florencyi) przedstawia mnicha, grającego wśród dwóch młodzieńców, z zachwytem przysłuchujących się tonom jego muzyki. Znakomite uchwycenie idealnego nastroju tej, oddanej muzyce, grupy, i odpowiednie scharakteryzowanie wyrazu twarzy tych postaci nadaje wysoką wartość temu, wyjątkowemu w swoim nastroju obrazowi rodzajowemu z owej epoki.—Wymienione przez nas dzieła G-go, lubo nieliczne, wystarczyłyby dla usprawiedliwienia sławy, jaką artysta ten cieszył się za życia, i jaka dotąd z imieniem jego się wiąże. Obrazy te jednak są zaledwie małą cząstką tych, jakie, podług tradycyi, wyszły z jego pracowni, a nawet i tych, które, dotąd zachowane, uchodzą za dzieła jego pędzla. Wyliczać ich nie będziemy z uwagi na spór dotąd toczący się, co do ich autentyczności. To, cośmy przytoczyli, wystarcza najzupełniej dla charakterystyki tego, wyjątkowo uzdolnionego, artysty. G. należy do świetnej plejady największych artystów włoskich szesnastego stulecia. Z nim rozpoczyna się także świetna epoka szkoły weneckiej malarstwa, która, dzięki utworom jego, dąży odtąd do pełnego swego rozkwitu. G. jest prawdziwym synem Wenecyi co do jasnego pojmowania życia, hołdowania pięknu natury i rozumienia harmonii barw, tak bogatą gammą grającej pod pogodnem niebem włoskiem. Zrozumienie piękna zjawiskowego, bez głębokiej analizy i bez dążenia do podniosłości myśli lub uczuć religijnych cechuje jego artyzm. Brak tych dążeń idealnych, które wnoszą w skarbnicę sztuki współcześni mu artyści rzymscy, florenccy i medyolańscy, sowicie jednak wynagradza jego poczucie piękna formy i barw, poczucie poezyi, rozlanej we wszystkich tworach i zjawiskach natury, artystyczne kombinowanie tych zjawisk i świetne odtwarzanie prawdziwego ich piękna. Obdarzony bezwiednym darem kompozycyjnym, G. umie najprostsze sceny, najnaturalniejsze zestawienia figur ujmować w skończone artystycznie obrazy. Typy jego są piękne, otoczenie zawsze odpowiednie, tło pejzażowe ujmujące, pełne poezyi, ton i koloryt nieporównane. Ten koloryt, będący specyalnością mistrzów weneckich, to jest koloryt żywy, świetny, ten ton tak ciepły czynią go jednym z najwybitniejszych kolorystów włoskich. Belliui, mistrz str. 178— 197); Conti „Giorgione” (Medyołan jego, odwiedzał często pracownię dawnego ucz- 1894); Lafenestre et Richtenberger „La Peinture

nia swego i podziwiał jego technikę malarską, a Tycyan, rówieśnik G-go i współuezeń jego, nim sam rozwinął swój talent, uważał G-go za mistrza. I był rzeczywiście G. mistrzem względem Tycyana, tak co do kolorytu, jak i pejzażu, a nawet i co do portretu. Uczniami G-go byli także: Morto da Feltre, Sebastiano del Piombo, Giovanni da Udi-ne, Francesco Torbido. Wpływ G-go na malarstwo włoskie był bardzo silny, tradycya jego szkoły przechowywała się długo w pracowniach wybitnych malarzy, w których G. nie przestawał nawet po śmierci swojej być wzorem i kierownikiem. Dość wymienić takie imiona, jak Porde-none, Pellegrino, Cariano, Paris Bordone, Lotto. Nic też dziwnego, że obrazy z ich pracowni brano często za utwory G-go. Mylili się w tein dawniejsi historycy sztuki (Boschini, Ridolfi); a na usprawiedliwienie ich, dodać należy, że niektóre z tych obrazów, niektóre z tych tak zwanych fałszywych Giorgionów, mają rzeczywiście wszelkie cechy oryginałów. Są to mianowicie: trzy wary anty Sybilli (w Pawii, w Pinakotece monachijskiej i w zbiorach Sorio w Marostica), pięć powtórzeń Rycerza z paziem, nakładającym zbroję na swego pana (w Wiedniu, w Zbiorach Cesarskich, w Turynie w Casa Alfieri i w. in.) i wreszcie Dawid z głową Goliata. Co do innych licznych obrazów, uchodzących do niedawna za utwory pędzla G-go, krytyka nowsza przypisuje je Pellegrinie da San Daniele, Paris Bordonowi, Cariauiemu i innym. Artyści ci, malując pod wpływem arcydzieł mistrza, przejęli się tak dalece jego stylem, że tworzyli mnóstwo dzieł w tym samym duchu, dzieł, dodajmy, które ujmy mistrzowi nie przynoszą. W Brescii istniała przytem cala szkoła naśladowców G-go, jako to: Romanino, Moretto, Savoldo i inni. To też liczba obrazów przypisywanych G-mu jest bardzo wielką, ale prawdziwych autentycznych bardzo mało. Krytyka nowsza, oparta na porównawczein badaniu dzieł sztuki, zredukowała imponującą dawną liczbę obrazów, za oryginały G-go uchodzących, do kilkunastu zaledwie pewnych prac jego.—Por. Vasari „Vite” wyd. Milanesi (Florencya 1883, t. IV); Carlo Ridolfi „Le Maraviglie del l’Arte, ovvero le Vite degl’ illustri Pittori Veneti dello stato” (Wenecya 1642, t. I); G. P. Bellori „Le vite etc.” (Rzym 1728, Piza 1821, t. III, str. 1—135); A. M. Zanetti „Varie Pitture a Fresco de’principali maëstri veneziani” (Wenecya 1760, tabl. 1, 2, 3); Benedetti da Montevecchio „Let-tera pittorica sopra un interessante quadro di Giorgio Barbarelli da Castelfranco” (Spoleto 1836); „Zeitschrift für Bildende Kunst” (1866); Crowe a. Cavalcaselle „History of Painting in North Italy” (Londyn 1871, t. II); L. W. Schaufuss „Zur Beurtheilung der Gemälde G’es” (Drezno 1874). Tegoż „G-s Werke” (Lipsk 1884); Ler-molieff „Die Werke italienischer Meister...” (1880,

s. s.

s. s.

en Europe. Catalogues raisonnés: Louvre, Florence, Venise“ (Paryż 1895—98).

Giottino, właściwie Giotto di maestro Stefano, malarz włoski z XIV w. Podług jednych nazywał się Tomasso i był synem artysty Stefana, a Giottinem przezwany został z powodu przejęcia się hołdem fanatycznym dla Giotta i naśladowania go niewolniczego (Vasari); podług innych, nowszych, badaczy — G. rzeczywiście nazywał się Giotto, a w takim razie zmiana nazwiska jego mogła być spowodowana potrzebą odróżnienia go od mistrza — wielkiego Giotta. Vasari przypisuje mu bardzo wiele prac. Główniejsze z nich, freski, mieszczą się w dolnej części bazyliki św. Franciszka w As-syżu, oraz tamże w kościele św. Klary, we Florencyi w Santa Croce i w Santa Maria No-vella; prócz tego w Uffiziach florenckich przechowuje się nastawa ołtarzowa, przedstawiająca Złożenie Chrystusa do grobu. Co do fresków w dolnym kościele św. Franciszka z Assyżu, tylko Uwieńczenie Dziewicy Bożej i niektóre ze scen (dwie mianowicie) z cyklu z Życia św. Mikołaja, nad chórem, są pędzla Giottiua; inne w kaplicy Orsinich, do niedawna uchodzące za jego dzieło, a zwłaszcza Chrystus na krzyżu i postacie portretowane Orsinich, jako fundatorów kaplicy, są prawdopodobniej (Thode, ob. Bibliogr.) utworem samego Giotta (ob.). Freski florenckie, a zwłaszcza w Santa Croce, przedstawiające epizody z życia św. Sylwestra i Konstantyna, są bardzo zniszczone; lepiej zachowane freski w Santa Maria Novella, w kaplicy Strozzich (Chrystus na krzyżu i Hołd pastuszków), dają nam poznać idealny nastrój artysty w połączeniu z realistyczną skrupulatnością w szczegółach. Wogóle, jak to samo nazwisko wskazuje, G. był wiernym naśladowcą stylu swego mistrza, Giotta—i, jak widać z prac pozostałych, jednym ze zdolniejszych jego uczniów. Co do autorstwa pięknego obrazu ołtarzowego w Uffiziach, z donatorkami i świętymi Benedyktem i Zenobiuszem, zdania są dotąd podzielone (Rumohr i Crowe z Cavalcasellem, ob. Bibliogr.). Szczegóły z życia G-a nie są znane; wiadomo tylko, że był wezwany przez papieża Urbana V-go do Rzymu, razem z wybitnymi artystami, jak Gad di, ojciec i syn (ob.) i Giovanni da Milano (ob.). — Porów. Vasari „Le Vite” (wyd. Milanesi, t. I, str. 621 i nast.); Rumohr „Italienische Forschungen” (Berlin 1827 — 31); Crowe i Cavalcaselle „Storia délia Pittura in Italia” (1883, tom II, str. 106 — 130); Thode „Franz von Assisi und die Anfänge der Kunst der Renaissance in Italien” (1885, str. 263 — 275).

Giotto, właściwie Ambro g io di Bondone, malarz, rzeźbiarz i budowniczy włoski (* 1266 w wiosce del Colle w gminie Vespignano, w o-kolicy Florencyi —f 1337 we Florencyi). G. jest skróconą formą imienia Ambrogio. G, był

synem włościanina. Od dzieciństwa obdarzony niezwykłą zdolnością do rysunku, zwrócił na siebie uwagę znawców. Przyjęty do pracowni Cimabuego (ob.), czynił w niej zdumiewające postępy. Ghiberti i Vasari wskazują malowidła w chórze Badia we Florencyi, jako pierwszą młodzieńczą robotę G-a. Malowidła te dziś już nie istnieją. Natomiast zachowało się 28 malowideł ściennych, przedstawiających cykl z życia Św. Franciszka, w górnym kościele pod tem wezwaniem w Assyżu. Jest to najdawniejsze z dotąd zachowanych dzieł G-a. Istniały już w tej bazylice freski Cimabuego i uczniów jego, Gaddo Gaddi (ob.) i Filippo Rusuti, przedstawiające sceny ze Starego i Nowego Testamentu, gdy generał zakonu franciszkanów,

Fra Giovanni di Muro, powziął szczęśliwą myśl oddania hołdu słynącemu w całych Włoszech, nowemu świętemu—Św. Franciszkowi z Assyżu, przez wymalowanie na ścianacli tej świątyni scen bogobojnego i cudownego żywota jego. Wykonanie tego zadania di Muro powierzył G-wi, który prawdopodobnie dał się już wtedy poznać ze swoich zdolności, pracując przy freskach swego nauczyciela —Cimabuego. We freskach swoich G. zawarł całą legendową opowieść żywota Św. Franciszka, opromienioną cudami, za życia i po śmierci przezeń czynionemi. Przedstawiona w licznych epizodach życiowych ta legenda poetyczna, pełna sentymentalizmu, ma przy tem i cechy prawdziwego dramatyzmu. Jakkolwiek, z powodu znacznego zniszczenia tych fresków, trudno obecnie krytykom dojść, które części malowideł są pędzla samego artysty, a które dziełem obcej ręki (gdyż nierównej są one wartości), to jednak rzecz pewna, że całość jest pomysłu G-a. A był to pomysł zupełnie nowy. G. przedstawiał pomysły jeszcze nieustalone w sztuce, przez tradycyę nie przybrane jeszcze, tak jak inne temata religijne, w stałe formy konwencyonalizmu rytualnego. Dlatego właśnie miał tu pole do samodzielności, torując sobie tym sposobem drogę do dalszych, bardziej dojrzałych, późniejszych prac swoich. I w tych freskach widoczne są już cechy wysokiego artyzmu G-a, a głównie dar dramatycznego przedstawiania rzeczy w rysach niewielu, ale pełnych charakterystyki, jak to wybornie widać np. w scenie malującej zerwanie świętego z ojcem jego (54 obraz). Freski te, w których artysta torował drogę nowemu sposobowi traktowania sztuki malarskiej, budziły zachwyt powszechny. Zrywając po raz pierwszy więzy form ustalonych i konwencjonalnie powtarzanych do znużenia, artysta zrywał ze sztuką bizantyjską, wprowadzając do malarstwa nowe, ożywcze źródło pilnej obser-wacyi natury i żywe elementy otoczenia. Sztu- , ka, stając się żywotniejszą, stawała się zarazem i zrozumialszą, a uprzystępniona tym spo-sobęip ogółowi, silniej poczęła oddziaływać na

umysł i serce widzów. Po ukończeniu cyklu destów we Fl o renc y i, dziś zamienionym w mu-z żywota Św. Franciszka (1298), G. udał się do zeum narodowe Rzymu, na wezwanie kardynała Jakóba Kajetana dei Stefaneschi, synowca papieża Bonifacego VIII. Z licznych prac jego, w Rzymie wykopanych, nie wszystkie przechowały się dotąd.

„Bargello”. Freski tej kapliczki, niegdyś zamalowane, dopiero w połowie XIX w. odnalezione, stanowią tylko szczątki dawnej świetnej kompozycyi. Nad wejściem do kaplicy przedstawione były Męki piekielne wraz z olbrzymim szatanem; w samej kaplicy, w głębi, nad otworem olbrzymiego okna, Rozkosze raju, a naprzeciwko okien kościelnych Epizody z życia św. Maryi Magdaleny. Pomiędzy wybrańcami nieba, dopuszczonymi do rozkoszy raju, G. umieścił postacie niektórych osób współczesnych mu, jako to: Karola Walezyusza, Corsa Donatiego, Brunetta Latiniego i wreszcie Danta. Dzięki tej pomysłowości artysty, zupełnie nowej, przechował się portret wielkiego poety i przyjaciela artysty. G. przedstawił go w profilu, z książką pod pachą i z gałązką kwitnącego granatu w prawej ręce. Dante, jako banita, zmuszony był opuścić Florencyę w 1302 r.; podług tradycyi dość prawdopodobnej, G. miał się » nim widzieć powtórnie w Padwie, 1306 r. Dało to niektórym autorom powód do twierdzenia, że Sąd ostateczny G-a w „Arenie padewskiej” wymalowanym został pod bezpośrednim wpływem Danta. Twierdzenie to, zbyt śmiałe, nie da się udowodnić; przeciwnie, przewagę mają wywody tych, którzy, jak Thode (ob. B i b 1 i o g r. „Giotto” str. 125), nie widzą najmniejszego wpływu Danta w tej wspaniałej kompozycyi G-a, zupełnie samodzielnej. Jeżeli wszystkie z wymienionych dzieł G-a stanowią nieoceniony skarb sztuki włoskiej z wy-raźnemi nznakami ciągłego postępu, tak pod względem bogactwa motywów, jak i pod względem ulepszania się formy, to najwyższem wcieleniem ideału G-a, a zarazem najkompletniejszem dziełem twórczej wyobraźni jego i głębokiego namysłu, jest cykl z życia Matki Boskiej i Męki Chrystusa, przedstawiony w 38 obrazach, wymalowany al fresco, na ścianach i sklepieniach kość. padewskiego, zwanego „Santa Maria dell’Arena.” Olbrzymia ta praca otwiera nowy okres twórczej działalności artysty. W r. 1302 Henryk Scrovegni, bogaty mieszczanin padewski, wzniósł na miejscu starożytnego amfiteatru w Padwie kościółek pod wezwaniem „Panny Maryi”. Nie-szczędząc żadnych nakładów, Scrovegni, ofiarował znaczne wynagrodzenie G-owi, aby zajął się

Z istniejących do najważniejszych zaliczają powszechnie: wykonaną w mozaice Na wice 11 ę, obecnie zdobiącą przedsionek kościoła Św. Piotra, i nastawę ołtarzową, będącą niegdyś w głównym ołtarzu tegoż kościoła, a obecnie (od XVI w.), przechowywaną tamże w zakry-styi kapitulnej (Stanza Capitolare). Nawięella, wielokrotnie restaurowana, dziś daje tylko pojęcie o kompozycyi: obraz ten przedstawia barkę rybaków galilejskich, miotaną wiatrami (uposta-ciowanemi w figurach ^ dmących), Chrystus wyciąga z nad nurtów Św. Piotra. Wspomniana nastawa ołtarzowa składa się z trzech skrzydeł gotyckich, zakończonych pinaklami, i gra-duału, również z trzech części. Skrzydła malowane są z obu stron; na środkowem przedstawiony jest Chrystus błogosławiący, na bocznych męczeństwo Sw. Piotra i Św. Pawła.

Na odwrotnej stronie głównego skrzydła przed Sw. Piotrem, w stroju pontyfikalnym, klęczy w otoczeniu patronów swoich kardynał Stefaneschi i, jako donator, ofiaruje świętemu Piotrowi model ołtarza. Na bocznych skrzydłach widać poważne postacie apostołów: św.

Andrzeja, św. Jana Ewangielisty, św. Jakóba Starszego i św. Pawła. Na graduale w otoczeniu apostołów i aniołów przedstawioną jest Matka Boska. W malowaniu tego ołtarza widać znaczny postęp w porównaniu z pierwotne-mi freskami G-a w Assyżu, postęp ten ujawnia się zarówno w sposobie traktowania przedmiotu (widoczny zwłaszcza na postaciach aniołów), jak i w samej technice malarskiej. Te malowidła ołtarzowe, wraz z obrazem przedstawiającym św. Cecylię (obecnie w Uffiziach florenckich), są nadto wyjątkowemi, rzec można jedy-nemi, dziełami G-a, malowanemi sposobem miniaturowym, z nadzwyczajną delikatnością i dro-biazgowem wykończeniem, przypominającern późniejsze utwory szkoły sieneńskiej. Wdrożony głównie do kompozycyj freskowych, G. w późniejszych swoich obrazach ołtarzowych nigdy już nie ujawnił tej delikatności, jaka widoczną jest we wspomnianych obrazach. Wiadomo możliwie pięknem i wszechstronnem przyozdo (Panvinio), że podczas pobytu w Rzymie G. przy- bieniem tego kościoła. G. podjął się tej pracy ozdobił bazylikę Laterańską we freski, przed- i przystąpił do niej w 1305 lub 1306 roku. stawiające Chrzest Konstantyna i Budowę tejże Budowa kościoła (mającego tylko z jednej stro-Bazyliki, oraz Ustanowienie Miłościwego Lata ny otwory okienne) nadawała się wybornie do w roku jubileuszowym 1300. Jako cząstka tej zdobnictwa malarskiego. G. ubrał w bogatą ar-wielkiej kompozycyi ściennej ocalał, bardzo zresz- chitekturę wszystkie ściany i sklepienia i na tle tą zniszczony, fresk, przedstawiający papieża, tych ozdób, umiejętnie rozmieszczonych, przesu-Bonifacego VIII, ogłaszającego jubileusz z loggii, nął przed oczami widza cały dramat Męki Chry-Do działalności artystycznej G-a po opuszczeniu stusa w głównych jego epizodach, poprzedziw-Rzymu odnieść należy jego pracę przy ozdabia- j szy go scenami z życia Matki Boskiej, przed-niu we freski dawnej kaplicy przy pałacu po- j stawionemi tak, jak opiewają je ewangielie apo-

kryficzne. Oto treść tych opowieści, uplastycznionych na murach kościoła: Ś. Joachim, mąż św. Anny, córki księcia Izachara, udaje się do świątyni, ale kapłan, Ruben, odtrąca jego ofiarę, gdyż dnia tego Bóg nie przyjmuje ofiar mężów bezdzietnych. Ze smutkiem odchodzi zawstydzony św. Joachim, tern smutniejszy, że ofiara młodzieńca, jednocześnie z nim przybyłego, mile jest przyjętą (I, pierwszy obraz od strony chóru kościelnego). Przygnębiony, porzuca żonę i wraca samotny, ze zwieszoną głową, do trzód swoich (II obraz, oh. fig. 22). Tymczasem anioł zwiastuje św. Annie radosną nowinę poczęcia (III obraz). Modły św. Joachima wysłuchane bowiem zostały, prawica Boża w obłokach jest tego oznaką, a anioł zjawieniem się swojem . łaskę tę potwierdza (IV). I oto tejże nocy

dziewice, będące pod opieką Synagogi (VIII, ob. fig. 23). Obraz ten stanowi dobrze obmyślane przejście do następnego: Na rozkaz kapłana nieślubni mężowie z pokolenia Judy, młodzieńcy urodziwi, a pomiędzy nimi i starsi: Józef i jakiś starzec, zbliżają się i otrzymują z rąk kapłanów laski, które mają decydować o ich szczęściu (IX). Z pokorą i ciekawością, pochyleni przed ołtarzem, na którym laski ich złożono, oczekują oni znaku bożego — cudu (X). Wybrańcem Bożym był snadź św. Józef, bo oto kapłan łączy dłoń jego z dłonią dziewicy, wychowanki świątyni, a w ręku jego zakwitła laska lilią, a na niej gołębica. Jeden z młodzieńców, zawiedziony, łamie swą laskę o kolano. Scena ta i motyw ten odtąd powtarzane nieraz będą w malarstwie (XI). W otoczeniu

j.3

gjpfc-

>»s.

ït*/

4%

im

Hi

Ætï

11

Hi

II

|j 13

■rT”

gggSS

Fig. ‘22.

gi

„Św. Joachim pośród pasterzy”, malowidło ścienne Giotta w Arenie padewskiej.

anioł rozkazuje świętemu powrócić do domu (V). niewiast wraca młoda para do Nazaret, muzy-Przed „złotą bramą” miasta spotykają się mał- kanci poprzedzają ich (XII). I oto zapowiedź żonkowie i czule witają się w oczach uradowa- dramatu. Anioł zwiastuje. Postać anioła zwianego ich orszaku (VI). W tej samej komnacie, stającego z przejęciem i z pokorą zarazem, w której anioł zwiastował poczęcie, rodzi się i postać przyszłej Matki Bożej, przejętej donio-Matka Boża (VII). Ta scena, z całą prostotą, słą rolą, jaką ma odegrać, są tak odpowiednie z całą naiwnością przejętego wiarą artysty do znaczenia tej sceny, wyrażającej tajemnicę przedstawiona, jest prototypem scen odtąd w sztu- j poczęcia Bożego w łonie człowieczeństwa, że żaden ce stale uplastycznianych. To samo rzec mo- i z artystów nie prześcignął pod tym względem żna i o następnym obrazie: Rodzice przyprowa- G-a (XIII i XIV). W poczuciu wielkiego prze-dzają do świątyni młode dziewczę, słudzy niosą znaczenia swego, z pokorą, ale i namaszczeniem za nimi dary, kapłan przygarnia łaskawie no- , zarazem, przyjmuje przyszła Matka Boża hołd woprzybyłą, matka z całem zaufaniem powierza uznania od św. Elżbiety, przy jej odwiedzeniu ją opiece, a widzowie z nadzwyczajną uwagą (XV). Radością przepełnione niebiosa śpiewem przypatrują się temu dziewczęciu, niektórzy wska- aniołów zwiastują światu Narodzenie Boże żują na nie ręką. Widać, że dziewczę to odegra (XVI). I oto następnej nocy trzej Kró-ważną rolę, i widać, że przyjęte jest pomiędzy | Iowie hołdują małemu dzieciątku; wyraz smu-

tku na twarzy Matki Bożej i zamyślone oblicze anioła wróżą cierpienie, czekające wybrańca Bożego (XVII). Z poczuciem wagi danej chwili Matka Boża powierza w ręce kapłana przyszłego Odkupiciela Świata (XVIII). I oto niedługo czekać wypadło na prześladowanie: Anioł prowadzi kroki uciekających do Egiptu (XIX). I czas hył wielki po temu, bo rozpacz matek nie ma granic na widok mordu niewiniątek (XX). Uniknął srogiego losu Chrystus, bo go czekają większe cierpienia. Tymczasem pośród doktorów kościoła naucza młode pacholę (XXI). Przy udziale Boga-Oj ca, w górze, w Niebiesiech, Chrystus odbiera chrzest z rąk św. Jana (XXII). W Kanie Galilejskiej Chrystus jest cudotwórcą (XXIII) — tern większym jeszcze, gdy wskrzesza przed zdumionym tłu-nie ubrany (XXXII), niesie Chrystus narzędzie swej męki (XXXIII). A ukrzyżowali, całą naturę żalem porusza; i płaczą aniołowie w niebie, i w cichej boleści skupiona garstka wiernych, tylko mordercy spór wiodą o szaty i zakłócają ciszę uroczystą śmierci Sprawiedliwego wybuchem nędznych ziemskich namiętności (XXXIV). Gdy ciało Ofiary świata złożono na całunie śmierci, cicha dotąd boleść blizkich i wiernych wybucha żalem, w ruchach tak prawdziwych i tak dramatycznych zarazem, jak nikt może z artystów nie przedstawił w tak prostej i rzewnej formie (XXXV). Lecz zadanie Chrystusa nietylko cierpieć, ale i pocieszać — aniołowie zwiastują Z martwy chpo wstanie (XXXVI). Chrystus wznosi się w niebiosa (XXXVII) i zsyła Ducha św. na pocieszenie wiernych; oblicza

li

te -

te

te

\.f

ii

.te

te

te

V;

'i

lit

\.

#1

|!|

i!i

pff

ik

te

te

Fig. 23. „Wprowadzenie Matki Boskiej do świątyni”, malowidło ścienne Giotta w Arenie padewskiej.

mein Łazarza (XXIV). Zapał i rozczulenie ludu nie mają granic, gdy przyszły Zbawiciel Świata wjeżdża, błogosławiąc, w mury Jerozolimy (XXV). Złych dosięga jednak gniew sprawiedliwego. Chrystus wypędza przekupniów z przybytku pańskiego (XXVI). Ale Judasz nie lęka się gniewu tego; cień szatana towarzyszy jego zdradzie (XXVII). Smutną też jest Ostatnia wieczerza Pańska; jakaś groza ciąży na obliczach ucztujących (XXVIII). Przeczucie ich nie myli. Bo ledwo skończył się ostani akt pokory—uroczystość mycia nóg (XXIX), — pocałunek zdradziecki daje hasło napaści zbirów, a na jej odparcie, nie prawica św. Piotra jest bronią skuteczną, jeno potęga wzroku Chrystusa, w którym widnieje i wyrzut, i kara duchowa (XXX). Stawiony przed Kajfaszem (XXXI), bity i w cier-apostołów zwrócone ku górze, skąd spływają promienie światła: ich nadzieja i siła zarazem (XXXVIII).— Oto wspaniałe, wymowne, uplastycznienie wielkiego poematu ewangielicznego. Najgłówniejsze epizody z cyklu tego dramatu, tak umiejętnie wybrane, stawią przed oczy widza najważniejsze momenty jego rozwoju, a każdy z nich jest widocznem następstwem poprzedniej akcyi a zarazem zapowiedzią następnej. Inni wielcy artyści przedstawili może lepiej niektóre ze scen, w piękniejszej formie i bardziej szczegółowo opracowane, ale żaden nie dał światu tak jednolitego, tak wspaniałego w swojej postaci obrazu całości Męki Pańskiej, nie przedstawił tak wiernie ducha tego dramatu dziejowego. Jest to najwspanialsza w plastyce epopea ewaugieliczna, tak jak opisane wyżej cykle z życia św. Franciszka z Assyżu są najpiękniejszą, najtkliwszą ilustracyą pobożnej legendy o tym świętym. Wobec zachwytu, jaki budzą w widzu freski G-a, ustępują na bok strony ujemne w wykonaniu, a mianowicie braki perspektywiczne, błędy anatomiczne, a prze-dewszystkiem zaniedbanie strony pejzażowej. Te strony ujemne fresków G-a, w których widoczne są ślady dawnej, tradycyonalnej sztuki, konwencyonalnie ułatwiającej sobie porozumienie się z widzem, wynagrodzone są sowicie wyrazem, czyli charakterystyką postaci, umiejętnie wyrażoną w ich ruchach i wejrzeniach. Żaden z artystów nie umiał tak wiele wyrazić tak małemi środkami, ale właśnie w tych charakterystycznych ruchach i wejrzeniach, nastrojonych wybornie do całego otoczenia, skupia artysta główną myśl lub uwydatnia sytuacyę najwybitniejszą, przedstawiając jasno, wyraźnie, zasadniczą treść danego obrazu. Środkami takiemi osiąga on wrażenie, które powinno górować nad innemi i nie rozpraszać uwagi na rzeczy drugorzędne. — O ile ślady rozwoju olbrzymiej pracy G-a aż do chwili podjęcia się wymalowania Areny padewskiej są zaznaczone wyraźnie u współczesnych, o tyle dalsza działalność jego po latach 1305, 6 i 7, to jest niemal druga połowa jego życia artystycznego, chociaż pozostawiła piękne owoce jego działalności na polu sztuki plastycznej, nie da się ująć w pewne, przez krytykę stwierdzone, daty chronologiczne. Dzwonnica przy katedrze florenckiej, tak zwana „Campanile” (ob. rysunek przy art. „Floren-cya”), jest, rzec można, pięknym pomnikiem, jaki G. sam sobie wystawił jako budowniczy i rzeźbiarz. Mianowany w r. 1334 naczelnym budowniczym (capomaëstro) katedry, G. brał czynny udział w jej budowie, ale w jakim zakresie, tradycya tego dokładnie nie przechowała, pew-nem jest natomiast, że dzwonnica jako projekt zasadniczy, a po części nawet jako wykonanie, jest jego dziełem. Jest to wieża kwadratowa, z prawej strony tuż obok katedry stojąca, wysoka 84 metry; w trzech kondygnacyach ma okna ujęte w misternie rzeźbione kolumny, coraz większe w miarę wyższego piętra, przez co uwydatnia się jej wysmukłość, cała obłożona marmurem różnobarwnym i ozdobiona u swej podstawy uwieńczeniem z płaskorzeźb. Wieża ta jest wzorem lekkości budowy i wdzięku, a jej okna ozdobne, ubrane w koronkę z kamienia, uważają niektórzy (Burckhardt) za najpiękniejszy zabytek gotyku włoskiego. Jedna z seryj, a mianowicie niższa, płaskorzeźb, zdobiących podstawę tej wieży, jest pomysłu, a po części i roboty, samego G-a. W 21 scenach zamierzył on przedstawić duchową treść życia ludzkiego: ważniejsze jego wynalazki, oraz rozwój nauk i sztuk. Widzimy przeto od strony zachodniej: Stworzenie Adama i Ewy, Adama uprawiającego rolę i Ewę przędącą, dalej Jabala, wyglądającego

z namiotu na pasącą się trzodę (uplastycznienie życia pasterskiego), Jubala, grającego na trąbie (wynalazek muzyki), Tubalkaina, zajętego wyrobami metalowemi (wynalazek snycerstwa, tokar-stwa i złotnictwa), Noego, uprawiającego winnicę.

Od strony południowej wieży, artysta uplastycznił: Astronomię, Budownictwo, Medycynę, Hippikę, Przędzalnię, Technikę i wreszcie prawodawstwo. Od strony wschodniej widzimy: Żeglarstwo, Sztukę wojenną pod postacią Herkulesa, Orkę, Sztukę przewozową, Matematykę (albo Architekturę); od strony północnej Rzeźbiarstwo i Malarstwo. Idące w dalszym ciągu płaskorzeźby, wyobrażające: Gramatykę, Filozofię, Arytmetykę, Geometryę i Muzykę, dodane zostały później przez Lucę della Robią, Górne uwieńczenie płaskorzeźbowe wyobraża: siedem planet, siedem sztuk wyzwolonych, siedem cnót ewangielicznych i siedem sakramentów. Na rok przed śmiercią G. otrzymał wezwanie od Azzo Viscontiego do Me-dyolanu, gdzie bawił niespełna rok czasu (1336) i gdzie ozdobił we freski wielką salę pałacową. Freski te przedstawiać miały postacie bohaterów, począwszy od Herkulesa, a kończąc na Karolu Wielkim. Gdy G. powrócił do Flo-rencyi, zastał zaproszenie papieża Benedykta XII, który zamawiał u niego wymalowanie w Awi-nionie dziejów męczeństwa, ofiarując mu za to niebywałe dotąd honoraryum. Śmierć jednak stanęła na przeszkodzie wykonaniu tego nowego dzieła. G. umarł we Florencyi 8 stycznia r. 1337, gdzie ciało jego pochowane zostało kosztem państwa w katedrze miejscowej. W któ-rem miejscu spoczywają prochy jego. niewiadomo. Piękna płaskorzeźba z popiersiem G-a, dłuta Benedetta da Majano, w ścianie bocznej nawy katedry, z prawej strony, umieszczoną została staraniem Wawrzyńca Medyceusza; Angelo Poli-ziano położył pod nią napis w dystychu łacińskim. Uznanie doniosłego znaczenia G-a dla szkoły włoskiej zawsze było wielkie. Byłoby wprawdzie przesadą twierdzić, jak niektórzy, że G. stworzył malarstwo włoskie: dziś, po dokła-dnem wniknięciu w pracę jego poprzedników, • nie można odmówić i im szczytnej roli, jaką odegrali w rozwoju początkowej sztuki; ale to, co było jeszcze niepewnem siebie, co nosiło cechy zimnego formalizmu, pod ożywczem tchnieniem geniuszu G-a, stało się żywem, wyraźnem wcieleniem świadomej siebie dążności artystycznej. G. nie należał do tych nowatorów, co odrzucają tradycyę i nowe wskazują drogi, ale glę-bokiem wniknięciem w istotę rzeczy i roztrop-nem rozważaniem powoli szedł po drodze postępu, i postęp ten osiągnął rzeczywiście. Z jednej strony zdołał otrząsnąć się z więzów bizantynizmu, z drugiej potrafił ochronić się od wpływu gotycyzmu północnego. Wsparty na pracach poprzedników swoich, podniósł się znacznie wyżej po szczeblach wskazanej drogi, ale z drogi tej nie zboczył, idąc ciągle naprzód,

tym sposobem stworzył wyższy świat sztuki, glo wpływowi G-a, tradycya sztuki bizantyjskiej ale nie nowy zupełnie, przemówił do Włochów nie inną niż poprzednicy mową, ale mową o wiele wyżs/ą, o wiele potężniejszą. I dlatego - to jego mowa plastyczna, a raczej jego sztuka jest sztuką nawskroś narodową, włoską. I pod tym względem można zgodzić się ze zdaniem Cennina Cennini (ob. Bibliogr.), że G. przemienił sztukę malowania z greckiej na łacińską („Giotto czas szkoła malarzy Sieneńskich, także, jak to rimutó 1’arte del dipingere di greco in latino”). wskazują najnowsze poszukiwania, była pod wpły-Słusznie też twierdzi A. Pératé (w art. G. w „La wem G-a, od którego brała impuls za pośrednic-Grande Encyclopédie”), że G. stworzył nową tra- twem swoich przywódzców: Simona Martini i Lo-dycyę, która prawie w ciągu dwóch stuleci pa- renzettich. nowała w całych Włoszech. „Dziedzictwo jego”, powiada on, „jest ogromne: wszystkie szkoły malarstwa, powstałe w ogniskach włoskiej kultury, biorą swój początek od G-a: zarówno Florencya

tak dalece przyswojona została przez to, tak odrębne, oguisko sztuki, że kierunek G-a nie mógł niem owładnąć. Co do innych miast włoskich, z wyjątkiem Wenecyi, niema rzeczywiście żadnego, któregoby wcześniej czy później nie przeniknął styl G-a, jedyna bowiem szkoła z wybitnym odrębnym charakterem, jaką była wów-

Bibliografia. 1) Źródła do życiorysu Giotta. „Kommentarze” Ghibertiego (ob. Ghi-berti), przytoczone w t. I-ym Vasarego, wyd. Milanesi,— tamże biografia G-a przez Vasarego;

Vi

t*

fi

. .    . , --7

mm

i

•:l :

⁸⁸ KII

'r.>.

rur;

la

i-

r—- -

m&s

Lr

'"'I

.Ł

I

___Jll

fi

mm

mm

ta

«i

Fig. 24. „Uczta Heroda”, malowidło ścienne Giotta w kościele Santa Croce we Florencji,

jak Wenecya, a pomiędzy niemi Bolonia, Modena, Ferrara; zarówno Umbrya jak Rzym, a nawet i Neapol. Chcąc wyliczyć uczniów G-a, trze-baby spisać katalog malarzy aż do środka XV stulecia; i tak Massacio i Fra Angelico przechowują wiernie pamięć fresków G-a; Ghirlandajo i Rafael czerpią od niego natchnienie”. To też słusznie twierdzi tenże uczony, że z wyjątkiem może jednego Rafaela, żaden z artystów nie panował tak długo nad sztuką plastyczną, jak G., a chcąc zrozumieć całą doniosłość filozofii mistycznej i cały zapał życia średniowiecznego we Włoszech, musimy przedewszystkiein wniknąć w dzieła tego mistrza florenckiego. W charakterystyce tej jest jeden tylko błąd: Wenecya by-ła miastem wyjątkowem, jedynem, które nie ule-

Kncybl. Powii. Ilustr. Zesz. 193. T. XXV.

Baldinucci „Notizie dei professori di disegno”(t. IV); Boccacio „Decameron” (Dzień 6 ty, novella 5, anegdoty odnoszące się do G-a); Sacchetti „Novelle” (LXII i LXXV); Benvenuto da Imola „Coramen. tario della Divina Commedia” (Imola 1856, T. II, R. XI). — 2) Charakterystyka G-a w dziełach o sztuce lub o malarstwie wo gole. „II libro dell’ arte o trattato della pittura di Cennino Cenni ni da Colle di Valdelsa etc.” (wyd. Gaet. i Carlo Milanesi, Florencya 1859); Ch. Blanc „Histoire des peintres”; Rio „De l’art chrétien”(1874,1.1); Burckhardt „Der Cicerone”; Dobbert w „Dahmes Kunst u, Künstler” (Lipsk 1878); A. Woltmann „Geschichte der Malerei” (Lipsk 1879, T. I); E. Müntz „Histoire de l’art pendant la renaissance”; „Les

S. S.

i 1615 roku.

Konst. Woj.

Dr J. P.

s. s.

Précurseurs de la Renaissance”: „Etudes sur l’histoire des arts à Rome pendant le moyen âge” (w „Mélanges de l’Ecole de Rome”, 1881).— 8) Charakterystyka G-a w dzełach o sztuce włoskiej w ogóle i o malarstwie włoskiem specyalnie. Lanzi, Lubekę, Rosini, F. i J. Riepenhausen („Geschichte der Malerei in Italien..,, anschaulich dargesteilt” II Heft.); Förster („Denkmale italien. Malerei vom Verfall der Antike bis zum 16 Jahrhun-

derts” 4 tomy folio, Lipsk 1869—82); Rumohr („Italienische Forschungen” Berlin 1827— 31); Crowe i Cavalcaselle („Storia della pittura in Italia” Florencya 1875, t. I); Lafenestre („La peinture italienne”, tom I, w wydawnictwie „Bibliothèque de l’enseignement des Beaux-Arts”).— 4) Monografie o G-m i jego dziełach, niektóre wraz z reprodukeyami jego fresków. Selvatico „Sulla Capellina degli Scro-vegni nelP Arena di Padova e sui freschi di Giotto in essa dipinti” (Padwa 1836); Giotto „Arena chapel Padua. A séries of wood engra-vings from the freseoes of Giotto, illustr. the lives of the Virgin and Our Savior. 38 plates a. an explanatory notice by J. Ruskin” in 4-o (Londyn, Arundel Society 1854-60); Cristofa-ni „Storia d’Assisi” (Asyż 1875); Guilter „Giotto” (Londyn 1880); Fratini „Storia della basilica di San Francesco d’Assisi” (Prato 1882); Thode „Franz von Assisi u. die Anfänge der Kunst der Renaissance in Italien” (Berlin 1885); Ja-nitschek „Die Kunstlehre Dantes u. Giottos Kunst” (Lipsk 1892); M. G. Zimmermann „Giotto und die Kunst Italiens im Mittelalter” (Lipsk 1899, Tom I); Henry Thode „Giotto” (Bielefeld i Lipsk 1899. Monografia 43 w wydawnictwie Knackfussa „Küustler-Monographieu”).

Giovanelli Ruggiero (* około 1560 w Vel-letri, stąd też zwany często G. Velletri—f ok. 1620), kompozytor muzyczny, jeden z najlepszych przedstawicieli szkoły rzymskiej. W 1594 r. otrzymał po Palestrynie posadę kapelmistrza przy kościele ś-go Piotra w Rzymie, a 1599 r. został śpiewakiem kapeli papieskiej. Z dzieł jego dochowały się do naszych czasów: dwie księgi pięcio- i ośmiogłosowych motetów; trzy księgi pięciogłosowych madrygałów, dwie księgi madrygałów „Sdruccioli”; trzygłosowe canzonety wraz z układem na lutnię; parę ksiąg vilanelli, utworów kościelnych i t. p. Na żądanie papieża Pawła V-go G. przejrzał i uporządkował ,,Graduale romanum”, które wyszło, w wydaniu wspaniałem drukarni Medyceuszów, 1614

A. Pol.

Giovanelli Benedetto, architekt włoski (* w Sienie w 1601—f tamże 1676). W roku 1661 zbudował z rozkazu papieża Aleksandra VII słynną kaplicę, zwaną del Voto v. Chigi w katedrze w Sienie. Prócz tego wzniósł wielki klasztor św. Marty i faoyatę modlitewni św. Józefa, tamże.

Giovanni di Procida (* w Salemie między r. 1215 a 1220 —f między r. 1299 a 1302), lekarz, dyplomata i mąż stanu. Wykształcenie zawodowe odebrał w mieście rodzinnem, następnie był lekarzem przybocznym i dostojnikiem dworskim cesarza Fryderyka II (ob.) i króla Manfreda (ob.). Po zawojowaniu królestwa Neapolitańsko-sycylijskiego przez Karola andegaweńskiego (ob.) opuścił Neapol w r. 1268 i z całych sił pracował odtąd nad obaleniem nowego władzcy; t. zw. nieszpory sycylijskie (ob.) były w znacznej części dziełem jego. Gdy się panowanie Karola w Sycylii skończyło, wszedł w służbę Piotra III, króla Aragonii, i synów jego: Jako ba i Fryderyka, lecz nie jako lekarz, jeno jako dyplomata i mąż stanu. Przypisywane mu bywa autorstwo podręcznika, lekarskiego „Utilissima practica brevis”, od dawna już zaginionego, oraz pracy p. n. „Placita philosophorum moralium antiquorum ex graeco in latinum translata” (z rękopisu przedr. w Salvatora de Renzi „Collectio salernitana” T. III, str. 69—150). S. de Renzi napisał o nim dzieło p. n. „II secolo decimo terzo e Giovanni di Procida Studii storico-mo- • rali” (Neapol 1860).— Por. H. Haeser „Lehrbuch der Geschichte der Med.” (wyd. 3-e, T. I, str. 689).

Giovanni da Milano, malarz włoski z XIV

w. Uzyskał obywatelstwo miejskie we Floren-cyi w 1366 r.; był wtedy już sławnym malarzem, Arcydziełem jego są freski kaplicy Ri-nuccinich w Santa Croce we Florencyi, dziś zniszczone i przemalowane, nie dające go poznać w prawd zi wem świetle artystycznem. Przedstawiają one 10 scen z Nowego Testamentu. Na sklepieniu kaplicy rozmieszczeni są w czterech rogach ewangieliści, a w samym środku Chrystus błogosławiący. Poniżej widać 12-tu apostołów w półpostaci; na pilastrach czterech świętych. Freski te, zaczęte w 1365 r., przypisywane były dawniej, od czasu Vasarego, Giottowi; Crowe i Cavalcaselle, a za nimi i inni widzą w nich jednak wszelkie cechy pędzla G-ego da Milano. Jemu także przypisują obecnie freski w klasztorze karmelitów we Florencyi (Najświętsza Panna i święci), oraz malowidło na portyku kościoła św. Mikołaja w Prato.

Z obrazów jego autentycznych z podpisem, wymienić należy: Pieta z 1365 r. (w akademii florenckiej) i Madonnę w otoczeniu świętych (w muzeum miejskiem w Prato). Na pracach G-ego odbił się wpływ zarówno szkoły florenckiej jak 1 sieneńskiej; przypominają one bardzo Giotta, a przytein odznaczają się starannym rysunkiem, wyrazem dramatycznym w postaciach i, co jest właściwością G-ego, speeyalnem wypracowaniem na obrazach muskułów ręcznych. Porów. Crowe i Cavalcaselle „Storia della Pittura in Italia” (1883, t. II, str. 93 — 105); Müntz „Les Archives des Arts” (T. I).

artystów.

s. s.

Giovi, przejście w Apeninach liguryjskich— 790 in. ii. p. m., tunel (8.29 kim.) drogi żelaznej Genua-Novi.

Giovinazzo, miasto w prowincyi włoskiej Bari, nad m. Adryatyckiem, przy drodze żelaznej Ankona-Brindisi; siedziba biskupa, katedra, gim-nazyum, szkoła techniczna, łomy kamienia,

w. J.

Giovanni da San Giovanni, właściwie nazywający się Giovanni Manozzi, malarz włoski (* około 1590 r. w San Giovanni w Val d’Arno — f 1636). Zdolny artysta, awanturniczego charakteru, zawsze wesoło usposobiony pomimo braków wszelkiego rodzaju, a nawet i cierpień podagrycznych, które długo męczyły go przed śmiercią, G. jest typem artysty, który minął się ze swojem powołaniem, malując rzeczy nieodpowiadające jego zdolnościom i usposobieniu. Uciekłszy z domu rodzicielskiego, G. umieścił się w słynnej pracowni Matten Rosel-lego we Fiorencyi, a gdy Cosimo II, widząc ogromne jego postępy w malarstwie, powierzył mu wymalowanie na fasadzie jednego z domów swoich olbrzymiego fresku, przedstawiającego „Tryumf Fiorencyi” (dziś już nie istniejący), sława jego i powodzenie były ustalone. Za przykładem księcia i inni możnowładzcy zamawiali u niego zdobienie swych domów i obrazy olejne. Z tych ostatnich dwa dotąd przechowały się w Uffiziach florenckich. Są to sceny lubieżne, traktowane z realizmem, graniczącym z trywialnością (Wenus i amor; Spoczynek młodej mężatki). Po śmierci swego protektora, Cosi-ma II, G. udał się do Rzymu, gdzie wśród hulanki, zmuszony niemal przez przyjaciół, przyjmował także zamówienia, i gdzie dzięki temu pozostawił wybitne prace, jak np.: Pochód Nocy, w pałacu kardynała Bentivoglio na Monte Cavallo, fresk będący parafrazą Aurory, którą wtedy tylko-co skończył był Guido Reni. Malowidła G-ego miały tak powszechne uznanie, że zmuszony był rozwinąć nadzwyczajną czynność, aby podołać zamówieniom, jakie płynęły do pracowni jego we Fiorencyi z całej niemal Toskanii. Rozjeżdżał no miastach prowincyonal-nych (Pistoja, Yolterra, Pratolino) i niezmordowanie malował, przeważnie po kościołach. Te malowidła kościelne są jednak najsłabszą stroną jego twórczości artystycznej; oddany życiu hulaszczemu, nie mógł nastroić się do powagi, niezbędnej w traktowaniu przedmiotów religijnych. Najwięcej fresków wymalował w swojem mieście rodzinnem — we Fiorencyi. Najwybitniejszą ze wszystkich prac jego jest tamże, w pałacu Pittich, wielki plafon w sali parterowej, na którym przedstawił Wawrzylica Medyceusza jako protektora uczonych i artystów greckich, a także scenę allegoryczną na upamiętnienie małżeństwa Ferdynanda II, toskańskiego, z Wiktoryą délia Rovere, księżniczką z Urbino. Światło i koloryt wyróżniają dodatnio ten fresk G-ego od innych podobnych, modnych wówczas, scen allegorycznych, ale więcej jeszcze zagmatwanych, współczesnych mu

s. s.

Giovanni Vincenzo di, filozof włoski (* 1832 w Palermo w Sycylii). Ksiądz, doktor teologii uniwersytetu palerinitańskiego, wykładał tam literaturę. W r. 1860 mianowany profesorem

w liceum i semiuaryum w Palermo, w 1869 r. zaczął wydawać „Nuove Effemeridi siciliani”. G. należy do szkoły Giobertiego (ob.). Ważniejsze dzieła jego drukiem ogłoszone są: „Principii di filosofia prima” (Palermo 1863, 2 tomy); „Miceli o del’ essere uno e reale” (tamże 1864); „Miceli o 1’apologia del sistema” (1865); „La filosofia positiva e 1’induzione” (Palermo 1865); „Storia della filosofia iu Sicilia dai tempi antichi al secolo XIX” (tamże 1872, 2 t.); „Boezio e i suoi imitatori” (1880); „Pico della Mirandola” (1882) i wreszcie „Saggi di critica religiosa e filosortca” (Florencya 1887)

Giovanni A gnoi o, ob. Firenzuola.

Giovanni da Bologna, ob. Bol ogn a (Giovanni da).

Giovanni da Fiesoie (Fra Angelico), ob. Pie so le (Fra Giovanni da F.).

Giovanni di (Pietro), ob. Lo Spagna.

olej,—9 665 m-ców (1881).

Giovini Angel o, ob. Bi an chi Giovi ni.

Giovio, rodzina historyków i poetów włoskich. 1) Benedetto G., pierwszy znany z rodziny (* w Como w 1471—f w 1544), pisał dużo, lecz nic nie drukował. Uczeni współcześni wyrażają się z podziwem o jego niezwykłej wiedzy, pamięci i znajomości wielu języków. Pochowano go w katedrze w Como. Z dzieł jego posiadamy: „Storia di Como” (druk. w We-neeyi r. 1620) i „De Venetis Gallicum Trophaeum”. Był współpracownikiem Cezara Cesariniego przy tłómaczeniu Witruwiusza. Argelati zużytkował niewydane wiersze G. w swej historyi pisarzy medyoiańskich; chciał on wydać i inne dzieła G-a, ale nie zdążył pracy tej dokonać.—2) Paolo G., zwany zwykle Paulus Jovius, młodszy brat poprzedniego (* w r. 1483—f we Fiorencyi w r. 1552). Stracił we wczesnej młodości ojca; wychowywał się pod kierunkiem swego brata, Benedetta. Poświęcił się zrazu medycynie, którą uprawiał z powodzeniem, wkrótce jednak, za przykładem brata, oddał się historyi. Postanowił spisać po łacinie wszystkie ważniejsze wypadki swoich czasów; praca ta stała się źródłem jego sławy. Po ogłoszeniu pierwszego tomu, zajął się nim papież Leon X; następca jego dał mu kanonię w Como. Klemens VII wezwał go do Watykanu i w r. 1528 zamianował biskupem Nocery. Po latach 37-u, spędzonych w Rzymie, G. opuścił to miasto i udał się do Fiorencyi, obrażony na papieża Pawła III, który mu odmówił biskupstwa w Como. Zmarł w trzy lata później. Potomność osądziła G-a mniej po-

W. N.

chlebnie, niż współcześni: jego niezwykła prze dajność czyni podejrzanemi zdarzenia przez niego opisywane; przytaczał lub przemilczał fakty historyczne, stosownie do tego, czy był opłacony lub nie, przez osobistości w nieb występujące. Sam o sobie mówił, że ma dwa pióra: jedno złote, drugie żelazne; krytykowano też styl jego dosyć ostro. Na czele swych dzieł pomieścił list niby Alciata, przez siebie samego ułożony, w którym oddaje sobie największe pochwały. Był bardzo przesądny, wierzył w astrologię i amnio-mancyę. Obyczaje jego były też bardzo podejrzane i robiono mu pod tym względem ciężkie zarzuty. Do głównych dzieł jego należą: „De Romanis piscibus libellus” (1524), o rybach, które jadali Rzymianie i o sposobach ich przyrządzania; „Commentarii delle Cose de’Tur-ci” (1541), skrócona historya Turcyi; „Elogia doc-torum virorum ab avorum memoria publicatis ingenii monumentis illustrium” (1548) i „Elogia Virorum bellica virtute illustrium” 1554), dwie najlepsze prace G-a; pomysł do nich dała mu wspaniała galerya obrazów jego pałacu, zbudowanego nad jeziorem Como (Najlepsze wydanie Bazylejskie 1665 i 1671). Wreszcie: „Hi-storiarum sui temporis ab anno 1494 ad annum 1547 libri XLV” (1550), opis ważniejszych wypadków zaszłych we Włoszech w ciągu tych lat 55. Brak sześciu ksiąg (od śmierci Leona X do zdobycia Rzymu w r. 1527): zginęły podczas rabunku tego miasta i G. nie chciał ich na nowo napisać. Dzieło to, którego plan powstał w r. 1515 było kilkakrotnie wydawane i tłómaczone. Pisma G-a zebrane zostały p. t. „Opera omnia”; najlepsze wydanie Bazylejskie (1678).—3) Paolo G., zwany Młodszym, poeta łaciński, wnuk Benedetta G-a (* w Como około r. 1530—f ok. 1585). Był sekretarzem swego stryja, Paola, biskupem Samary i in partibus, a od r. 1560 biskupem Nocery. Na soborze Trydenckim bronił biskupów nie rezydujących. Ułożył wielką ilość wierszy i listów, które zostały w rękopisie; napisy i epigrammaty w Elo-gii jego stryja są jego dziełem i zjednały mu uznanie współczesnych.—4) Giovanni Batti-sta G., poeta i historyk włoski (* w Como w r. 1748—f na początku w. XIX). Za przykładem rodziny oddał się historyi, robiąc użytek z rękopisów swych przodków. Zarzucono mu, że nie wydał dzieł Benedetta, które były już przygotowane do druku przez jednego z jego stryjów. Pisma jego odznaczają się niezwykłą stronno-ścią na rzecz Włoch: ogłosił sporo broszur, listów i panegiryków. Najlepszą pracą jego jest: „Gli Uomini della Comasca diocesi, antichi e moderni” (1784).

Giozza Piotr Hyacynt, pisarz włoski (* 24 kw. 1846 r. w Turynie). Studyował filozofię i historyę literatury w swem rodzinnem mieście, później został profesorem liceum w Alessandryi. Z pism jego, w których przebija się niepowszedni talent poetycki, zasługują na uwagę: „Grido dęli’ anima” (1871), „Un’eco del cuore” (1873), „Le metamorfosi del pensiero poetico di G. Leo pardi” (1875), „Corne dettava amore” (1878), „Eleonora da Toledo” (187U), „Fantasie e scintille” (1878), „Excelsior” (1878), „Iddio nel Paradi-so Dantesco” (1878), „Curiose indagini sopra il poema di Dante: il sorriso di Béatrice” (1876). „La leggenda dell’ Inferno” (1880), „Fantasie in prosa e in versi” (1884): pisywał też i o peda gogice.

Giparana Rio (Ma cha do), prawy dopływ rz. Madeiry (systemat Amazonki) w Brazylii.

Gipps sir George (* w Ringwoult w hrab. Kent r. 1791—f w Canterbury 1847). Kształcił się w akademii wojskowej w Woolwich, r. 1809 wstąpił do inżynieryi, służył w Hiszpanii r. 1811, raniony był przy oblężeniu Ba-dajozu, gdzie prowadził wojsko do szturmu (25 marca 1812), uczestniczył i w innych oblężeniach, a w r. 1714, wyprawiony do Flandryi, organizował tam obronę Ostendy. Od r. 1824 do 1829 służył w Indyach, skąd przywiózł bardzo ważne raporty o stanie kolonij angielskich i w sprawie niewolnictwa, przez które zwrócił na się uwagę rządu. Jako członek kommissyi zajmującej się, na mocy bilu reformy, rozgraniczeniem okręgów wyborczych, został zamianowany sekretarzem prywatnym lorda Aucklanda. R. 1835, wysłany do Kanady, przyczynił się do rozszerzenia w niej samorządu. W r. 1837 został gubernatorem Nowej Walii południowej, gdzie zachęcał do pilnego badania tej krainy i protegował immigracyę; lecz miał ciągłe zatargi ze stronniciwem ludowem, które oskarżało go o przesadny rygoryzm w podtrzymywaniu praw metropolii.

Gippsland, kraina w południowo-wschodniej Australii, w kolonii Wiktorya, na południu wschodniej części Alp Australijskich, sięgająca na po-łudnio-wschód oceanu Wielkiego, a na południe do cieśniny Bassa. Góry obfitują w skarby mineralne, jak: w metale szlachetne, żelazo, miedź, mangan, bizmut, antymon, drogie kamienie (szmaragdy. turkusy, szafiry). W głębistych wąwozach południowych stoków gór rosną gęste lasy splątane lianami; tu napotyka się owe olbrzymy drzewne Australii, dosięgające 150 m. wysokości. Równina, rozciągająca się między górami i morzem jest bardzo żyzna; na wybrzeżu występują bagna i laguny. Pierwsze kolonie powstały tu w r. 1838; głównetn miastem jest Sale, połączone koleją żelazną z Melbournem.

Gips, minerał pospolity, występujący często w masach wielkich, towarzyszący soli kamiennej. Jest to wodny siarczan wapnia CaS0₄.2H₂0, krystalizujący się w klasie pryzmatycznej, to jest w postaciach holoedrycznych układu jedno-skośnego. Kryształy zwykle spłaszczone w kierunku prostopadłym do płaszczyzny łupliwości najdoskonalszej, t. j. do dwuścianu podłużnego.

Bliźniaki pospolite, zwłaszcza według dwuścia-nu poprzecznego. Również częste dwojaki według ściany słupa; te zwykle, jak np. wielkie kryształy z Momnartre, mają boczne ściany łukowato wygięte, co pozwalało nazywać je „ja-skółczemi ogonami” lub „ostrzami lancy”. Kryształy wrosłe często skupiają się w piękne litwory kuliste lub gwiazdy wielopromieniste, rozwinięte w przestrzeni, kryształy narosłe tworzą piękne druzy i szczotki. Łupliwość doskonała, równolegle do dwuścianu podłużnego, skąd na ścianie tej powstaje połysk perłowo-maciczny. Prócz tego, znane są jeszcze inne kierunki łu-pliwóści, znacznie słabszej. Blaszki G-u gną się łatwo, twardość od 1.5 do 2, bez trudności daje się rysować a nawet skrobać paznokciem. Ciężar właściwy od 2.2 do 2.4. G. bezbarwny, doskonale przezroczysty lub biały, zdarza się pospolicie, liczne wszakże jego gatunki przybierają zabarwienie żółtawe, miodowo-żółte, różowe do cielisto-czerwonego, inne znów szare do czarniawego. Zabarwienie spowodowane jest przez gliniaste, żelaziste i inne domieszki. Charakter dwójłomności dodatni. Płaszczyzna osi optycznych leży w płaszczyźnie łupliwości. Dys-persya pochylona. Wzorowi G-u CaS0₄.2H₂0 odpowiada 32.5°/₀ wapna, 46.5 bezwodnika siar-czanego, 21.U wody krystalizacyi. W kolbce G. wydziela wodę obficie, w płomieniu dmuchawki mętnieje, łuszczy się i topi na emalię białą, reagującą alkalicznie. W kwasach roz-kładny, w wodzie trudno rozpuszczalny: w 21°C 420 części wody rozpuszcza jedną G-u. Pod wpływem gorącego roztworu sody przeistacza się w węglan wapnia, mianowicie w aragonit. Traktowany 10-procentowym roztworem węglanu potasu w temperaturze około 65° pokrywa się warstewką węglanu wapnia, która pod wpływem azotanu srebra zamienia się na węglan srebra, ten zaś ostatni w obecności pirogalolu redukuje się i daje osad czarny, lub z roztworem chromianu potasu przeistacza się w czerwony chromian srebra. W obu razach ziarna G-u (także anhydrytu), lub ich przekroje w preparacie mikroskopowym zostają uwidocznione. Kryształy G-u łatwo otrzymać można, parując roztwory, lub przez zetknięcie roztworu jakiej soli wapiennej z roztworem jakiego siarczanu rozpuszczalnego. W wielu kopalniach cembro-wauia lub wnętrza rur okrywają się doskonałe-mi kryształami G-u. Powstawanie G-u można niekiedy dostrzegać tam, gdzie minerał ten osiada ze źródeł. Osiada on również z wód morskich i słonych jezior. Jako słabiej rozpuszczalny od soli kamiennej wydziela się wcześniej. Wody słone zawsze zawierają go w ilościach znacznych, stąd zrozumiałem jest jego stateczne towarzyszenie pokładom soli kamiennej. Wody, zawierające siarkowodór, gdy spotykają wapienie lub margle, dają G. Często przy tern wydziela się siarka. Wody G-owe znów pod działaniem gnijących ciał organicznych odtlenifją się; w procesie tym siarczan wapnia (G.) przeistacza się na siarek wapnia, który pod działaniem dwutlenku węgla daje węglan wapnia i siarkowodór, ten ostatni zaś, rozkładając się na powietrzu, daje siarkę. Stąd mamy wspólne występowanie siarki i G-u. Piryty, wietrzejąc, dają kwas siarczany, który rozkłada wapienie i krzemiany wapienne, zamieniając je na G. Gatunki G-u są dosyć liczne.—Kryształy wrosłe i narosłe bywają nieraz jak łza przezroczyste. Pospolite w pokładach soli kamiennej, w żyłach kruszcowych, w glinach i iłach. Po większej części są to nowotwory (Wieliczka, Bochnia, Ischl, Hallstat, Kadań w Czechach, Girgenti w Sycylii, Swoszowice w Galicyi, Mon-martre pod Paryżem, w okolicach Krakowa, Dobrzynia i wiele in.). Sel en i t, piękne, wielkie, bezbarwne, przezroczyste osobniki, łatwo łupiące się na tafle. Pospolity w Polsce (Kieleckie, Wieliczka, Szląsk górny).—G. promienisty i włóknisty, niezbyt rozpowszechniony, tworzy żyłki i sznury w marglu i glinie wielu miejscowości.—G. ziarnisty, łuskowy, blaszko waty zbity (alabaster), tworzy w wielu miejscach potężne pnie i składy, wymieniany więc bywa często, jako przykład skał osadowych jednorodnych. Pokłady G-u samoistne o miąższości znacznej są dość pospolite. Nie ujawniają one częstokroć żadnego uwarstwienia wyraźnego i wówczas są zwykle mocno zmienione, popękane i pokruszone. Często w nich są t. z w. groty gipsowe, t. j. próżnie, powstałe przez wypłókanie. Sklepienia takich próżni często się zapadają, tworząc na powierzchni ziemi kotliny lejkowate (w Galicyi wschodniej). W krajach polskich G. rozpowszechniony jest obficie. Główne występowania wskazane już są powyżej. G., często widziany w Warszawie na Powiślu, spławia się Wisłą z nad wybrzeży Nidy. Dość obszerna literatura, ściągająca się do G-ów polskich, zebrana przez Morozewicza w jego polskiem opracowaniu „Podręcznika Mineralogii” Tschermaka (Warszawa 1900) na str. 615.—Zastosowania G-u są liczne a rozmaite. Drobnoziarnisty, biały, t. zw. alabaster, stosuje się jako materyał w rzeźbiarstwie i na liczne drobne ozdoby. Najpiękniejszy pochodzi z okolic Volterra we Włoszech. Obecny jest w ziemi rodzajnej w ilościach drobnych. Dla roli posiada znaczenie bardzo ważne, zamienia bowiem węglany alkaliczne na siarczany, w której postaci te ostatnie daleko łatwiej przyswajane są przez rośliny. Rozkładny na powietrzu węglan ammonu pod działaniem G-u przemienia się na nielotny siarczan ammonu, który już w glebie pozostanie dla roślin a nie uleci w powietrze. Z tych więc powodów G. stosowany bywa skutecznie w uprawie roli i w przygotowaniu kompostów. G., zmielony i poddany temperaturze odpowiednio wysokiej,

Gipsatura — (riraidi Jan Chrzciciel.

62

traci wodę; zarobiony potem na ciasto z wodą, łączy się z nią i tężeje. Odbywa to się z tego powodu, że G. palony, łącząc się z wodą, krystalizuje się i tworzy zbitą masę powikłanych kryształków bardzo drobnych. Ponieważ podczas tego procesu krystalizacyi objętość masy G-owej powiększa się, więc ciasto takie, tężejąc, doskonale wypełnia wszystkie nierówności naczynia, w jakiem zostało umieszczone. Na tem opiera się zastosowanie G-u do odlewów. Tak zachowuje się G. ogrzany najwyżej do 4-200°C. Traci on wtedy około ³/₄ swej wody krystalizacyjnej i utraconą chciwie i z łatwością przybiera z powrotem. Palony pomiędzy -f-400° i -j-500°C przyłącza wodę znacznie wolniej, potrzebuje na to tydzień czasu lub dłużej (t. z w. G. hydrauliczny), lecz masa stąd powstała jest daleko cięższa, twardsza, bardziej zbita i mocna, niż zwykłe ciasto gipsowe skrzepłe, o którein mowa wyżej, a prócz tego może być polerowana i ma piękną, jakgdyby alabastrową, pół-przezroczystość, gdy zwykłe gipsowe odlewy zawsze są matowe, mają złożenie ziemiste i są zupełnie nieprzezroczyste. Palony w temperaturze przenoszącej -f-500nC zachowuje się jak anhydryt, t. j. łączy się z wodą nadzwyczaj powoli, a przeto do odlewów zupełnie nieprzydatny. Prócz wyżej wskazanych użytków dodaje się przy fabrykacyi porcelany i niektórych polew.

E. D.

S. K.

je spis prac G-a).

Giraldi Jan Chrzciciel, z przezwiskiem Cintio, nowellista włoski (* w Ferrarze 1504 r.—f tamże 30 grud. 1573 r.). Był profesorem uniwersytetu ferrarskiego i sekretarzem panującego księcia Herkulesa Ii-go, a po jego śmierci na- jakiś czas opuścił rodzinne miasto, przemieszkiwał w Turynie i w Pawii, na krótko przed śmiercią powrócił do Ferrary. Pisywał traae-dye dla nadwornego teatru w Ferrarze, ale nie-przysporzyły mu one sławy; znaczenie jego w dziejach literatury polega 1 i-ty 1 ko na zbiorze nowel, wydanych p. t. „Ecatommiti” (1-e wyd. Mondovi 1565). Naśladuje w nich dość niewolniczo Bokacyusza, tak w ogólnym pomyśle, jako też w rozwinięciu jego. Przedstawia towarzystwo, które, uchodząc z Rzymu po zdobyciu go przez wojska cesarskie w r. 1527, u-przyjemnia sohie podróż morską do Marsylii o-v powiadaniem różnych nadzwyczajnych, lub ino-

z. w.

Gipsatura, wszelka ozdoba architektoniczna z gipsu zrobiona; wyrażenie ogólne na roboty sztukatorskie (ob.).

Gipsowy opatrunek, ob. Opatrunek.

Gipsów&a, ob. Gypsophila.

Girafa (Camelopardalis), gwiazdozbiór w pobliżu bieguna północnego, w pobliżu Kassyopei i na północ Woźnicy; obejmuje, według Heisa, 138 gwiazd widzialnych okiem nieuzbrojonem, z których najjaśniejsza jest czwartej wielkości, inne są słabsze.

Girafa (zool.), ob. Żyrafa.

Giraj, dynastya tatarska, ob. Gierej.

Giraldès Joachim Albin C a r d o z o C a z a-do (* w Oporto d. 24 kwietnia r. 1808—f w Paryżu d. 27 listopada r. 1875), znakomity chirurg i anatom. Wykształcenie początkowe otrzymał na wyspie Maderze, następnie, gdy ojciec jego został konsulem portugalskim w Hawrze, przybył do Francyi i pozostał tam już do śmierci. Do nauk lekarskich przykładał się w Paryżu, oddając się z zamiłowaniem wielkiem anatomii, w⁷ięc też, będąc studentem jeszcze, został w r. 1834 prosektorem; w r. 1836 po obronieniu rozprawy: „Etudes anatomiques ou recherches sur l'organisation de l’oeil, considéré chez l’homme et dans quelques animaux” otrzymał dyplom doktorski. Skończywszy nauki, zajmował się wprawdzie w ciągu dalszym anatomią, i napisał cały szereg prac poważnych, z nią związek mających, ale jednocześnie pracował też nad chirurgią i w r. 1844 drogą konkursu zdobył sobie prawo wykładów, jako agrégé libre. W r. 1848 został chirurgiem biura centralnego szpitali paryskich i przez długie lata był czynny, jako ordynator w szpitalach des Enfants-Assistés i des Enfants-Malades, oprócz tego hył chirurgiem naczelnym drogi żelaznej północnej, członkiem wielu towarzystw uczonych, nakoniec chirurgiem honorowym szpitali paryskich. W r. 1854, w następstwie przypadku nieszczęśliwego, stracił jedno oko i nabawi! się długiej choroby; później, gdy i na oko drugie widzieć zaczął coraz gorzej, ograniczyć musiał działalność swą chirurgiczną, a zajął się przeważnie bibliografią i krytyką naukową. Był niewątpliwie najuczeń-szym chirurgiem swego czasu i niezrównanym znawcą literatury lekarskiej, nietylko francuskiej, ale i obcej, szczególnie angielskiej. Piśmiennie two chirurgiczne i anatomiczne zawdzięcza mu wielką liczbę prac bardzo cennych, a jego chirurgia wieku dziecięcego p. n. „Leçons sur les maladies chirurgicales des enfants” (Paryż 1869; wyd. przez Bourneville'a i E. Bourgeois), należy do dzieł klasycznych. Za pracę „Recherches sur les kystes muqueux du sinus maxillaire” (Paryż 1853; wyd. 2-e, tamże 1860) otrzymał od Akademii francuskiej nagrodę Monthyo-n a; taka sama nagroda ponownie mu przyznana została w r. 1861 za pracę „Recherches anatomiques sur le corps innommé” (w „Journal de la physiol. de l’homme” r. 1861,. z 5 tabl.), w której opisał dokładnie pewien twór, odkryty przez siebie już w r. 1857 w sąsiedztwie prżyją dr z a (ob.), będący pozostałością szczątkową po t. zw. „ciele Wolffa”, G. sam nazwał go „corps innominé”, Koili ker (ob.) mianował go „Giraldès’sches Organ”, Henie (ob.) zaś naj-właściwiej „Parepidydimis”.—Por. „Bulletins et Mémoires de la Société de Chir.” (r. 1877, str. 35) i „Biograph. Lexikon der hervorragenden Aerzte” (t. II, str. 560 — 562, gdzie się znajdu-

Dr J. P.

ralizatorskich, a często bardzo drastycznych i nieprzyzwoitych historyj. Dwie z tych nowelli dostarczyły tematów Szekspirowi do jego komedyj „Kupiec wenecki” i „Miarka za miarkę”. Tra-gedye G-ego wydane zostały w Wenecyi w 2 tomach 1582 r. Pozostał po nim też nieskończony epos p. t. „L’Ercole”, wysławiający księcia Herkulesa Iï-go, oraz zbiór poezyi lirycznych, sonetów i kanzon, wydany w Wenecyi

w. G.

St. Ą. K.

1845).

w 2 tomach 1548 r.

Girandole (żyrandol, z włos.), rodzaj fajerwerku, snop ognia sztucznego, złożony z mnóstwa rakiet, kul świecących, szmermeli etc.; specyalnie zaś wspaniały ogień sztuczny, spalany dawniej w dzień koronacyi papieskiej, lub też w dzień św. Piotra i Pawła (29 czerwca), w zamku św. Anioła, obecnie zaś w Święto Konstytucyi (pierwsza niedziela w czerwcu) na Monte-Pincio w Rzymie. G. nazywa się również srebrny lub bronzowy świecznik, trój - lub wieloramienny, dalej kolczyk z wisiorkiem, wysadzanym dya-mentami i innemi drogiemi kamieniami. h-

Girandole Bernard, budowniczy, ob. Bu-ont alenti.

Girard Stephan (* w Périgueux w 1750 — t w Filadelfii w 1831 r.), przemysłowiec i filantrop. Pochodził z ubogiej rodziny, emigrował z Francyi do New-Yorku i w Ameryce rzucił się do handlu i przemysłu. Wkrótce, mając już większy kapitał, założył bank, a następnie i żeglugę handlową. Szczęśliwie operując, pozostawił 70 mil. fr. majątku, które zapisał miastu Filadelfii, z warunkiem wypłacenia 10 mil. jednemu z przyjaciół na cel założenia szkoły dla 500 ubogich dzieci. Zastrzegł przytem, że w tej szkole niewoliło wykładać duchownym, ani uczyć religii, lecz dzieci powinny być kształcone w „czystej moralności”, tak, iżby po dojściu do wieku rozumu „mogły wybierać drogę życia podług sumienia”.

Girard Piotr Szymon, inżynier francuski (* 4 listopada 1765 r. w Caen—f 30 listopada 1836 r. w Paryżu). Dyplom inżynierski szkoły dróg i mostów otrzymał w r. 1789. Jako członek kommissyi przewodniczył wyprawie Napoleona w r. 1798 do Egiptu. Od r. 1802—1820 r. był głównym inżynierem m. Paryża i w tym czasie budował kanał, prowadzący wody rz. Ourcq do miasta. W r. 1820 mianowany został dyrektorem towarzystwa oświetlenia gazowego w Paryżu. Napisał: „Traité analytique de la résistance des solides etc.” (Paryż 1798); „Essai sur le mouvement des eaux courantes et la figure qu’il convient de donner aux canaux” (Paryż 1804); „Mémoires sur le canal de l’Ourcq et la distribution de ses eaux” (Paryż 1831 —

E. D.

Girard Jan Chrzciciel, jako franciszkanin O. Grzegorz (Père Grégoire), pedagog (* 17 grudnia 1765 r. we Fryburgu, w Szwajcaryi— f 6 marca 1850 tamże). W r. 1781 wstąpił do klasztoru, uzupełnił studya swoje w Wiirzburgu, gdzie też został wyświęcony; był przez rok profesorem w Ueberlingen, potem kaznodzieją we Fryburgu, a od r. 1799 w Bernie; od r. 1804 stał na czele szkoły początkowej we Fryburgu. Urządził ją podług zasad Pestalozzego i zaprowadził w niej sposób wzajemnego nauczania się, jednak w r. 1823 zmuszony był go zarzucić, pod naciskiem biskupa miejscowego, który tę metodę uznał za „niemoralną i niereligijiią”. Wkrótce też opuścił szkołę zupełnie i osiadł w klasztorze Lucernie. Od r. 1827 do 1834 był profesorem filozofii w Lucernie. Miasto Fryburg uczciło pamięć jego pomnikiem. Z dzieł jego wymienić należy: „Projet d’éducation pour toute l’Helvétie” (1798); „De l’enseignement régulier de la langue maternelle daus les écoles et la famille” (1844), praca, nagrodzona przez Akademię francuską; „Cours éducatif” (1844 — 46; 4 tomy). Metoda, której się G. trzyma przy wykładzie języka ojczystego, jest następująca: Pierwsze lekcye poświęcone być winny nauce o rzeczach. Każe się dziecku wymieniać znane mu przedmioty, osoby, zwierzęta i przy tej sposobności udziela mu się pierwszych wiadomości o rzeczowniku, o imionach własnych i pospolitych, liczbie i rodzaju. Stara się następnie, aby samo znalazło właściwości fizyczne, intellektual-ne i moralne każdego przedmiotu i zaznajamia się je w ten sposób z przymiotnikiem. Podobnież prowadzona jest nauka słowa i pazostałych części mowy. Reguły gramatyczne, na które G. jest wogóle skąpy, powinny być zawsze poprzedzane przez liczne przykłady. G. zwraca głównie uwagę na ćwiczenia praktyczne, gramatyka nie powinna być wyłącznie rzeczą pamięci. „Gramatykę słów”, która jest plagą pedagogiki, należy zastąpić „gramatyką idei”. Nauka języka ojczystego, ćwiczenie myśli i sądu, ta „logika dzieciństwa”, powinna też zarazem służyć do rozbudzania w dziecku kultury moralnej i religijnej. Wychowawca powinien mieć zawsze na myśli to wielkie zdanie: „Czyny człowieka zależą od jego upodobań, a upodobania od myśli” (L’homme agit comme il aime et il aime comme il pense). Pod niektóremi względami G. zaszedł zadaleko: chciał np. ułożyć arytmetykę moralną i geome-tryę moralną. Bądź co bądź. jest on po Pesta-lozziin najwybitniejszym pedagogiem szwajcarskim i pięknym typem liberalnego pedagoga chrześciańskiego. Wpływ jego dał się uczuć w Szwajcaryi, Włoszech i Francyi, gdzie ks. Lambruschini, E. Mayer, Michel i Rapet rozwijali dalej jego pomysły.

Girard Jan (* 29 maja r. 1770 w Focliet [Auvergne] — f w Paryżu d. 5 kwietnia 1852), weterynarz zasłużony bardzo. Był profesorem anatomii, a od r. 1814 dyrektorem szkoły wete-rynarskiej w Alfort pod Paryżem. Główną z:i sługą G-a jest wprowadzenie do nauki wetery-narskiej anatomii porównawczej zwierząt domo-

Girard Jan Chrzciciel — Girard de Cailleux Jakób Henryk.

64

wycli; o przedmiocie tym wydał „Tableau comparatif de l’anatomie des animaux domestiques les plus essentiels à l’agriculture etc” (Paryż 1899) i „Anatomie des animaux domestiques” (tamże 1807, wyd. 4-e    1841 i tłom. na języki: niem.

włoski i arabski).—Por. G. W. Schräder „Biographisch. literar. Lexicon der Thierärzte... vervollständigt... von E. Hering” (Sztutgard 1863,

Dr j. p.

Girard Jan Chrzciciel, baron, generał francuski (* w Aups, w dep. Var, 21 lut. 1775— f w Paryżu 25 czerw. 1815). W kampanii włoskiej r. 1799 był adjutantem gen. Monnier; po bitwie pod Austerlitz (1805) dowodził rezerwą jazdy wielkiej armii. W r. 1809 wysłany został do Hiszpanii w stopniu gen. dywizyi. Odznaczył się przy przejściu Tagu, przyczynił się do zwycięstwa pod Ocana i odbył zaszczytnie kampanie r. 1810 i 1811. Przeniesiony do armii, która walczyła w Niemczech z koalicyą, brał udział w bitwach pod Lützen (2 maja 1813), gdzie otrzymał dwie rany, i pod Dreznem, gdzie wyparł nieprzyjaciela aż do Sprei. W r. 1814 był jednym z pierwszych, którzy opuścili cesarza, podczas Stu-Dni jednak oddał mu się do dyspozycyi, został mianowany parem Francyi i dowódzcą dywizyi, na której czele walczył pod Ligny (16 czerwca 1815). W bitwie tej śmiertelnie ranny, zmarł w kilka dni później.

Girard Filip Henryk de (* w 1775 r. w Sourmerin we Francyi—f w 1845 w Paryżu), mechanik francuski, wynalazca oraz założyciel fabryki żyrardowskiej. Pochodzi! z rodziny, która zajmowała się naukami. W 14-ym roku życia wynalazł machinę do zużytkowania fal morskich, a później inną do rycia twardych kamieni i kopiowania posągów. Jako rojalista musiał emigrować za rewolucyi i w tułaczce swej zajmował się wykładem chemii oraz fa-brykacyą mydła. Gdy za Konsulatu powrócił do ojczyzny, rozwinął wielką pomysłowość wynalazczą i wynalazł lunetę achromatyczną nowego systemu, lampę z wewnętrznym przeciągiem powietrza; największym jednak wynalazkiem jego była machina do przędzenia lnu. Za taką machinę wyznaczona była nagroda 1 mil. fr., lecz tej nagrody nie otrzymał, gdyż tymczasem nastąpił upadek cesarstwa. Wyjechał do Wiednia, aby tam swój wynalazek spieniężyć, ale i tam nie znalazł nabywców. W Nirten-berg pod Wiedniem założył w 1815 r. przędzalnię, wynalazł kocioł o rurach, machiuę parową rotacyjną, armatę parową i inne nowości mechaniczne. W 1826 r. powołany został do królestwa Polskiego na naczelnego inżyniera górnictwa. Chcąc jednak spożytkować swój wynalazek machiny do przędzenia lnu, w 1833 przy pomocy spółki „Karol Scholtze i Sp.” założył przędzalnię mechaniczną naprzód w Mary-moncie, a następnie w dobracii Guzowskich

str. 158 i nast.).

St. A. K.

w pow. Łowickim i tej nowej osadzie fabrycznej nadał miano Żyrardowa od swego nazwiska. G. próbował wznieść tę fabrykę na wysoki stopień rozwoju, lecz, jak najczęściej pionierowie przemysłu, nie umiał jej zapewnić powodzenia materyalnego i zbankrutował. Fabrykę tę odbudował potem z gruzów Bank Polski, a później przeszła ona na własność przemysłowców czesko-niemieckich, Hielego i Dietricha, następnie zaś zamieniła się na towarzystwo akcyjne. Podczas bytności swej w Żyrardowie G. nie u-stawał w pracy wynalazczej; wynalazł wtedy: przyrząd do wytłaczania soku z buraków, ko ła hydrauliczne do użytkowania z wód przy wysokich spadkach, przyrząd muzyczny, zwany termolofonem, albo żyrardeonem, przyrząd do mierzenia siły (dynamometr), maszynę do przędzenia pakuł, przyrząd do podwyższania temperatury w hutach i t. p. Urządził także termograf na Banku Polskim. (Opis tego przyrządu był ogłoszony w „Tygodniku Ilustrow." N? 208 w r. 1871). W 1844 r. powrócił do Francyi, a w rok później w niedostatku życie zakończył; miasto Lille wystawiło mu pomnik, ulany z armat, wziętych pod Austerlitz; wyrazi ło mu tern wdzięczność ogniska przemysłu lnianego. Eząd ■ francuski przeznaczył pensyę krewnym jego z bocznej linii.

Dr J. P.

Girard Franciszek Narcyz (* w Paryżu d. 29 marca r. 1796 —f w Alforcie d. 22 października r. 1825), syn Jana, równie weterynarz. Wykształciwszy się w weterynaryi w Alforcie, w sztuce zaś lekarskiej w Paryżu, otrzymał w r. 1821 katedię anatomii w Alforcie i pierwszy w wykładach swych uwzględniać zaczął anatomię tkanek według Ksaw. Bichota (ob.)'. W r. 1824 został redaktorem pisma „Journal de médecine vétérinaire”, wychodzącego jako dodatek przy „Nouvelle bibliothèque médicale” i w niem prace swe ogłaszał. Zaraziwszy się jadem trupim podczas sekcyi, umarł w 30-tym roku życia.—Por. G. W. Schräder „Biographisch-liter. Lexicon der Thierärzte etc.” (Sztutgard 1863, str. 158) i De ch ambre „Diction. encyclopédique etc.” (Ser. IV, T. VIII, str. 716 i nast.).

Girard de Cailleux Jakób Henryk (* w Lionie d. 9 marca r. 1814—f d. 21 października r. 1884), wybitny psychiatra traue u-ski. Kurs nauk lekarskich odbył w Paryżu i tamże, po obronieniu rozprawy „Sur une variété de l’amaurose”, w r. 1836 dyplom doktorski otrzymawszy, powrócił do Lionu, gdzie w r. 1838 został ordynatorem kliniki (Chef de clinique) w szkole lekarskiej: następnie w r. 1840 mianowano go dyrektorem domu obłąkanych w Auxerre. W r. 1853 powierzono mu posadę inspektora głównego (Inspecteur général) wszystkich zakładów dla obłąkanych, w roku zaś 1860 został inspektorem głównym opieki nad obłąkanymi w departamencie Sekwany; na stanowisku

tym pozostawał do dnia 4 września r. 1870, cie świąteczni (1892), Wybór roślin, i wreszcie w którym nowy rząd republikański uwolnił go „Portret mojej córki”, od obowiązków. Francya zawdzięcza inu: wzorowy zakład dla obłąkanych w Auxerre (dep.

Yonne), urządzenie biura centralnego, przeznaczonego do badania, przyjmowania i rozmieszczania obłąkanych w departamencie Sekwany, oraz założenie dla nich przytułków w Sainte-Anne, Ville-Evrard i Vaucluse. Z licznych prac jego wymieniamy tylko: „Considérations physiologiques et pathologiques sur les affections nerveuses, dites hystériques” (Paryż 1841); „De l'organisation et de l’administration des établissements d’aliénés” (tamże 1843); „De la construction et de la direction des asiles d’aliénés” (tamże 1848); „Etudes pratiques sur les maladies nerveuses et mentales etc” (t-że 1863, praca nagrodzona przez Akademię Pr.) i „Fonctionnement médical et administratif du service

83 i 93).

S. P.

s. s.

Girardet, rodzina artystów francuskich, malarzy i rytowników, rodem ze Szwajcaryi. Protoplastami artystów tej rodziny byli dwaj bracia: Abraham i Karol Samuel. Abraham G. (* 1764 w Locie, w kantonie Neufchńtelskim—f 1823 w Paryżu). Uczeń B. A. Nicoleta w Paryżu, G. znanym jest głównie jako autor wybornie rysowanych i rytowanych kopij z Rafaela (Przemienienie), Andrea del Sarta (Chrystus zmarły), Julia Romana (Tryumf Tytusa) i Poussi-na (Porwanie Sabinek).—Karol Samuel G. (* 1780 w Locie—f 1863 w Wersalu), wynalazca rytowania na kamieniu sposobem wypukłym, przez wytrawianie powierzchni niezarysowanych; tą nową metodą reprodukował Bitwę Aleksan-

des aliénés de la Seine etc” (t-że 1878).—E. Glaeser „Biographie nationale des contemporains etc” (Paryż 1878; str. 295) i H. La ehr „Gedenktage der Psychiatrie und ihrer Hilfsdis-ciplinen etc” (wyd. 2-e Berlin 1887; str. 34,

Dr j. p.

Girard Juliusz, uczony francuski (* 24 list. 1825 r. w Paryżu). Studya odbywał w Szkole Normalnej w Paryżu i w szkole francuskiej w Atenach; od r. 1857 był profesorem literatury greckiej w Szkole Normalnej, a od r. 1874 w Sorbonnie. Jest członkiem Akademii Napisów. Ogłosił drukiem: „Mémoire sur 1 ’ île d’Eubée” (1852), „De Megarensium ingenio” (1854), „Du caractère de l’atticisme dans l’éloquence de Lysias” (1854), „Essai sur Thucydide” (1860). „Hypéride, sa vie et son éloquence” (1861), „Un procès de corruption chez les Athéniens” (1862)^ „Le sentiment religieux en Grèce” (1868); „Etude sur l’éloquence attique: Lysias, Hypéride, Démosthèné“ (1874), „Études sur la poésie grecque: „Epicharme, Pindare, Sophocle, Théocrite, Apollonius” (1884).

Girard Marya Franciszek Fi r min, współczesny malarz francuski (* 1838 w Poncin, w dep. d’Ain). Uczeń Gleyra (ob.), uprawiał z początku malarstwo historyczne i religijne (św. Sebastyan, 1857 r., i św. Karol Boromeusz podczas morowego powietrza w Medyolanie), następnie upodobał głównie malarstwo rodzajowe (Po balu, Wybraniec, Toaleta japońska, Kwiaciarka, 1873). Do najlepszych obrazów G-a zaliczają „Narzeczonych” (1874), obraz przedstawiający oblubieńców w orszaku godowym w strojach z epoki Ludwika XIII, na tle pejzażu jesiennego. W „Quai aux fleurs” (1876) najlepiej uwydatnia się zamiłowanie artysty do studyów drobiazgowych i sumiennego wykończania szczegółów. Z nowszych obrazów G-a na wspomnienie zasługują: Chaty podczas zimy (1890), Ślizganie się na łyżwach (1891), Goś-

Kno. Po w. Llu itr. Zoaz. 194. T. XXV.

s. s.

Girard Paweł Albert, współczesny malarz francuski (* 1839 r. w Paryżu). Uczeń Hipolita Flandrina. Od r. 1864 wystawia stale liczne swoje obrazy, zarówno pejzaże (Tybur, Palermo, widoki Normandyi, Pikardyi, okolic Paryża i wreszcie Algieru), jak i obrazy rodzajowe na tle życia Arabów.    s s-

Girard Paweł F., prawnik francuski, pro* fesor w Szkole prawa w Paryżu (* 1852 r.)> wybitny romanista, wykładał prawo rzymskie w Montpellier (1880 — 1888), od tego czasu, w Paryżu. Napisał: „Etudes historiques sur la formation du système de la garantie d’éviction en droit romain” (1884); „Textes de droit romain” (1890, wyd. 2-e 1895, doskonały podręcznik do studyów egzegetycznych; obejmuje Instyt. Justyniana, fragmenty iurisconsultów, które nam zostały przekazane poza Iust. Justyniana, główniejsze napisy treści prawnej, oraz cały szereg uwag objaśniających); „Manuel Elémentaire de droit romain” (Paryż 1896, nagrodzony przez Akademię Francuską 1899 r.), oraz wiele artykułów w „Nouvelle Revue historique de droit français et étranger” (1886,    1887,    1888,

1890); „Revue critique de législation et de jurisprudence” (1883), „Revue internationale de l’enseignement” (1889, 1890) i in.

Girardet Jan, malarz francuski, Lotaryńczyk * 1709 w Nancy—f 1778 tamże), Uczeń Klau-dyusza Charles w Nancy, pracował następnie we Włoszech, gdzie ozdabiał w obrazy i we freski pałac w. ks. Toskańskiego we Floren-cyi. Po powrocie do kraju rodzinnego G. został pierwszym malarzem przy dworze króla Stanisława Leszczyńskiego, ówczesnego księcia panującego w Lotaryngii. Liczne obrazy jego pędzla przechowują się dotąd po miastach lotaryńskich. Jego miasto rodzinne, Nancy, gdzie malował freski w ratuszu, posiada, między innemi jego obrazami, dwa cenne portrety: króla Stanisława Leszczyńskiego i Karola Aleksandra Lotaryń-skiego, gubernatora Niderlandów (Muzeum miejskie).

dra podług Karola Lebruna. K. S. G. pozo- w r. 1791 wydał broszurę: „Discours sur la né-stawił trzech synów, z których najstarszy, Ka- ; cessité de la ratification de la loi par la volonté roi G. (* 1810 w Locie—f 1871 w Paryżu), u- j générale”. Odkąd jednakże zauważył, że nowe czeń Leona Cognieta, znany ilustrator książek, uprawiał z początku malarstwo rodzajowe, a potem pejzażowe (brzegi Nilu) i historyczne. Rozgłos swój zawdzięcza obrazom historycznym, z których wybitniejsze są: Zgromadzenie protestantów wobec oddziałów katolickich (1842);

prądy występują wrogo nietylko przeciwko dworowi i arystokracyi, ale wogóle przeciwko szlachcie i większym posiadaczom, do których i on sam należał, usunął się zupełnie z życia politycznego. Pomimo to -Jakobini nie zapomnieli o nim i w listopadzie r. 1793 zażądali oskarżenia go przed trybunałem rewolucyjnym. Ocalił głowę, oświadczając, że jest szczerym republikaninem i powołując się na stosunki ze swym „szlachetnym i nieszczęśliwym przyjacielem, Maratem”. Wrócił potem na wieś i pozostawał na uboczu do śmierci. Oprócz wymienionej wyżej broszury ogłosił drukiem: „De la Composition des paysages ou des moyens d’embellir la nature près des habitations, en y joignant l’utile à l’agréable” (1877) i „Observations sur les endiomètres” (w „Journal de physique” Rozière’a, t. XI).

Girardin Ludwik Stanisław Cecyliusz Ksawery, hrabia de (* w Luneville 19 stycznia 1762 r. — f w Paryżu 27 lutego 1827). Był synem René-Ludwika de G. (ob.); trzymał go do chrztu król Stanisław Leszczyński. Za młodu był kapitanem w pułku dragonów de Chartres. Był zwolennikiem idei rewolucyjnych; w Zgromadzenin Prawodawczem, do którego posłał go departament Oise, zasiadał zrazu na skrajnej lewicy; zbliżył się jednak potem do umiarkowanych i pod koniec bronił odważnie konstytucyi. Wysłany w missyi politycznej do Anglii, wrócił do Paryża w styczniu r. 1793; podczas rządów terrorystów był uwięziony jako „podejrzany”; odzyskał wolność w sierpniu r. 1794. W r. 1798 dyrektoryat mianował go administratorem dep. Oise, odwołał go jednak wkrótce, podejrzewając o rojalizm. Po zamachu stanu 18 brumaire’a obrany na członka trybunatu, został 22 marca r. 1802 prezesem tego zgromadzenia, w którem okazywał się zawsze wiernym konsulatowi, a później cesarstwu. W r. 1804 wrócił do służby rządowej, towarzyszył w r. 1806 Józefowi Bonapartemu do Neapolu, a w r. 1808 do Hiszpanii; Józef mianował go wkrótce gen. brygady. W tym stopniu odbył zaszczytnie pierwsze kampanie na półwyspie, wrócił potem do Francyi; zasiadał przez kilka lat w Ciele prawodawczem, a od r. 1812 był prefektem dep. Seine-Inférieure; urząd ten zatrzymał podczas pierwszej Restauracyi. Podczas Stu Dni był prefektem dep. Seine-et-Oise i członkiem izby reprezentantów. Za drugiej Restauracyi był przez czas jakiś prefektem, wkrótce jednak, oskarżony o pisemko ubliżające rodzinie królewskiej, stracił swój urząd. Przystał wtedy do stronnictwa liberalnego; wybrany przez miasto Rouen do Izby deputo-

Obrona przedmieścia monachijskiego przez Gau-chera de Chatillon w 1254 r. (1844, w muzeum wersalskiem); Bitwa pod Granson (w muzeum berneńskiem) i wreszcie Córka Cromwella, wyrzucająca ojcu śmierć Karola I (w muzeum berneńskiem).— Brat jego, Edward Henryk (*

1819 w Neufchâtel—f 1880 w Wersalu), bardzo popularny jako malarz rodzajowy i jako autor Wzięcia Jaffy (obraz malowany w Egipcie), uprawiał przeważnie rytownictwo. Kopie jego z obrazów Delaroche’a (Żyrondyści, Wielki Piątek),

Gérôme’a (Molière przy stole z Ludwikiem XV) i Fortuniego (Zaślubiny w Hiszpanii) wykonane są w sztychu tak zwanym „sposobem czarnym” lub też akwatyntą.—Paweł, brat poprzednich (* 1821 w Neufchâtel), rytuje przeważnie na stali, także „sposobem czarnym”. Wiele pięknych

stalorytów jego znajduje się w dziele „Galeries

historiques de Versailles”.

s. s.

Girardi Michał (* d. 30 listopada r. 1731 w Limone, nad jeziorem Garda—f w Parmie d. 17 czerwa r. 1797), anatom włoski, uczeń Morgagni eg o (ob.). Do nauk lekarskich przykładał się w Brescii i Padwie, i wkrótce po u-kończeniu ich w uniwersytecie padewskim otrzymał katedrę anatomii; później takie samo stanowisko zajął w Parmie i pozostawał na niem do śmierci. Pisywał bardzo pięknie, ale niewiele, między innemi: „De uva ursi” (Padwa 1764) i „Prolusio de origine nervi intercostalis” (Flo-rencya 1791); najwięcej atoli przysłużył się nauce przez wydanie w r. 1776 tablic anatomicznych Santoriniego (ob.).—Por. „Biographie médicale” (T. IV, str. 426) i „Diction, histo-

rique etc.” (T. II, str. 555).

Dr j. p.

Girardin René Ludwik, markiz de, marszałek polny i literat francuski (* w Paryżu w r.

1735 — f 20 września 1808 r. w Vernouillet).

Rodzina jego pochodziła z Włoch. Był przez czas jakiś na dworze Stanisława Leszczyńskiego w Lunéville; brał później udział w wojnie Siedmioletniej, w której dosłużył się stopnia pułkownika dragonów. Po zawarciu pokoju, chcąc wykształcenie swoje uzupełnić, podróżował dużo po Europie; osiadł wreszcie w majętności swej Ermenonville, którą ze smakiem przyozdobił.

Tam-to ofiarował przytułek J. J. Rousseau, który jednak niedługo z niego korzystał, zmarł bowiem w dwa miesiące po przybyciu do Erme- wanych (1819), zasiadał w niej bez przerwy do nonville (2 lipca 1778). W chwili wybuchu re- r. 1826 i zwalczał energicznie ministerya Ri-wolucyi G. należał do grupy szlachty liberalnej; ¹ chelieu’go i Villèle’a. Oprócz innych pism, zostawił ciekawy pamiętnik, wydany po jego śmierci p. t. „Journal et souvenirs; discours et opinions” (2 tomy, 1828).

ogłosił książkę p. t. „Politique universelle”. Po dwu miesiącach wygnania wrócił do kraju i objął redakcyę „Pressy”, lecz nie mogąc dostroić się do ówczesnego położenia, sprzedał 40 akcyj tego dziennika za 800 000 fr. Zostawszy wdowcem, w r. 1855 ożenił się z hr. Tieffenbach, z którą rozwiódł się w 17 lat później. Gdy w r. 1857 rząd zamknął „Pressę” na 2 miesiące, G. dla dania zajęcia zecerom, których jeszcze w r. 1848 przypuścił był do udziału w zyskach, polecił przedrukować w 12 tomach główniejsze artykuły swoje p. t. „Questions de mon temps”. W tymże czasie G. napisał komedyę „Filie du milio-naire”, oraz dwie sztuki: „Supplice d’une femme” i „Deux Soeurs”, przedstawione w teatrze z powodzeniem. Powołany w r. 1862 na dyrektora „Pressy”, napisał w tym czasie szereg artykułów (między innemi „La Pologne et la diplomatie”), które wyszły w 4 tomach p. t. „Paix et Liberté” (1863), „Force ou Eichesse” (1864), „Les droits de la pensée” (1864), „Pouvoir et impuissance” (1867). Rozstawszy się ostatecznie ze swą gazetą skutkiem prześladowania przez rząd, nabył dziennik „Liberté”, w którym zamieszczał cały szereg artykułów treści najrozmaitszej, zebranych później w 3 t., p. t. „Voix dans le désert” (1868), „l’Ornière” (1869) i „Gouffre” (1870), Prócz tego ogłosił zbiór artykułów p. t. „Questions philosophiques”. Podczas zatargu z Prusami G. z całą namiętnością podżegał naród do wojny, a po Sedanie był gorącym rzecznikiem republiki. W czasie Kommuny ogłosił broszurę p. t. „Union française”, w której doradzał podzielić Francyę na 15 państewek sfederowa-nycli i niepodległych. Po ustaleniu się rzeczy-pospolitej był wybrany na posła do izby przez Paryżan, i to już ostatnia jego działalność. — G. był prawdziwym typem dziennikarza w wielkim stylu. Niezmordowany w pracy, do której zasiadał o 5-ej rano, umiał bystrym umysłem ogarniać wszystkie kwestye żywotniejsze chwili bieżącej. Obdarzony wielkiemi zdolnościami, ale samouk bez gruntowniejszego wykształcenia, nie wahał się pisać o wszystkiem, mało dbając o rażące sprzeczności, któremi przeładowane były jego prace i o jaskrawą paradoksalność swych twierdzeń. Odważny aż do zuchwalstwa, namiętny i wrażliwy, nie mógł się zżyć nigdy z ża-dnem stronnictwem i zawsze chadzał samopas, żeby mieć swobodę działania zgodnie z usposobieniem swojem w dauej chwili. Bądź co bądź wygłosił wiele idei zdrowych i głębszych, a na-dewszystko nie sprzeniewierzył się nigdy sprawie wolności. Wreszcie zaznaczyć musimy, że ten bojownik publicystyczny, wypuściwszy z dłoni oręż, którym walczył przez całe życie, napisał „Dziennikarstwo nie jest potęgą, lecz zawodem (profession): to też dziennik nie ma we Francyi racyi bytu, gdyż w rezultacie, będąc

Girardin Emil de, słynny publicysta francuski (* w Paryżu r. 1803 — f tamże r. 1881).

Był synem naturalnym generała G-a i pani Du-puy, z domu Fagnan, którem-to nazwiskiem G. podpisywał nieraz swe artykuły. Nosząc nazwisko przybrane Delamothe, G. rozwijał się naprzód w Paryżu, później w Normandyi więcej fizycznie, niż umysłowo; ojciec bowiem, ożeniwszy się, mało dbał o wykształcenie syna, dając mu tylko skromny zasiłek na utrzymanie. G., wróciwszy do Paryża w r. 1823, czas jakiś przebył w kantorze bankierskim, gdzie niefortunnie próbował gry giełdowej, a później, trawiony ambicyą zdobycia rozgłosu, napisał pierwszy swój utwór „Emile” (1827). W romansie tym, będącym autobiografią autora, G. bronił dzieci nieprawych, co zjednało książce pewien rozgłos. Wówczas też G. przyjął śmiało nazwisko swego ojca, czemu generał nie zaprzeczył, lecz owszem pomógł synowi do otrzymania posady bez zajęcia r. 1828. Mając pewien grunt pod nogami, G. założył naprzód dziennik „Voleur” (1828), następnie „Mode” (1829), w których-to pismach dał się już poznać jako utalentowany publicysta. Marząc o rozwoju dziennikarstwa przez zniżenie wysokich cen prenumeraty, założył w r.

1832 pismo p. t. „Journal des connaissances utiles”, które, dzięki swej taniości (4 fr. rocznie), rozchodziło się w 130 0U0 egzemplarzy. Ożeniwszy się z panną Delfiną Gay, słynną z talentu poetyckiego i piękności, założył nowe pismo „Musée des familles” (1833), wydawał „Almanach de France”, drukowany w 1 200 000 egzemplarzy, ogłosił „Atlas universel” po jednym sous za kartę, wreszcie redagował „Panthéon littéraire”, subwencyonowany przez ministeryum. Dążąc niezmordowanie do rozwoju prasy i nie gardząc potężną siłą reklamy, założył następnie w r. 1836 wielki dziennik polityczny „Presse”, za cenę o połowę niższą od praktykowanej, t. j. za 4 fr. rocznie, co było wówczas istną rewolucyą w dziennikarstwie. Powodzenie dziennika było olbrzymie, ale G. stał się przedmiotem napaści najzłośliwszych ze strony konkurentów, z którymi musiał się trzykrotnie pojedynkować. Od r.

1834 — 48 G. zasiadał w izbie deputowanych, gdzie zarówno jak i w swym dzienniku przeważnie bronił rządu w imię hasła améliorer le gouvernement établi. Podczas rewolucyi lutowej doradzał królowi abdykacyę i głosował za republiką, co mu nie przeszkadzało walczyć namiętnie z rządem tymczasowym, wskutek czego Cavaignac, przyszedłszy do władzy, aresztował go i zamknął jego gazetę. Rychło uwolniony, popierał kandydaturę Lud. Napoleona na prezydenta, lecz gdy mu książę odmówił później teki ministra, rozpoczął walkę z prezydentem, ; narzędziem bezecnem (instrument détestable), po-a wygnany z kraju, osiadł w Brukselli, gdzie ¹ winien ustąpić miejsca... książce”. W ustach dziennikarza typowego jest to otwartość bardzo i innych wydawnictw peryodycznych; jest autorem wielu udatnycli powieści dla młodzieży, jak oto: „Les Braves Gens” (1874), „Nous Autres” (1875), „L’oncle Placide” (1877), „Le Neveu de l’oncle Placide” (1878—79), „La Toute Petite” (1876), „Fausse Route” (1876), „Petits Contes alsaciens” (1879), „Chacun son idée” (1879),

J. A. S.

Girardin Jan Piotr Ludwik, chemik i agronom francuski (* 19 listopada 1803 r. w Paryżu—f 29 maja 1884 w Rouen). Pomiędzy 1825 i 1828 r. pracował u znakomitego Tenarda i wkrótce został profesorem chemii i agronomii w Rouen, a następnie w Lille i Clermont-Ferrand i ponownie w Rouen do 1882 r. Prace i wykłady G-a wywarły wpływ olbrzymi na rozwój rolnictwa, a w szczególności rolnictwa normandzkiego. G. pozostawił po sobie wielką ilość prac cennych, z których wymienimy: „Chimie agricole” (Caen 1842) i „Leçons de chimie élémentaire appliquée aux arts industriels” (Rouen i Paryż 1872 — 1879; książka ta miała swego czasu wielkie powodzenie i została przetłómaczona na język rossyj-

W. Br.

szlachetna.

„La Disparition du grand Krause” „Le Roman d’un (1882), „La Familie Gaudry” (1884), „Histoire d’un Berrichon” (1885) i w. in. Prze-tłómaczył też „Endymiona” Beaconsflelda i „My-kenae” Schliemanna.

(1879), „Nous Deux” (1881), cancre”

Girardin Franciszek (Saint Marc), ob. Saint Marc.

ski).

y»

va:

Girardon Franciszek, rzeźbiarz francuski (* 1628 w Troyes—f 1715). Od dzieciństwa okazywał wybitne zdolności do rysunku, którego Girardin Delfina, z domu Gay, autorka franc. ! sam się nauczył. Kształcił się w rzeźbiarstwie, (* 1804 — f w Paryżu 29 lipca 1855). Otrzymała staranne wykształcenie; w bardzo młodym wieku zasłynęła jako wysoce uzdolniona poetka, w r. 1822 otrzymała nagrodę Akademii francuskiej, a ogłoszonemi w latach 1824 i 1825 zbiorami swych poezyj lirycznych powszechny wzbudziła zachwyt. Zaślubiwszy Emila G-a, pisywała do jego „Presse” rozgłośne felietony p. t.

Listy paryskie, pod pseudonimem wicehrabiego de Launay. W salonie jej zbierało się najinteligentniejsze towarzystwo z czasów monarchii lipcowej. Z pośród licznych utworów Delfiny G. najgodniejsze uwagi są jej poezye, ogłoszone w zbiorach p. t. „Essais poétiques”

(Paryż 1824) i „Nouveaux essais poétiques”

i»

jfgp

Fig. 25. Porwanie Prozerpiny.

głównie we Włoszech, w pracowni Berniniego. Po powrocie do kraju znalazł poparcie u Le Bruna, który użył go do pomocy przy ozdabianiu pałacu wersalskiego. Po śmierci swego protektora (1690) G. został inspektorem królewskim robót rzeźbiarskich. Mianowany następnie członkiem Akademii Francuskiej, był w niej kolejno profesorem, rektorem i kanclerzem. Z pracowni G-a wyszło bardzo wiele dzieł, ale nierównej wartości artystycznej, nie wszystkie bowiem grupy rzeźbiarskie były całkowicie jego dłóta; używał często do pomocy uczniów swoich, lub innych Girardin Marya-Alfred-Juliusz, literat artystów. Tak np. w grupie, przedstawiającej francuski (* w Loches 4 stycz. 1832—f w Pa- Kąpiel Apollina (w Wersalu), cztery główne fi-ryżu 26 paźdz. 1888), kształcił się w Szkole gury są dłóta G-a, inne trzy Regnauldina. Posą-Normalnej, był potem profesorem literatury gi G-a i rzeźby zdobnicze przeznaczone były w Angers, Douai i Wersalu. Pisywał do „Re- głównie dla ozdobienia Wersalu, Trianon i Lu-vue européenne”, „Revue des Deux Mondes” I wru. I tak, w Wersalu dotąd widzieć można,

(Paryż 1825), oraz w nieco późniejszym zbiorze p. t. „Poésies complètes” (Paryż 1842). Chociaż niewolne od sztucznej retoryki i frazeologii, pociągają one nieraz wyrazem szczerych i prawdziwych uczuć. W dojrzalszym wieku pisywała wyłącznie prawie po części tendencyjne, po części sensacyjne romanse, bez wyższej wartości: „La croix de Berny”, „II ne faut pas jouer avec la douleur”, „Contes d’une vieille fille à ses neveux” i inne, oraz utwory dramatyczne, przeważnie w sztucznym i oschłym stylu klasycznej szkoły Ponsarda. Największem powodzeniem cieszyły się napisane dja słynnej aktorki ówczesnej, Racheli, tragedye: „Judyta”

(1843) i „Kleopatra” (1847); popularne kome-dye: „L’école de journalistes” (1840) i „Lady Tartuffe”; wreszcie pełne wdzięku przysłowia dramatyczne: „C’est la faute du mari”, „La joie fait peur”, „Une femme qui déteste son mari”. Zbiorowe wydanie dzieł Delfiny G. wy-

szło w Paryżu 1860—61 r.

w. G.

1880).

Dr J. P.

s. s.

burgu).

prócz wspomnianej grupy Apollina, Porwanie Pro-zerpiny (ob. fig. 25), Fontannę Piramid, Neptuna, Zimę, Rzekę, Ludwika XIV jako Herkulesa spoczywającego, i wreszcie grupę allegorycz-ną, przedstawiającą Zwycięstwo Francyi nad Hiszpanią. W Trianon dotąd zachowane są grupy dzieci. W Luwrze ozdoby rzeźbione słynnej galery i Apollina są pomysłu G-a, jego też dióta popiersie Boileau. Posąg konny Ludwika XIV na placu Vendôme, zniszczony podczas rewolucyi francuskiej, ponownie odlany z bron-zu, stoi dziś na Placu Zwycięstw. G. wykonywał także piękne nagrobki; z zachowanych dotąd wybitniejszem jest mauzoleum Richelieu’go w Sorbonnie. Miasto rodzinne G-a posiada jego roboty krucyfiks bronzowy. Doszedłszy do nadzwyczaj wyrobionej techniki rzeźbiarskiej, G. tworzył bardzo łatwo. Dzieła jego, trzymane w stylu szlachetnym, ale trochę kon-wencyonalne, noszą na sobie odbicie epoki, w której powstały; przeważa w nich głównie element dekoracyjny. Właśnie dlatego G. był tak wysoko stawiany przez współczesnych, a prace jego zjednywały mu powszechne uznanie. — Porów. Corrard de Breban „Notice sur la vie et les oeuvres de Girardon” (Paryż

s. s.

Giraud Bruno (* w Dompierre [Mayenne]— f w Paryżu d. 15 stycznia r. 1811), wyborny lekarz i chirurg, uczeń Desaulta (ob.). Do nauk przykładał się w Paryżu i wykształcił się na bardzo biegłego anatoma, chirurga i okulistę. Po śmierci mistrza swego zajmował zastępczo przez czas pewien katedrę jego; w r. 1806 u-dał się do Hollandyi, jako pierwszy chirurg króla Ludwika Napoleona, wykładał też wtedy w Amsterdamie anatomię i chirurgię. Gdy król w r. 1810 złożył koronę, wrócił znów do Paryża i został chirurgiem szpitala Hôtel-Dieu, ale niebawem potem umarł. Napisał: „Mon opinion sur les opérations césarienne et de la symphyse” (Paryż 1790); „Description d’un hermaphrodite” (Paryż, an IV) i „Propositions de chirurgie clinique” (tamże, an XI).— Por. „Diction, historique” (T. II, str. 556).

Giraud dan Chrzciciel, rzeźbiarz francuski (* 1752 w Aix w Prowancyi—f 1830) Kształcił się we Włoszech, głównie na wzorach greckich, przyczem niezmordowanie wprawiał rękę szkicując, piórem i kredką, rysunki anatomiczne, wielkości naturalnej. Dzieł pozostawił mało, ale piękne: Merkury, z marmuru (obecnie w Anglii), Śmierć Achillesa (w Bibliotece w Aix), Herkules, Chłopiec śpiący, Faun, i wreszcie modelowany z wosku Żołnierz - rolnik. Zasługą G-a jest i to, że, odziedziczywszy po bogatym wuju, przemysłowcu w Marsylii, duży majątek, użył go na sporządzenie wiernych odlewów z rzeźb starożytnych; odlewy te ugrupował w piękną galeryę rzeźb w domu swoim przy placu Vendôme w Paryżu i uczynił ją dostępną dla młodzieży, kształcącej się w kierunku artystycznym.

Giraud Giovanni, hrabia, komedyopisarz włoski (* 28 października 1776 r. w Rzymie, z rodziców Francuzów — fi paźdz. 1834 r. w Neapolu). Wstąpił w roku 1793 do wojska; jako oficer napisał szereg komedyj, które z wielkiem powodzeniem wystawiano w We-necyi. W roku 1809-ym Napoleon mianował go intendentem generalnym teatrów cyzalpiń-skich. Po upadku cesarza w handlu dorobił się znacznego majątku. G. naśladuje Moliera; sztuki jego odznaczają się wielkim komizmem sytuacyj. Do najlepszych należą: „L’ajo nell’ imbarazzo”, „II prognosticante fanatico”, „La capricciosa confusa”, „La conversazione al bu-jo”, „Don Desiderio”. Zbiorowe wydanie: „Tea-tro” (3 tomy, Medyolan 1823).

Giraud Piotr Franciszek Grzegorz, rzeźbiarz francuski (* 1783 w Luc, w départ. Var — f 1836). Uczeń i spadkobierca Jana Chrzciciela G-a. Rozmiłowany w literaturze klasycznej, G. tern łatwiej ulegał wpływowi Jana Baptysty G-a, który w sztuce plastycznej ten kierunek klasyczny rozwijał. Technikę rzeźbiarską G. zdobył w pracowni Rameya; mając zaledwie 23 lata otrzymał już nagrodę rzymską (le Prix de Rome), za swoją wypukło-rzeźbę, przedstawiającą Filokteta zranionego. Z innych prac jego najwybitniejsze są: Tryumfator rzymski, Tezeusz, Faun igrający z wężami i wreszcie marmurowy Pies (w Luksem-

s. s.

Giraud Karol, znakomity prawnik francuski (* 1802—f w Paryżu 1881 r.). Wykładał początkowo prawo rzymskie w Aix (od r. 1830) i napisał tutaj kilka dość już przestarzałych dzieł, które mu otworzyły wrota Akademii nauk moralnych (1838): mianowany następnie inspektorem wydziałów prawa (1844), przenosi się do Paryża. Zasiada w radzie wychowania publicznego, 1848 zostaje wice-rektorem Akademii paryskiej. Rewolucya lipcowa pozbawia go tych urzędów. Zostaje ministrem oświaty 1851 r. (2y₂ miesiąca), następnie członkiem Rady Stanu; odwołanym został wskutek protestu przeciwko konfiskacie dóbr należących do rodziny Orleanów. W r. 1852 obejmuje katedrę prawa rzymskiego w Paryżu, którą zamienia w r. 1865 na katedrę prawa międzynarodowego (po śmierci Royer-Collard’a). Obok tego piastuje urzędy w Radzie Wychowania Publicznego, jest inspektorem wydziałów prawnych i t. d. — Bibliografia G-a jest niezmiernie długa; wyliczamy tu tylko tytuły prac tych, które wartości nie straciły (dokładną bibliografię podał Rozière w „Nouvelle Revue historique de droit etc.” 1883, str. 249): „Essai sur l’histoire du droit français au moyen âge” (2 t. 1846), „Précis du l’ancien droit coutumier français” (1877), „Juris romani vestigia etc.” (1881), „Gaii iustitutio-

G lass on w „Sciences et tra-

134).

s. s.

Giraud-Teulon Marek Antoni Ludwik Feliks (* w La Rochelle d. 30 maja r. 1816 — f w Saint-Germain-en-Laye d. 19 sierpnia roku 1887)r, lekarz i mąż stanu. Od r. 1836 do 1839 uczęszczał do szkół politechnicznych w Metzu i Paryżu, później zapisał się na wydział lekarski i w r. 1848, obroniwszy rozprawę „Recherches analytiques sur le mécanisme de la respiration”, osiągnął w Paryżu dyplom doktorski. Równocześnie prawa* wybuchła rewolucya lutowa; G., jako republikanin, przyłączył się do niej z zapałem i w marcu tegoż roku był mianowany kommissarzem rzeczypospolitej w departamencie Ardèche, w kwietniu został prefektem departamentu Hautes-Alpes i urzędował do r. 1851, poczem zajął się znów sztuką lekarską, osobliwie zaś chorobami ocznemi. Z licznych prac jego przytaczamy: „Traité de mécanique animale” (Paryż 1856; praca nagrodzona przez Akad. umiejęt.), „Théorie de 1’ophthalmoscope” (tamże 1857), „Principes de mécanique, ou étu-

Dr j. p.

num commentarii etc.” (1881), „Oeuvres mêlées de St. Evremond... précédées d’une histoire de la vie et de ouvrages de l’auteur” (1865, 3 tomy); szereg artykułów dotyczących wojny francusko-pruskiej 1870 r. w „Revue des deux Mondes” (1870 — 72), oraz szereg prac w „Séances et travaux de l’Académie des Sciences morales”:

„La société parisienne en 1647” (tom 68), „Notice sur la vie et les travaux de Bérenger, Bersot, Dupin ainé” (tomy 105, 109, 115), „De l’idée du droit” (tom 1 12) i wiele innych. — Porów. Esmeni „Ch. G. notice sur la vie et ses oeuvres juridiques”, w „Nouvelle Revue historique de droit” (1883);

vaux de l’Académie des Sciences morales” (tom

s. P.

Giraud Piotr Franciszek Eugeniusz, malarz i rytownik francuski (* 1806 w Paryżu — f 1881 tamże). Uczeń Richomme’a i Hersenta, kształcił się następnie w Rzymie. Powróciwszy do Paryża (1830), uprawiał malarstwo rodzajowe. Zwiedziwszy Hiszpanię, Wschód i Amerykę, wymalował kilka cennych obrazów, związek z tą podróżą mających, jak np.: Fandango (Muzeum Luksemburskie) i Pożar Konstantynopola (1853). G. uprawiał także malarstwo portretowe (portret Herolda, Jules Janina, księżniczki Matyldy). Z prac jego rytowniczych najwybitniejsze są: tak zwana Madonna z zieloną poduszką i portiet Jana Richardot, podług Rubensa. — Brat jego, Karol Sebastyan G. (* 1819), uprawia malarstwo z tematów życia potocznego, a zwłaszcza sceny rodzinne; syn zaś, Wiktor G. (* 1840—f 1871), zmarły przedwcześnie, uczeń Picota, uprawiał malarstwo historyczne, najwięcej jednak znanym jest jako autor obrazu Handlarz niewolnic. Obraz ten o figurach naturalnej wielkości, wystawiony w Salonie paryskim w 1867 r., obecnie znajduje się w Muzeum Luksemburskiem.

de de la locomotion chez l’homme et les animaux vertébrés” (tamże 1858), „De l’influence sur la fonction binoculaire de verres de lunettes etc.” (tamże 1860), „Physiologie et pathologie fonctionelle de la vision binoculaire etc.” (tamże 1861), „Leçons sur le strabisme et la diplopie, pathogénie et thérapeutique” (tamże 1863) i „La vision et ses anomalies. Cours théorique et pratique etc.” (tamże 1881).

Girdwojń, rodzina dawna, od niepamiętnych czasów w Królestwie Polskiem i w Księstwie Żmujdzkiem, w powiecie Telszewskim, osiadła. „Gird wojna”, pożmujdzku znaczy „słyszy-woj na”; od tego słowa powstało nazwisko Girdwoyń. Protoplastą do wywodu szlachectwa i herbu Jastrzębiec był Filip G., który posiadał obszerne majątki ziemskie: Giniacie, Dowbory, Li-sajcie, Krzyżajcie i Powiszetany; znany był z obywatelskich zasług i znaczenia w końcu XVI i na początku XVII w. Filip G. po sobie pozostawił syna Adama, który za okazane męstwo na wojnie i skutkiem waleczności przy zdobyciu Moskwy, uwalniając się ze służby, uzyskał w po tomne czasy potwierdzenie posiadania ojczystych dóbr Giniacie i szlachectwa z herbem Jastrzębiec, przywilejem Władysława IV-go, 1636 r.— „S. Orgelbranda Encykl. powsz. z ilustr.”.

Girdwojń Michał, ichtyolog polski (* 1841 w Wilnie), kształcił się naprzód w gimnazyum miej-scowem, następnie w szkole inżynieryi wojskowej w Petersburgu i w akademii inżynierów, 1866 —1868 na wydziale fizyko-matematycznym w Szkole Głównej w Warszawie; studyował rolnictwo 1870 —1873 r. w szkole rolniczej imienia Haliny pod Poznaniem i w akademii rolniczej w Prószkowie na Szląsku, w końcu w uniwersytecie Jagiellońskim; 1874—1878 pracował nad entomologią i ichtyologią w paryskiem muzeum hisioryi naturalnej. Napisał: „Anatomia pszczoły” (2-e wyd. 1875; tłom. fran. J. Rotschilda, dwa wydania 1877 i 1880; tłom. niem. 1886—1877); „Nieco o przyrodzie łososia pospolitego” (1878, przekł. niemiecki 1882); „Projekt gospodarstwa rybnego jeziorowego w dobrach Dukszty” (1883); „Łodzie rybackie dla naszych jezior i stawów” (1881): „O hodowli ryb i przyrządzie wylęgowym własnego pomysłu” (1881); „Pasorzyty ryb naszych” (1881); „Nieco o przyrodzie jesiotrowatych ”    (1885)

i inne. — „S. Orgelbranda Encykl. powszechna z ilustr.”.

Girdwojń Kazimierz, brat poprzedniego (* 1843 w Wilnie), kształcił się w gimnazyum wi-leńskiem i w szkole inżynierów wojskowych w Petersburgu; w r. 1864—71 przebywał na Sy-beryi, poczem kształcił się dalej w akademii rolniczej w Prószkowie. W szczególności zajął się badaniem uprawy łąk i po powrocie do kraju w wielu okolicach urządzał irrygacyę łąk i drenowanie. — „S. Orgelbranda Encykl. powsz. z ilustr.”.

Girdwojń Aleksander, brat poprzedniego, j scu większego miasta, między innemi szczątki ogrodnik (* 1852 w Dowborach na Żmujdzi); czternastu świątyń, które opisał Fergusson w swo-ogrodnictwa uczył się w Szkole pomologicznej jej „History of Indian architecture’' (1870). * w Warszawie, oraz w Dreźnie i Berlinie. W r.

Grirndt Otto, współczesny dramaturg nie-

1880 został nauczycielem w szkole pomologicz- miecki (* 1835 r. w Landsbergu), zamieszkały nej w Warszawie, a po zwinięciu tej szkoły— w Berlinie. Rozpoczął swój zawód od pisania ko-głównym ogrodnikiem tego ogrodu. Zaprowadził medyj, które znalazły niemałe uznanie,— szcze-znaczną liczbę    ogrodów prywatnych w kraju,    gólniej zaś: „Und”,    „Politische Grundsätze”,

a w Ołtarzewie pod Warszawą założył ogród „Am anderen Tage”, „Strafrecht”. Następnie pomologiczno-dendrologiczny, gdzie kształci się otrzymał nagrody konkursowe w Wiedniu i w Mo znaczna liczba ogrodników. — „S. Orgelbranda J nachium za tragedyę „Dankelmann” (Oldenburg Enc. powsz. z ilustr.”.    1883). Wydał ogólny zbiór tych swoich utwo-

G-irej, dynastya tatarska, ob. Giereje.    rów p. t. „Dramatische Werke” (2 tomy, Ham-

Giro-eh nrowincva ezinska ob Dżirdżeh burg 1867—74); poczem ogłosił jeszcze kome-

U-irgen, prowincya egipska, ob. iłziruze . dy0; ^ Hofmeisterin» ₍₁₈₈m „Endlich” (.1891),

Girgensohn,    doktor medycyny i    historyk, r.    !    nDreizełm» ₍₁₈₉₂);    tragedyę „Erich Brahe”

1872 wydał w    Getyndze sumienną    i dokładną    j    ₍₁₈₉₀₎. poemat „Eill    Morgentraum” (1887); kil-

ocenę Historyi I    olskiej Długosza p.    t. „Kritische    ^a fars^ napisanych    wspólnie z Gustawem Mo-

Untersuchung über das VII Buch der Histoiia serem. wreszcie, prócz tego: „Novellen” (Berlin l olonica des Długosch.    1867), „Dramatische Gestalten” (2 tomy, Berlin

w. a.

Giro (z włoskiego; giro dosłownie krąg, koło), częściej żyro — przekaz na wekslu. Ob. Indos.

Giro - conto—rachunek żyrowy—ma zarówno znaczenie obrotu bankowego, na którym jest 0-party cały system zabezpieczonych wkładami pieniężnemi przekazów należności, czeków i wypłat, jakoteż znaczenie pozycyj buchalteryjuyeh, dotyczących tego obrotu. Co do szczegółów ob. Przekazowy rachunek.

Girodet - Trioson, właściwie Anna Ludwik Girodet de Roussy, malarz francuski (* 1767 w Montargis—f 1824 w Paryżu). Uczeń I)avi-da, kształcił się dalej w Rzymie jako stypendysta rządowy, uprawiając malarstwo klasyczne (1789—92), a następnie czas pewien przebywał w Wenecyi (1794), gdzie pod wpływem Péqui-gnota z zamiłowaniem studyował malarstwo pejzażowe. Po powrocie do kraju otrzymał stałe pomieszczenie w Luwrze, gdzie tworzył przeważnie obrazy historyczne, oraz portrety osób współczesnych. Z obrazów jego, malowanych we Włoszech, najważniejsze: Sen Endymiona (obecnie w Luwrze) i Hippokrates, odrzucający dary Artakserksesa (obecnie w Szkole medycznej w Paryżu; obraz znany z pięknego sztychu R. U. Massarda, 1816 r.); z historycznych: Girkia, albo Grikia,— tak zwano u narodów Cesarz przyjmujący klucze Wiednia (1808, mu-Skandynawskicli kraje Słowian północnych, t. j. zeum wersalskie) i Bunt w Kairze (1810, tam-ziemie ruskie, a jak się zdaje—i pomorze Bal- że). Pomimo, że na niektórych z tych obrazów, tyckie.    * jak np. Sen Endymiona i Potop (1814, obecnie

Girnar (Dżirnar), wzgórze, słynne znajdu- w Luwrze), znać usiłowanie samodzielnego trak-jącemi się na niem ruinami, leżące w Kathia- towania przedmiotu, wogóle jednak prace G-a var, w prezydenturze Bombajskiej, o 16 kim. od przypominają bardzo mistrza jego — Davida. Zaganaru. Na jednej ze skał znajduje się zbiór Rysunek w nich poprawny, akademicki, nastrój edyktów A so ki (ob.), wyrytych pismem Indo- spokojny, zimny. Potop (sztychowany przez pali. Znaleziono tam również inne napisy z epo- Aubry- Lecomte’a) zdobył dla artysty pierwszą ki Kszatrapów (z III w. po Chrystusie) i wiele nagrodę na konkursie z 1810 r., gdy słynne zwalisk, świadczących o istnieniu w tern miej- Porwanie Sabinek Davida otrzymało wtedy tyl-

Girgentl, prowincya włoska na Sycylii, gra- 1873) { „Gemütliche Gesellschaft” (2 t., Lipsk nicząca od pn. z prowincyą Palermo, od ws. 1375) z Caltnnissettą, od z. z Trapani, od pd. z morzem Sródziemnem; obszar 3 035 kim. kw., ludność 340 534 m-ców (1892). G. jest to kraina górzysta, zwłaszcza na pn. (Monte Cammarata 1 596 m. nad powierzchnią morza), zraszana małemi, ubogiemi w wodę rzekami (Salso, Płatani i innemi). Pszenica, wino, owoce południowe, siano, ser, wełna, sól kamienna, a zwłaszcza siarka. G. dzieli się na obwody: Bivona,

G., Sciacca.—G. (star. Agrigentum), gł. m. pro-wincyi G., 275 m. nad p. m., nad rzeczką Drago, zlewającą się poniżej z rzeką San Biagio (uście ich do morza nazywa się Fiume G.), odległe o 5 klin. od morza, przy drodze żelaznej Roccapalumba-Porto Empedocle, siedziba prefekta i władz prowincyoualnych, konsulatów, katedra z w. XIII, rnury i wieżyce średniowieczne, bramy, liceum, gimnazyum, instytut techniczny, seminaryum, biblioteka, muzeum, teatr;

w. J.

19 380 m-ców (1881). Portem dla G. jest o 5 kim. na pdws. odległe Porto Empedocle.

Girin (Ghirin), miasto w Mandżuryi, ob.

Kirin.

w. N.

Giriszk, forteca w Afganistanie nad rzeką Hilmend, o 130 km. na zachód Kandaharu, na drodze do Heratu ; grała ważną rolę w wojnach Afganów z Anglikami.

Quatremère de Quincy „Eloge de Girodet.”

rzeźbił w marmurze (katedra w Foligno), później upodobał sobie głównie wyrzynanie na kamieniach, w czem doszedł do wysokiego stopnia doskonałości. Kamee jego podług dzieł Cano-wy, Teneraniego, a także własnego pomysłu, oraz portrety ludzi stawnych, jak np. Rafaela, Leonarda da Vinci, Richelieu’go, Bossueta, Col berta, Racine’a, La Fontaine’a, Washingtona, Napoleona, zjednały mu sławę powszechną. G. u-prawiał także medalierstwo; a jako znawca tej sztuki postawiony był na czele meunicy państwa Kościelnego. G. pozostawił dużo medali pamiątkowych (Pius VII), symbolicznych, a także całą kollekcyę znakomitości włoskich w medalach. Przy tej ostatniej pracy pomagali mu

s. s.

ko „wzmiankę zaszczytną”. Prócz obrazów G. pozostawił dużo rysunków i ilustracyj do dzieł poetów klasycznych, których przez całe życie odczytywał z zamiłowaniem. G. uprawiał także i literaturę (utwory jego wydano w 1829 r.), a przytem był zapalonym zbieraczem starożytności, które gromadził w domu własnym przy ulicy Neuve Saint-Augustin, dokąd się przeniósł, odziedziczywszy znaczny majątek po swoim opiekunie, lekarzu wojskowym, Trioson, któreg ona-zwisko dołączył do swego rodzinnego. — Porów.

S « S •

Giroedr, czyli dwudziestoczterościan pentagonalny, jest to pojedyncza postać krystalograficzna z giroedrycznej czyli plagiedrycz-

Gironda, rzeka, ob. Garou na.

Girondins, t. j, Żyrondyśei (ob.).

Girondy departament, w południowo-zachodniej

Garonny z Dordogną. Graniczy na zachodzie z oceanem Atlantyckim, na północy po części z estuaryum G. (na zachodzie), po części z departamentem Niższej Charante’y (na wschodzie), na wschodzie—z departamentami Dordogne i Lot-et-Garonne, na południu z departamentem Landes. Powierzchnia tego największego z departamentów francuskich wynosi około 10 000 km. Q, liczba m-ców (18yi r.) 794 000; przyrost od 1886 r. Wynosi 2.28°/₀. Pod względem kształtu powierzchni i natury gruntu zachodnia nadmorska część kraju przedstawia obszary piaszczyste, Landy, ciągnące się tutaj dalej na północ z departamentu Landes i tworzące na samem wybrzeżu morza wały piaszczyste czyli diuny. Niszczące niegdyś lotne piaski zostały utrwalone przez zalesienie sosną. Między Landami i lewym brzegiem Garonny-Girundy rozciągają się dwie okolice słynne ze swych winnic. Punktem ich rozdziału jest stolica departamentu, Bordeaux. Okolica powyżej tego punktu (region Girondine) jest krainą pagórkowatą, zawiera najwyższe punkty departamentu (nie o wiele jednak przenoszące 160 m.); okolica poniżej Bordeaux, zwana Médoc, jest niższa i tylko lekko sfalowana. Oba brzegi Girondy przedstawiają smugi błot omszonych, żyznych (polde-ry). Okolica między Garouną i Dordogną (L’Entre- deux-Mer s) ma powierzchnię urozmaiconą, malowniczą, grunt bardzo żyzny, ale w jej winnicach filoksera zrządziła wielkie zniszcze-

nej hemiedryi, układu regularnego. Postać ta syn jego Piotr i N. Cerbara. jest najogólniejszą z tej klasy krystalograficznej, j Giron don Pedro, generał hiszpański, ob.

t. j. każda jej ściana od osi głównych odcina Osuną, parametry niejednakowe, odpowiada więc czter dziestoośmiościanowi i może być z niego otrzymana przez opuszczenie naprzemianległych płaszczyzn tego ostatniego. G-ów jednego symbolu Francyi, noszący nazwę od rzeki, a raczej lej -jest dwa: prawy i lewy, pomiędzy sobą enan- kowatego estuaryum, powstałego z połączenia cyomorficzne. Syinetrya G-u polega na obecności 13 osi (3 osie czterokrotne, 4 trzykrotne,

z. w.

6 dwukrotnych) i zupełnym braku płaszczyzn symetryi. Ściany giroedru są niesymetryczneini pięciokątami. Dostrzeżony przez Tschermaka na sztucznych kryształach salmiaku (chlorku ammo-nu), przewidziany zaś znacznie dawniej.

Giroedryczna hemiedrya, zwana też pia-giedryczną, jest to klasa kryształów układu regularnego bez płaszczyzn symetryi. Postaci do niej należące można wyprowadzić z holoed-rycznych, opuszczając na czterdziestoośmiościa-nie ściany naprzemianległe lub odpowiadające im trójkąty sferyczne w pozostałych postaciach.

Do hemiedryi tej należy giroedr, dwudziestoczterościan trapezowy, ośmiościan piramidalny, sześcian piramidalny, dwunastościan rombowy, ośmiościan i sześcian; a zatem tylko pierwsza postać ogólna różni się pozorem od holoedrycz-nych, pozostałe zaś, z pozoru podobne, różnią się od holoedrycznych własnościami fizycznemi.

z. w.

Do giroedrycznej hemiedryi zaliczają kryształy salmiaku, sylwinu, kupry tu, a to na zasadzie figur wytrawionych. Obacz Giroedr.

nie. Okolice na północ Dordogny i Girondy (Li-bournais, Frousadais i Blayais, idąc ku zachodowi) są pod względem żyzności i piękności podobne do Entre-deux-Mers. Pod wzglę-Girometti Józef, rzeźbiarz, suycerz i me- dem hydrograficznym departament prawie cały datier włoski (* 1780 w Rzymie—f 1851 tam- należy do zlewiska Garonny i Girondy; tylko część że). Uczeń rzeźbiarza Pacettiego. Z początku południowo-zachodnia posiada błotniste strumie-

z. w.

Girolit (gyrolit lub gurolit), minerał składu 3Si0₂.2Ca0.3H,₂0. Skupienia blaszko-wato-promieniste, o połysku szklistym lub perłowym, białe, przezroczyste lub przeświecające, optycznie jednoosiowe dodatnie. Znaleziony w Szkocyi, na Grenlandyi, w Kalifornii i w In-dyach w okolicach Bombaju z innemi zeolitami w próżniach: pieczarach bazaltów i innych skał krzemianowych. Niektórzy mineralogowie uważają go za produkt rozkładu apofilitu, który ma skład K₂0.8Ca0.16Si0₂.16H,0.

nie nadbrzeżne, gubiące się w lagunach (étangs), siada np. wirujący bąk lub też moneta kręcąca Cała Gironda-Garonna do Bordeaux i Dordogne się po stole; osią wolną jest oś obrotu ziemi do Libourne są dostępne dla statków morskich, i każdego ciała niebieskiego, przykład jej daje Największa z lagun, Arcaclion, przedstawia nam też toczący się welocyped. Dopóki ciało, obszerny wodozbiór, dogodny dla okrętów, ale oś wolną posiadające, pozostaje w spoczynku, wejście doń jest płytkie.—Klimat z powodu oś ta działaniem najsłabszej już siły z równo-blizkości morza i nizkiego położenia kraju jest I wagi wyprowadzoną być może, skoro wszakże łagodny (szczególnie w okolicach Arcachon); ' ciało to przechodzi w' obrót, oś utrzymuje się rzadkie są zimy, podczas których temperatura spa- j w swem położeniu, a działaniu usiłującemu ją da poniżej zera, jednak na wiosnę zdarzają się z równowagi wyprowadzić opiera się siłą, która przymrozki. Ilość dni dżdżystych wynosi ¹/₃ wzrasta wraz z masą i szybkością ciała wiru-wszystkich dni w roku, ale ilość opadu nie jest jącego. Równowaga ta tłómaczy się tem, że zbyt wielka (745 mm.), z powodu nizkiego po- siła odśrodkowa każdej cząstki ciała znosi się łożenia kraju. Przemagającemi wiatrami są za- równą i wręcz przeciwnie działającą siłą od-chodnie i północno-zachodnie. Grady są częste środkową innej cząstki, symetrycznie względem i niszczące.—Co do zajęć mieszkańców, to w za- niej położonej. Wskutek bezwładności każda chodniej części plantacye sosny wpłynęły nie- cząstka usiłuje utrzymać się w płaszczyźnie tylko na powstrzymanie niszczącego postępu swego ruchu i stawia opór, gdy siła jakkolwiek diun, ale stały się podstawą przemysłu drzew- dąży do wyprowadzenia jej z tej płaszczyzny, nego; prócz drzewa na opał i do budowy, zwłasz- co właśnie ma miejsce, gdy usiłujemy osi obro-cza statków, lasy tutejsze dostarczają smoły, tu inny nadać kierunek. Ponieważ zaś opór sta-terpentyny i papieru drzewnego. We wscho- wiają wszystkie cząstki ciała, opór ten jest tem dniej i północnej, żyznej, części kraju kwitnie większy, im więcej jest tych ćząstek, czyli im rolnictwo i ogrodnictwo; prócz zwykłych naszych | większa jest masa ciała, a zarazem im więk-zbóż uprawiają tutaj kukurydzę, a nawet ryż. ;

Uprawa warzyw i drzew owocowych stoi na ! wysokim stopniu; głównem bogactwem kraju są } winnice; najlepszych win dostarczają okolice !

«SOI

Fig. Giroskop Foucault’a.

Médoc (Château-Margaux, Château Laffitte, Château-Latour i t. d.). Prócz tego znaczne dochody daje mieszkańcom nadbrzeżnym wydobywanie soli z wody morskiej, rybołówstwo i ho- I dowla ostryg (zwłaszcza w lagunie Arcachon). j Ważniejsze miasta są następujące: Bordeaux, ! stolica departamentu, jedno z najhandlowniej-szych miast Francyi i jeden z jej najważniejszych portów; Libourne, Teste de Buch, Bazas,

Arcachon, bardzo uczęszczana stacya zimowa dla chorych; Ląngon, Blaye, Pauillac, przedport sza prędkość obrotu, od tej prędkości bowiem Bordeaux dla wielkich okrętów; Réole, Coutras, zależy wielkość siły odśrodkowej. Stąd-to bąk, Sainte-Foy-la-Grande, Lesparre, Castillon. w-    i nieruchomo na ostrzu ustawiony, pada natych-

Z ogólnego obszaru przypada na rolę 2 117 miast, ale gdy jest w ruchu, utrzymuje się na-km. Q, na lasy 3 484 km. □, na winnice 1533 wet w położeniu pochylonem, a podobnież dzie-km. na łąki 761 km. Q, na pastwiska 1 333 je się i z welocypedem. Dla doświadczalnego km. Q. Z roślin zbożowych najwięcej jest wykazania tych zasad Bohnenberger i Fessel zbu-uprawiana pszenica (w r. 1891, 991 652 hl.); i dowali odpowiednie przyrządy rotacyjne, dawniejszą produkcyę wina (około 3 milionów | a Foucault skorzystał z tej zasady, by obrót osio-hl. rocznie) do połowy niemal zmniejszyło spu- wy ziemi uwidocznić. Skoro bowiem oś obrotu stoszenie przez filokserę, jednak już w r. 1891 zachowuje położenie niezmienne w przestrzeni, otrzymano wina 2 368 270 hl.—G. departament przedmioty zaś sąsiednie ulegają obrotowi zie-dzieli się na 6 okręgów: Bazas, Blaye, Bordeaux, mi, wtedy obserwatorowi, dla którego przed-Lesparre, Libourne, La Réole.    w- J- j mioty pozostają nieruchomemi, wydaje się, że oś

Giroskop (z greek, gyros—okrąg), przyrząd ¹ ta posuwa się w kierunku przeciwnym ruchowi zbudowany przez Foucault’a (1852 r.) do uwi- i dziennemu ziemi, a zatem zgodnym z pozornym docznienia wirowego ruchu ziemi. Polega on ¹ ruchem dziennym sklepienia niebieskiego. Giro-na zastosowaniu własności osi wolnych, to jest skop Foucault’a (fig 26) składa się z krążka takich osi obrotu, dokoła których masa ciała mosiężnego a, ograniczonego dokoła zgrubieniem symetrycznie jest rozłożona i które żadnem J dla nadania mu większego ciężaru; przez środek działaniem zewnętrznem nie są w położeniu swem ₍ krążka przechodzi oś stalowa b, osadzona w pier-utrzymywane, tak, że swobodnie w każdym kie- i ścieniu c, do którego przytwierdzona jest płyt-runku obracać się mogą. Taką oś wolną po- ¹ ka n, posiadająca na dolnej'powierzchni zagłę-

hienie, tak że, może być wspieraną na ostrzu o. Gdy więc krążek a nie wiruje dokoła swej osi, cały ten przyrząd pochyla się natychmiast i z podpory swej spada; jeżeli wszakże, przed u-mieszczeuiem przyrządu na ostrzu, wprawimy krążek w szybki obrót przez pociągnięcie sznura, nawiniętego dokoła osi b, to oś ta zachowuje położenie poziome, obracając się zwolna dokoła ostrza o w płaszczyźnie poziomej. Dopiero, gdy wskutek tarcia szybkość obrotu w pewnej mierze osłabnie, pierścień zaczyna się po- Thomson—1884). chylać i spada wreszcie. W giroskopie nieco odmiennej konstrrikcyi (fig. 27) pierścień zawieszony jest na nici nieskręconej, działanie wszakże jest takież samo, jak w urządzeniu powyż-szem. Przyrząd jest tak dokładnie zbudowany, że przy spoczynku krążka najsłabszy powiew

dany utrzymywał się jaknajdłużej, a cel ten osiągają G-y elektryczne (Trouvé’go, Fonviel-le’a), w których ruch krążka utrzymuje się pod wpływem prądu galwanicznego. Do tej samej kategoryi należą przyrządy nowsze, które zbudowali Sire i Gruey, jak: politrop, wahadło giroskopijne, barogiroskop, oraz przyrządy służące do celów praktycznych, jak: G. magnetyczny (Crova — 1882), G. żeglarski

(Dubois—1884), waga giroskopijna (W.

s. K.

Girotrop, toż samo co Kommutator (ob.). Giroux Andrzej, malarz francuski (* 1801 w Paryżu—f 1879). Od 1819 r. już znanym był jako malarz rodzajowy, w 1825 otrzymał pierwszą wielką nagrodę, w Szkole Sztuk Pięknych, na konkursie „pejzażu historycznego”. W latach od 1826 do 1868 wymalował bardzo wiele płócien, z których najwybitniejsze są z zakresu pejzażowego, jako to: Wspomnienie kotliny austryackiej w Golling (1863), Dolina Grésivau-

dan (z okolic Grenobli, 1866), Dolina Dranse

s. s.

w Sabaudyi (1868).

Fig. 27. Giroskop.

wystarcza do nadania osi innego kierunku; gdy zaś krążek wiruje, oś zachowuje statecznie swój kierunek, pozornie zatem biegnie wraz z ruchem dziennym ziemi, czem daje dowód obrotu wirowego ziemi. Rozważania teoretyczne uczą, że gdy oś krążka nie jest zupełnie wolna i obracać się może tylko w płaszczyźnie poziomej, oś ta po pewnej liczbie wahań przyjmuje kierunek południka, jeżeli zaś poruszać się może jedynie w płaszczyźnie pionowej, układa się w kierunku osi świata. Przy takitm więc urządzeniu G. służyć może -nietylko do wykazania obrotu osiowego ziemi, ale staje się przyrządem praktycznym do oznaczania kierunku południka i położenia osi ziemskiej, a temsamem szerokości geograficznej danego miejsca. W przyrządach tych wszakże potrzeba, aby ruch krążkowi na-

Girski, czyli Ła-i będź z odm., herb polski. Na tarczy, w polu błękitnem, nad dwiema krokwiami srebrnemi, w kształcie litery W, łabędź srebrny. Nad hełmem — łabędź.

Labry błękitne, podbite srebrem. Herbem tym pieczętują się litewskie rodziny : Andruszkiewiczów, Girskich i Jagiełłowiczów. Niektórzy heraldycy bezzasadnie wyprowadzają wyżej wymienione rodziny od panujących książąt litewskich. — Źródła: Kojałowicz, Niesiecki, Jabłonowski, Kosiński, Borkowski, Hefner, Wolff.

Girsztowt Polikarp (* d. 15 lutego r. 1827 w Hrynkiszkach [powiat Rosieński na Żmudzi] — t w Warszawie d. 12 listopada r. 1877), wielce zasłużony chirurg polski. Do szkół średnich uczęszczał w Kiej danach i w Wilnie, poczem udał się do Petersburga i wstąpił do Akademii medyko-chirurgicznej; ukończył ją w r. 1852, a w roku następnym, obroniwszy rozprawę „De cognoscen-dis centrorum nervosorum morbis”, dyplom doktorski osiągnął. Od r. 1853 do 1856 służył w wojsku rossyjskiem jako lekarz i odbył wojnę wschodnią w Krymie; po ukończeniu jej, uwolniony od służby, został asystentem kliniki chirurgicznej profesora Nemmerta w Petersburgu. W r. 1857, odmówiwszy przyjęcia katedry w Charkowie i odbywszy podróż naukową ; za granicę, przybył do Warszawy i po odbytym konkursie

,f3\

‘Ą

//

kg

W,

Fig. 28. Girski (lierb).

D.

został profesorem nadzwyczajnym chirurgii teo- dziestu latach, kończących wiek XIX, jest prze-retycznej w Akademii medyko-chirurgicznej war- ważnie dziełem G-a; to przynajmniej w każdym szawskiej; w r. 1860 mianowano go profesorem razie przyznać mu trzeba, chcąc być sprawiedli-zwyczajnym tegoż przedmiotu. Takie samo sta- wym, że nikt szczerzej i więcej^ od niego nie nowisko zajął w r. 1862 w Szkole Głównej i pó- przyczynił się do prędkiego i pomyślnego rozwoju źniej w Ces. uniwersytecie warszawskim; w r. tego piśmiennictwa, — czy-to jako wydawca i re-1871 powierzono mu kierunek kliniki chirurgicz- daktor „Gazety lekarskiej”, umiejący zachęcać nej wydziałowej; stanowisko to zajmował z nie- do pióra i piszący sam; czy też jako kierownik zmienią korzyścią dla uczniów swych aż do i nakładca „Biblioteki umiejętności lekarskich”, śmierci przedwczesnej. Dnia 5 listopada r. 1877 dzieła obmyślonego szeroko, mającego zawrzeć wykonano na niego zamach zbójecki, przy- w sobie szereg podręczników obszernych, obej-czem odniósł ranę ciężką, zadaną nożem, kale- mujących całą dziedzinę nauki lekarskiej, lecz z po-czącą tętnicę udową lewą. Pomimo podwiązania wodu śmierci G-a niedokończonego; czy nako-naczynia uszkodzonego w 8 dni później zmarł nieć jako wydawca „Przeglądu postępu nauk le-z zakażenia krwi, ku niewypowiedzianej szko- karskich” (Warszawa 1872 — 1877, tomów 6). dzie słuchaczów swych i piśmiennictwa lekar- Wymienione tu wydawnictwa oddały bezpośrednie, skiego naszego, — G. był osobistością nawskroś rzetelne usługi nauce naszej, pośrednio zaś od-oryginalną, obdarzoną ruchliwością niezwykłą, działały bardzo korzystnie i zachęcająco na ogół ożywioną nigdy niegasnącą żądzą służenia nau- lekarzów naszych, szczególnie młodszych, będąc ce i szerzenia jej sposobami wszelkiemi, nadto niejako zaczynem pobudzającym do pracy lite-posiadał wolę żelazną i wytrwałość wielką, po- racko-naukowej. — Spis dokładny prac G-a zna-łączoną z pracowitością, niedosyć systematycz- leźć można w S. Kośmińskiego „Słown. lek. ną może, ale nieustającą ani na chwilę. Gorącz- pols.” (str. 141, 142 i 599), tam też wyszcze-kowo biegł zwykle    góluiono wszystkie ważniejsze przemówienia jeża postępem nauki,    g° Iia posiedzeniach Towarzystwa lekarskiego

każdą jej nowość    rnß    m    warszawskiego, którego był członkiem bardzo

starał się poznać    gorliwym. Pisywał głównie o chirurgii; z prac

jaknajprędzej, żeby    Æk,jego ogół szerszy obchodzić mogących wymie-

ją natychmiast ucz-    \y?|||u    niamy następne: „Mapa dyecezyj rzymsko-ka-

niom swym przeka-    jjlyjdŁgy    tolickich w cesarstwie Rossyjskiem” (Petersburg

zać. Zapał ten u-    1857; in fol. 4 arkusze' „O życiu i pismach An-

nosił go czasami za-    drzeja Janikowskiego’ tJfVarszawa 1867) i „Rys hi-

daleko, a rozwaga    story czno-statystyczny ces.-król. warsz. medyko-

chłodniejsza zmusza-    vIÊÊÊmÊ0 chirurg, akademii od jej zawiązku w d. 4 czerwia nieraz do od-    ca ^®^7 r- a^ do wcielenia do Szkoły Głównej

wrotu; nie opierał    (p j paźdz. 1862” (Warszawa 1865); oraz sze-

jej się wszelako ni- Fig. 29. Girsztowt Polikarp. reg życiorysów lekarzów zasłużonych, znaj duj ą-gdy i poznawszy, iż    cy się w „Tygodniku Ilustrowanym” (roczniki

się był pomylił, nie trwał w uporze, lecz 1863 do 1868). Opis zamachu na G-a i ostatnich skłaniał się zawsze do naprawienia błędu na- dni jego, jako też streszczenie sprawy zabójcy, tychmiast. Pomimo usposobienia popędliwego sądzonego w Warszawie, znaleźć można w „Ga-i szorstkości wrodzonej, przekraczającej nieraz zecie lekarskiej” (r. 1877, T. XXIII, str. 313, granice przyzwoitości towarzyskiej, zaletami 329, 375 i 380). — Koledzy i liczni a wdzięczni swemi umiał jednać sobie przywiązanie młodzie- uczniowie wznieśli mu pomnik z kamienia szy-ży uniwersyteckiej, był jej ulubieńcem i przy- dłowieckiego w kościele św. Krzyża w Warsza-jacielem prawdziwym i gdy niespodzianie z jej wie zaraz po śmierci, a gdy ten z biegiem cza-koła wyrwała go ręka złoczyńcy, żal szczery su, po części i przez złość ludzką, uległ uszko-i głęboki zostawił po sobie. G. nie był opera- dzeniom znacznym, Towarzystwo lekarskie war-torém świetnym: brakowało mu do tego spokoju szawskie kazało go usunąć i wmurować w ścia-i krwi zimnej; wykłady jego nie odznaczały się nę tegoż kościoła tablicę z marmuru czarne-porządkiem i zgodnie z założeniem przeprowa- go z napisem odpowiednim i podobizną zmar-dzouą myślą przewodnią, umysł jego albowiem, łego, malowaną na blasze. Stało się to w roku zbyt żywy, nie umiał długo kroczyć po ścieżce, 1899.    Dr J. p.

wydeptanej bez zboczeń częstych: to na prawo, Girtanner Krzysztof (* w Sanct - Gallen to na lewo; mimo to jednak był profesorem wy- [Szwajcarya] d. 7 listopada (albo grudnia) r. bornym, ponieważ umiał niecić zapał do nauki 1760 —f w Getyndze d. 17 maja r. 180J9), le-i pracy, ponieważ kochał uczniów swoich, był karz i publicysta. Do uauk lekarskich przykła-ich przyjacielem szczerym i mistrzem pełnym dał się w Gietyndze i tamże w r. 1783„dy-życzliwości.—Zasługi jego dla piśmiennictwa le- plom doktorski otrzymał, poczem przez lat kilka karskiego polskiego są niezmierne i niespożyte; zajmował się w mieście rodziunem wykonawstwem nieomal rzec można, iż rozkwit jego w czter- j lekarskiem. Następnie odbył podróż naukową

do Francyi, Anglii i Szkocyi, a powróciwszy z niej, niemi, a zarazem i najiepszemi, pracami jego. osiadł stale w Getyndze, gdzie, chociaż do uni- Muzeum w South - Kensington posiada siedem wersytetu nie należał, miewał odczyty i żaba- akwarel G-a. wiał się pracą literacką. Liczne prace jego zajmują się sztuką lekarską, chemią i polityką.

s. s.

Gürtler Sebastyan (* w Krakowie w r. 1767 — f tamże d. 24 marca r. 1833), lekarz, profesor uniwersytetu Jagiellońskiego. Początkowo sposobił się w mieście rodzinnem do zawodu nauczycielskiego, uczęszczając na wykłady matematyki, astronomii, chemii i filologii; już w r. 1787 mianowano go nauczycielem szkół Winnickich. Powróciwszy w r. 1793 do Krakowa, otrzymał zajęcie w archiwum uniwersytec-kiem i równocześnie zaczął uczyć się sztuki lekarskiej. Po ukończeniu nauk, w latach 1801 — 1803, wykładał na wydziale lekarskim chirurgię i położnictwo; w r. 1809 objął katedrę medycyny sądowej i policyi lekarskiej, zajmując ją do r. 1811, w którym z polecenia Izby Edukacyjnej musiał ją opuścić. W r. 1815 powołano go na zastępcę profesora weterynaryi, następnie oddano mu znowu wykłady medycyny sądowej i policyi lekarskiej, nakoniec dołączono do tego jeszcze wykład historyi medycyny; nauczał do r. 1826. Od r. 1807 był nadto prokuratorem rady szkoły głównej, członkiem senatu akademickiego, w r. 1821 zastępcą rektora, nakoniec w r. 1826 rektorem rzeczywistym i prezesem Towarzystwa naukowego krakowskiego. Życia dokonał jako senator dożywotni wolnego miasta Krakowa, zostawszy nim w r. 1831. — Prace jego, nieliczne i dziś już tylko bibliografów zająć mogące, wymienia S. Kośmiński w „Słown. lek. pols.” (str. 142 i 143); największą może przysługę oddał nauce krajowej przez przekład anatomii Cons-b ruch a (ob.). Życiorys jego napisał Skobel w „Przeglądzie lekarskim” (r. 1869), por. tez L. Gąsior u wskiego „Zbiór wiadomości do hist. szt. lek. w Polsce” (T. III, str. 22, 27 — 30 i 288).    Dr J' p

Jako stanowczy zwolennik legitymizmu, wielokrotnie występował przeciwko rówolucyi francuskiej, zwalczając jej zasady z zapalczywością, za co go książę Kobursko-gotajski mianował tajnym radzcą dworu. Po powrocie z Anglii, ogłosił „Deux mémoires sur l’irritabilité, considérée comme principe de vie dans la nature organisée”

(w „Journal de physique” r. 1790, T. 1, str. 422

1    T. II, str. 139); rozprawy te zawierały zasady, głoszone przez J. Browna (ob.), cokolwiek tylko zmienione, a przez G-a podane za własne; w r. 1795 nadużycie to, odkryte przez Weikarta, sAało się powodem długiej polemiki, dzięki której sposób leczenia Browna stał się znanym w Europie środkowej, a w końcu G. napisał przeciw niemu dzieło obszerne p. n. „Ausführliche Darstellung des Brown’schen Systems der practischen Heilkunde etc” (Getynga 1797 i 1798,

2    tomy). Wcześniej już ogłosił był „Abhandlung über die venerischen Krankheiten” (tamże 1783—

Dr J. P.

1789; 3 tomy; wyd. 2-e tamże 1793; wyd. 3-e [tylko tom pierwszy], z dodatkami Cappel a, tamże 1803), tomy 2 i 3 dzieła tego posiadają wartość z powodu zestawionej w nich literatury chorób wenerycznych; wymienić jeszcze wypada, jako dzieło w swoim czasie słusznie cenione, jego „Anfangsgründe der antiphlogistischen Theorie” (Getynga 1795).—Por. „Allgemeine deutsche Biographie“ (T. IX, str. 190) i H. Haesera „Lehrb, d. Gesch. der Med.” (wyd. 3-e, T. II, str. 760), oraz „Biographisches Lexikon hervorragender Aerzte” (T. II, str. 568).

Griry Jan Marya Józef Artur, współczesny historyk francuski (* 29 lutego 1848 roku w Trévoux w dep. Ain). Oddaje się głównie badaniu dziejów instytucyj municypalnych, stosunków ekonomicznych, przemysłu, sztuki i nauki średniowiecznej, również i dyplomatyce. Od lat kilku jest redaktorem wydawnictw „Annales de l’histoire de France à l’époque carolingienne’' i „Régestes des souverains carolingiens”. Jest też współpracownikiem wielu pism peryodycz-nych, jako to: f „République française”, bliothèque de l’École des chartes”, „Revue critique”, „Revue historique” i w. in.

Girtanner Wilhelm, prawnik niemiecki (* 1823—f 1861); był profesorem prawa rzymskiego w Jenie, a następnie w Kielu. Główne jego dzieła: „Die Bürgschaft” (Jena 1851);

Puchtas Pandekten” (1852);

zu

„Rechtsfälle

H. K.

„Die Stipulation und ihr A'erhältniss zum Wesen der Vertragsobligation” (Kiel 1859).

,,Bi-

Gris (włos. sol die si s, franc, sol dièse, angiel. g-sharp), nazwa alfabetyczno-syllabiczna dźwięku g, podwyższonego za pomocą krzyżyka o pół tonu. Gama Gis-dur: gis, ais, his, cis, dis, eis, fisfis, z powodu wielości krzyżyków (sześć zwyczajnych i jeden podwójny), a więc trudności w czytaniu kompozycyj w tej tonacyi pisanych, samodzielnie nigdy nie występuje.

Grirtin Tomasz, malarz angielski, akwarelista (* 1773 w Southwark—f 1802 w Londynie). Był jednym z pierwszych, który przyczynił się do rozwoju malarstwa farbami wodnemi w Anglii; jemu głównie przypisują udoskonalenie techniki tego rodzaju malarstwa. G. rozpoczął swój zawó<^ artystyczny od widoków Londynu; dzięki jemg przechowały się podobizny niektórych dawnych londyńskich zabytków budowlanych, które już nie istnieją, jak np. ruin starożytnego Pałacu Sabaudzkiego. W 1794 r. G. wystawił w Londynie widoki starych zamczysk i opactw szkockich, jako to: Peterborough, Zamek w War-wick i Katedrę w Lincoln. W latach 1797 i 98 wymalował widoki z okolic Devonshire i »Walii. Zwiedził następnie Prancyę w celach artystycznych; jego widoki Paryża są ostat-

h, dis.

nych.

Giseke Nikolaus Dietrich, poeta niemiecki (* 1724 r. w Choba na Węgrzech — f 1765, jako Superintendent w Sondershausen). Był jednym z najczynniejszych współpracowników znamienitego czasopisma, znanego pod nazwą „Bremer Beiträge”, dokoła którego za czasów wszechwładnego panowania pseudoklasycy-zmu francuskiego w literaturze niemieckiej gromadzili się młodzi pisarze i poeci, uznający w zasadzie ten kierunek literacki, ale protestujący przeciw ciasnemu i niewolniczemu jego stosowaniu przez Gottscheda (ob. niżej) i jego szkołę. G. pisywał ody, bajki, listy poetyckie, wydane po jego śmierci przez Chr. Gärtnera w zbiorowej edycyi p. t. ,Poetische Werke”

w. G.

Akord Gis-dur: gis. his, dis; akord Gis-moi: gis,

A. Pol.

Gisbert Antoni, współczesny malarz hiszpański (* w Alcoy). Wychowaniec akademii w San Fernando, jako stypendysta rządowy, G. kształcił się w Rzymie, a następnie od r. 1860 w Paryżu. W r. 1867 mianowany był dyrektorem muzeum w Prado; zaszczytne to stanowisko zajmował do 1870 r. Dwa obrazy dały mu rozgłos : Męczeństwo Communerosów i Wylądowanie Purytanów na brzegach Ameryki Północnej. Pierwszy z nich, zakupiony przez - Kongres Deputowanych, zaliczają powszechnie do najlepszych obrazów współczesnej szkoły malarzy hiszpańskich. Obraz ten, powtórzony przez artystę w zmniejszeniu, był na wystawie paryskiej w 1867 r. wraz z inne mi jego pracami, jako to: Spotkanie się Franciszka I z narzeczoną Eleonorą Austryacką w Illescas, kilku portretami (najwybitniejszy z nich portret Olozagi), oraz wspomnianemi wyżej Purytanami. W roku 1889 G. posłał na wystawę paryską obraz wielkich rozmiarów: Wykonanie wyroku na Tor-rijosach i ich towarzyszach (w 1831 r. w Maladze). Prócz wspomnianych obrazów i kilku jeszcze innych płócien wielkich rozmiarów G. wystawiał w Salonie paryskim od czasu do czasu i małe obrazy, jak np.: Faust i Małgorzata, Muzykanci, Eleazar i Rebeka, i wiele in-

s. s.

(Brunświk 1767).

Giseke Robert, poeta i publicysta, prawnuk Mikołaja G-go (* 1827 w Kwidzyniu—f 1890 w Lubiąży). Od r. 1846 oddawał się studyom teologicznym i historycznym we Wrocławiu, Halli i Berlinie; w r. 1849, z powodu podpisania adresu protestującego przeciw rozwiązaniu zgromadzenia konstytucyjnego pruskiego, zrezygnować musiał z nadziei otrzymania jakiejkolwiek posady rządowej i obrał wtedy drogę literacką. Zajmując się dziennikarstwem, mieszkał od r. 1852 w Lipsku, gdzie redagował „Novellenzeitung”, od r. 1859 w Dreźnie, jako felietonista „Konstitutionelle Zeitung”, od r. 1861 w Koburgu, a od 1863w Berlinie. Od r. 1866 chory umysłowo, osadzony został w zakładzie leczniczym w klaszto-

rze w Lubiąży na Szląsku; mieszkał potem przez czas jakiś we Wrocławiu i Zgorzelcu, ostatecznie musiano go jednak odesłać znów do Lubiąży, gdzie pozostawał do śmierci. G. próbował sił swoich zrazu na polu nowellistyki, ogłaszając drukiem „Moderne Titanen” (1850), „Parr Röschen” (1854 i powieści „Otto Ludwig Brook” (1862) i „Käthchen” (1864). Pisywał oprócz tego dramaty, treści przeważnie patryotycznej, poczęści pruskiej, po części ogólno-niemieckiej, jak oto: „Va banque” (1855), „Die beiden Cagliostro” (1858), „Kurfürst Moritz von Sachsen” (1860), „Luzifer oder die Demagogen” (1861), „Dramatische Bilder aus deutcher Geschichte” (1865), zawierające tragedye: „Ein Bürgemeister von Berlin”, „Der Hochmeister von Marienburg” „Der Burggraf von Nürnberg”.

Gisela, królowa niemiecka i cesarzowa rzymska, córka Hermana II, ks. Szwabii. Po śmierci pierwszego swego męża, saskiego hrabi Brunona, wyszła (ok. r. 1007) za hrabiego Ernesta Babenberskiego, który w r. 1012 został ks. Szwabii. Owdowiała powtórnie w roku 1015; w r. 1016 wyszła za hr. frankońskiego Konrada, który w r. 1024 pozyskał koronę niemiecką; wraz z nim koronowana była w Rzymie jako cesarzowa, w r. 1027. Wywierała znaczny wpływ na rządy Konrada; starała się utrzymać zgodę między nim -i swym synem z drugiego małżeństwa, zuchwałym Ernestem II Szwabskim. Przyłączenie Burgundyi do Niemiec jest też po części dziełem G-i. Jako córka Hermana II Szwabskiego i ks. burgundzkiej Gerbergi, siostry ostatniego króla Burgundzkiego Rudolfa III, wymogła na tym ostatnim, że wyznaczył swym następcą jej męża Konrada. Większy wpływ jeszcze wywierała na sprawy kościelne: większość biskupstw i ważniejszych opactw obsadzić zdołała ludźmi, którzy posiadali jej zaufanie. Po śmierci Konrada II (1039) wpływ jej znacznie zmalał; ze swym synem, królem Henrykiem III, który nie był jej bynajmniej powolny, wdawała się nieraz w spory, zwłaszcza z oka-zyi polityki kościelnej, i niezawsze z nich wychodziła zwycięsko. Zmarła 15 lut. 1043 r.

Giselbert, ks. Lotaryngii (mniej - więcej od r. 915); jak i ojciec jego, Reginar, starał się u-trzymywać położenie niezależne pomiędzy za-chodniem państwem Franków i Niemcami. Od Franków zabezpieczył się, korzystając z zamieszek, które wybuchły za panowania Karola III Prostaka, i popierając króla niemieckiego, Henryka I; ten ostatni zmusił go jednak do uznania swego zwierzchnictwa (925). W ten sposób Lotaryngia, która oddzieliła się była po śmierci cesarza Arnufta, wróciła do Niemiec. G. ożenił się z córką Henryka Gerberga: w r. 936 podczas koronacyi swego szwagra, Ottona I, w Akwisgranie, należał do liczby książąt, którzy pełnili urzędy dworskie. Gdy jednak książęta prawego brzegu Renu powstali przeciwko Ottonowi I i brat króla,

N.

uczony i gruntowny znawca języków staroskandynawskich i literatury (1808 w Langamyri na Islandyi — f 1891 r. w Kopenhadze). R. 1831 wstąpił na uniwersytet w stolicy Danii, zrazu na wydział prawny, potem wszakże oddał się studyom germanistycz-nym i językoznawczym. W 1848 powołano go na lektora, w 1862 na profesora języków staroskandynawskich, złożył wszakże ten obowiązek w r. 1886. Z pism jego zasługują na uwagę: oparty na najdawniejszych rękopisach, podręcznik krytyczny do nauki języka staro-islandzkiego („Uni frumporta islenzkiar tungu i fornóld”, 1846), oraz duńsko-islandzki słownik (1851), jedyny, dotąd używany; dalej (niedokończone) „Altnordische Formen Lehrer” (1858), oraz wydania rozmaite utworów islandzkich („Gislasage” 1849; „Niala” 1875—79, 2 tomy), jako też dzieło pośmiertne „Udwald af oldnor-

Henryk, otwarcie walkę z nim rozpoczął, G. połączył się z powstańcami. Wraz z ks. Fran-konii, Eberhardem, przeszedł Ren pod Andernach (939); tam ich napadli stronnicy Ottona, hrabiowie Udo i Konrad, i na głowę pobili. Uciekając z pola bitwy, G. utonął w Renie. Po jego śmierci Lotaryngia została do Niemiec przyłączona.

Giselher, najmłodszy z królów burgundzkich w pieśni Nibelungów; jest to postać historyczna, w „Lex Burgundionum” nazywa się Gislaha-rius. Według podania był ulubieńcem swej siostry, Krymhildy, i dzieckiem jeszcze w chwili śmierci Zygfryda. Pomimo to i jego dosięgła zemsta siostry: w walce na Etzelburgu padł z ręki Amelunga Wolfhartą.

Gisernia, ob. Lejnia.

Giskon, wódz kartagiński w III w. przed Chr. (f około r. 239). Odznaczył się w pierwszej wojnie punickiej, w której walczył pod Hamilkarem Barką. Po zawarciu pokoju w r. 241 Hamilkar oddał mu komendę nad całem wojskiem, rozkazując odprowadzić je do Kartaginy. G. wysyłał wojska zaciężne niewielkiemi oddziałami do Afryki, polecając rządowi karta-gińskiemu płacić im żołd i rozpuszczać ich w miarę jak przybywać będą. Rząd jednak był tak nieostrożny, że dał im się zebrać w większej ilości i chciał im wtedy wypłacić mniej, niż im się należało. To zmniejszenie żołdu wywołało bunt w skrzywdzonem wojsku; 20 000 tysięcy najemników zajęło Tunis, o kilka mil od Kartaginy, i zaczęła się wtedy długa, z niezwykłem okrucieństwem z obu stron prowadzona, wojna domowa. Rząd kartagiński chciał zrazu zażegnać burzę i, licząc na popularność G-a, wysłał go do buntowników, by im zapłacił, co się należało; było już jednak za późno. Buntownicy, za radą swych przywódz-ców, Spendiusa i Mathona, uwięzili G-a wraz z jego świtą i zabrali pieniądze przez niego przywiezione. Wojna trwała już dwa lata i Kar-tagińczycy, pod komendą Hainilkara Barki, zaczęli odnosić pewne korzyści nad buntownikami; zaniepokojeni tern ich przywódzcy, Spendius i Mathon, chcąc wszelką zgodę z Kartaginą u-czynić niemożliwą, postanowili popchnąć żołnierzy do zamordowania G-a i jego świty. Na wniosek Galla Autoritusa G-a i jego 700 towarzyszów skazano na śmierć i przed śmiercią okrutnie torturowano. Wypadki te opisał Poli-biusz; posłużyły też one za tło dla słynnej powieści G. Flaubert’a „Salammbô”.

Giskra Karol, austryacki mąż stanu 1820 — f 1879), po ukończeniu studyów prawnych w Wiedniu został suplentem na katedrze prawa państwowego w uniwersytecie wiedeńskim. W r. 1848 był posłem do parlamentu frankfurckiego, później przez krótki czas mieszkał w Rossyi, a w r. 1860 osiadł w Bernie. W r. następnym, jako poseł na sejmie krajowym i w radzie państwa, popierał germanizacyjną politykę Schmerlinga, występując zaciekle przeciw Czechom, którym wszelkich praw odmawiał. Nienawiść jego ku żywiołowi czeskiemu uwydatniła się tamże i wtedy, gdy podczas okkupacyi pruskiej był burmistrzem m. Berna. W r. 1867 został prezesem rady państwa, a wkrótce potem ministrem spraw wewnętrznych; na tein stanowisku nieustannie pracował nad stłumieniem oppozycyi czeskiej, a więc zakazywał wszelkich zebrań politycznych, nakładał kary na czasopisma czeskie, a ich redaktorów skazywał na więzienia, wreszcie ogłosił stan oblężenia w Pradze i namiestnikiem Czech zamianował surowego generała Kollera. Taka działalność jego była potępiona przez mniejszość ministrów w gabinecie Taaffego; mimo to G. utrzymał się na stanowisku i w dalszym ciągu nie odstępował od swej polityki wrogiej względem Czechów. W r. 1870 wystąpił z ministeryum i z Herbstem utworzył oppozycyę przeciw Ho-henwartowi, usiłując wciągnąć do niej Węgrów. Należąc do różnych instytucyj i towarzystw finansowych w Austryi, zyskał wielki wpływ na sprawy finansowe państwa. W r. 1872 przemawiał energicznie przeciw projektowi zwiększenia budżetu wojskowego, czem naraził się cesarzowi i stracił zaufanie wielu swoich dawniejszych stronników. Ostatni raz występował publicznie w 1877 i 1878 r. przeciw polityce wschodniej Andrassego.

Grisl Illugason, skald islandzki (* ok. 1078). Przodkami jego byli: Erp Lutande, Brage Gamie i Tind. Odziedziczył po nich talent poetycki: to też, gdy zabił jednego z panów norweskich, mordercę swego ojca, ocalił swe życie, układając poemat na cześć króla norweskiego Magnusa Berfoeta. Monarcha ten umieścił go w swojej straży przybocznej i dał go, jako głównego zakładnika, królowi irlandzkiemu Myrkiartanowi. Po odzyskaniu wolności G. wrócił do Islandyi i w pięknym poemacie uczcił pamięć króla Magnusa.

Gislason Konrad

wych.

szarda Lwie serce nad Francuzami r. 1195.

1847):

d.

diske skjaldekwad” (Kopenhaga 1892). — Por. nekrolog przez Finnura Jorissohna w „Arkiv för nord, filol.”.

Gismondyn (Zeagonit) — minerał jednoskośny naśladowczo tetragonalny, posiadający według Thugutta skład i budowę chemiczną

8Ca Al₂ Si₃ O₁₀. 3K₂ Ala Si₃ O₁₀. 55H₂0; jest on jednym z produktów wietrzenia nefelinu (8Na₂ Al₂ Si₃ O₁₀.4Naa Al₂ 0₄. 3K₂ Al₂ Si₃ O₁₀), ciekawy z tego względu, że posiada w swym składzie tylko jeden z pierwiastków rodników nefelinu. Znajdowany na Wezuwiuszu, w Capo di

Bove, Giessen, Löbau w skałach nefeliuo-

z. w.

Gisors, miasto w departamencie francuskim Eure, obwodzie Les Andelys, nad rz. Apte (prawy dopływ -Sekwany), o 55 kim. (mniej więcej) odległe na półn.-zach. od Paryża, krzyżownica dróg żelaznych zachodniej i północnej. Kościół, zwaliska zamku, teatr, wyroby żelazne, tkackie; 4 045 m-ców (1891). Spotkanie Henryka II angielskiego z Filipem II Augustem francuskim pod starym wiązem w r. 1188; zwycięstwo Ry-

w. J.

Gisors (de), rodzina architektów francuskich. Najstarszy z nich, Jakób Piotr de G., był uczniem Boullée’go, w r. 1779 otrzymał pierwszą nagrodę za projekt Muzeum Sztuki. — Aleksander Jan Baptysta Gwido de G. (* w Paryżu 20 wrześ. 1762—f tamże 16 maja 1835 r.) był prawdopodobnie bratem poprzedniego. Uczeń Sevestre’a i Chalgrin’a. Wzniósł salę sejmową w pałacu w Tuileryach i salę zebrań dla Rady Pięciuset w pałacu Burbonów; zbudował opactwo w Grenelle, kościół św. Wincentego w Mâcon, kilka wyższych szkół w Paryżu i wiele innych gmachów. Piastował liczne urzędy; w r. 1831 został nadwornym budowniczym króla Ludwika Filipa.—Henryk Alfons Gwido de G., synowiec poprzedniego (* w Paryżu 3 września 1796—f tamże 17 sierpnia 1866). Uczeń swego stryja i Persier’a. Podróżował po Włoszech i czas jakiś spędził na Korsyce. Po powrocie do kraju został budowniczym miejskim w Paryżu, gdzie rozwinął wielką działalność; budował kliniki w szkole lekarskiej, amfiteatr w gmachu Obserwatoryum; powiększył pałac de Brosse i zaprowadził w nim liczne zmiany. W r. 1856 został mianowany członkiem Akademii Sztuk Pięknych, a w kilka lat później prezydentem tej Akademii. Zostawił cenną monografię Pałacu Luksemburskiego (Paryż

Konst. Woj.

Gisquet Henryk Józef (* w Vezin 14 lip-ca 1792—f w Paryżu 23 stycznia 1866 r.). Poświęcił się zrazu handlowi, był urzędnikiem w banku braci Périer; później stał się jednym z kierowników tej instytucyi. W 1825 założył bank własny, później rafinadę cukru i olearnię. W wolnych chwilach zajmował się polityką. Należał do towarzystwa „Aide-toi, le ciel t’aidera”, brał udział w rewolucyi lipcowej jako pułkownik w sztabie generała Dubourg’a; wkrótce jednak skompromitowała go sprawa o zakup karabinów dla rządu, zapłaconych bardzo drogo w jednej z fabryk angielskich i niezdatnych do użycia. Gazety rozmazały sprawę tych karabinów („les fusils Gisquet”) i uległy za to prześladowaniu ze strony nowego rządu. Dnia 14 października 1831 r. G. otrzymał nominacyę na prefekta po-licyi; na tern stanowisku odznaczył się prześladowaniem demokratów i energicznem tłumieniem rozruchów ulicznych. G. jest autorem osławione-rozporządzenia, nakazującego lekarzom, chirurgom i aptekarzom, aby w przeciągu 24 godzin zawiadomili policyę o nazwiskach rannych, którzy wzywali ich pomocy. Podczas epidemii cholery okazał G. dużo odwagi i poświęcenia. Stał się jednak tak niepopularnym, że musiano mu odebrać urząd (1836), powołując jednocześnie do Pady stanu. W Izbie, wbrew oczekiwaniu, wystąpił przeciwko ministeryum i zażądał zmniejszenia funduszów sekretnych. W r. 1838 został wplątany w nieczystą sprawę o przedajność; gazetę „Messager”, która na niego napadła, sąd wprawdzie skazał na karę pieniężną, G. musiał jednak ustąpić z Pady stanu. Odtąd zajmował się już tylko handlem. Ogłosił drukiem: „Mémoires” (1840, 4 tomy) i ,,1’Egypte, les Turccs et les Arabes” (2 tomy, 1848).

Gissa Jan, poeta łacińsko-polski XVI wieku (* 1571 r. w Warszawie), zmarły w młodych latach. Ucząc się w Akademii krakowskiej, napisał dwie piękne poezye łacińskie, drukowane tamże 1588 r.: elegie na zgon króla Stefana Batorego i na wjazd do Krakowa królowej Anny.

Gissa I. Herb polski z nadania. Na tarczy w polu srebrnem, nad dwiema rzekami błę-kitnemi, wężykowato równolegle wpoprzek tarczy płynącemi, lew czerwony wlewo. Nad hełmem w koronie szlacheckiej lew czerwony wlewo. Nadany 26 lutego 1519 roku Tidemanowi Gyse y. Gise, mistrzowi sztuk, kanonikowi i ofi-cyałowi warmińskiemu, oraz braciom jego i siostrom, z ojca Alberta Gdańszczanina pochodzącym. Oprócz Gisów v. Gizów herbem tym pieczętują się jeszcze rodziny: Fossowiczów, Kobos-ków, Luceńskicli, Taubnekerów i Tumberge-rów-Nowowiejskich.— Źródła: „Metryka kor.” 34f. 16, Niesiecki „Herb. urz. Kr. Pol.”; Borkowski, Polaczek, Piekosiński.

Gissa II. Herb polski, odmiana Gissy I. Na tarczy w polu srebrnem, nad trzema pasami błę-kitnemi, równolegle wpoprzek tarczy położone-mi, lew czerwony wprawo. Nad hełmem w koronie szlacheckiej lew czerwony wprawo. Ła-bry z prawej strony błękitne, a z lewej czerwone, podbite srebrem. Herbem tym pieczętują się rodziny Gissów v. Gizów, Giżowskich i Gi-

żyńskich.—Źródła: Hefner „Wappenbuch des rodzina Giesche v. Giesse, z której Mikołaj o-blühenden Adels von Galizien”; P ol acz e k; Akta trzymał indygienat w 1652 roku, a Aleksander, i pnpiery rodzinne.    D- J Jan, Jakób i Franciszek w roku 1673, ze spol-

! szczeniem nazwiska na Gisse.— Źródła „Vol. Legum” IV f. 386 i V f. 128; Siebmacher (VI, 8); Ostrowski „Księga herbowa rodów polskich”. D-

•'!

Fig. 30. (îissa. I.

1 ig. 31. Gissa II.

Gissa III. Herb polski z nadania. Na tarczy w polu błękitnem mur we trzy blanki. Nad nim trzy gwiazdy złote sześciopromienne. Podług Niesieckiego nadany mieszczańskiej warszawskiej rodzinie Gissów za Zygmunta Augusta. Oprócz Gissów herbem tym pieczętuje się jeszcze rodzina Gionińskich, wylegitymowana w latach 1835 — 1857 w gubernii Kowieńskiej. — Źródła: Niesiecki, Polaczek, Siebmacher (VI 8, III 8); Nagrobek w katedrze św. Jana w Warszawie.

Fig. 32. Gissa HT.

D.

Gisse v. Giesche. Herb polski z indygiena-tu. Na tarczy ściętej w polu górnem, dwudziel-nem, z prawej błękitnem—trzy gwiazdy sześciopromienne złote, dwie i jedna, z lewej błękitnem —lew złoty, w polu zaś dolnem, srebrnem, mur czerwony z bramą o trzech basztach. Nad hełmem, w koronie między dwoma skrzydłami—

. jrX

ges

W.

Fig. 32, Gisse (herb).

pół charta w złotej obroży. Labry z prawej strony błękitne, z lewej czerwone, podbite srebrem. Herbem tym pieczętuje się westfalska

Gitara (franc. Guitare, włos. Chitarra, hiszp. Guitarra), instrument muzyczny strunowy, którego początek ginie w pomroce dziejów. Przyniesiony przez Arabów do Hiszpanii, rychło wszedł w użycie we wszystkich krajach Europy. G. ma 6 strun, strojonych w E, A, d, g, h, e, rozciągniętych na szyjce długiej, zaopatrzonej w bunty (listewki wpoprzek szyjki idące, kościane lub metalowe, wskazujące miejsca półtonów). Nuty pisze się oktawą wyżej, na jednej pięciolinii, w kluczu wiolinowym. Istnieje kilka odmian G-y; wszystkie jednak ‘niewiele różnią się w budowie. G. wyszła z użycia dopiero w wieku bieżącym. Głównem jej zadaniem było towarzyszenie do śpiewu (we Włoszech towarzyszy mandolinie, prowadzącej zwykle me-lodyę poważną, czy taneczną), miała wszakże i wirtuozów znakomitych. Z gitarzystów polskich najbardziej wsławili się: Bobrowicz (księgarz i wydawca w Lipsku), który brał nawet udział w koncertach Gewandhausu lipskiego;

Szezepanowski i Kordecki.

A. Pol.

Gitedzetynian, herb polski, ob. G ucz y. GithagO, ob. Agr oste mm a.

s. s.

Gitiadas, rzeźbiarz i poeta grecki z VI w. przed Chr. Przypisują mu wykończenie budowy świątyni Ateny Poliuchos i przyozdobienie jej posągiem tej bogini oraz bronzowemi płaskorzeźbami, przedstawiaj ącemi: Prace Heraklesa; Hefaistosa, oswobadzającego matkę swoją; Narodzenie Ateny, i inne. G. słynął także jako poeta; tworzył hymny w dyalekeie doryckim, między innemi, hymn na cześć Ateny.

Gitschin, ob. Jićin.

W. J.

Giudecca, wyspa, wchodząca w skład miasta Weneeyi, na stronie połudn.-zachod., oddzielona od miasta za pomocą Canale délia G.; dawniej : dzielnica arystokracyi, obecnie—rękodzielników t i rybaków.

i Giudici Carlo Maria, malarz, rzeźbiarz i budowniczy włoski (* 1723 w Viggin—f 1804 w Medyolanie). W 1760 G. otworzył w Medyo-lanie szkołę sztuk pięknych, w której study a z natury i badanie świata klasycznego przeważały. Obrazy G-a o dobrym kolorycie, przypominają Guido Reniego, który służył antorowi za pierwowzór. Dzieła G-a widzieć można głównie w Medyolanie: w katedrze są jego piękne płaskorzeźby, a w kościele św. Franciszka plafon

z jego freskami.

s. s.

Giudici Wiktoryusz (* w r. 1809 w Nes-so nad jeziorem Como—f w Rzymie d. 3 października r. 1887), zasłużony lekarz wojskowy włoski. Do nauk zawodu swego przykładał się

Giugliano

oc

(t. VI, str. 820).

Giugliano, miasto we włoskiej prowincyi Neapolitańskiej, obwodzie Casoria, przy linii tramwajowej Neapol G.; U 748 mieszkańców

w. J.

s. s.

1824—25; T. II, str. 572).

W Pawii; otrzymawszy tamże w r. 1842 dyplom doktorski,’ został w roku następnym assystentem szpitalnym w Como, w r. zaś 1848 lekarzem miejskim; w tymże roku należał do powstania przeciw Austryi i wstąpił, jako ochotnik, do wojska zbieranego przez rząd tymczasowy lom-bardzki, dosłużył się w niem wkrótce stopnia podporucznika; po rozbiciu wojsk tych przez Austryaków schronił się do Piemontu i wstąpił w r. 1849, jako chirurg wojskowy, do służby sardyńskiej. Gdy w r. 1855 Sardynia przyłączyła się do Francyi i Anglii, wysłany był z wojskiem, jako lekarz pułkowy, do Krymu i odznaczył się pod Sewastopolem w czasie panowania między oblegającymi cholery, duru i biegunki krwawej. Podczas wojny włoskiej w r. 1859 posunięty był na lekarza pułkowego klasy I; w r. 1862 drogą konkursu otrzymał stopień lekarza dywizyi i zarząd szpitala wojskowego w Medyolanie. W r. 1866 służył znów w polu, jako naczelnik ambulansu dywizyjnego, po wojnie zaś powrócił na stanowisko poprzednie do Medyolanu. Gdy w r. 1870 Włosi zajęli Rzym, powierzono mu tamże zarząd głównego szpitala wojskowego; w r. 1873 otrzymał stopień podpułkownika, w 1875 pułkownika, na-koniec w r. 1887 generała brygady w służbie zdrowia, równocześnie został też inspektorem komitetu zdrowotnego wojsk włoskich (Comitato di sanità militare) i wkrótce potem umarł nagle. Pomimo licznych zajęć w służbie pióra nie zaniedbywał; najpoważniejszem dziełem jego jest „II microscopio e sue applicazioni agli studj medici” (Medyolan 1870); przełożył też kilka dzieł lekarskich z języka niemieckiego.— Por. „Biograph. Lexikon hervorragender Aerzte”

Dr j. p.

(1881).

Giuliani Jan Chrzciciel (Giam battis ta), historyk literatury i filolog włoski, słynny komentator i wydawca dzieł Dantego (*    1818

w Canelli w okręgu Asti — f 1884 we Floren-cyi). Wstąpiwszy do stanu duchownego, zajmował się gorliwie matematyką i wykładał ją w różnych szkołach włoskich; wydał nawet „Trattato elementare di algebra” (Lugano 1841). W 1843 udał się do Rzymu i odtąd poświęcił się wyłącznie badaniu pism Dantego i należał do pierwszorzędnych jego znawców. W 1847 został profesorem uniwersytetu gienueńskiego, gdzie wykładał filozofję moralną, następnie kra-somówstwo kościelne. Od r. 1860 prowadził wykłady o Dantem w Istituto degli studj su-periori we Florencyi. Dzieła jego: „Saggio di un nuovo commento della Commedia di Dante” (Gienua 1845), „Alcune prose” (Sawona 1851), „Le norme di commentare la Divina Commedia” (1856), „Metodo di commentare la Divina

Commedia (1856, wyd. 2-e 1861), „Delle be-nemerenze di Dante verso l’Italia e la civiltà” (Florencya 1860), „La vita nuova e il Canzo-niere di Dante” (tamże 1863, wyd. 3-e 1883), „II Convito di Dante reintegrato nel testo con nuovi commenti” (1878—1882, 2 tomy), „La Commedia di Dante raffermata nel testo giusta la razione critica e l’arte dell’ autore” (1879). Główne dzieło jego, tj. komentarz systematyczny do «Komedji» Dantego, nie było dotąd ogłoszone, znane jest tylko z próbnych urywków.— W związku z badaniami nad Dantem pozostają prace G-ego: „Lettere sul vivente linguaggio della Toscana” (Turyn 1858, wyd. 3-e Florencya 1865) i „Moralità e poesia del vivente linguaggio toscano” (Bolonja 1869, wyd. 3-e Florencja 1873); nadto „Arte, patria e religione” (Flor. 1870). Jako nowelista zwrócił na siebie uwagę zajmującą pracą p. t. „Tre vittime del lavoro”.

Griuliano Barto lommeo, współczesny malarz włoski, rodem z Włoch północnych (Susa), profesor akademii medyolańskiej. Główne prace jego są: Faust i Małgorzata, Parisina, Trudne przejście, Kobieta pijąca (1866).

G-iulio Karol Stefan Jan Mikołaj, baron (* w San Giorgio dnia 6 grudnia r. 1757—f w Medyolanie w r. 1815), lekarz i fizyk. Wykształcił się w Turynie i zostawszy tamże w r. 1784 doktorem medycyny, otrzymał w r. 1789 nadzwyczajną, w r. zaś 1791 zwyczajną katedrę anatomii; w r. 1794 tamtejsza akademia umiejętności powołała go na członka swego. Gdy wojska fraucuskie zajęły Piemont, przyłączył się z zapałem do stronnictwa republikańskiego i czynny miał udział w przewrotach politycznych ówczesnych; następnie, gdy Suwo-row wkroczył do Włoch, zmuszony był schronić się do Nizzy, gdzie odznaczył się bardzo, jako lekarz, w walce z chorobami uagminuemi, wówczas w stronach owych panującemi. Po powrocie do Piemontu został członkiem kommis-syi rządzącej, a gdy w Turynie otworzono przekształconą szkołę lekarską, otrzymał w niej katedrę fizyologii. W r. 1804 był prefektem departamentu Sesia; w r. 1809 Napoleon zaszczycił go tytułem barona. Główną zasługę naukową jego stanowią prace doświadczalne nad gal-wanizmein, podejmowane po największej części wspólnie z Franciszkiem Ross im; oni obaj też pierwsi zaczęli stosować elektryczność galwaniczną w lecznictwie. Wykaz prac jego, pisanych po włosku i po francusku, znaleźć można w „Biografia medica piemontese” (Turyn

Dr j. p.'

Giulio Romano, malarz włoski, ob. Romano Giulio.

Giunta, malarz włoski z XIII wieku. G. by^ głową szkoły pizańskiej, która już w pierwszej połowie XIII stulecia torowała drogę przyszłe-

11

Rnoykl. Powij. Ilustr. Zeaz, 194. T. XXV.

1885).

cił G. Wołoszczyźnie.

Giusti, rodzina malarzy włoskich ze szkoły florenckiej, którzy w ciągu XVII i XVIII w. uprawiali malarstwo przeważnie pejzażowe. I tak, Antoni (* 1624—f 1705) malował portrety, pejzaże i zwierzęta; Feliks (rodem z Pistoi w połowie XVIII w.) malował pejzaże, w któ rych malowaniu przewyższył go o wiele jeszcze brat jego Jakób. Najbardziej z nich znanym był Jerzy (* 1732 w Pistoi), uczeń Seblonca i Batoniego. Malował on obrazy religijne dla kościoła św. Witalisa w Rzymie, a także i historyczne. Pozostawił w miniaturowem odtworzeniu główniejsze zabytki z Muzeum Kir-chera.

mu, świetnemu rozwojowi malarstwa włoskiego. Freski G-y w dolnej bazylice św. Franciszka w Assyżu mogły rzeczywiście posłużyć, jak tego domyślają się niektórzy autorowie, za wzór, a przynajmniej za punkt wyjścia dla Giotta (ob.) przy tworzeniu wielkiego cyklu obrazów jego z życia św. Franciszka w górnej części tej bazyliki. Przypuszczają powszechnie, że sceny z Męki Chrystusa i z życia św. Franciszka, malowane al fresco na ścianie podłużnej nawy bazyliki podziemnej, oraz zdobienia z liści i z figur geometrycznych na sklepieniu, dziś prawie zupełnie już zatarte, były dziełem G-y. Jemu również, a po części uczniom jego, przypisać należy dalsze ozdoby architektoniczne w tejże bazylice, a także dwa Ukrzyżowania, pięć scen apokaliptycznych, pięć scen Śmierci i Wniebowzięcia Matki Boskiej, pięć scen z życia świętych apostołów Piotra i Pawła, oraz wyżej pod samem sklepieniem majestatyczne postacie aniołów i dalsze sceny apokaliptyczne. Krytyka nowsza przyznaje autorstwo wymienionych fresków G-cie, wbrew twierdzeniu Vasa-rego, przypisującemu większą część ich Cima-buemu (ob.) We freskach tych uderza przede-wszystkiem właściwa proporcya, zachowana w członkach ciała ludzkiego, umiejętne wydobywanie efektów dramatycznych i uwydatnienie życia—cechy, które tak wysoką wartość nadają scenom z życia św. Franciszka, roztoczonym na ścianach tejże bazyliki, w górnej jej części pod koniec tegoż wieku. G-cie przypisują także malowane krucyfiksy, dwa w kościołach pizańskich (San Ranieri i S. Leonardo) i jeden w Santa Maria degli Angeli w Assyżu. Głównie jednakże słynął G., jako znakomity dekorator; na nieszczęście freski jego w tym charakterze w kościele San Piero in Grado, na drodze pomiędzy Pizą i Liwurno, zbyt są zniszczone, aby mogły dać miarę jego twórczości artystycznej pod tym względem.—Porów. Crowe i Cavalcaselle „Sto-ria della Pittura in Italia” fi875, t. I, R. V), Thode „Franz von Assisi u. die Anfänge der Kunst der Renaissance in Italien” (Berlin

s. s.

Giunta (Giunti, po hiszp. Junti, Junta albo J un eta, zwani też Z on ta), rodzina drukarzy z Florencyi, gdzie znana już jest w w. XIV. Luc a Antonio G., który był zrazu księgarzem we Florencyi, przeniósł się w r. 1480 do Wenecyi i tam w r. 1510 założył własną drukarnię, która po jego śmierci (1537) przeszła w ręce syna jego, Tomasza, pod firmą „Haeredes L. A. de G.” i istniała do r. 1057. Ponieważ drukarnia ta prowadzona była wyłącznie dla zysku, przeto roboty jej stoją daleko niżej od prac Manuccich. Jedynym pięknym drukiem jej są dzieła Cycerona, wydane przez Vietoriusa (1534).—Filippo G., brat Łukasza Antoniego, założył drukarnię we Florencyi i pierwszem jego wydawnictwem

były „Zenobii proverbia” (1497); po śmierci Filipa (1517) prowadzili drukarnię synowie jego: Bene netto i Bernard o, i ich spadkobiercy do r. 1623. Wydawnictwa ich pod względem druku i papieru stoją niewiele niżej od prac Manuccich; zwane giunti nami lub junt i nami, poszukiwane są przez bibliofilów. Wydali też niejeden piękny druk na pergaminie. Znacznie gorsze są wydawnictwa Jacopo de G. w Lionie (firma istniała 1520 —1592). Inni G. mieli drukarnie w Burgos, Salamance i Madrycie.

Grilirgevo (Dżurdżewo, Giurgiu), gł. m. obwodu Vlasca, w Rumunii (na Wołoszczyźnie), naprzeciwko bułgarskiego Ruszczuku, kresowa stacya drogi żelaznej idącej z Bukaresztu. Kościołów 5, synagoga, urząd celny, trybunał, gi-muazyum, młyny parowe; w r. 1889 ludność wynosiła 12 559 m-ców (w 1895 około 16 000); za przystań dla większych okrętów służy Smarda (3 kim. poniżej). Po Galacu i Braile G. jest najhandlowniejszem miastem w Rumunii nad Dunajem: wywóz (pszenica, kukurydza, sól) w r. 1893 wynosił 11 milionów franków, wwóz (wyroby żelazne, tkaniny, węgle, cukier, chemikalia)— 20 milionów. Projekt mostu do Ruszczuku. G. założyli w w. XIV Wenecyanie, w r. 1426 objął cesarz Zygmunt, później zdobyli Wołosi, w w. XVI — Turcy. G., jako ważny punkt strategiczny, odgrywało nieraz wybitną rolę podczas wojen. Pokój w Adryanopolu (w 1829) przywró-

w. J.

s. s.

Giusti Józef (Giuseppe), znakomity poe-ta-satyryk włoski (* 13 maja 1809 w Monsum-mano, w Toskanii — f 31 marca 1850 we Florencyi). Uczył się naprzód w szkołach łacińskich Pistoi i Luki, następnie studyował prawo w Pizie. Osiadłszy we Florencyi, poświęcił się praktyce prawniczej, pracując w biurze adwokata Capoquadri. Usposobienie wrodzone ciągnęło go do poezyi, a silnie rozbudzone w nim uczucia patryotyczne zwracały jego twórczość w kierunku współczesnych dążeń politycznych. W r. 1835, z powodu śmierci cesarza austryackiego, Franciszka I, napisał pełną goryczy satyrę p.t. „Dies irae”, która, krążąc potajemnie w licznych odpisach, niezmiernie silne sprawiła wrażenie we Floren-

(Genua 1887).

Giustiniani, rodzina włoska, pochodząca, jak się zdaje, z Wenecyi. Znakomitsi członkowie tej rodziny, którzy wsławili imię G-ich w Wenecyi, Genui, Neapolu i na Korsyce, są uastępu-pujący: — 1) Le nar do G., poeta wenecki (* w Wenecyi ok. r. 1388—f tamże w r. 1446). Studya odbywał w Weronie i Padwie; później, jako członek senatu, odznaczył się zręcznością

cyi i w innych miastach włoskich. Odtąd szybko rosła sława młodego poety, który, powodowany najczystszym i rozumnie pojętym patryotyzmem, chłostał biczem swej satyry, nietylko wrogów ojczyzny, lecz także różne występki, zboczenia i niedorzeczności własnych rodaków. Jakkolwiek gorący zwolennik mchu narodowego i patryotycz-nego we Włoszech, nie podzielał wcale G. łączących się z nim aspiracyj radykalno-liberal-nych i surowo gromił w swych satyrach patetycznych krzykaczy wolności. Wszelako nadzieje 1847 r. napełniły go żywą radością; z zapałem powitał narodową walkę 1848 r.; ale zawody lat 1849 — 50 przyniosły mu bolesne rozczarowanie, które przyczyniło się do ostatecznego podkopania oddawna rozstrojonego zdrowia poety i przyśpieszyło przedwczesną śmierć jego. — Utwory G-ego pojawiły się za jego życia w dwóch zbiorach, z których pierwszy, ogłoszony 1843 r., zawiera poezye czysto-liryczne, drugi, z r. 1854 — poezye satyryczno-polityczne. Pierwsze wydanie wszystkich dzieł poety ogłoszone zostało po jego śmierci we Florencyi w r. 1852 p. t. „Versi” (powtórzone następnie z licznemi uzupełnieniami tamże w latach 1868 — 73). Wszystkie te zbiory składają się z pieśni i piosnek, których lekka i wdzięczna forma okrywa treść poważną, pełną uczucia i myśli głębokiej. Prostotą i wdziękiem stylu przypomina G. Berangera, ale nieskończenie go przewyższa powagą i energią natchnienia twórczego. Beranger był tylko miłym, ale bardzo płytkim, śpiewakiem współczesnego liberalizmu; G. należy do rzędu najgłębszych i najoryginalniejszych indywidualności twórczych całej poezyi nowożytnej. Jego satyra ma silny podkład liryczny, jego sarkastyczna ironia płynie z serca przepełnionego miłością ojczyzny i wznoszącego się w porywie uczuć szlachetnych do najszczytniejszych ideałów ludzkości. Z satyr G-ego najgodniejsze uwagi są: Gilotyna parowa, Bies irae, Koronacya, Na pierwszy kongres uczonych w Pizie, Memento, Na katar pewnego śpiewaka, a nadewszystko Toast Gi-relli, Gingiilino, Rezygnacya, Sant Ambro-gio, Kongres zbirów. — Listy G-ego wydał Frassi p. t. „Epistolario” (1859, wyd. 2-e Flo-rencya 1885); jego niezmiernie ważne „Memo-rie” (1845 — 49) ogłosił F. Martini (Medyolan

1890).—Por. G. Fioretto „Giuseppe G. e il suo tempo” (Werona 1877); G. Ghiverani „G. e i su-oi teinpi” (w czasopiśmie „Propugnatore” 1875). Leonardi „II Giusti lirico e il Giusti satirico”

w. G.

i wymową. Z pism jego zasługują na wzmiankę „Canzoni Strambotti d’amore.”— 2) Bernar-d o G., historyk wenecki, syn poprzedniego (* w Wenecyi w 1408—f tamże w 1489). W 19 roku życia był już senatorem i bardzo młodo wypełniać zaczął ważne missye polityczne. W r. 1474 mianowano go prokuratorem św. Marka, a w 1485 członkiem Rady Dziesięciu. Najorygi-nalniejszem dziełem jego jest: „De Origine ur-bis rebusque ab ipsa gestis historia.” Jest to pierwsza poważna próba historyi Wenecyi.—3) Orso G., admirał wenecki w w. XV. Odznaczył się w wielu wyprawach, ale w r. 1463, w wojnie z sułtanem Mohammedem II, nie zdołał zdobyć Mityleny, którą dwa razy oblegał. Niepowodzenie to tak go dotknęło, że zmarł wkrótce ze zmartwienia.—4) Paolo G. di Monigia, prałat i kommentator włoski (* w Genui r. 1444—f w Budzie w 1502). Mając lat 19 wstąpił do Dominikanów, został doktorem teologii i przeorem klasztoru św. Dominika w mieście rodzinnem. W r> 1484 był w Peruzyi, gdy wypędzono Genueńczyków z Państwa Kościelnego. Wrócił wtedy do ojczyzny i miewał tam kazania, na które tłumy napływały. W r. 1486 obrano go na prowincyała Lombardyi, a w trzy lata później papież Innocenty VIII mianował go mistrzem świętego pałacu; w 1494 ten sam papież zrobił go inkwizytatorem generalnym posiadłości genueńskich; w 1498 papież Aleksander VI zamianował go kommissarzem apostolskim i polecił mu przeprowadzić procesy licznych heretyków. Odznaczył się wtedy surowością: był jednym z tych, którzy skazali biskupa Piotra d’Aranda na więzienie dożywotnie, jako winnego judaizmu. W nagrodę za gorliwość papież zamianował go biskupem Scio i wysłał jako legata na Węgry. Jego kommentarze do biblii, które w swoim czasie cieszyły się wielkiem powodzeniem, nie doszły do potomności.—5) Ago-stino G., oryentalista włoski (* w Genui w 1470 r.—f 1536). W 14 roku życia wstąpił do zakonu Dominikanów, odebrano go jednak z klasztoru za pozwoleniem doży i wysłano do Walencyi w Hiszpanii. Nepohamo-wana żądza uciech ściągnęła na niego ciężką chorobę, wskutek której powziął myśl przywdziać znów habit dominikański, co uskutecznił w r. 1488. Oddał się studyom nad językami greckim, arabskim i hebrajskim, zaniedbując teologię i obowiązki kaznodziei; zawiązał stosunki z wybitniejszymi uczonymi swego czasu, l zwłaszcza z Pico de La Mirandola. W r. 1514 zabrał się do wydawania biblii polyglotycznej. Mianowany biskupem Nebbio na Korsyce, brał udział w soborze Laterańskim (1516). Franciszek I, który był wtedy panem jego ojczyzny, wezwał go do Paryża i powierzył mu katedrę języka hebrajskiego w uniwersytecie; G. był pierwszym, który ten język w Paryżu wykładał. Po upływie lat pięciu wrócił do swej dyecezyi

i utonął w morzu podczas przepraw}⁷ z Genui do Kor- . żo niewydanych dotąd dokumentów. —11) Mar-syki. Zapisał miastu Genui swą bibliotekę, liczącą c antonio G., doża wenecki (f 1688). Obrany przeszło tysiąc tomów. — Z licznych prac jego do w r. 1684, po Luigim Contareno, połączył się najciekawszych należy „Psalterium hebraeum, z cesarzem Leopoldem, papieżem Innocentym XI graecum, arabicum et chaldaicum” (1516), dru- ; i Polską przeciwko sułtanowi Mohammedowi IV. kowane na ośmiu kolumnach, zawierających tekst hebrajski, przekład łaciński, Wulgatę, wersyę Septanty, wersyę arabską, parafrazę chaldejską po hebrajsku, jej przekład łaciński i scholie. G. miał zamiar wydać w ten sposób i Nowy Testament, ale ponieważ zdołał sprzedać ledwo ćwierć nakładu swego psałterza, zaniechał tego wydawnictwa. Z innych prac jego zasługuje na uwagę: „Castigatissimi Annali eon la loro copiosa tavola délia eccelsa e illustris-sima Republica di Genova, da Adeli e approbati scrittori” (1537). Te dzieje Genui, nieco fantastyczne z początku, stają się coraz wiarogo- ściśle, domyślne: trzymać się taktu. G. tempom dniejszemi w miarę zbliżania się do wspólcze- ściśle w takt; G. allegro —grać stale w ruchu snej autorowi epoki.— 6) Vicenzo G., prałat przez allegro wskazanem. i teolog (* na wyspie Chios, po włosku Scio,

Armia włoska, prowadzona przez Franciszka Mo-rosiniego, zdobyła wtedy wyspę Santa Maura, Peloponez i część Dalmacyi.—12) Laurenzio G., bibliograf włoski (* w 1761—f 1824). Wstąpił zrazu do wojska, później studyował prawo, które porzucił wreszcie dla historyi i literatury. Od r. 1803 był bibliotekarzem w Neapolu, wykładał też potem dyplomatykę w uniwersytecie tamtejszym. Ogłosił drukiem dużo monograHj, dotyczących miasta Neapolu, jego topograAi, historyi i bibliotek.

Giusto (włos.), wyr. muz., znaczy: wiernie,

A. Pol.

Orivarowie, plemię Indyan w Ecuado-rze, osiadłe na brzegach Rio Paule, dopływu Amazonki, oraz w lasach na wschodnim stoku Andów. Missyonarze dopiero niedawnemi czasy do ich krainy przeniknęli i założyli ognisko missyi swojej Gualaquizo. W „Annales de la propagation de la foi” z r. 1871 znajdują się ciekawe szczegóły o tern plemieniu. G. malują sobie ciało na czerwono i czarno; zapuszczają długie włosy i splatają je w długi warkocz, który zdobią piórami różnych ptaków. Hodują trzody nierogacizny, której mięsem się żywią, utrzymując się obok tego z myśliw-stwa i rybołówstwa. Język ich różni się od języka Qui oh u a, powszechnego śród Indyan

1519 r.—f 1582). Wstąpił do zakonu dominikanów i udał się na studya do Genui. Pozyskał względy generała zakonu, który wziął go z sobą do Rzymu, gdzie G. używany był do niektórych ważnych czynności. W r. 1558, po śmierci swego protektora, został generałem zakonu. W latach 1562 i 1563 brał udział w Soborze Trydenckim, zwiedził Hiszpanię i w roku 1566 wrócił do Rzymu. Papież Pius V użył go do tajnych układów z Filipem II. W r. 1570 zamianowano go prefektem kongregacyi Indeksu.

W zbiorze regulaminów zakonu dominikanów znajduje się niejedna z jego „Epistolae ency-clicae ad ordinem.” — 7) Orsatto G., poeta

i;

Grivet, miasto we francuskim departamencie Ardennów, obwodzie Rocroi, nad Mozą (most kamienny), stacya graniczna (względem Belgii) wschodniej drogi żelaznej; fortyAkacye (zwłaszcza fort Charlemont); 6 818 m-ców (1891); fa-brykacya ołówków, laku, wyrobów żelaznych i miedzianych, mydła.

Grivonne, miasteczko pod Sedanem, — ob. Francya w wojnie z Niemcami.

Grivors, miasto we francuskim departamencie Rodanu, obwodzie Liońskim, na prawym brzegu Rodanu, przy uściu do niego Gieru (prawego dopływu Rodanu) i równoległego do tej rzeczki kanału Givors, przy drodze żelaznej Lioń-skiej; zwaliska zamku, huty szklane, wielkie piece, warsztaty metalurgiczne, farbiernie i warsztaty tkackie; 10 098 m-ców (1891).

Givry, miasto we francuskim departamencie Saony i Loiry, obwodzie Châlon; przy drodze żelaznej Liońskiej; uprawa wina; 1 890 m-ców

w. J.

w. J.

(* w Wenecyi w 1538—f tamże 1603). Pozo- Ecuadoru Wschodniego, stawił zbiór „Rime”, wolny od opłakanej affek-tacyi ówczesnych poetów włoskich.—8) Pietro G., historyk wenecki w połowie w. XVI. Wiadomo, że był senatorem. Zostawił „Historia rerum venetarum ab urbe condita.” Do czasów dawniejszych kronika ta nie ma wartości, są w niej jednak ciekawe szczegóły o wypadkach bliższych, 1421 —1575.— 9) Pompeio G., generał i historyk włoski (* na Korsyce w roku 1569—f w 1616). Karyerę wojskową zaczął w Niderlandach, gdzie stracił rękę. Zastąpiono mu ją ręką mechaniczną, co mu zjednało przydomek „Ręki żelaznej.” Zostawił opis wojny we Flandryi, w której brał udział; Gamburini przetłómaczył tę pracę na łacinę i wydał p. t.

w. J.

„Bellum Belgicum.” 10) O raz i o G., kardynał i teolog włoski (* w' Genui—f w Rzymie 1649).

Należał do linii G-ich, którzy posiadali wyspę Chios, był jednak bardzo ubogi. Intelligencya jego zwróciła na siebie uwagę Urbana VIII, który go umieścił w bibliotece Watykańskiej. (1891).

Giwojte, wyraz puszczony w obieg przez T. Narbutta („Dzieje nar. litewskiego” I, 145 — 146), oznaczać mający węża, chowanego (według Stryjkowskiego) przy świątyni w Wilnie

W r. 1646 został kardynałem, później wielkim peniteneyaryuszem papieskim, wreszcie pierwszym bibliotekarzem Watykanu. Zostawił Hi-Storyę Soborów Florenckich, w której zebrał cju-

wiedź.

JL

Fig. 34. Giza (herb).

biskup warmiński, ob.

D.

Gizeh, prowiucya (Mudirieh) w dolnym Egipcie, po obu stronach Nilu; obszar—24 716 kim. kw., ludność—283 083 m-ców (1882), przeważnie koczujących beduinów. Dzieli się na cztery dystrykty. — G. m. w prowincyi G., na lewym brzegu Nilu, przy drodze do Siutu; w r. 1882 liczyło 11410 m-ców (w r. 1897 około 17 000). Most żelazny (406 m.) do przeciwległego Kairu, pałac wicekróla (muzeum starożytności egipskich), park. G. słynie leżącemi o 10 kim. od niego piramidami (Chufu, Chefren, Menkera) i Sfinksem.

wają lib en ery tern.

(„węże i gadziny za bogi mieli”, mówi kronikarz ten o Litwinach). Właściwie po litewsku giwate (dosłownie: żywina, coś żywego, od g i wuoj u—żyję) używa się eufemistycznie o wężach i żmijach, eufemistycznie zaś, czyli wymijająco, dlatego, że lud litewski dodziśdnia zabobonnie boi się płazów i nie lubi ich po imieniu nazywać, jak np. lud polski woli mówić diacheł, do korona, leśna suka itp., zamiast d y a b e ł, do pioruna, wilczyca i t. p. i jak Sabała mawiał „on”, zamiast niedź-

J. K.

Giza, herb polski z nadania. Na tarczy w polu czerwo-nem lampart barwy naturalnej, wspięty wprawo, w prawej łapie trzyma topór. Nad hełmem korona szlachecka. Nadany Ciszkowi dnia 12 marca 1631 roku.— Źródło: „Metryka koronna” ( ks. 178, str. 258).

Gize Tiedemann

G i e s e.

w. J.

Gizekit, nazwa mineralogiczna, stosowana przez niektórych autorów do kryształów fałszywych (pseudomorfoz) miki potasowej (muskowi-

tu) po eleolicie. Pseudomorfozy te inni nazy-

z. w.

Gizel Innocenty, rektor akademii Mohy-lańskiej w Kijowie. Urodził się w końcu XVI, lub na początku w. XVII w Prusiech polskich, w wyznaniu reforinowanem. Nie wiadomo, co go sprowadziło do Kijowa, gdzie przyjął wiarę prawosławną i wstąpił do zakonu w monasterze pieczarskim. Musiał już wtenczas nietylko się odznaczać wyższemi zdolnościami, ale i znaczny stopień naukowego wykształcenia posiadać, skoro na niego Moliyła zwrócił uwagę i wysłał go na studya do kollegium O. O. Jezuitów we Lwowie. Wróciwszy do Kijowa, został tam r. 1629 profesorem kollegium brackiego, w roku zaś 1640—rektorem kollegium w Hoszczy na Wołyniu; r. 1645/6 ihumenem monasteru brackiego w Kijowie i rektorem kollegium mohylańskiego; 1650 ihumenem monasteru św. Cyryla, 1652 — św. Michała, wreszcie 1656—archimandrytą Ki-jowsko-Pieczerskiej Ławry i na tym urzędzie życie zakończył r. 1683. — Co do jego stanowiska na Ukrainie, można powiedzieć bez przesady, że przez czas długi był jej moralno-umysło-wym przewodnikiem: brał czynny udział w wielu ważnych sprawach cerkiewnych; w polityce, po niedojściu do skutku Układu Hadziackiego, wystąpił już otwarcie i stanowczo jako promotor protektoratu moskiewskiego nad Ukrainą, oraz obioru cara na tron Rzeczypospolitej, chociaż zarazem zawsze stał mocno przy zachowaniu względem Moskwy autonomii cerkwi (metropolii) kijowskiej. Kiedy nareszcie przyszło do ugody w Andruszowie, przekładał carowi, żeby, pomimo zobowiązań, nie zwracał Rzeczypospolitej Kijowa. — W piśmiennictwie, któremu nie wiele się oddawał, G. znany jest jako autor pracy teologicznej p. t. „Mir z Bohom cze-łowieku”, poświęconej carowi Aleksemu Mich aj -łowiczowi i wydanej r. 1669, lecz zakazanej przez metropolitę moskiewskiego — oraz dzieła polityczno-prawnego „Sinopsis, iii kratkoje opi-sanije o naczale sławianskaho naroda i pierwych kijewskicli kniaziach do hospodara cara Fedora Aleksiejewicza”. Dzieło to, lubo poświęcone głównie Rusi południowej, zyskało jednak wielką i długotrwałą popularność nawet w Moskwie, mimo, że autor, wyliczając w niem wszystkich wojewodów kijowskich, zarówno katolików jak prawosławnych, nic nie wspomina o mniemanych niżowych obrońcach prawosławia, ani o ich sławnych hetmanach, a mówiąc (rzadko zresztą) o Polsce i Polakach, nie zdradza się bynajmniej z wrogiem dla nich usposobieniem. „Sinopsis”, wydana w Kijowie r. 1671 i przedrukowywana tamże 1674, 1678 i 1688 (dwa razy), a potem kilkakrotnie ogłaszana przez Akademię Petersburską, od r. 1718 do 1810 używana była w Rossyi jako podręcznik naukowy. Autor rzecz swoją zaczyna od Noego, mówi o Słowianach, potem o Azyi, Afryce i Europie, o Wielko- i Małoru-sach; w rozdziale o Włodzimierzu W-iin zamieszcza ustęp o słowiańskich bożkach (Perunie, Wo-łosie, Poświście czy Pochwiscie, Ładzie, Kupale); dalej prawi o wielkonocnem oblewaniu się wodą, o Koladzie, Osładzie, Chorsie, Dażbohu, Strybohu, Mokoszu i t. d. Szeroko rozpisuje się o dziejach Kijowszczyzny, o Dymitrze Dońskim, a kończy wyliczeniem wojsk moskiewskich i kozackich, przybyłych na obronę Kijowa od Tatarów. W r. 1823 „Sinopsis” wydana była ponownie w Kijowie, z dołączeniem spisu wielkich książąt, carów i cesarzy rossyjskich, wielkich książąt litewskich, królów polskich, udzielnych książąt ruskich, metropolitów kijowskich, chanów hordy wielkiej i Krymskich, wojewodów i kasztelanów kijowskich. — Prócz tego G. wydał P a-teryk pie czerski (żywoty świętych) z nie-

nie posiadają literatury, przetłómaczył na język Gizewiusz Herman Marcin Gustaw, po- , niemiecki „Życie i przygody Faustyna na Dodo-chodzący zapewne z polskiej familii Gizewskich, szach Dodosińskiego” (Skarbka), „Czerwoną Su-urodził się w Jansborgu (Johanninsberg) czyli j kienkę” (Czajkowskiego), „Pamiętniki Al. Radzi-Janowie, w Prusach Wschodnich, r. 1810, z oj- wiłła” i w. in., które albo umieszczał w czaso-ca rektora tamtejszej szkoły miejskiej, który go pismach niemieckich, w Prusach wschodnich wcześnie odumarł, pozostawiwszy w wielkim wychodzących, albo też drukował osobno; w r. niedostatku żonę z czworgiem dzieci. Matka zaś 1841 został głównym współpracownikiem, i siostra zajęły się wychowaniem Hermana, pisma literackiego „Slavische Jahrbücher”, wy-Uczęszczał on naprzód do tamtejszej szkoły dawanego w Lipsku przez tamecznego profesora żeńskiej, później do miejskiej, a na ostatku literatur słowiańskich, Jordana, i w niem gorli-kończył gimnazyuin w Ełku. W lat kilka udał wie propagandę swoją prowadził. Obok tego się na uniwersytet królewiecki i zapisał zaś walczył nieustannie przeciw germanizacyi na wydział teologiczny. Tam poznał 14-letnią Mazurów za pomocą szkoły i kościoła, szcze-panienkę, sierotę po obojgu rodzicach, troskli- gólniej przeciw, najszkodliwszemu pod tym wie wychowaną i bogatą. Panienka ta, Mazur- ' względem, radzcy szkolnemu, Rettigowi w Gom-ka rodem, czytała pilnie wszelkie opisy Polski binie. Otrzymawszy za pomocą swojego przy-i książki o dawnych dziejach ziemi swej ro- jaciela, proboszcza Sterna, urzędowe dokumentu, dziunej, obeznawała się chętnie ze spółczesnemi dowodzące nadużyć, jakich Rettig i inni radzcy dziejami narodu i tak się w tym narodzie rozmi- szkolni i urzędnicy dopuszczali się przeciw nau-łowała, że postanowiła pójść za mąż koniecznie czycielom i całym gminom polskim, opatrzył je tylko za Polaka. G. uległ jej wpływowi, uległ objaśnieniami i wydrukował w Lipsku p. t. „Die sympatyom, oddał się badaniu języka polskie- polnische Sprachfrage in Preusseu” i dalej zbie-go i przez to pozyskał jej rękę. Po ukoń- rał i drukował nowe dowody. Wyszły ich trzy ze-czeuiu kursów w r. 1835, wskutek odbyte- szyty i dzięki temu Rettiga przeniesiono do Sago do kaznodziejstwa konkursu w Oznawie, był ksonii, a nauczycielom wiejskim nakazano przy-installowany na posadę kaznodziei parafii poi- najmniej niektóre przedmioty wykładać w języ-skiej w Osterodzie. Od czasu objęcia tej po- j ku polskim. Gromił G. także nadużycia szlachty sady zaczął się szczerze i coraz więcej zajmo- j niemieckiej w postępowaniu z włościanami pol-wać i zapoznawać z ludem, językiem, piśmien- skimi, przez co wielu nieprzyjaciół przeciw so-nictwem i historyą polską. Podróż do Gdańska bie obudził. Lecz za to lud, którego bronił, zapoznała i zaprzyjaźniła go z Mrongowiuszem, który nietylko oświecał i umoralniał, ale też miejscowym kaznodzieją, a kilka następnych, od- i w potrzebach materyalnych wspomagał, był bytych do Warszawy, rozszerzyło jego znajo- ; mu calem sercem oddany, uwielbiał go, prawie mości pomiędzy literatami koronnymi: G. stał się ubóstwiał. Gdy się dowiedział w r. 1845, że apostołem polszczyzny w Prusiech i obroń- po śmierci pastora niemieckiego w Osterodzie cą Mazurów od germanizacyi. Oświecał lud opróżnioną po nim, nierównie intratniejszą od słowem i pismem w ojczystej jego mowie, ba- polskiej, parafię ofiarowano G-owi, to wyclio-dał język, dzieje i piśmiennictwo narodu poi- (lżącego z kościoła otoczył na cmentarzu i padł-skiego i innych słowiańskich. W tym celu zawią- szy na kolana, zaklinał, aby go nie opuszczał, zał korrespondencyę z Poznaniem, Wrocławiem, nie wiedząc, że on wcale o tein nie myślał; Lipskiem, Pragą itp. Zaczął zakładać bibliote- nie przyjął nawet ofiarowanego sobie miejsca kę i pisać rozprawy. Ułożył i wydał kilka ksią- superintendenta w Ełku. Niedługo wszakże żek i zbiór śpiewów dla szkół polskich i prze- ukochanym swoim pasterzem cieszyła się wier-drukował gockiemi czcionkami kilkanaście poi- na jego owczarnia. D. *28 kwietnia odbywały skich poezyj i powieści, dla użytku tamtejszego się w Osterodzie wybory deputowanego na sejm ludu, który łacińskiego druku czytać nie umie. do Berlina; G., mimo, że dwa dni przedtem Lecz najważniejszą jego pracą było wydawanie omdlał był przy ołtarzu i czuł się słabym, do-przez lat kilka czasopisma w Ełku, p. t. „Przy- wiedziawszy się o knowaniach śród Niemców, pościel ludu”, którem obudził Mazurów z kil- szedł na zgromadzenie wyborcze, mówił wiele, kowiekowego letargu, wywołał w nich poczucie głośno i z uniesieniem i został tknięty apoplek-godności i poszanowania swojszczyzny; podniósł syą. Odzyskawszy przytomność, musiał opuścić zamiłowanie mowy ojczystej, narodowych zgromadzenie przed skończeniem czynności i po-zwyczajów i obyczajów, zbliżył ich do pokrew- łożyć się do łóżka, z którego już nie powstał,

któremi odmianami i miał zamiar dopełnić „Cze- , nych im szczepów, oświecił pod względem mo-tji Minei”, czyli żywoty świętych greckich, ralnym, religijnym i politycznym. Z drugiej ku czemu zebrał nawet potrzebne materyały; strony usiłował oddziaływać na Niemców i pi-lecz dopiero przyjaciel jego, Dymitr Rostowski, , sywał często i wiele do dzienników niemiec-rzecz tę do skutku doprowadził. — Według Ale- j kich, występując stale w obronie Polaków, ksandra Jabłonowskiego z uzupełnieniem z Koja- ich dziejów i piśmiennictwa; aby zaś przekonać łowicza („Istorija ruskago samosoznanija” 1889), Niemców, iż są w błędzie, mniemając, że Polacy i Sawinicza w „Encykl. S. Orgelbranda”.

Gizowskie starostwo — Giżyccy.

(t. II i V).

Giżyccy, starożytny dom herbu Gozdawa, po przodkach osiadły na Wołyniu i Podolu, pochodzi od Krystyna (ob.), wojewody płockiego, hrabiego na Gozdawie i Giżycach. — Wincenty G., herbu Gozdawa, na Gozdawie i Giżycach, był w XV wieku marszałkiem udzielnych książąt mazowieckich. Ożeniony z Olech-ną, córką marszałka Scibora z Sąchocina, jak dowodzi tranzakcya w aktach metryki koronnej pod rokiem 1448. zostawił dwóch synów: Jana i Pawła. — Paweł (ob.), jak Niesiecki przywodzi, brat Wincentego, był biskupem płockim.—J an, dziedzic na Gozdawie, był synem marszałka Wincentego, jak poświadcza dział

Miał tę tylko pociechę, że doniesiono mu, iż został na deputowanego wybrany: ale nie sądzono mu było z innemi przedstawicielami ludu polskiego z Prus zachód., Górnego Szląska i W. Ks. Poznańskiego pracować w sejmie nad wyjednaniem dlań sprawiedliwszych i względniejszych zasad administracyi: d. 7 maja przezacny swój żywot zakończył, licząc zaledwie lat 38. Na pogrzeb jego mnogie rzesze ludu ściągnęły, przepełniły i dokoła obiegły kościół, nie dając przez cały tydzień drogich szczątków z niego poruszyć, modląc się i śpiewając polskie pieśni pobożne. Na zakończenie dodać jeszcze wypada, że, podobnie jak los Mazurów i Polaków, obchodziła G-a także ludność właściwa pruska. Razem z Nesselmanem w Królewcu pracował nad ułożeniem Słownika litewsko-nie-

mieckiego, w którym większa część między ludem zebranych wyrazów, zwrotów mowy, od niego pochodziła. Zbierał on również starannie pieśni, melodye, powieści i przysłowia śród mieszkańców tamecznych i część ich przesłał był K. Wł. Wóycickieinu, a większość pozostała z innemi rękopisami jego w Osterodzie; jaki zaś los je spotkał, nie wiemy.—Porówn. Artykuł C. Biernackiego w „Encyklopedyi S. Orgelbranda”; J. Bartoszewicz „Historya literatury”.

Gizowskie starostwo, ob. Grzowskie.

GiŻailka Barbara, córka mieszczanina warszawskiego, oddana w młodości do klasztoru, później stamtąd odebrana, po śmierci królowej Katarzyny była jedną z ulubienic Zygmunta Augusta. Podobna do Barbary Radziwiłłówny, umiała króla tak opętać, że, odpędziwszy od siebie dawną ulubienicę, Zajączkowską, powziął myśl zawarcia z nią małżeństwa. Gdy powiła królowi córkę, umocniła go w tein postanowieniu. Wieść o tern wywołała zmowę Firleja, Zborowskiego i Karnkowskiego: postanowili oni albo króla od myśli tej odwieść, albo Barbarę uprowadzić. Dowiedziawszy się o tern, wysłał Zygmunt Barbarę do Knyszyna, gdzie postanowił ją zaślubić, i wślad za nią udał się tam. W drodze zaniemógł, a przybywszy do Knyszyna, umarł. Po śmierci jego ślad Barbary ginie. Wiadomość o niej: Przeździecki „Jagiellonki”

Eug. B.

w metryce koronnej r. 1470, pomiędzy nim a bratem jego Pawłem, kanonikiem płockim, dopełniony. Zostawił syna Andrzeja.—Andrzej, syn Jana, wnuk Wincentego, był w XVI wieku kasztelanem rawskim. Zostawił trzech synów: Jana, Stanisława i Piotra.— Jan na Giżycach, kasztelanie rawski, ożeniony z Ciołkówną; jak dowodzi zapis 1550 r., miał trzech synów: Marcina, Stanisława i Andrzeja.—Marcin na Giżycach, syn Jana, wnuk Andrzeja, kasztelana rawskiego, jak poświadcza trauzakcya w grodzie warszawskim r. 1567, był stolnikiem gostyńskim. Ożeniony z Zofią Lasocką, miał czterech synów: Mikołaja, Anzelma, Aleksandra i Remi-giana. — Mikołaj na Giżycach, syn Marcina (dział majątkowy pomiędzy nim a jego braćmi 1613 r.), był kasztelanem czerskim, jak mianowano go w konstytucyach 1620, 1627 i 1633 r. Ożeniony z Anną z Czyżków, miał trzech synów: Mikołaja, Stanisława i Franciszka. Z owej epoki historya nadmienia, że w czasie wojny domowej z kozactwem, po bitwie pod Kurnej kami 1637 r., gdy część kozaków, około czterech tysięcy pod wodzem Skidanem, cofnęła się do Czehryna, hetman polny koronny, Mikołaj Potocki, wyprawił przeciw nim mężnego rotmistrza Giżyckiego.—Bartłomiej, herbu Gozdawa, syn Jana Stanisława, pułkownik wojsk koronnych, kasztelan wyszogrodzki. Wśród zamieszek krajowych 1768 r., został zamordowany przez złoczyńców. Synowie jego: Tadeusz, generał buławy wielko-koronnej i Kajetan, chorąży kijowski, Giżyccy, byli obaj w związku konfederacyi barskiej; z nich Kajetan, jako marszałek z województwa Wołyńskiego, po wyjeździe Joachima Potockiego, podczaszego koronnego, do Turcyi, miał powierzoną sobie obronę fortecy barskiej, miejsca mało zasobnego i w żołnierza i w rynsztunek wojenny, a nadto, gdzie i żywność niedostatecznie była opatrzoną; stąd kilkomie-sięezna obrona i w końcu warunkowe zdanie Baru, z zapewnieniem wolności dla wszystkich, przyniosły zaszczyt męstwu i roztropności do-wódzcy. Kiedy chciał złączyć się z Joachimem Potockim i popierać konfederacyę u Porty Oto-mańskiej, schwytany w Benderze, a na jego głowę znaczny nałożono okup. Wtedy ojciec jego, kasztelan G., starzec 86-letni, dotknięty niedolą syna, zamierzając wykupić go z niewoli, sprzedał prawa służące sobie do starostw laty-czowskiego i chmielnickiego, majętności dziedziczne odłużył, i z pieniędzmi stąd uzbieranemi udał się w towarzystwie krewnego swej żony, Krzysztofa Romera, starosty bachtyńskiego, do Chocima; w tej podróży zatrzymał się w Knia-żypolu, pod Kamieńcem, u swej córki, Karoliny z Giżyckich Wisłockiej, stolnikowej trębowel-skiej; właśnie włóczyły się po kraju kupy zbrojne, a niekarne, wojsk tak miejscowych jak obcych, obok których nierzadko zjawiali się hul-taje, chciwi jedynie rabunku i łupieży. Kaszte-

Mns.

cc

CO

Vorl Giżycki Jerzy — Giżygińsk,

lan Giżycki, uważając wieś tę za miejsce niedość bezpieczne, córkę swoją do Kamieńca wyprawił, a sam, już niedaleki celu swej podróży, pozostał w jej domu dla odpoczynku. Odgłos o wiezionym okupie, czy przypadek, naprowadził hajdamaków; kasztelan nocną porą napadnięty, okrutnie przez nich zamordowany, razem z całym dworem swoim, a pieniądze zabrane.— Bartłomiej, herbu Gozdawa, wnuk Bartłomieja, kaszteiaua wyszogrodzkiego, rotmistrz kawaleryi narodowej, później generał - major wojsk rossyjskich, marszałek gubernialny Wołynia, w końcu wołyński gubernator cywilny. Po skończonych naukach w konwikcie Pijarów warszawskich, pod Józefem Poniatowskim odbył całą kampanię 1792 r ; odznaczył się i przy końcu został pułkownikiem. Po przystąpieniu króla do Targowicy wrócił na Wołyń. Tu miał zajście z parochem i dla złagodzenia skutków, wyjechawszy do Petersburga, wstąpił do pułku gwardyi konnej jako podpułkownik. W randze generała-maj ora walczył przeciw Napoleonowi w r. 1812. Na wyborach w r. 1814 w Żytomierzu obywatelstwo ziemskie powołało go na marszałka gubernialnego Wołynia. Przyczynił się do wzniesienia murów klasztoru Bernardynów w mieście stołecznem gubernii, oraz domu Sióstr Miłosierdzia. W roku 1816 był już gubernatorem cywilnym. Umarł 1826 r.— Er. Ksawery, drugi wnuk kasztelana wyszogrodzkiego, poświęcał się usilnie literaturze. Niemało pism jego wyszło bezimiennie, niemało też w rękopisach zostawił. — Wydał: „Rys Ukrainy zachodniej” (Krzemieniec 1810); „Pamiętnik zagraniczny, naukowy, historyczny i polityczny” (Warszawa 1816); „Wiadomość historyczna o krajach połączonych z Polską i o jej leonościach”; „Treść dziejów Kościoła polskiego i wykaz zbiorowy prawodawstwa politycznego i kształtu rządu w Polsce”. Te dwa osta tnie dzitła wydane we Lwowie r. 1846, jako dopełnienie dziejów Królestwa Polskiego przez Albertrandego. „Wiadomość o stanie handlu i przemysłu w Polsce w wiekach dawniejszych” (Stanisławów 1846) i inne. W rękopismach: „Krótkie opisanie województw i ziem polskich i litewskich z pierwszej połowy XVIII wieku, pod względem geografii i statystyki, z mapą do tej epoki odnoszącą się”; „Dziesięcioletni okres dziejów polskich, obejmujący sprawy dwukrotnego powołania na tron króla Stanisława I”; „Dzieje panowania Jana III”; „Elekcya Augusta III” i ii ne.—Szym. Kon. w „Encyklopedyi Orgelbranda Wielkiej”.

von Giżycki Jerzy (* 1851—f 1899), spół-czesny moralista i filozof niemiecki, do r. 1895 profesor filozofii w uniweisytecie berlińskim, jeden z inicyatorów i głównych sprawców prądu, zwanego ruchem etycznym, założyciel i kierownik stowarzyszenia, zwanego związkiem kultury etycznej, pracował gorliwie nad podniesieniem poziomu moralnego jednostek i społeczeństw i wierzył, że ten cel da się przez pisanie książek o moralności oraz przez propagandę za pomocą kółek i stowarzyszeń osiągnąć. Moralność G-go jest w zasadzie eudaimonistyczna (ob. Eudaimonizm). Jej zasadą naczelną, miarą ogólną i celem głównym jest pomyślność powszechna, czyli możliwie największe szczęście wszystkich. Wszystkie przepisy i prawa moralności zmierzają w gruncie rzeczy i ostatecznie ku temu celowi, ale nie wszystkie bezpośrednio i nie wszystkie wyraźnie. Cel główny moralności, pomyślność powszechna, odsuwa się tym sposobem w praktyce na plan dalszy, a istotną miarą praktyczną oceny moralnej są owe przepisy i prawa moralności, które od zasady naczelnej odbiegają częstokroć pozornie bardzo daleko. Prawa moralności są zmienne, zasada naczelna niezmienna. G. umiał pisać popularnie i był z tego względu pisarzem nader wpływowym. Dzieła: „Consequenzen der Entwickelungs-Theorie” (Lipsk 1876); „Grundzüge der Moral” (Lipsk 1883); „Die Ethik David Humes in ihrer geschichtlichen Stellung” (Wroclaw 1878); „Moralphilosophie gemeinverständlich dargestellt” (Lipsk 1888).

Griżyga, rzeka w Syberyi płu.-wschodniej, wypływa z gór Stanowych i przebiegłszy 150 klin. wpada do zatoki Giżygińskiej, morza Ochockiego, pod miastem Giżygińskiem.

Giżygińsk, główne miasto okręgu Giżygiń-skiego, w prowincyi Nadmorskiej (Primorskaja Obłast’), przy uśeiu rzeki Giżygi. Powstał z gródka, założonego r. 1753 dla poskromienia częstych powstań Korjaków. W r. 1775 zaliczono go do prowincyi Jakuckiej, w 1783 zrobiono miastem powiatowem namiestnictwa Irkuckiego, w 1856, po ustanowieniu prowincyi Nadmorskiej, wyznaczono w nim miejsce pobytu naczelnika okręgu Giżygińskiego. G. znaczenie miasta ma jedynie w pojęciu administracyjnem, właściwie zaś jest osadą rybacką Tunguzów i Korjaków, w której prócz tego mieszka niewielka liczba Kozaków, kupców rossyjskich, oraz kilku duchownych; składa się ledwie z kilkudziesięciu domów i jednej cerkwi. Trapiony częstemi wylewami Giżygi, od czasu swego założenia zmieniał miejsce trzykrotnie. Po osiedleniu się Ros-syan ponad dolnym Amurem i nabyciu południowo-syberyjskich portów liczba ludności w G u stale się zmniejsza: w r. 1853 było w nim 475 m-ców, w 1885 zaledwie 200; bo też klimat i grunt, równie jak i trudność kommunikacyi wcale do tej miejscowości nie pociągają. Na tundrach rolnictwo jest niemożliwe; z wielkim mozołem dają się uprawiać tylko kartofle, rzepa, rzodkiew, oraz kapusta. Zimą poczta przychodzi do G-a tylko raz na rok; latem zaś przywozi ją statek kontrahenta, zaopatrującego w produktu . spożywcze okręgi północne prowincyi Nadmorskiej.—Por. Ditinar „Beiträge zur Kenntniss des Russisch-Reichs” (1880, tom VII, część III). K-

Giżygiński okrąg.

cc

ków i t. p.— Liczba mieszkańców, śród których Rossyan bardzo mało, niewiadoma; w siódmem dziesięcioleciu liczono ich do 16 000. Ludność tubylcza, częścią osiadła, częścią koczująca, składa się z plemion Korjaków, Lamutów, Tunguzów, Czuwuszów, Jukagirów i Czukczów (najliczniejsi, około 10 000); niektórzy z nich są chrzczeni, co wszakże nie przeszkadza im narówni z nie-chrzczonymi oddawać się szamanizmowi; niektórzy płacą rządowi jasak.—Rolnictwo w okręgu G-irn

bogatsi Czukcze miewają ich po 1 000 sztuk, mimo, że okropna plaga tej krainy, komary, sprowadzają śród nich chorobę skórną, od której całemi stadami padają. Prócz tego w różnych miejscowościach tubylcy utrzymują psy zaprzęgowe. Głownem zajęciem krajowców osiadłych jest myśliw-stwo i rybołówstwo, będące ledwie nie jedyną podstawą ich bytu. Polują na niedźwiedzie, lisy, wiewiórki i sobole, oraz wiosną na ptactwo wodne; najważniejsze wszakże na lądzie są łowy na dzikie renifery, dostarczające im skór na odzież i mięsa na pożywienie: na morzu zaś—na biełuchy (Delphinapterus leucas) i na różne gatunki fok (Phoca equestris, Vitulina, (Jclio-tensis i Otaria Stellen). Ryby z rodziny łososiowych w końcu lata i w początku jesieni napływają z morza do rzek w dolnym ich biegu w obfitości niezmiernej; tubylcy łapią je i suszą albo wędzą na zapas, mając z nich jedyne pożywienie dla psów zaprzęgowych na zimę. Przemysłu rękodzielniczego prawie że niema, chyba, ze zaliczymy do niego wyprawianie skór fok i reniferów, oraz wyrabianie różnych przedmiotów użytku domowego. Tylko Korjaki nad zatoką Pienżyńską wyrabiają noże i włócznie, które się rozchodzą pomiędzy krajowcami w całym okręgu, a nawet po Kamczatce. Handlu prawie niema: kupcy rossyjscy przywożą swe towary do Giżygińska, Jakucka, albo morzem do Nikołajewska, a obrót ich wynosi około 5 000 rubli rocznie, główne zaś przedmioty zbytu stanowią: tytuń, herbata, zboże, strzelby, igły i naczynia żelazne, za które Czukczowie płacą futrami albo skórami reniferów. Jarmark dorocz

Giżygiński okrąg w prowincyi Nadmorskiej, zajmuje płn.-wschodui kąt Syberyi, graniczy na północy z morzem Lodowałem, na wschodzie z m. Berynga, na południu z okręgiem Kam-czackim i morzem Ochockiem, na zachodzie z prowincyą Jakucką, wzdłuż pasma gór Stanowych, do zatoki Czauńskiej na morzu Lodowałem. Półwysep Czukocki, który dawniej należał do okręgu Giżygińskiego, stanowi dziś okrąg Anadyrski, z powodu wszakże niepewnej ich granicy, mówi się tu o obu razem. Rozległość okrę- j nie istnieje; z wyjątkiem niewielkiej liczby koni gu G-ego wynosi mniej więcej 178 000 Q wiorst, i bydła rogatego w Giżygińsku i wiosce Garmadyń-Powierzchnia po większej części górzysta; na skiej, jedynem bydlęciem domowem u krajowców zachodzie ciągną się pasma gór Stanowych z licz- jest renifer, którego hodowla bardzo rozwinięta; nemi gałęziami; na wschodzie zaś, wzdłuż morza Berynga, niewysoki pień, którego niektóre odrośle, do samego brzega dochodząc, tworzą skalne urwiska, oraz kilka przylądków, a między niemi najważniejsze: Wschodni i Czukocki.

Przestrzenie między górami zajmują wyniosłe równiny. Z rzek największą jest Anadyr, wypływający z gór Nałgińskich, i po przebiegu około 1 100 wiorst wpadający do zatoki Ana-dyrskiej na morzu Berynga. Z reszty rzek, o krótkim biegu, najważniejsze są Giżyga i Pienżyna.

ny dla krajowców odbywa się w Ostrownie czyli Anilinie, w prowincyi Jakuckiej, ale z roku na rok upada, podrywany przez amerykańskich poławiaczy wielorybów, którzy w dodatku rozpaja-ją tubylców.—-Pierwszą wiadomość o tym kraju otrzymano od kozaka Dieżniowa, który, w roku 1648 wypłynąwszy z uścia Kołymy, skierował się wzdłuż północnych brzegów Syberyi na wschód i odkrył cieśninę Berynga, okrążywszy przylądek czukocki. Przez lat sto nie wiedziano o tej podróży, dopóki Miller nie znalazł

Charakter geologiczny okręgu G-cgo mało jest znany. W odroślach gór Stanowych znaleziono drobnoziarnisty lignit i granito-porfir; łańcuch Tajgonoski składa się z drobnoziarnistego granitu i gnejsu; na brzegu płn.-zachodnim półwyspu Tajgonoskiego natrafiono na piaskowce trzeciorzędowe z warstwami brunatnego węgla kamiennego i lignitu; na rzece Kamczatce na tymże brzegu występują bazalty i trachity; na drodze z Giżygińska do Ochocka, pod wsią Tawa-tamską, odkryto siarczane gorzko-słone źródła mineralne gorące. Klimat surowy; zima trwa 9 miesięcy, z mrozami dochodzącetni do 45°R., którym towarzyszą często zamiecie. Lato zaczyna się przy końcu czerwca, a w sierpniu już nastają przymrozki; tundry w ciągu całego lata nie mogą odtajać głębiej nad pół arszyna.—Roślinność bardzo uboga, zwłaszcza na górach, których stoki pokryte są ścielącym się cedrow-cem i brzozą karłowatą (Betula nana); lasy dają się napotykać nad rzekami, szczególniej nad Anadyrem, a składają się z modrzewi i topoli; na południu okręgu trafia się iwa, olcha i jarzębina. Na tundrach w wielkiej obfitości rośnie mech reniferowy i przeróżne rodzaje jagód: mo-roszka (Rubus chamaemorus = malina porzeczko-listna), jeżyna, czernice, brusznice, Żórawiny, bagnówka. Przedstawicielami fauny są tu: renifery, wilki, lisy, niedźwiedzie bure (w lasach), oraz białe nad morzem Lodowałem, gdzie mnożą się także tak zwane pieśce (białe lisy = canis lagopus), dostarczające drogich futer; w lasach nie brak soboli i wiewiórek. Na skalistych wierzchołkach gór dość pospolite są argale (ovis montana) i górskie susły. Na wiosnę zlatuje się szczegółowych o niej wskazówek w archiwach tu mnóstwo ptactwa wodnego: kaczek, gęsi, kuli- syberyjskich. Przez ten czas istnienie cieśniny,

12

Eno. Pow !lu*tr. Zos*. 104 T. XXY,

k.

odkrytej przez Dieżniowa, zdawało się wątpli-wem, aż dopiero w r. 1729 odkrył ją znowu Beryng, od którego wzięła swTą nazwę. Dież-niow w r. 1649 na wyspie rzeki Anadyru, o 480 wiorst od morza, założył gródek, który po upływie pewnego czasu opuszczono, ale w r. 1741 najście Czukczów zmusiło do umocnienia go na nowo i do podniesienia liczebności załogi do 600 ludzi zbrojnych. Odtąd wojna z Czukczami trwała ciągle aż do r. 1759, w którym wyspa na Auadyrze przebyła ciężkie od nich oblężenie. Po zakończeniu wojny znaczenie tej warowni całkiem upadło; w r. 1860 było tam zaledwie dziesięć starych chałup.—Porów. Ditmar „Beiträge zur Kenntniss des Russischen Reichs”; „Wostocznoje Pomorje” (1866, 2, 34); „Missionier” (1877, A° 46, 47); „Izwiestja Sibirskago otdieła Geografiezeskago obszczestwa” (1871,

t. 2).—Nikolskij w „Enciklopiediczeskij slowar Brockhausa i Efrona”.

Gjaiski Ksawery (Sandor G., właściwie Babic Lubomir), romansopisarz chorwacki (* 1854 r.). Ojciec jego, szlachcic, znany był jako patryota podczas ruchu illiryjskiego, matka była siostrzenicą poety Ant. Milianowi cza. Nauki gimnazyalne pobierał w Warażdy-nie, gdzie założył towarzystwo literackie pod nazwą „Vienac“, potem trudnił się adwokaturą w Zagrzebiu i Wiedniu, wreszcie wszedł do służby rządowej. Na polu literackiem wystąpił pod nazwiskiem dziada swojego w r. 1884 i odtąd ogłosił mnóstwo powiastek, oraz kilka romansów, z których wymieniamy tu najcelniejsze: „Illustrissimus Bathorych” (1884); „Mari-ćon” (1884); „U novom dworu” (1885); „Pod starimi krovmi” (1887); „Janko Berislavic” (1887); „Tri pripoviesti bez naslova” (1888); „Naja” (1888); „Gjurgjica Agiceva” (1889); „Ne-sretnik” (1889); „V noci”, romans polityczno-społeczny, uwieńczony nagrodą; „Osvit” (1892) i wiele innych. Chorwaci zaliczają G-ego do pierwszorzędnych belletrystów europejskich. Jest on czystym realistą, tak pod względem formy, jak treści, którą czerpie zazwyezaj z życia szlachty i urzędników; w analizie zaś psychologicznej przewyższa najznakomitszego belletrystę chorwackiego, Senoę, nie ustępując mu w humorze i dowcipie, przyczem odznacza się właściwym sobie jakimś mistycyzmem poetyckim. Utwory G-ego pozyskały uznanie i śród obcych, zwłaszcza u Szwedów; niektóre tłómaczone były po polsku, po rossyjsku i czesku.

Gjellerup Karol Adolf, powieściopisarz duński (* d. 2 czerwca 1857 r.). Syn pastora, początkowo studyował teologię w Kopenhadze, poczem poświęcił się literaturze pięknej. W pierwszych chwilach swej działalności na polu powie-ściopisaistwa był zwolennikiem młodej szkoły realistycznej, którą wszakże później porzucił. Z utworów G-a na wyróżnienie zasługują: „En idealist” (pierwsza nowella, wydana w r. 1878

pod pseudonimem Epigonos), „Det unge Dan-mark” (1879) i „Antigonos” (1880). W r. 1881 wydał zbiór poezyj p. t. „Rödjörn”. Za rozprawę „Arvelighed og Moral” (Teorya dziedzictwa i moralność) otrzymał w r. 1881 nagrodę od Akademii Nauk. Po podróży po Grecyi, Tur-cyi i Rossyi napisał: „Ein klassisk Maaned” (1884) i „Vandreaaret” (Rok wędrówki, 1885). W tragedyach: „Brynbild” (1884), „Saint Just” (1886), „Hagbard og Signe” (1888), „Hjarina Skjald” i innych—znać odbicie tematów północnych i klasyczno-greckich. Pod wpływem Schillera napisał dramat „Herman Vandel” (1891). Wydał nadto w r. 1890 pracę o Wagnerze, p. t. „Richard Wagner i hans Hovedvoerk Nibelun-gens Ring”.

Gjok-Tepe, miasto w Turkiestanie, ob. Geok-Tepe.

Gjolbaszi, wieś turecka w Azyi Mniejszej, w wilajecie Tekke (w starożytnej Licyi), na 866 metrów wysokim szczycie wysoczyzny nadbrzeżnej, Myra, na miejscu, gdzie leżało starożytne miasteczko Trysa, zasłynęła dzięki dokonanemu w niej wykop: lisku. Pod zwaliskami rzeczonego miasteczka, J. A. Schönborn, r. 1841, odkrył grób rodzinny (heroon) jakiegoś książęcia greckiego, ozdobiony przepysztiemi rzeźbami. Starania o nabycie tego pomnika dla Muzeum królewskiego w Berlinie spełzły na niczem i od krycie wraz z dziennikiem Schönborna zatracone zostało; jedynie Karol Ritter z tego właśnie dziennika uratował o niem wiadomość w swojem dziele „Erdkunde” (tum XIX, str. 1136). Opierając się na tej wiadomości, Otto Bernsdorf roku 1881 wyruszył z ekspedycyą austryacką do Licyi i tam nanowo grobowiec ten odszukał, a w r. 1882, kosztem prywatnego Towarzystwa przyjaciół sztuk pięknych, rzeźby gjölbaskie sprowadził szczęśliwie do Wiednia, gdzie, odrestaurowane przez Schneidera, zostały umieszczone w artystyczno-historycznem Muzeum. Heroon pomieniony był wyciosany ze skały w kształcie świątyni i otoczony murem czworobocznym, którego każdy bok wynosił od 20 do 24 metr. długcrści. Imię założyciela tego grobowca niewiadome, tylko z płaskorzeźb można wnosić, że musiał żyć w w. V przed Chrystusem i ród swój wywodził od Belerofonta. Zabytek ten po raz pierwszy dał pojęcie o tein, w jaki sposób zakładano i urządzano heroony i jaki z nich robiono użytek. Pod względem artystyczno-histo-rycznym heroon gjölbaski jest poprzednikiem Mauzoleum halikarnaskiego. Mur, otaczający sarkofag, ma wszystkie cztery ściany wewnętrzne ozdobione ciągnącemi się we dwa rzędy fryzami, jakie w tenże sam sposób zdobią też i stronę zewnętrzną ściauy południowej, w której urządzona jest brama. Płaskorzeźby ściany północnej wyobrażają: porwanie córek Leucypo-wych przez Dyoskurów, scenę łowiecką i Cen-tauromachię; zachodniej: walkę floty greckiej

Dr j. p.

skowego we Frankfurcie nad Menem. W r. 1871 stała się powodem, że niektórzy pisarze nasi, powrócił do Belgradu, gdzie go niebawem miano- między innymi L. Gąsiorowski (ob.), J. z Ko

z Trojanami, zdobycie Troi, bój Achillesa z Amazonkami; wschodniej: Centauromachię, czyny Tezeusza i Perseusza, scenę biesiadną; ściany południowej zewnętrznej: bój Amazonek, bój Centaurów, Wyprawę siedmiu na Teby, walkę floty greckiej przy wybrzeżu trojańskiem; wewnętrznej: scenę biesiadną, kwadrygę założyciela, Bellerofonta w boju z Chimerą, polowanie na dzika kalidońskiego. Fryzy gjólba-skie, mające 90 metrów długości, są niezmiernie przydatne do rekonstrukcyi malowideł Poli-gnotosa; ten albowiem na twórcę zdobiących je płaskorzeźb tak w całości, jak i w szczegółach, miał wpływ przeważny.—Por. Bernsdorf „Vorläuf. Bericht über zwei Österreich, archeolog. Expeditionen nach Kleinasien” (Wiedeń 1883); Niemann „Das Heroon von Gjölbaschi - Trysa” (tamże 1889); Noack „Mitteilungen der athen. Instituts” (1893, str. 305); Gurlitt (tamże 1894, str. 283); Michell „A history of ancient sculpture” (str. 466).    *

Gjorgjewić Wladan, przez cudzoziemców pisany też Gjorgjewitj (* w Belgradzie d. 3 grudnia r. 1844), lekarz i mąż stanu serbski. Do nauk przykładał się w Pradze i Wiedniu, gdzie przez dwa lata był assystentem Bi lir o-tha (ob.) i w r. 1869 dyplom doktorski uzyskał. Podczas wojny francusko-niemieckiej służył jako lekarz-ochotnik i był ordynatorem szpitala woj-wano naczelnikiem szpitali wojskowych. Podczas wojny serbskotureckiej w r. 1876 pełnił obowiązki naczelnika służby zdrowia korpusów działających nad Morawą i Timokiem, w latach zaś 1877—78, przyłączony do sztabu generalnego, był lekarzem naczelnym wszystkich wojsk serbskich. Od r. 1879—1884 stał w ministeryum spraw wewnętrznych na czele służby zdrowia w całym kraju; na stanowisku tem dobrze zasłużył się ojczyźnie swej. Przez lat 8 był lekarzem przybocznym króla Milana, nadto—pierwszym burmistrzem miasta stołecznego, Belgradu, i pułkownikiem w rezerwie służby zdrowia. Założył towarzystwo lekarzów serbskich i był redaktorem wydawanego przez nie archiwum. Piórem pracował wiele, bądź - to jako pisarz oryginalny, bądź też jako tłómacz dzieł naukowych, przeważnie lekarskich; prace jego po większej części zajmują się chirurgią wojskową i hygieną, są pisane po serbsku; kilka z nich ogłosił także po niemiecku. Zajmuje się też literaturą nadobną i jest autorem kilku dramatów i powieści, pomiędzy któremi romans historyczny „Stefan Duszan” uchodzi za utwór najlepszy.— „Biograf. Lexikon der hervorragenden Aerz-te” (T. II, str. 571).

GjorgjiĆ (po włosku Giorgi) Ignacy, sławny pisarz i uczony dalmacki (* 13 lutego 1676 r. w Raguzie — f 21 stycznia 1737 r.). Był opatem klasztoru benedyktynów na wyspie

Meledzie. W czasie sporu klasztoru tego z rze-cząpospolitą Raguską stawał w jego obronie, za co wydalono go z państwa; później wszakże powrócił do Raguzy na żądanie papieża Bardzo płodny jako pisarz, ogłaszał poezye dydaktyczne i religijne. Najlepszemi utworami jego są: „Uzdasi Mandaljene pokornice” (Wene-cya 1728; nowe wydanie Zagrzeb 1851), „Saltjer slovinski” (Wenecya 1729; nowe wydanie Zagrzeb 1851) i utwór humorystyczny z życia dwóch młodzieńców weneckich: „Maruszko i Pa-vici”. Zbiór dzieł G-a wyszedł 1839 r. w Zagrzebiu, poezye zaś— 1855, również w Zagrzebiu. Pisał także po łacinie i po włosku.

Glaber Jędrzej, lepiej znany pod nazwiskiem J. z Kobylin a, pisany też Andreas G. de Kobylino, A. Cobylinus i A. Cobilino (* w Kobylinie [W. ks. Poznańskie] w ostatniej ćwierci wieku XV—f prawdopodobnie w Krakowie po r. 1548), uczony lekarz i pisarz polski. Jak brzmiało właściwe nazwisko jego, dociec niepodobna, przydomek łaciński Glaber (=ły-sy, goły), używany przez niego zwyczajem uczonych ówczesnych, jest może wolną przeróbką nazwiska pierwotnego, albo też przezwiskiem, od łysiny pochodzącem. W dziełach wydanych przez siebie nazywa się zwykle Andrzejem z Kobylina. Ta różność nazwisk bylina i J. Glabera mylnie mieli za dwie różne osoby.—Zawodowi naukowemu poświęcił się widocznie wcześnie, ponieważ już w r. 1499 wykładał gramatykę, rozumie się łacińską, w szkole przy kościele św. Jana w Warszawie. W r. 1518, przybywszy do Krakowa, wstąpił na uniwersytet, w dwa lata później został bakałarzem, w roku zaś 1531 magistrem nauk wyzwolonych i filozofii. Potem jako Co 11 ega minor, następnie jako C. rnaior, należał do wydziału filozoficznego, a nadto był seniorem bursy filozofów. Że był także lekarzem, zdaje się rzeczą niewątpliwą, nie posiadamy atoli śladu, żeby miewał wykłady na wydziale lekarskim. Od r. 1548 nie słychać już nic o nim, prawdopodobnie więc w czasie tym życie zakończył. Dawniejsi pisarze nasi, wszyscy, a nawet S. Koś-miński jeszcze, zwykli byli przeceniać bardzo zasługi i znaczenia G-a, jako uczonego, cześć dla niego posuwając nawet aż do twierdzenia, że pojęciami swemi wyprzedził wiek, w którym żył. Jest w tem aż nadto wiele przesady, wy: nikłej stąd, że przepisywano zdania poprzedników swych bez krytyki wszelkiej, i bez przejrzenia dzieł przez siebie tak wychwalanych, a samo przypatrzenie się, byle uważne, napisom ich, już mogło przekonać, że się w nich nic oryginalnego nie mieści. G. posiadał z pewnością przeciętne wykształcenie uniwersyteckie takie, jakie za czasów jego istniało, ale sam

niących.

w. J.

E S.

dla nauki nic nie zdziałał, książki zaś przez niego wydane są albo tłómaczeniami, albo kom-pilacyami sporządzonemi na zamówienie druka-rzy-wydawców krakowskich i raczej w nich spotkać się można z zacofaniem niżeli z myślami wyprzedzająceini wiek swój. Pomimo to G-owi należy się w dziejach literatury naszej miejsce zaszczytne dlatego, że pisał po polsku i pisał dużo, dzieła jego więc dla języka naszego posiadają wartość niepoślednią, pomimo, że treść ich po największej części jest wcale nie osobliwa. Oto spis prac jego: „Psałterz albo kościelne śpiewanie króla Dawida, nowo pilnie przełożony z łacińskiego języka w polski, według szczerego textu” (Kraków, H. Yie-tor, 1532, w 8-ce, kart 141 i 4 nl.—wydanie inne w 12-ce, 1535. Jest to tłómaczenie księdza Walentego Wróbla, przejrzane tylko i wydane przez G-a); „Polskie wypisanie dwoiey krainy świata, którą po łacinie Sarmatią, takież i lud tam przebywaiąci zową Sarmatę, iakoby zawsze gotowi a zbroini. Gdzie też obiawione są niektóre dzieie polskie. Z wypisania D. Ma-cieia Miechowity dopiero wyłożone” (Kraków, Fl. Ungler, 1535 w 8-ce); „Wypisanie dwoiey sarmatskiey krainy, iednej, która leży w Azyey, ściągając się ku wschodowi słońca, drugiey, która w Europie ku północy a ku zachodowi ściągaiąc przez Doktora Macieia Miechowitę łaciną wypisane a ku pospolitego człowieka pożytku na polską rzecz wyłożone” (Kraków, M. Scharffenberg, 1545, w 8-ce, k. 16, str. 116 — wyszło też u Vietora w r. 1541); „Problemata Aristotelis: Gadki z pisma wielkiego philosopha Aristotelesa, y też innych mędrców tak przyro-dzoney iako i lekarskiey nauki z pilnością wybrane. Pytanie rozmaite o składności człowie-czich członków rozwiązujące, ku biegłości rozmowy ludzkiey tak rozkoszne iako y pożyteczne” (Kraków, FI. Ungler, 1535 w 8-ce 15 arkuszy. Dedyk. Hedwidze z Kościelca, kasztelance żar-nowskiej. W tymże roku jeszcze dwa wydania inne. Toż także u Scharffenberga, 1535); „Com-pendiosa totius logice alias sermotionalis philosophie, quam alii trivium vocant enciclopedia, in modura enchiridii apposite redacta” (Kraków, ex. off. Ungleriana, 1539, w 8-ce, k. nl. 34); „Rządzenie bardzo dobre przeciw powietrzu morowemu” (w t. zw. Zielniku S pi czyń skie go, 1542); „Nauka użyteczna y potrzebna o puscza-niu krwie ku zdrowiu człowieka, a zwłaszcza ukazanie, ktorey żyły cięcie któremu niedostatkowi pomaga, przez mistrza Jędrzeja z Kobylina pospólstwu podana” (Kraków, Ungler, 1542, in fol. Toż samo w t. zw. Zielniku Spiczyń-ski ego list 190a— 194a. Wymieniane też bywa wyd. wcześniejsze, jakoby wyszłe u Ungle-ra w r. 1535; nikt go nie widział); „Nauka położnic ratowania i leczenia” (Kraków 1541. Napis i r. wyd. niepewne); „Nauka położnic ratowania y leczenia przez mistrza Andrzeja z Ko-

bylina napisana y nowo wydana” (Kraków, M. Piotrkowczyk, 1589, w 4-ce. Toż tamże 1613. Są to wydania późniejsze książki, jakoby w r.

1541    drukowanej); wyszły jeszcze podobno w r.

1542    u M. Scliarffenbergera jego reguły gramatyczne; nakoniec, podług F. M. Sobieszczań-ski ego biblioteka Jagiellońska przechowuje w rękopisie „Inventarium privilegiorum studii Cracoviensis per Andream de Cobylino.” — Por. S. Koźmińskiego „Słów. lek. pois.” str. 220 i 221, skąd tu podane wiadomości bibliograficzne pochodzą i gdzie znajduje się obszerny wykaz pisarzów o Glaberze wzmianki czy-

Dr j. p.

Glacis (z franc.), ob. Stok.

Gladbach. 1) München-G., miasto w pruskiej prowincyi Nadreńskiej, regencyi Düsseldorf-skiej; park cesarski, 5 kościołów katolickich, 1 ewangelicki, synagoga. W r. 1890 było tu 49 268 m ców (w r. 1895 około 54 000, w marcu r. 1900 około 57 000), przeważnie katolików. G. jest ogniskiem przemysłu bawełnianego prowincyi; prócz tego kwitnie tu przemysł żelazny, budowa machin itp. Krzyżownica dróg żelaznych: G. - Ruhrort, Rheydt - Neuss, G.-Stol-berg i Krefeld-Rheydt. Z Rheydtem łączy G. kolej konna. — 2) Bergisch-G., miasto w re-geucyi Kolońskiej, powiecie Mülheimskim; przemysł (papier, machiny, cynkownie, odlewnie żelaza i t. p.); 9 538 m-ców (1890).

Gladiolus, Mieczyk, rodzaj należący do rodziny Kosaćco watych (Iridaceae). Okwiat 6-dzielny, prawie dwuwargowy; kwiaty zebrane zazwyczaj w długie i niezbyt gęste kłosy j.e-

■-7

Fig. 35. Gladiolus communis.

duostronne. Rodzaj ten zawiera do 30 gatunków, często hodowanych po ogrodach dla kwiatów ozdobnych, w szeregu innych roślin cebulkowych. U nas spotyka się trzy gatunki; Gr, communis, palustris i imbricatus,

Gladstone William Ewart.

Gladstone William Ewart, wielki mąż stanu angielski (* 29 grudnia 1809 r. w Liver-polu—f 19 maja 1898 w Hawarden). Rodzina jego, starodawna i zamożna, była pochodzenia szkockiego. Podupadła majątkowo w ostatniem stuleciu, przeniosła się naprzód do Leeds, a ojciec Williama, John G. osiedlił się w Liverpools Zdolny i energiczny młodzieniec, wszedłszy do znacznej firmy kupieckiej, zdobył sobie w krótkim stosunkowo czasie przyzwoite stanowisko i znaczny majątek, polegający na kolonialnych plantacyach i własności niewolników. Był on gorliwym torysem, obstającym za przywilejami i broniącym ich w parlamencie. Jako przyjaciel Canninga, który nadał mu godność barone-ta, sir John G. stał się wybitną osobistością stronnictwa zachowawczego. — W wiejskiej re-zydencyi pod Liverpoolem młody William wzrastał wśród sióstr i braci, pod okiem matki, Anny z Robertsonów, pięknej i wybitnej damy, i ojca, rozbudzającego z dzieciństwa umysł jego dyalektyczneini rozprawami, w atmosferze dostatku materyalnego i trybu życia właściwego ówczesnym warstwom towarzyskim arystokratycznym. Synowie wynieśli z ojcowskiego domu idee konserwatywne pod względem religijnym, tak samo jak politycznym, cześć dla trądycyi narodowej i pochop do umysłowej kultury. Zarówno jak dwaj starsi jego bracia, William oddany został do szkoły w Eton, gdzie przebył lat pięć. Na tych samych, co on, ławach zasiadali jednocześnie: Tennyson, Hallam, Kinglake, Bruce (późniejszy Lord Elgin), Karol Cauning itd.— W 1828 r. G. wstąpił do uniwersytetu oxfordz-kiego, do kollegiuin Christ Church. Rzucił się z zapałem do studyów historycznych i literackich, pożerał stosy książek, pracował zażarcie. Głównie jednak uprawiał teologię, która przez cały ciąg życia miała dlań powab nieprzezwyciężony. Kazuistyczna dyalektyka i subtelności scholastyki krzewiły się na podstawie naiwnej, gorącej wiary, żadnym podmuchem sceptycyzmu nie skażonej, w dogmaty, i przeświadczenia, że najdoskonalszą organizacyą kościelną jest Anglikanizm. Nosił się z myślą wstąpienia w szeregi duchowieństwa. Jego życie czyste i pracowite, ów płomień entuzyazmu, co gorzał w oczach G-a, zdawały się przeznaczać go do apostolstwa. I stać się to miało istotnie, chociaż nie w formie wtedy marzonej. Walki polityczne, które wstrząsały wówczas organizmem narodowym i które skrystalizowały -się w bilu reformy 1831 r., znalazły swe echo wpośród akademickiej młodzieży w Oxfordzie. W stowarzyszeniu studentów, do którego należał, William G. wypowiedział mowę przeciwko temu bilowi z zapalczywością młodego torysa, która w gronie jego kolegów znalazła powodzenie nadzwyczajne. Jeden z nich, lord Lincoln, syn księcia Newcastle, przedstawia swemu ojcu o-wego luminarza Oxfordu, który opuszcza właśnie wtedy uniwersytet z wysokiemi honorami i wielką reputacyą, jako filar toryzmu, a magnat poleca wyborcom w Newark wybrać go na posła do Izby gmin. I tak 22-letni G. bierze się do zawodu politycznego i wchodzi do parlamentu, do Izby Gmin, w której miał pozostać z górą przez lat sześćdziesiąt, stając się jej duszą, jej przywódzcą i najwyższym, typowym przedstawicielem. Pierwsze jego mowy nie wywołały nadzwyczajnego wrażenia, ale bystrzy znawcy politycznej widowni odgadli odrazu, że ten młodzieniec, poprzedzony uniwersyteckim rozgłosem, ma przed sobą szeroką przyszłość, i nie wywołało to zdziwienia, gdy w 1834 r. sir Robert Peel zamianował go naprzód podsekretarzem stanu w skarbie (Junior Lord of the Treasury), a w następnym roku posunął na stanowisko podsekretarza stanu w koloniach. Te dwie posady, chociaż podrzędne, pozwoliły młodemu deputowanemu zapoznać się z administracyą i przyswoić sobie praktykę spraw publicznych.—Nie miał atoli czasu skarżyć się na ciężar urzędowego zawodu, bo gabinet sir Roberta Peela u-padł w tymże samym roku i przez sześć lat następnych miody G. używał swobody i niezależności. Żył jako bogaty młodzieniec w najwykwintniejszych kołach stolicy; obracał się pomiędzy kwiatem intelligencyi, prowadził dalej swe ulubione studya literackie nad Homerem, Dau-tem, Shakespearem, wertował sumiennie dzieła teologiczne, podróżował, i nakoniec ożenił się z piękną Katarzyną Glyn w 1839 r., a przez to małżeństwo, które opromieniło całe jego dalsze życie niezamąconem szczęściem, stał się posiadaczem pięknego zamku Hawarden i zdobył tę materyalną podstawę bytu, która dla angielskiego męża stanu jest dotąd jeszcze niezbędną. Jednocześnie ukazuje się G. jako poważniejszy myśliciel, ogłaszając dzieło o stosunkach Państwa do Kościoła. Książka „The state in its relations to Church” stwierdziła ten zapał religijny, którym natchnął go był Oxford. Zasadniczą tezą jego było: że Państwo, jako organizm żywy, kierować się musi sumieniem, a skoro ono uosobione jest pi zez Kościół, zatem temu ostatniemu przeznaczonem jest przewodniczyć w rozwoju społeczeństwa. Krańcowe takie zapatrywanie się zjednało autorowi gorący poklask w obozie klerykalnym i zachowawczym, a surową krytykę w liberalnym.—Po wstąpieniu na tron królowej Wiktoryi w 1837 r. ministeryum liberalne lorda Melbourne’a trwa aż do 1841 r., kiedy znowu sir Robert Peel powraca do steru rządu. G. zostaje dyrektorem mennnicy, wiceprezesem ministeryum handlu i tytularnym członkiem Rady Tajnej. Daje mu to nową i szerszą sposobność do poznajomienia się gruntownie z ekonomicz-nemi i finansowemi zagadnieniami. A właśnie w tej epoce wrzała w Anglii agitacya za zniesieniem ceł wchodowych i wprowadzeniem wolnego handlu. Kwestye ekonomiczne biorą górę nad czysto politycznemi i dezorganizują dotychczasowy ustrój stronnictw. Nawrócony całkiem do doktryny wolno-handlowej, nie dzieli wszelako G. ze swym przywódzcą, sir Robertem Pee-lem, zaszczytu zniesienia ceł zbożowych, gdyż ta ewolucya liberalna poróżniła go z wyborcami w Newark, którzy nie posyłają go do Izby. Ale natychmiast przy wyborach w 1847 r. Oxford ofiaruje mu kandydaturę i wprowadza go ponownie do Izby gmin. Był to dla niego nietyl-ko tryumf osobisty, ale spełnienie najgorętszego życzenia, gdyż wybór dawał nową sankcyę jego węzłom z gorąco ukochaną aima mater.—Gdy G. znalazł się w Izbie na kadencyi 1847—52 r., dają się już spostrzedz w jego umysłowym nastroju pewne czynniki odmienne, nowe. W dziedzinie ekonomicznej, jako gorliwy stronnik swobodnej wymiany, zerwał stanowczo ze zwolennikami przywilejów i uczynił pierwszy wyłom w swem dotychczasowem credo czystego toryztnu. Ale większy jeszcze przewrót dokonał się w jego doktrynach kościelnych. Pozostawał wprawdzie wiernym synem anglikanizmu, i wszystkie oskarżenia, że był jezuitą i agentem Rzymu, nie miały najmniejszej podstawy, jak to cały następny bieg jego życia udowodnił; ale przestał być wy znawcą zasady zwierzchnictwa Kościoła nad Państwem, a szeroki prąd tolerancyi religijnej prowadził go do sprzyjania teoryi równouprawnienia katolicyzmu, teoryi, jitóra ze względu na Ir-landyę czyniła go podejrzanym torysom starego autoramentu. W polityce zagranicznej także przestał iść ręka w rękę ze swem stronnictwem, jak się to pokazało, gdy walczył z Palmer-stonem, ujmując się za słabą i pogwałconą Gre-cyą, a jeszcze bardziej, gdy w swych słynnych listach z Neapolu w 1851 r. do lorda Aberdee-na piętnował ohydne rządy kr. Ferdynanda, jako hańbę ludzkości. Jeżeli ostateczne zerwanie G-a z torysami miało nastąpić dopiero znacznie później, to już wówczas miał prawo powiedzieć, że tylko osobiste sympatye i stosunki wiązały go ze stronnictwem zachowawczem, a opinie wyznawane powoływały go już do postępowego.—To nowe stanowisko polityczne przybrało formę urzędową w 1852 r. Zachowawczy gabinet lorda Derby, do którego G. wejść nie chciał, miał jako kanclerza skarbu Dizraelego. Cyniczna, ogłuszająca'mowa, z jaką ten wprowadził swój preliminarz skarbowy, wywołała zaimprowizowaną, piorunującą krytyczną mowę G-a, pierwsze skrzyżowanie broni tych dwóch nie-przebłaganych przeciwników, pierwsze orator-skie arcydzieło G-a. Wystarczyła ta mowa, aby reakcyjne ministeryum runęło, a lord Aberdeen utworzył nowe, koalicyjne, z żywiołów umiarkowanych; w niem G. został kanclerzem skarbu. Jego budżet 1853 stanowi epokę w histo-ryi finansów angielskich. Utrzymuje w nim income tax i podnosi nawet ten podatek, płacony przez bogaczy, a zniża natomiast cla i opłaty od przeszło 300 artykułów powszechnej używalności. Naród odetchnął wobec sprawiedliwiej rozłożonych ciężarów, a świat finansowy uznał w nim mistrza. Jakim był pierwszy preliminarz skarbowy, takiemi były wszystkie inne, które przedstawia następnie; wszystkie ożywia myśl przewodnia zmniejszenia ciężarów, obarczających ubogie masy narodu; rzutka pomysłowość finansowych kombinacyj G-a wywoływała podziw. Gdyby inne wyższe tytuły do sławy nie były zaćmiły tej strony jego działalności, byłby zasłynął jako najdoskonalszy minister skarbu.— Gdy pc lordzie Alberdeen najwyższą władzę objął Palmerston, można było przewidzieć, że G. długo w jego gabinecie nie pozostanie. Usunął się też z niego w 1855 roku, a powrócił dopiero w 1860-ym, dzięki pośrednictwu lorda Johna Russella. W ciągu tego pięcioletniego okresu, w którym jeszcze ostatecznie z torysami nie był zerwał, i w którym stopniowo dokonywała się w jego umyśle ewolucya ku stronnictwu liberalnemu, zasługuje na wzmiankę missya, z jaką się udał na

mm

Fig. 33. Gladstone William Ewart.

wyspy Jońskie, znajdujące się wtedy pod protektoratem brytańskim. a pragnące przyłączyć się do Grecyi. G. był zawsze gorliwym hellenistą, studyował Homera bez przerwy i właśnie wydał był wówczas trzytomowe dzieło Studyów nad Homerem i jego epoką, które następnie wyszło skrócone p. t. „Juventus Mundi”. W pracach swych nad Homerem, tak samo jak w biblijnych, trzymał się tradycyi i nie godził się na poglądy nowoczesnej krytyki i jej zdobycze. Nawet gdy się jest zdania, że prace jego w obu tych dziedzinach nie stoją na wyżynach dzisiejszej wiedzy, trzeba przyznać, że, będąc rozrywką umysłową męża stanu, przewyższają skalę prac amatorskich. G. podjął się chętnie missyi, która pozwoliła mu odetchnąć atmosferą starej Hellady, wziął do serca sprawę jej mieszkańców i zaproponował po powrocie zrzeczenie się protektoratu i przyłączenie archipelagu Jońskiego do Grecyi. Chociaż urzeczywistnienie tego planu miało się dokonać dopiero przy wstąpieniu na tron króla Jerzego, G. wziął w nim udział ró-

wnie żywy, jak pierwej w sprawie wyswobo- któremu irlandzcy czyńszownicy otrzymali rę-dzenia Włoch, a później Bułgarów i innych kojmię przeciwko eksmissyi i indemnizacye za uciemiężonych narodowości. Do tej samej sfe- poczynione nakłady; Elementary Education ry jego działalności należy zawarcie traktatu A et, który położył podstawy szkole obowiązko-handlowego z Francyą i zniesienie podatku od wej z ramienia państwa; Ballot Act, zabez. papieru, które ostatecznie wyemancypowało pra- pieczająey tajemuicę głosowania publicznego sę.—Takie wybitne manifestacye liberalizmu mu- i dekret, którym zniesiony został przywilej, siały poróżnić go na dobie z jego wyborczem zakupywania stopni oficerskich w armii. Do kollegium w Oxfordzie, które było klerykalnem tego samego okresu należy poddanie sporu Ala-i zachowawczem. Było to dotkliwym, bolesnym barny ze Stanami Zjednoczonemi wyrokowi ciosem, gdy mu odmówił Oxford swego popar- rozjemczego trybunału międzynarodowego; był to cia; ale kraj z tego obrotu rzeczy skorzystał, pierwszy krok stanowczy zdążający do utrzy-bo wyswobodzony z pęt, jako deputowany mania pokoju pomiędzy narodami pomimo ich hrabstwa Lancashire, G. może w przyszłości sprzecznych interesów. Szybko po sobie nastę-urzeczywistniać jedne po drugich wielkie refor- pujące doniosłe reformy wywołały w łonie kramy, których całokształt powoli w jego umyśle, ju potrzebę odpoczynku i przy wyborach 1874 dojrzewał, a przedewszystkiem rozszerzenie pra- stronnictwo zachowawcze przyszło do władzy, wa głosowania i emancypacya kościoła katolic- G. znajduje się naprzód u steru energicznej op-kiego. Co do pierwszego, nie udało się lordowi pozycyi, ale mu się już wkrótce niepodoba ta ne-Jolin Russellowi i G-owi przeprowadzić umiarko- gatywna rola. Rzuciwszy się z całym właści-wanego billu, dodającego jakich 400 000 nowych wym sobie zapałem do kwestyj kościelnych, pi-wyborców do dawniejszych. Ale Dizraeli, przy- sząc broszury, które się rozchodziły w setkach szedłszy do władzy, chociaż zachowawca, prze- tysięcy egzemplarzy, oznajmia, ku powszechne-prowadza ów bill wyborczy radykalny, aby pod- mu zdumieniu, że nadszedł dla niego czas odkopać grunt pod liberalnem stronnictwem. Omy- poczynku, i że składa ze swych barek brzemię liły go jednak wyrachowania, gdyż na wybo- przywódzcy stronnictwa liberalnego. Margrabia rach 1868, przy których najważniejszą kwestyą Hartingtou, obecnie książę Devonshire, bierze na była emancypacya kościoła katolickiego w Irlandyi, siebie tę spuściznę. A stała się ona tem tru-stronnictwo, którego naturalnym przywódzcą stał dniejszą do utrzymania, że po krótkim wypo-się teraz G., przyszło do władzy. — Była to czynku 65-letni G. rzuca się znowu w 1876 r. wielka chwila w jego życiu. Liczył 58 lat z młodzieńczym ogniem i zapałem do spraw wieku, przebył długi nowieyat polityczny i sto- publicznych. Powstanie w Bulgaryi i okrucień-pniowo oswobodził się z więzów, w których stwa, popełnione przez Turcyę, z których sobie trzymały go tradycya i stosunki osobiste. Nikt cynicznie drwił Dizraeli, sprowadzają w arenę nie miał prawa oskarżać go o odstępstwo i zdra- Gladstone’a-gladyatora. Przez cztery lata, a szcze-dę stronnictwa zachowawczego: jego ewolucya gólniej w epicznej kampanii wyborczej w Miku postępowemu odbyła się jasno i logicznie, dlothian, jako trybun ludowy, walczący za swo-Sympatye narodu otaczały pierwszego ministra, body wewnętrzne i za sprawę uciśnionych naro-od którego oczekiwano reformatorskiej działał- dów, rozwija taką energiczną działalność, że po ności i pchnięcia Anglii na nowe tory. I ocze- | powrocie liberalnej party i do władzy ani lord kiwania te nie zawiodły. Pierwszą bitwą, którą Hartington ani lord Granville nie chcą przyjąć stoczył za wyswobodzenie uciemiężonego kościo- stanowiska pierwszego ministra: on zostaje nim ła katolickiego, dał miarę swej odwagi poli- powtórnie. W epoce pomiędzy 1880 a 85 tycznej. Znalazł skoalizowane przeciwko sobie działalność G-a napotykała bez przerwy we-wszystkie siły państwowe: królową, dwór, ary- , wnętrzne i zewnętrzne przeszkody tak potęż-stokracyę, kościół państwowy — ten kościół, do ne, że nie zdołała wydać płodnego żniwa, którego całą duszą należeć nie przestał. Wal- Im bardziej postępową stawała się jego po-ka była zaciętą i nie było żadnej potwarzy lityka, tem silniejsze napotykał przeciwko sobie i obelgi, której - by mu oszczędzono. Wyszedł z niej zwycięsko i w r. 1871 kościół anglikański w Irlandyi został zsekularyzowany, a katoliccy obywatele irlandzcy przestali utrzymywać ze swej kieszeni pastorów protestanckich bez parafian i całą hierarchię anglikańską. Reformę tę przeprowadził G. z zupełnem uwzględnieniem materyalnych interesów duchowieństwa.

koalieye. Ze wszystkich wzniesionych na tej kadencyi billów, odrzucanych przez Izbę Lordów, udało mu się przeprowadzić jedynie Franchise Bill, regulujący reprezentacyę hrabstw i miast i zastosowujący liczbę deputowanych do ilości mieszkańców. W polityce zagranicznej, on, który był gorliwym zwolennikiem pokoju i stanowczym przeciwnikiem zdobyczy kolonialnych, zniewolony został do wypraw wojennych w Azyi i Afryce, do interweniowania w Egipcie, do bombardowania Aleksandryi, do ekspedycyi Gordona w Sudanie, zakończonej tragedyą w Chartumie Ale jeżeli sprzeczność

Jedno z największych nadużyć historycznych zostało zniesione. Na tej samej kadencyi reformatorski duch pierwszego ministra ujawnił się w całym szeregu billów postępowych. Wymienić w ich rzędzie należy: Land Act, dzięki

pomiędzy wewnętrznemi przekonaniami pierwszego ministra a polityką, którą sankcyono-wać musiał, była drastyczną, to jaskrawszą była jeszcze w sprawach wewnętrznych. G., który przez emancypacyę katolicyzmu i polepszenie ekonomicznego położenia czynszowni-ków był pierwszym mężem stanu angielskim, dążącym do wyrządzenia sprawiedliwości Irlandyi, chciał uczynić dalszy krok na tej drodze i przedstawił nowy bill gruntowy. Ale napotkał oppozycyę nietylko zachowawczego stronnictwa angielskiego, nietylko małe poparcie u wielu ze swych kolegów, lecz co więcej, zawzięty opór ze strony parlamentarnego stronnictwa irlandzkiego, zorganizowanego przez Parnella, oraz lig irlandzkich. Podczas gdy w umyśle G-a dojrzewały powoli wielkie projekty: wykupu czynszowników, uwłaszczenia włościan, samorządu administracyjnego i politycznego, stronnictwo irlandzkie napadało na niego gwałtownie za przedsięwzięcie środków repressyjnych po zamachu w Phoenix Parku i po przejściu do oppozycyi spowodowało upadek gabinetu jego w 1885 r. Podczas kampanii wyborczej, która nastąpiła w r. 1885, zaznaczonej nowemi objawami energii starca, liczącego wówczas lat 74, G. oświadcza się stanowczo za nadaniem Irlandyi szerokiego samorządu, a w broszurze „History of au Idea” wy-łuszcza, jak się stopniowo myśl ta urabiała w jego umyśle i jak się skrystalizować winna w konstytucyjnej reformie. Rezultat wyborów nie odpowiedział oczekiwaniom i każde z dwu historycznych stronnictw, torysów i whigów, mogło ostać się przy władzy tylko wtedy, gdyby je poparła falanga 84 deputowanych irlandzkich. Lord Salisbury nie mógł się utrzymać, chociaż G. ofiarował mu poparcie swego stronnictwa w razie wniesienia przez niego billu o autonomii dla Irlandyi, i w r. 1886 G. po raz trzeci zostaje głową rządu. Sessya 1886 jest wielką historyczną datą dla Anglii. G., 77-letni starzec, opuszczony przez wielu swych dawniejszych współpracowników i przyjaciół, napastowany gwałtownie przez politycznych przeciwników, wnosi w Izbie gmin, po trzechmiesięcznej nieustannej pracy, dwa wiekopomne bille irlandzkie. Pierwszy—kruszył dzieło Unii 1800 r., tworzył w Dublinie parlament o dwóch Izbach dla spraw miejscowych, zabezpieczał udział Irlandyi w wydatkach i ciężarach, dotyczących całości W. Brytanii, wchodził w mnóstwo szczegółów, świadczących o głębokiej i wszechstronnej znajomości przedmiotu; drugi—miał jako osnowę uwłaszczenie włościan, wykup przez .skarb państwowy czynszowników na zasadzie 20-letniej Gpłaty czynszowej; operacya wykupu, na którą skarb państwowy dawał zaliczkę 50 000 000 f. st., miała się odbywać stopniowo, a kapitał nowych drobnych właścicieli miał być spłacony i umorzony w ciągu lat 49. Oba te projekty, zmierzające do zaspokojenia politycznych i ekonomicznych potrzeb Irlandyi, a jednocześnie do zakończenia zwady pomiędzy nią a innemi krajami koronne-mi, miały olbrzymie zalety. Nie można się jednak dziwić, że Izba Gmin na pamiętnem posiedzeniu w nocy z 7 na 8 maja 1886 odrzuciła pierwszy z nich 341 przeciwko 310 głosom. Owe 30 głosów większości pogrzebało jednocześnie i drugi bill, o uwłaszczeniu włościan, gdyż nie było danem już G-owi powrócić do niego. Opinia kraju podzieliła się i nie mogła rozstrzygnąć zagadnień tak skomplikowanych. W samorządzie Irlandyi spostrzegano rozerwanie jedności narodowej. Wśród chaosu krzyżujących się programatów stronnictwo zachowawcze przychodzi do władzy i do 1892 r. G. jest przy-wódzcą oppozycyi i obrońcą Irlandczyków, niemiłosiernie prześladowanych przez ministeryum Salisburego wogóle, a p. Artura Balfoura w szczególności. Pora odpoczynku oddawna nadeszła była dla niego. Ale tak całkowicie sędziwy mąż stanu przejął się myślą rozwiązania zagadnienia irlandzkiego, że nie chciał usunąć się z publicznej widowni, dopóki mógł być mu użytecznym. Przy nowych wyborach parlamentarnych stronnictwo liberalne i złączeni z niem deputowani irlandzcy otrzymują większość 40 głosów i po raz czwarty G. powraca do władzy jako pierwszy minister.—Różne sprawy stały na programie rządowym: dla niego istniała już jedna tylko, irlandzka. D. 13 lutego 1893 r. wuiósł on nowy bill o samorządzie, w ‘niektórych artykułach drugorzędnych różniący się od pierwotnego. Rzeczą zadziwiającą, niepojętą prawie, był sposób, w jaki ów 84-letni starzec przeprowadzał ten projekt, bronił go i doprowadził nareszcie do szczęśliwego portu. W dniu 1 września większość 33 głosów nadała mu sankcyę. Lecz Izbie Lordów wystarczyły trzy posiedzenia, ażeby to olbrzymie dzieło zniweczyć i cały plan zgody z Irlandyą obalić, jeżeli nie na zawsze, to na długo przynajmniej. Uczuł G., że jego zawód publiczny dobiegł do końca. Zdrowie jego zaczęło upadać, oczy przysłoniły się kataraktą i d. 3 marca 1894 r. złożył starzec dobrowolnie swój urząd i dostojeństwa w ręce królowej, odrzucając raz jeszcze tytuł hrabiowski i krzesło dziedziczne w Izbie Lordów. W ostatniej mowie, jaką miał w Izbie Gmin z okazy i billu, ustanawiającego rady gminne, rzucił rękawicę Izbie Lordów, która, stając w obronie ciasnych a egoistycznych interesów, sama sobie przygotowuje upadek. — G. aż do ostatniej chwili swego publicznego życia pozostał wcieleniem tradycyj parlamentarnych i był typem commoner’a. Z nim razem zniknęła i zamknęła się cała epoka konstytucyjnego rozwoju W. Brytanii. Wyniosła postać tego męża stanu przechodzi do historyi, jako postać zapaśnika wielkich spraw: wolnego handlu, reform konstytucyjnych, swobód religijnych i politycznych, autonomii irlandzkiej, wyzwolenia uciśnionych narodowości. Jego idealizm lotny, spi-

rytualizm głęboki, humanitarne jego zasady łączą w jedną organiczną całość różne okresy jego działalności.—Wielki starzec — the great oid man-—Jak go powszechnie nazywano, opuściwszy parlament i stolicę, przeniósł się do swej wiejskiej rezydeucyi Hawarden i tam przebył ostatnie cztery lata swego życia. Mając przy boku żonę, która była nieodłączną towarzyszką jego publicznego zawodu, trzech synów, tyleż córek i kilkanaścioro wnucząt, żył jak patryarcha, przyjmując przyjaciół, oddając się bez przerwy pracom umysłowym, nie tracąc interesu dla spraw publicznych, jak tego dowodziły płomienne mowy za Armeńczykami, powiększając ciekawą bibliotekę klasyczno-teologiczną i czyniąc z niej fundacyę publiczną, kosztował odpoczynku i był otoczony czcią całego narodu, bez różnicy stronnictw. Gdy wyzionął ducha, nietylko cały świat wielko-brytański, ale cały świat cywilizowany zdał sobie sprawę, że zniknęła jedna z największych moralnych sił, służących prawu i postępowi. Pogrzeb Williama Ewarta G-a dał okazyę do wielkich manifestacyj narodowych. Pól miliona ludzi przeciągnęło przed skromną jego trumną w Westminster Hall i niesione na ramionach

cej niż 320 par G-ów; prawo to, uchwalone pod pozorem ograniczenia zbytku, właściwie jednak skierowane było przeciw ambitnym jednostkom, które przy pomocy wspaniałych igrzysk starały się zdobyć popularność wśród ciekawego i próż-niaezego inotłochu rzymskiego. August zakazał wyprowadzać więcej niż 120 par G-ów i częściej, niż 2 razy do roku. Ograniczenia te jednak by-

Secutor.

Fig. 38.

(Z mozaiki).

Retiarius.

następcy tronu, jego syna i najwyższych dygnitarzy państwowych, złożone zostały jego śmiertelne szczątki w grobach westminsterskiego opactwa, Panteonu Wielkiej Brytanii. Za życia odrzucał wsz.elkie honory: oddano mu je hojnie po śmierci. Posągi, wznoszone dla przekazania jego pamięci późniejszym pokoleniom, są liczne, ale i bez nich imię jego pozostanie pomiędzy najczystszemi, jakie jaśnieją na kartach historyi.

Gladyatorowie (od gladius=miecz), nazwa szermierzy rzymskich, walczących publicznie, bądź między sobą, bądź ze zwierzętami. Wałki G-ów przeszły do Rzymu z Etruryi, gdzie odbywały się na pogrzebach, wzamian za składane dawniej ofiary z ludzi. Znane były też od niepamiętnych czasów w Kampanii. W Rzymie po raz pierwszy walkę G-ów urządzili M. i L. Brutusowie na pogrzebie swego ojca (265 przed Chr.); odbyła się na forum boarium. Historycy rzymscy wspominają jeszcze wiele innych | ^ pogrzebów, na których się podobne walki odbywały; właściwa jednak instytucya walk G-ów, jako widowiska dla zabawy ludu przeznaczonego, wyrobiła się dopiero pod koniec rzeczy pospolitej. Zrazu walki odbywały się na forum, później w umyślnie na ten cel zbudowanych amfiteatrach. W początkach brało w nich udział niewielu zapaśników, później urządzający je, aby zaskarbić sobie łaskę ludu i zaćmić współzawodników, wyprowadzali coraz więcej ludzi i zwierząt na arenę. Za Cezara senat postanowił, że niewolno wprowadzać wię-

Fig. 37.

Miecze gladyatorskie.

Knoykl. Powie, lluitr. Zoir,. 194. T. XXV.

N. T.

ły bezsilne i walki urządzano z coraz większym przepychem; cesarz Trajan podczas igrzysk, trwających 123 dni, pokazał ludowi na arenie 10 000 j ludzi i 11 000 zwierząt.—G-owie odróżniali się I uzbrojeniem, a stąd i trybem walki. Rozmaitość i ta była wielka; doszło do nas kilkadziesiąt nazw rodzajów szermierzy. Walczyli oni pieszo, konno i na wozach; byli ciężko lub lekko uzbrojeni; w czasach późniejszych ukazywały się nawet na arenie karły i niewiasty. Stawiano naprzeciw siebie zwykle ludzi niejednakowo uzbrojonych. Nazwy najczęściej spotykane są: retiarii, lekko odziani tylko w tunikę, z gołą głową; mieli naramienniki skórzane, a nogi owijali rzemieniami; uzbrojeni byli w trójząb (fuseina) i sieć (ja-

Æh

₇-

OSŁABI

mm

sïÆËS' I j

Hełm gladyatora.

Ær

Fig. 39.

f\

sl

Murmillo.

culum). Podobni do nich byli laquearii, z tą tylko różnicą, że zamiast sieci mieli stryczek. Stryczkiem tym lub siecią starali się oplątać przeciwnika, a potem przebić trójzębem. Przeciwko tym dwóm rodzajom stawali zwykle secutor es, zaopatrzeni w hełm, tarczę i miecz. Murmillo ne s, byli ciężko uzbrojeni na sposób

13

gallijski: mieli miecz, tarczę (scutum) i hełm, i się G-owie oszczędzali, tłum wpadał we wście-ozdobiouy wyobrażeniem ryby, od której wzięli nazwisko. Przeciwnikiem murmillona był zwykle Thraex z bronią tracką, krótkim krzywym mieczem (sica) i małą tarczą (panna). Sam ni tes hoplomachi są, zdaje się, tym samym rodzajem; byli oni najciężej ze wszystkich uzbrojeni, cali w zbroję zakuci; oczy były jedynem miejscem, w które ich ranić było można. Esse dar i i walczyli na dwukonnych wozach (essedum), équités konno, uzbrojeni jak żołnierze jazdy, an- nych przez widzów pozostawiano przy życiu tyl-d abat a e również konno, w hełmie bez otworów, ; ko tych, których wyleczyć było można. G-ów tak, że nie widzieli swego przeciwnika; di ma- J rekrutowano przeważnie z niewolnikowi jeńców chaeri byli w dwa krótkie miecze uzbrojeni, wojennych; zostawali Garni i przestępcy; z tych Meridiani albo bestiarii walczyli ze zwie- jedni (damnati ad luduin) mogli być z czasem rzętami; była to klasa niższa od właściwych wyzwoleni; skazani na śmierć (damnati ad gla-G-ów, prawie wyłącznie przestępcy na śmierć skazani, lub zbiegli niewolnicy: byli oni bezbronni, niekiedy tylko w lichą i niedostateczną broń zaopatrzeni. G. bustuarii nazywano tych, którzy walczyli na pogrzebach, cubicularii, występujących na ucztach (zwyczaj ten przeszedł do Rzymu z Kampanii). Tych, którzy tłumnie do walki stawali, nazywano catervarii. Po

kłość, wrzeszcząc o bicze i rozpalone żelazo dla popędzania opieszałych: G., który stchórzył, nie mógł nigdy na łaskę widzów liczyć. W przerwach wyrównywano arenę grabiami i posypywano świeżym piaskiem; ludzie w maskach Charona i Merkurego dotykali rozpalonem żelazem poległych, żeby się przekonać, czy śmierć już nastąpiła; wywlekano ich potem do spoliarium, gdzie też dobijano ciężko rannych. Z ułaskawio-

dium) nie mogli być oszczędzani. W czasach późniejszych zostawali G-ami i ludzie wolni, nawet rycerze i senatorowie; ochotnicy ci, zwani auctorati, musieli składać przysięgę gladytor-ską, że się oszczędzać nie będą. G. po trzech latach mógł być wyzwolony: znakiem tego wyzwolenia była pałeczka (rudis), którą G. od edito-ra muneris otrzymywał. Dymissyonowani G-owie zostawali zwykle feehmistrzaini; wielu z nich wracało do dawnego rzemiosła. G owie kształcili się w szkołach gladyatorskich pod kierunkiem nauczycieli fechtunku (lanista). Szkoły te (lu-dus) utrzymywane były przez cesarzów i bogatych panów; bywali też laniści, którzy utrzymywali szkoły na własny rachunek, handlując G-ami, wynajmując ich, lub też urządzając płatne widowiska. Stan G-a był wogóle pogardzany: nazwa G. uchodziła za obelgę, była synonimem zbója, człowieka na wszelkie zbrodnie gotowego. W czasie jednak chylenia się Rzymu ku upadkowi coraz więcej wolnych ludzi wstępowało na arenę, bądź-to pchanych przez żądzę silnych wrażeń, bądź dla zysku, G-owie bowiem dorabiali się nieraz znacznego majątku. Cezar i August zakazali senatorom wstępować w szranki; prawo to jednak nie było później wykonywane. Za Nerona wystąpiło w amfiteatrze 400 senatorów i 600 rycerzy; cesarz Commodus, wystąpił 735 razy na arenę jako secutor. Walki G-ów Rzymianie zaprowadzili we wszystkich zawojowanych przez siebie krajach: w jednej Grecyi tylko na niejaki opór natrafili. Clirześ-ciaństwo, wrogo występujące przeciwko krwawym igrzyskom, długo jednak walczyć musiało z upodobaniami motłochu rzymskiego, zanim zdołało wpłynąć na zniesienie walk G-ów. Konstantyn zniósł je oficyalnie w r. 326; edykt ten jednak nie był wykonywany powszechnie. W r. 365 Walentynian zakazał umieszczać w szkołach gladyatorskich skazanych chrześcian; w r. 404 wreszcie Honoryusz zniósł je ostatecznie. Podobno powodem tego rozporządzenia była śmierć

BI

M.

Fig. 40. Andabatae.

(Z płaskorzeźby pompejańskiej).

wyczerpaniu się programu w amfiteatrze, widzowie żądali często walk dodatkowych; biorący w nich udział G-owie nazywali się postulati-cii. Przedstawienia w amfiteatrze zapowiadano przez afisze (libelli), rozlepiane na budynkach, bramach miasta, nawet na grobowcach; wymieniano w nich program walk, nazwiska G-ów i broń ich. Kopie tych afiszów sprzedawano na ulicach. W przeddzień przedstawienia wyprawiano ucztę dla G-ów; ciekawym wolno było chodzić między stołami i przyglądać się ucztującym.

W dzień przedstawienia orszak G-ów ciągnął parami z koszar do amfiteatru, defilował przed przewodniczącym igrzyskom (editor muneris, munera-rius), witał go i pokazywał mu broń dla sprawdzenia. Walka zaczynała się od szermierki tępą bronią i rzucania kopii (hasta); po jakimś czasie dopiero, na sygnał dany trąbą, G-owie rzucali tępą broń i zaczynali walczyć naprawdę. G. pokonany podnosił palec do góry, prosząc o łaskę; decy-zya zależała od editora, który to prawo ustępował zwykle widzom. Na znak łaski machano męczeńska pustelnika Telemacha czy Alinacha, chustkami i podnoszono palec do góry; palec który rzucił się w amfiteatrze między waiczą-opuszczony oznaczał śmierć nieszczęśliwego. Gdy cych, by ich rozbroić i został przez rozjuszony

tłum rozszarpany. Walki zwierząt trwały do studyów uniwersyteckich, na których utrzymywał VI w.—Por. Friedländer „Sittengeschichte Roms” się z korrepetycyj, podróżował po Niemczech, to-(1889); Meyer „De gladiatura roinana” (1881). warzysząc oddanym sobie pod opiekę dwóm mło-Glaedenstedt (albo Gledenstaedt) Hel- dzieńcom z arystokracyi. W r. 1718 zdobył storn old, zwany też: Glodenstede, Hel m old u s pień doktora praw i osiadł w Lipsku, gdzie nade Zoldwedel i Helmoldus de Gleden- pisał i wydał „Kern der Geschichte des Chur.

stede de Saltwedel (* w Salzwedel [Marchia brandeb.] w drugiej połowie wieku XIV — f w Lipsku w r. 1441), profesor medycyny i filozofii. Kształcił się w uniwersytecie praskim i otrzymawszy w r. 1386 godność magistra filozofii, sam nauczać zaczął. W r. 1394 był dziekanem wydziału filozoficznego, w roku 1399 rektorem uniwersytetu, w r. 1408 należał do poselstwa, wysłanego w sprawach wszechnicy do Rzymu. Gdy w r. 1409, pod wpływem rozbudzonego przez Husa ducha narodowego, zaczęto ograniczać przewagę żywiołów obcych w uniwersytecie, G. wraz z 2 00U Niemców opuścił Pragę, udając się do Lipska, gdzie niebawem założono uniwersytet niemiecki, którego był drugim rektorem w r. 1410, zarazem też otrzymał godność wicekanclerza; w tym samym czasie również został doktorem medycyny. W r. 1416 był powtórnie rektorem, a podczas jego dziekaństwa w r. 1431 po raz pierwszy w uniwersytecie lipskim promowowano 30-u nowych doktorów medycyny. Napisał kilka dzieł lekar-

u. Fürstl. Hauses zu Sachsen” (1722, wyd. 4-e r. 1753) i „Vernunfft und Völkerrecht” (1723). Dzieła te nie podobały się rządowi, który drugiego z nich zakazał, starał się jednak zużytkować zdolności autora i zamianował go archiwistą prywatnym dworu drezdeńskiego. Potem G. ogłosił ważną pracę, wysoko przez uczonych czeskich cenioną, p. t. „Pragmatische Geschichte der Cron Böhmen etc” (Lipsk 1729); dalej: „Anec-dotorum S. R. I. historiam ac jus publicum illu-strantium collectio” (Drezno i Lipsk 1734) i „Vollständige Geschichte des Rechts der Vernunfft” (Lipsk 1739). W poglądach swych filozoficznych G. opierał się na Leibnizu, lekceważąc Gro-tiusa i Hobbesa.    *

Crlageryt, ob. Glina.

Glagolita Cloziamis. czyli zabytek głagolicki Cloza: pod tą nazwą znany jest bardzo ważny i jeden z najdawmiejszycli pomników języka starosłowiańskiego, pisanych pismem g ł ago li c-kim. Tak nazwany został od nazwiska lir. Parysa Cloza (f 1856), którego był własnością skich, nie drukowanych, w duchu arabskim. — i który złożył go w darze muzeum trydenckie-Por. A. Andreae „Chronik der Aerzte des Re- mu, gdzie dotąd się przechowuje. Zabytek ten gierungs-Bezirks Magdeburg etc.” (Magdeburg składa się z 12-tu kart i jest ułamkiem tylko

Dr J. P.

Grlaerniscłl, grupa Alp Glarskich, w Szwaj-caryi, pomiędzy przejściami Klausen i Pragel— kolosalna piramida skalista, wznosząca się z tła buków i jodeł; Bächistock—2 920 m.

Glaesum, w tej formie wyraz łaciński, istotnie zaś wyraz staroniemiecki (por. Glas, Glanz, gleis sen) na oznaczenie bursztynu. Pierwszy użył go Pliniusz w dziele swem Hist. nat. 37, 3, 42, a z niego wziął go Tacyt w Giermanii rozdz. 45, który ścisłą, a nadzwyczaj do prawdy zbliżoną wiadomość podaje tak o powstawaniu bursztynu, jak i o miejscach, gdzie się to ciało znajduje, a pod niejednym względem mylne zdanie poprzednika swego prostuje. Ogólniejsza zaś znajomość bursztynu i takiej nazwy jego w Rzymie datuje się właśnie od czasu, kiedy cesarz Neron wysłał zaufanego rycerza rzymskiego nad morze Bałtyckie ze zleceniem zakupienia w owych stronach wielkich zapasów tej cenionej bardzo żywicy, z której w Rzymie niezliczone, a w modzie naów-czas będące, ozdoby wyrabiano; od tego też czasu poznano dokładnie trakt handlowy, którym bursztyn z wybrzeża Żmudzi ku południu doliną rzeki Odry przez Pannonię (Carnuntum) aż do morza Adryatyckiego i do Italii sprowadza-

S. Drz.

1860—62; T. I, str. 77).

w. J.

no.

całości rękopisu z homiljaini ojców kościoła. Pierwsza karta zachowanego zeszytu (kwaternu) oznaczona jest liczbą 62, przed nim tedy było 61 takich kwaternów czyli 488 kart. Ułamki te zawierają niektóre homilje św. Jana Złotou-stego, Atanazego i Epifanjusza. Rękopis pisany był w końcu wieku X-go lub na początku XI-go i ma znamiona redakcji chorwackiej. Jest on jednak odpisem oryginału starszego, mianowicie z końca w. IX lub początku X go, powstałego na gruncie bułgarskim, w dobie wpływu piśmiennictwa morawsko-panońskiego na Bulgarin. fj- wpływu, jaki wywarli na nią zamieszkali tam uczniowie Metodego. Z zapisek, znajdujących się na okładzinie zabytku, dowiadujemy się, że w wieku XV należał on do niejakiego szlachcica Breisachera; .po jego śmierci (1509) przeszedł z archiwum zamku Maria-Stein (pod Kufsteinem w Tyrolu) do majątku hrabiego Schurffa; następnie zaś, drogą spadku, jako rękopis pisany własną ręką św. Hieronima, dostał się hr. Parysowi Clozowi. Zabytek ten wydany był po raz pierwszy przez Bartłom. Kopitara, uczonego Słoweńca, p. n. „Glagolita Clozianus” (Wiedeń 1836), z dokładnemi objaśnieniami, gramatyką i słownikiem. Znalezione później w Insbruku w Ferdynandeum dwie kartki tego zabytku ogłosił Miklosich 1860 r. w wy-Crlafey Adam Fryderyk, historyk i filozof dawnictwie „Denkschriften” akad. wiedeń. (t. X). niemiecki (* 1692 — f 1753). Po ukończeniu j Nowe zaś zupełne wydanie zabytku, z obszernym

A. A. R.

S. K.

tomy).

komentarzem naukowym, przygotował i ogłosił dr. Wacław Vondrâk p. n. „Glagolita Clozûv” (1893, wyd. Akad. czeskiej). Wyjątki z tego zabytku drukował poprzednio P. J. Szafarzyli w dziele swoim „Pamńtky hlaholského pisemnic-tvl” (Praga 1853, na str. 52—54).

Grlaire Jan Chrzciciel, ksiądz, oryentalista i teolog francuski (* 1798 w Bordeaux—f 1879 w Issy, w dep. Sekwany). Ukończywszy pierwsze nauki w seminaryum duchownem miasta rodzinnego, udał się do Paryża na studya języków wschodnich, a głównie hebrajskiego. Po roku pracy tak dalece postąpił, że powierzono mu wykłady hebrajszczyzny u św. Sulpicyusza (1822); w trzy lata później uczył tego języka na fakultecie teologii katolickiej, jako zastępca profesora, a w r. 1831 jako profesor nadzwyczajny. W r. 1841, będąc już doktorem teologii i kanonikiem paryskim, otrzymał nominacyę na dziekana fakultetu teologicznego w Paryżu. Poza czynnem współpracownictwem w „Encyclopédie catholique”, „Encyclop. du XIX siècle” i „Bibliographie catholique”, wydał dzieła następujące: „Lexicon manuale hebraicum et chal-daicum” (Paryż 1830, wyd. 2-e 1843); „Principes de grammaire hébraïque et chaldaïque” (Paryż 1832 i 1843); „La Sainte Bible en latin et en français” (Paryż 1834, 3 tomy); „Torath Mosché, le Pentatéuque” z przekładem i notami (Paryż 1835—37, 2 tomy); „Introduction historique et critique des livres de l’Ancien et du Nouveau Testament” (Paryż 1836, 6 tomów); „Les livres saints vengés ou la Vérité historique et divine de l’Ancien et du Nouveau Testament” (Paryż 1845, 2 toiny); „Manuel de l’hebraïsant” (Paryż 1850); „Concordances arabes du Coran, Principes de grammaire arabe” (Paryż 1861); „La Bible selon la Vulgate” (Paryż 1863); „Dictionnaire universel des sciences ecclesiastiques” (Paryż 1887, 2 tomy) i in. *

Criais - Bizoin Aleksander Oliwier (* w Quintin 1800 r.—f w Lamballe w 1877). Brał udział w walkach młodzieży liberalnej z rządem Burbonów; wybrany w r. 1831 do Izby poselskiej z Loudéac, zasiadał w niej bez przerwy do r. 1848; odznaczył się licznemi in-terpellacyami i' żyweini wycieczkami przeciwko rządowi; należał do skrajnej lewicy. Oklaskiwał upadek Ludwika Filipa i był jednym z przedstawicieli dep. Côtes-du-Nord w Zgromadzeniu narodowem, gdzie głosował z republikanami u-miarkowanymi. Nie wybrany do zgromadzenia prawodawczego (1849), po zamachu stanu stawiał Uapróżno dwa razy swą kandydaturę w Loudéac; wreszcie w r. 1863, pomimo nacisku ze strony rządu, wszedł do Ciała prawodawczego, gdzie należał do oppozycyi republikańskiej. Próbował wtedy swych sił na polu twórczości dramatycznej, ale bez powodzenia. W r. 1868 założył z E. Pelletanem i Herold’em dziennik demokratyczny „La Tribune française”. Po upadku cesarstwa, w październiku 1870 został członkiem rządu Obrony narodowej; wysłany wraz z Crémieux i Fourichonem jako jego reprezentant do Tours, odgrywał tam rolę podrzędną, zwłaszcza od przybycia Gambetty. Towarzyszył temu patryocie do Bordeaux i solidaryzował się z nim we wszystkiem. Po wojnie, aresztowany na rozkaz Kommuny, został wkrótce na wolność wypuszczony; również krótkotrwały był jego areszt w Wersalu (w maju 1871). W r. 1871 postawił swą kandydaturę w Paryżu, nie wybrano go jednak do parlamentu. Po tern niepowodzeniu usunął się do życia prywatnego. Zostawił pamiętniki dotyczące rządu obrony narodowej („Dictature de cinq mois” Paryż 1872).

Glaisher J a mes, meteorolog (* 1809 w Londynie), był asystentem obserwatoryum w Wa-dinglay pod Cambridge, następnie w Greenwich, a 1840—70 dyrektorem oddziału magnetycznego i meteorologicznego w tern ostatniem obserwatoryum. W r. 1867 założył towarzystwo meteorologiczne (Royal meteorogical society) i został jego prezydentem, następnie też prezydentem towarzystwa aeronautycznego i fotograficznego. W celach meteorologicznych odbywał liczne wyprawy w balonach, a podczas jednej z nich, d. 5 września 1862, wraz z Cox-wellem, dosięgną! wysokość 11200 stóp angielskich (ob. Aeronautyka). Ogłosił: „Hygro-metrical tables” (1847), „Travels in the air” (nowe wyd. 1880), oraz wykończył „Factor tables”, rozpoczęte 1814 przez Burckhardta, prowadzone dalej przez Dasego 1862—65, a wydane wreszcie w 3 t. 1879—83.

Grlaisher James Whitbread Lee, współczesny matematyk angielski (* d. 5 listopada 1848 w Levisham, Kent), członek Trinity College w Cambridge, współredaktor dziennika „Quar-terly Journal of Mathematics”, wydawca dziennika „Messenger of Mathematics”, członek Towarzystwa królewskiego w Londynie i t. d., jeden z najzasłużeńszych matematyków angielskich, autor wielkiej liczby rozpraw i artykułów, pomieszczonych w wymienionych wyżej czasopismach i nadto w „Pamiętnikach Towarzystwa astronomicznego” w Londynie, w „Pro-ceedings” Towarzystwa filozoficznego w Cambridge, w „London phil. transactions”, w „Philosoph. Mag.” i t. d. Prace te odnoszą się do wszystkich niemal dziedzin analizy, a poważne w nich miejsce zajmują rozprawy z teoryi liczb, szeregów nieskończonych, funkcyj specyalnych i t. d. Na wyróżnienie zasługuje „Report on mathema-tical tables” (napisany wspólnie z Cangley’em i Stokesem). G. jest autorem tablic czynników dla szóstego miliona („Factor Tables f. the sixth million” 1883) i wydawcą dzieł znakomitego matematyka angielskiego, Henry Smitha (2

s. D.

Grlaize August Bartłomiej, malarz i litograf francuski (* w Montpellier 1807—f w Pa-

(oh.)

w J.

law.” (1895, Tom I).

Glanville Józef (f 1680 jako kaznodzieja nadworny króla Jakóba II), filozof angielski, sceptyk, jeden z najżarliwszych przeciwników Arystotelesa i Descartesa, który wypowiadał już rozwinięte następnie przez Hu me’a (ob.) twierdzenie, że zasada przyczynowości nie jest przedmiotem, ani częścią składową doświadczenia, lecz niepewnym (problematycznym) wnioskiem z doświadczenia.—Dzieła: „Scepsis seientifica or confest ignorance, the vay to science, an essay oî The Vanity of dogmatizing and confident Opinion” (Londyn 1855); „De incrementis scientiarum” (Londyn 1670).

ryżu 1893), uczeń Eugeniusza i Achillesa Devć-ria. Od r. 1836 wystawi! w salonie szereg o-brazów, przeważnie treści religijnej; większość znajduje się obecnie w kościołach i muzeach prowincyonalnych. Do najlepszych należą: Lu-ca Signorelli da Cortona (Salon r. 1837), Ucieczka do Egiptu. Święta Rodzina (Salon r. 1842), Św. Elżbieta Węgierska (S. r. 1843; Montpellier, kość. Sw. Ludwika), Nawrócenie Magdaleuy (S. r. 1843; kość. w Nogent-sur-Seine), Śmierć Zwiastuna (S. r. 1848; muz. w Tuluzie), Niewiasty gallijslde, epizod z najazdu rzymskiego (S. r. 1852; muz. w Autun), Pręgierz (S. r. 1855), Co się widzi, mając lat 20 (S. r. 1855; muz. w Montpellier), Miłość na sprzedaż (S. r. 1857; muz. w Béziers), Przemowa Napoleona III przy rozdawaniu orłów 10 maja 1852 (S. i. 1859; muz. w Wersalu;, Przy misce (S. r. 1861; muz. w Antwerpii, Szkopuły (S. r. 1«64; muz. Luksemburskie), Niewola (S. r. 1865; muz. w Narbonne), Siła (S. r. 1878). Oprócz tego ozdobił malowidłami ściennemi kaplice kościołów: Św. Sulpicyusza, Notre-Dame de Bercy, św. Gerwazego i św. Eustachego.

Glajcha (niemiec. gleiche), oznacza w mu-larstwie wyrównaną powierzchnię ostatniej szychty (ob.) cegieł lub kamieni, złożonych na zaprawie, na której-to powierzchni spoczywać mają belki stropowe.

Glajchowanie jest to sama czynność wyrównywania takiej powierzchni przed zalaniem jej zaprawą i wygładzenie za pomocą k i e 1 n i

Jr. Wch.

Glamorgan (shire), hrabstwo w księstwie an-gielskiein Wales (Walii), w jego pdws. części, nad kanałem Brystolskim, graniczy z hrabstwami: Car-marthen, Breckuock i Monmouth; 2 092 kim. kw. Rozleglejsza część pn. G-u jest górzysta (odro-ża gór Black, o kończastych szczytach, stromych zboczach, wązkie, głębokie jary), pd. zaś (Vale of G.) i rąbek brzegowy przedstawiają krainę równinową i nader żyzną. Ważniejsze rzeki (Ru-mtiey, Taff, Ogmore, Neath, Tawe, Burry), po części połączone kanałami, wpadają do kanału Brystclskiego. W r. 1891 było w G-ie 687 218 m-ców (w ciągu 10-lecia, od 1881 —1891, przyrost ludności wynosił 34.4°/n); ludność przeważnie (70°/₀) posługuje się w domu językiem walijskim, chociaż prawie wszyscy rozumieją po' angielsku; ludność na półwyspie Gower (potomkowie przybyłych tu na początku w. XII Fla-mandów) mówi tylko po angielsku. G. jest przeważnie krainą przemysłową, w przeciwstawieniu do rolniczej reszty obszaru Walii południowej. Znajdują się tu wielkie skarby mineralne: węgiel kamienny (rozciągłość pokładu 2 700 kim. kw.), żelazo; w r. 1892 otrzymano 22 808 314 ton węgla kamiennego, wartości 10.4 milionów funtów sterlingów i 22 076 ton rudy żelaznej; w 6 zakładach hutniczych z 55 pieców wielkich wyprodukowano 420 710 ton surowca. Rolnictwo uprawia zaledwie 1.6°/₀ ludności—reszta poświęca się przemysłowi. Gł. m. port Cardiff (około 186 000 m-ców w r. 1899), inne miasta ważniejsze: port Swansea (około 104'KKi m-ców w roku 1899), Merthyr-Tydvil, Ystrad-y-Fodwg (około 88 000 w r. 1899).

Grlanis, Ob. Garigliano.

G-lanówka, ob. Dłub ni a.

Glanvill Ranulf de (* w Stratfordzie — + 1190), najwyższy sądownik angielski (chief justiciary) za panowania Henryka II i autor najstarszego traktatu o prawie angielskiein („Trac-tatus de legibus et Consuetudinibus Angliae”, napisanego po r. 1181). W r. 1180 G. został mianowany najwyższym sędzią Anglii, pozbawiony urzędu przez Ryszarda I-go. Wyłożył przewód sądowy przyjęty w Izbie królewskiej (,,Aula Regis, King’s Court”), w której zasiadał jako przewodniczący—w 14-tu księgach. „Tracta-tus” został wydrukowany po raz pierwszy 1554 r.; najlepszą edycyę w „Record Publications” ogłosił sir Travers Twiss (1890). —Por.

Pollock and Maitland „History of the english

s. p.

Mus.

Glapa, ob. Wrona.

Glarean, właściwie Henryk Loris (HeTirions Loritus), zwany także Glarus (* 1488 w kantonie Glarus w Szwajcaryi — f 28 marca 1563), filolog i pisarz muzyczny niemiecki. Po ukończeniu szkół w Bernie kształcił się w muzyce pod kierunkiem Cochläusa w Kolonii. W 1512 r. G. za kompozycyę ody do słów własnych, łacińskich, został przez cesarza Maksymiliana mianowany nadwornym poetą uwieńczonym (poeta laureatiis). W 1517 założył w Paryżu zakład wychowawczy, po roku jednak przeniósł się do Bazylei, gdzie do 1529 r. zajmował stanowisko profesora filozofii i sztuk pięknych, poczem, z powodu niesnasek religijnych, przesiedlił się do Freiburga w Bryzgowii. Z zakresu historyi i teoryi muzycznej G. pozostawił kilka dzieł, posiadających wartość pierwszorzędną, jak np : „Isagoge in musicen” (Ba-zylea 1516), dzieło traktujące o solmizacyi. mutacyi, iuterwallach, tonacyach i t. d.; słynny łaciński traktat muzyczny: „Dodekachordon” (Bazylea 1547), z licznemi przykładami i objaś-

nieniami, dotyczącemi toiiaeyj kościelnych, muzyki mensuralnej i t. d., dzieło źródłowe, prze-tłómaczone na niemiecki i przedrukowane w „Publikation älterer practischer und theoretischer Musikwerke” (Berlin 1889, rocznik 12 ty). À. PoL Glareola (żwirowiec), ptak należący do rzędu Brodzących i rodziny S i e w e k {Chat a-driidae). Odznacza się długiemi skrzydłami, krótkim dziobem i posiadaniem tylnego palca u nóg. Przebywa w miejscowościach zarówno suchych jak i błotnistych; żywi się owadami, które chwyta bardzo zręcznie; fruwa podobnie jak jaskółka. Bardziej znana G. pratineola, ciemno szara na grzbiecie, z białym brzuszkiem i szyją czerwono-żółtą; spotykana w południo-

A. K.

W. N

dowce.

Fig. 41. Glasenap (herb).

D.

wej części Europy.

Glarus, jeden z 22 kantonów Rzplitej Szwajcarskiej, leży we wschodniej, niemieckiej, części -Szwajcaryi, na północnym stoku Alp Glarneńskich, w dorzeczu Renu. Graniczy na południe z kantonem Graubünden, na wschodzie i północy z kant. St. Gallen, na zachodzie z kan. Uri i Schwyz. Obszar wynosi 691 km. ludność w 1880 r. wynosiła 34 215, w 1888 — 33 800; wogóle zmniejsza się wskutek emigracyi; ubytek (1880—1888) wynosi 1.3°/₀. Jest to kraj górzysty: składa się z wązkiej doliny Linthu, która tylko na północy w dolnej części rozszerza się i tworzy bagnistą równinę, oraz z gór wysokich (przeszło 3 600 m.), pokrytych lodowcami; na południu ciągnie się główny grzbiet Alp Glarneńskich ze szczytem Tödi (3 620 m.), nu zachodzie (Glärnisch) i wschodzie—jego odgałę zienia; na północ dolina jest otwarta i w tę stronę zwrócona główna linia kommunika-cyi kraju z resztą Szwajcaryi (kolej żelazna); przejścia przez góry są uciążliwe. Wszystkie wody kantonu należą do systematu rz. Linth, która je odprowadza przez jezioro Zürich, przez rzeki Limmat i Aar, do Renu. Dolina Linthu nosi tu miano Gross-Thal (Wielka Dolina); głównemi dopływami Linthu są; z prawej Sernft (której dolina jest jedną z najpiękniejszych w Alpach), z lewej Löntsch. Klimat jest chłodny, z powodu gór pokrytych lodowcami, ale z tego samego powodu, mianowicie z powodu wysokich gór, ograniczających kraj ten z południa, wieje tu często ciepły i suchy wiatr południowy (fön), który przyśpiesza topnienie śniegów oraz dojrzewanie zbóż i owoców; z drugiej strony jednak, z powodu swej gwałtowności, wznieca nieraz pożary. Z przyczyny górzystości niewiele tylko obszarów jest zdatnych do uprawy: ztąd rozwinęło się tu rączej pasterstwo i wyrób serów, których smak podnoszą aromatyczne zioła alpejskie (ser Schabzieger). Ale i pasterstwo nie wystarcza na utrzymanie mieszkańców; dlatego rozwinął się tu przy pomocy silnego spadku wód przemysł, szczególniej tkacki (między inne-mi wyrób turbanów dla Turków!), a po części i górniczy (łomy łupku). Ludność jest prawie

wyłącznie niemiecka, przeważnie ewangelicka (liczba katolików nie dosięga !/₄); rząd czysto-demokratyczny: władza prawodawcza należy do ludu, który zbiera się corocznie w mieście głó-wnem kantonu; zebranie to (Landsgemeinde) obiera władzę wykonawczą (Regierungsrat). Prezydent, obierany na trzy lata, nosi tytuł Landam man. Nauka elementarna jest obowiązkowa.— Ważniejsze miasta kantonu: G. (miasto główne), Linththal, Elm, Engi, Schwanden. Ennenda, Net-stal, Mollis i Näfels; to ostatnie jest pamiętne dla mieszkańców kantonu zwycięską bitwą (1388) która uwolniła ich od ucisku Austryaków.

G., główne miasto kantonu tejże nazwy, 481 m. nad p. m., w uroczej dolinie kotlinowa-tej, przy drogach żel. Linthal - Zurych i G.-Weesen, na lewym brzegu Linthu (mosty żelazne); w r. 1888 liczyło 6 045 rn-ców (wraz ze wsią Riedern). Od pożaru w r. 1861 ma piękne, szerokie ulice i okazałe budowle: wspólny dla dwu wyznań kościół romański, urząd pocztowy, szkołę miejską, szpital kantonalny, dom sierot i t. d. Przemysł tkacki, fabrykacya cygar. Handel ożywiony (giełda, instytucye bankowe). Okolica wspaniała: olbrzymie szczyty

sterczą pośród zieleni dolin i przedgórzy: lo-

w. J.

Glasenap, herb polski. Na tarczy w polu srebr-nein krokiew czerwona, której odnoga lewa, krótsza, na głowie murzyńskiej oparta. Nad hełmem bez korony taka sama krokiew z głową murzyńską u spodu lewej odnogi, zdobna sześciu piórami pawiemi, po trzy na każdym boku, i trzema piórami strusiemi: białem, czerwonem i czarnem u wierzchu. Niesiecki, a za nim Krzyżanowski w swoim „Słowniku heraldycznym”, podają herb ten bałamutnie. Pięczętu-je się nim pomorska rodzina Glasenap v. Glese-napp, z przydomkiem von Grammel, w XIV stuleciu w Inflantach osiadła. — Źródła: Niesiecki, Borkowski, Krzyżanowski, 0-strowski, Siebmacher (III, 2, 186 i III, 11, 101, 102).

Glasenapp Sergiusz, astronom rossyjski (* 1846 w Wysznie-Wołocku), jest profesorem a-stronomii w Petersburgu. Zajmuje się głównie badaniem gwiazd podwójnych i w przedmiocie tym ogłosił: „On a graphical method for determining the orbit of a binary star” (w „Monthly notices” 1889), „Orbites des étoiles doubles du Catalogue de Poulkova” (1889), w które-jto rozprawie obliczył drogi sześciu par gwiazd podwójnych, a następnie i kilku innych. W obserwatoryuin w Abbas-Tuinanie na Kaukazie

prowadził obserwacye zaćmień pierwszego księ- (1880, przekł. włoski Tryest 1880), „Handbuch życa Jowisza i na podstawie tyoh dostrzeżeń des Strafprocesses” (w zbiorze Bindinga „Sy-sprawdził, że światło na przebieżenie drogi od steinatisches Handbuch der deutschen Rechts-słońca do ziemi potrzebuje 408 sekund.

S. K.

Wissenschaft”, 2 tomy 1883 i 1885, dzieło wielkiej powagi), „Strafprocessuale Studien” (1885, przekład włoski 1887). Mnóstwo większych i mniejszych artykułów i sprawozdań zawierają roczniki czasopism „Allgemeine oester-reichische Gerichtszeitung” (1852—1885), „Archiv des Kriminalrechts”, „Magazin für Rechts- und Staatswissenschaft”, „Gerichtssaal”, „Zeitschrift für privat- und öffentliches Recht der Gegenwart”, „Verhandlungen des II (1861), III (1862), X (1872), XIII (1876) deutschen Juristentages” i in. Jako minister sprawiedliwości G. złożył Radzie Państwa 48 projektów ustawodawczych, pomiędzy któremi znalazła się ustawa procedury karnej (1872), prawa karnego (1874) i inne, z bardzo cennemi pod względem teoretycznym motywami. Jako generalny prokurator sądu kassacyjnego dawał cenne wyjaśnienia teoretyczne, które w liczbie 60 przechowano w „Plenarbeschlüsse und Entscheidungen des k.-k. Cassationshofes” — zbiorze Wyroków Sądu kasacyjnego, który G. wydawał do spółki z Nowakiem. Należy również zaznaczyć, że takiż sam zbiór orzeczeń kassacyjnych cywilnych wydawał G. do spółki z Ungerem, Waltherem („Sammlung von Civilrechtlichen Entscheidungen des obersten Gerichtshofes”) od r. 1859—1885, 20 tomów. Z polecenia G. wydano „Sammlung strafrechtlicher Entscheidungen des obersten Gerichtshofes und Cassationshofes 1850 — 1871” (Wiedeń 1873, 3 tomy). Dla ogólnej charakterystyki G-a wystarczą słowa jego kolegi, profesora i ministra Józefa Unger’a: „G. był, jak to cały świat wie, jednym z największych prawników naszych czasów. Uczyniła go takim nietylko głęboka wiedza, pewność sądu, ciętość dyalektyki, kunsztowność formy, świetność wykładu, ale przedewszystkiem moralny charakter, genialna intuicya... szczęśliwe połączenie idealizmu i realizmu”.— Ob. Unger „Julius G., Ein Nachruf”, Wiedeń 1885), Uli mann „G., Gedenkrede 1886” (doskonały wykład poglądów i zasług G-a), I bering „Zweck im Recht” („Vorwort” przed II tomem, panegiryk dla G-a; wyd. 3-e    1899),

„Julius G., Bibliographisches Verzeichniss seiner Werke, Abhandlungen, Gesetzentwürfe und Reden” (Wiedeń 1886, str. 102, z portretem G-a).

Glaser Edward, podróżnik (* w 1855 roku w Deutsch-Rust, w obw. Pohorzańskim w Czechach). Studya odbywał w politechnice praskiej i w uniwersytetach w Pradze i Wiedniu; zajmował się matematyką, fizyką, astronomią i ję-. zykami wscholniemi. W r. 1880 pojechał jako nauczyciel do Tunisu, a w r. 1882 do Aleksan-dryi, gdzie wydoskonalił się w języku arabskim.

Grlasenapp, Karol Fryderyk (* 3 października 1847 w Rydze), filolog i pisarz muzyczny. Po ukończeniu uniwersytetu w Dorpacie objął posadę nauczyciela w Rydze. Napisał:

„Richard Wagners Leben und Wirken” (Lipsk, nowe wyd. 1882, 2 tomy; 3-e wyd. pod tyt. „Das Leben R. Wagners” (1894 — 90), dzieło źró-

dlowe.

A. Pol.

Glaser Jan Rudolf, wierszopis i publicysta niemiecko-czeski, urodzony r. 1801 w Pradze, tamże skończył studya uniwersyteckie, a potem był urzędnikiem biblioteki. Roku 1834 wydał zbiór swych poezyi, a następnie od r.

1837 do 1848 redagował głośne w swoim czasie pismo peryodyczne p. t. „Ost und West”, mające znakomitych współpracowników słowiańskich i niemieckich, w celu pośredniczenia między temi dwiema literaturami. Data zgonu G-a niewiadoma.

Glaser Juliusz Antoni, prawnik i mąż stanu austryacki (* w Czechach z żydowskich rodziców r. 1831 — f w Wiedniu 26 grudnia 1885 r.V Mając zaledwie 18 lat, otrzymał stopień doktora filozofii w Zurychu po ob ronieroz-prawy „Vergeltung und Strafe, Beitrag zur Philosophie des Rechts.” R. 1854 habilituje się w Wiedniu i rozpoczyna niezmiernie licznie uczęszczane wykłady z dziedziny prawa i procesu karnego. W sześć lat później otrzymuje tytuł profesora zwyczajnego. W r. 1871 w gabinecie Auersperga obejmuje tekę ministra sprawiedliwości, w r. 1879 przechodzi na stanowisko generalnego prokuratora (ob.) do najwyższego sądu (kassacyjnego) w Wiedniu.

s. P.

Jako poseł m. Wiednia należał w sejmie przedli-tawskim do lewicy.— G. był jednym z najznakomitszych, a może najzdolniejszym kryminalistą swojego czasu. Działalność jego pisarska była bardzo rozległa. Bibliografia jego oddzielnie i w czasopismach ogłoszonych prac obejmuje 266 pozycyj. Z tej wielkiej liczby wymieniamy tylko ważniejsze: „Ueber Aufgabe und Behandlungs-Weise der Wissenschaft des oestereichi-schen Strafrechts” (1854), „Gesammelte kleinere juristische Schriften” (1868, II wyd. 1883 Wiedeń, 2 tomy, zawierają między iunemi: „Anselm von Feuerbach, eine rechtsgeschichtliche Biographie; Ueber das Verhältniss von Theorie und Praxis im Strafrecht; Todesstrafe und Ehren folgen Nothwehr und Nothstand; Die Wuchergesetze; Zum Pressrecht: Non bis in idem, Zur Ent Stellung der österreichischen Strafprozessordnung vom Jahre 1873, Beiträge zur Reform des oesterr. Civilprocesses. Artistisches Eigenthum);

„Zur Sprachenfrage in Oesterreich” (1871), | W r. 1883 udał się do Arabii południowej, któ-„Schwurgerichtliche Erörterungen” (1875), „Die ! rą w różnych kierunkach przewędrował. Dru-Eröffnung des Hauptverfahrens im Strafprocess” ■ gą podróż po Arabii odbył w latach 1885—86, trzecią w 1887—88; w tej ostatniej dotarł z Sa- | dza, mąka, tytoń, cukier, wełna, nafta i t. p.) ny do Maribu, dawnej Saby. W podróżach tych, odbytych przy bardzo skromnych środkach, zebrał około 1 000 napisów i pamiątek starożytnych i wielką ilość rękopisów. W r. 1892 puścił się w czwartą podróż; wyruszył z Adenu wgłąb kraju, zdjął po raz pierwszy dokładną mapę Arabii od Hadramautu do Mekki, zebrał około 800 napisów, mnóstwo rękopisów i dużo materyałów do nauki dyalektów południowo-arabskich. Większość zebranych przez niego rękopisów znajduje się w muzeach: berlińskiem i brytańskiem. Od r. 1896 mieszka w Monachium, opracowując rezultaty swych podróży.—

w r. 1891 oceniono na 12’/₂ milionów f. st., wywóz (machiny, żelazo, wyroby lniane, wełniane, jutowe, bawełniane, spirytualia, piwo, chemikalia, węgiel kamienny, produkty brytań-skie, kolonialne, zagraniczne) —na 14'/.₂ milionów f. st. W r. 1891 G. posiadał 1 576 statków morskich (w tej liczbie 1013 parowych) o pojemności 1 316 803 ton. Uniwersytet, założony w w. XV, liczył w r. 1893 2180 studentów (w tej liczbie 131 kobiet w kollegium królowej Małgorzaty); arcybiskupstwo rzymskokatolickie, biskupstwo anglikańskie. G. ma ustawę municypalną, 7-u posłów do parlamentu. Wzrost G-a datuje się od zjednoczenia Szkocyi z Anglią (otwarcie handlu z Ameryką, poprzednio monopolizowanego dla miast angielskich). Glasgowski kanał, ob. Clyde.

Glaspapier, papier na szklony. Arkusz mocnego papieru, posmarowany klejem i posypany tłuczonem szkłem. Służy on do szlifowania ciał miększych niż szkło, bowiem ostre krawędzie cząsteczek szkła działają na nie jak pilnik (ob.). Stosownie do zamierzonej gładkości powierzchni, do szlifowania używany bywa papier z grubszem lub delikatniejszem ziarnem, począwszy od ziarn pólmilimetra średnicy, do ziarn drobnych jak mąka. O dobroci stanowi wytrzymałość papieru, dobroć kleju i jednostajność wielkości ziarn. Zamiast na papierze szkło naklejane bywa na gęstym perkalu. Do szlifowania materyałów twardszych niż szkło, jak np. żelaza, używany jest papier lub płótno, osypane

St. L.

W. J.

Ogłosił drukiem: „Mitteilungen über einige aus meiner Sammlung stammende sabäische Inschriften” (1886); „Skizze der Geschichte und Geographie Arabiens von den ältesten Zeiten bis zum Propheten Muhammed” (1889 — 90);

„Die Abessinier in Arabien und Africa” (1895); oprócz tego artykuły pojedyncze w „Mitteilungen” Petermanna, w „Ausland” i w „Academy”.

Glasgow, miasto w hrabstwie Lanark, w Szko-cyi, 55° 51¹/./ sz. pn., 4° 14' dł. z. Gr. (katedra) na obydwu brzegach rzeki Clyde; zujmuje 7 000 arów obszaru; ludność G-a z przedmieściami wynosiła w r. 1871: 566 577, w 1891: 658 19S (z tych 17 978 posługiwało się prócz angielskiego językiem celtyckim), w r. 1899 około 724 000. Clyde ma tu tylko 122 m. szerokości; 9 mostów łączy jej brzegi, przy samej rzece płaskie, opodal pagórkowate, co nadaje miastu warunki malowniczości. W pn.-ws. części

Glassbrenner Adolf, poeta satyryczny niemiecki (* 27 marca 1810 r. w Berlinie—f tam-że 25 września 1876). Był naprzód dziennikarzem; zawód literacki rozpoczął od szkiców humorystycznych, mocno zaprawnych cynizmem, p. t. „Berlin wie es ist und — trinkt" (Berlin pijący i jedzący; w Lipsku 1832, pod pseudonimem Ad. Brennglas). Następnie przemieszkiwał kolejno w Neustrelitz, w Hamburgu i w Berlinie, gdzie w ostatnich latach życia wydawał czasopismo „Berliner Montagszeitung”. Pierwszy zbiór jego utworów poetyckich nosi tytuł „Verbotene Lieder” (Zurych 1843) i przeniknięty jest na-wskroś radykalnemi tendencyami. Wyższą nierównie wartość posiada jego epos komiczny p. t. „Neuer Reinecke - Puchs” (Lipsk 1846, wyd. 4-e 1870), gdzie w duchu krańcowo-demokratycznym i w niezbyt artystycznych, ale płynnych i dosadnych wierszach wyszydza współczesne stosunki społeczne i polityczne. Podobnym duchem ożywiony jest też inny epos komiczny G-a p. t. „Die verkehrte Welt” (Świat przewrotny; Berlin 1875), a najbardziej krańcowym i wybujałym radykalizmem przeniknięta jest jego farsa „Kaspar der Mensch” (Hamburg 1850), w której obok poprzednio zaznaczonych tendencyj przebija roz-

miasta, na wzgórzu znajduje się katedra—śro- szmerglem (ob.), dek starej dzielnicy o ulicach zaułkowatych, domach kamiennych, krytych łupkiem, zamieszkanej przez ludność roboczą; na ws. przedmieścia (Calton, Brigdeton, Camlachie) zaludniają również robotnicy; właściwe miasto z wytwornemi sklepami, okazałeini budynkami (giełda, ratusz, urząd pocztowy, teatr); George Square zdobny pomnikami (W. Scotta, J. Watta, Pitta, R. Pee-la, generała Moore’a, C. Campbella, Burnsa,

Grahama, Livingstone’a, Wiktoryi, księcia Alberta). Dzielnice zach. są po części ubogie. Siedzibą bogaczów jest Blythwood Square; dzielnica nad Kelvinem, dopływem Clyde’u, z Westend parkiem jest najpiękniejsza. Na pn. G-a, nad kanałem Monkland, znajduje się port Dun-das ze Spichlerzami. Pomimo usilnej dbałości o zdrowotność miasta, śmiertelność G-a jest znaczna (ludność robocza).— Przemysł i handel G-a jest nadzwyczaj wybitny (gwiazda dróg żelaznych i kanałów; wybagrowana do 5.5 m. głębokości rz. Clyde, żeglowna; sąsiedztwo kopalni węgla kamiennego i rudy żelaznej). Przędzalnie i zakłady tkackie (bawełna, sukno, wełna czesankowa, dywany etc.); Huty żelazne, stalownie, budowa machin, statków (warsztaty Napiera), fabryki chemikaliów (Rollox), porcelany, szklą, tytoniu. Przywóz (pszenica, kukury- goryczenie, występujące po r. 1849 w obozie

demokratycznej partyi niemieckiej. G. poczytywany jest w Niemczech za typowego przedstawiciela dowcipu berlińskiego i w tym charakterze wielu znalazł naśladowców, którzy doprowadzili do ostatnich granic trywialności dość

tions de la France” (które wydaje tomami od r. 1887—dotychczas), oczywiście nie wszędzie samodzielnego, często zupełnie kompilacyjnego, niezmiernie jednak cennego dla wielkiej ilości dobrze oświetlonych i zgromadzonych faktów. — W niektórych bardziej ogólnych swoich pracach dotyka Glasson i zasadniczych filozoficznych na prawo i społeczeństwo poglądów i tam wszędzie jest przedstawicielem dawnej „klasycznej” szkoły prawa we Francyi. Prawo naturalne, rozum, wolność, wola: oto źródła prawa według niego. „Wyższem źródłem prawa jest sprawiedliwość, a nie pożytek społeczny; prawdę i nieprawdę odróżniamy za pomocą sumienia”. Z tych zasad wychodząc, walczy G. przeciwko nowoczesnym hasłom pozytywizmu i ewolucyonizmu.

Glatigny Józef Albert Aleksander, poeta francuski (* w Lillebonne w 1839 r. — f w Sèvres w 1875). Pochodził z ludu, był synem cieśli. Posiadał wielki dar improwizacyi, któremu zawdzięczał po większej części swe powodzenie; dziwna łatwość pisania nie dała mu jednak skupić się i opracować dobrze ani jednego utworu. Pierwszy swój dramat w 4 dni napisał. W 17-ym roku życia wstąpił do trupy aktorów prowincyonalnych, z którą przebiegał Francyę, pisując w wolnych chwilach dramaty i poezye. Od czasu do czasu odwiedzał Paryż, gdzie zawiązał stosunki z Catulle-Mendèsem, wydającym wówczas „Revue fantaisiste”; należał do Pierwszego Parnasu.—Ogłosił drukiem zbiory poezyj: „Vignes folles” (1817); „Les Flèches d'or” (1864); „Gilles et Pasquins” (1872). Najlepsze liryki jego znajdują się we „Flèches d’or”; oprócz tego: „Joyeusetés galantes et autres du vidame Bonaventure de la B.” (1866); „Babel à l’étage de la confusion des langues” (1872) i mnóstwo drobnych utworów, rozrzuconych po pismach prowincyonalnych.— Z dzieł jega dramatycznych zasługują na wzmiankę: „Le compliment à Molière” (1872); „Le Singe” (1872); „L’illustre Brizacier” (1873); „Contes du sire de la Glotte”. Miasto rodzinne uczciło jego pamięć biustem bronzowym, wykonanym przez rzeźbiarza Guilloux.

Glatt, 1) prawy dopływ Thuru (systemat Renu) w kantonach szwajcarskich: Appenzell i St. Gallen, tryska z okolicy górskiej Schwellbrunn; uście przy Glattbrücke. — 2) lewy dopływ Renu w kantonie Zurych; jako Aa płynie od Bachtelu, przepływa przez jeziora: Pfäffikon i Greifen, wpada sztolnią do Renu.

Glatz, miasto, ob. Kładź ko.

Glatz, hrabstwo, ob. Kładzkie hrabstwo.

szorstki, ociężały i napastniczy rodzaj tego do-

wcipu.

w. G.

Glasson Ernest Dezyderyusz, znakomity prawnik francuski współczesny (* 1839). Wcześnie zaczął pisać w materyach prawnych (1862);

s. p.

1865, 1867 r. wykładał prawo rzymskie w Nancy, od tego roku w Paryżu; zaczął i tutaj od prawa rzymskiego, następnie objął katedrę prawa cywilnego i procedury cywilnej (w zastępstwie Vallette’a i Colinet-Daâge’a, a po ich śmierci został zwyczajnym na tych katedrach profesorem (1878 i 1879 r.). W 1872 r. wraz z gronem kolegów (Bufnoir, Aucoc, Lyon Csëu i inn.) zorganizował wykłady prawa popularnego przy trybunale handlowym paryskim, specyalnie u-względniające potrzeby handlujących i przemysłowców, gdzie sam objął kurs ekonomii politycz-’ nej. W r. 1874 zaczął wykładać prawo cywilne porównawcze w szkole nauk politycznych Boutmego, które jednak po kilku latach opuścił. G. był powielokroć dziekanem wydziału prawnego i należy do grona popularniejszych profesorów tego wydziału w Paryżu.—Prace jego są niezmiernie liczne i dotyczą najróżnorodniejszych kwestyj z zakresu prawa rzymskiego i cywilnego, historyi prawa i procesu cywilnego. Wyliczamy tylko najważniejsze: „Elements de droits français” (2 t. Ib75, wyd. 2-e 1884, nagroda Akademii, przekład grecki); „Le Mariage civil et le divorce dans les principaux pays d’Europe” (1879, wyd. 2-e 1880); „La reforme de la procédure civile en France” (1886); „L’Autorité paternelle et le droit de succession des enfants”

(1889); „Le code civil et les questions ouvrières”

w. j.

Glauber Jan Rudolf (* 1604 — f 1668 r.),

(1886). Przełożył wspólnie z Lederlinem i Da-restem „Code de procédure civile pour l’Empire d’Allemagne” (1887), wydał kilkakrotnie uzupełniony kurs Boitard’a („Leçons de procédure civile de Boitard et de Colmet-Daâge” [wyd. 14-e j 15-e 1885 i 1890, w 2 tomach]). Najpoważniejsze atoli zasługi położył w zakresie historyi prawa angielskiego i francuskiego. Na konkurs Akademii napisał „Histoire du droit et de institutions politiques, civiles et judiciaires de l’Angleterre”, dzieło niezmiernie obszerne (6 tomów 1882—1883), jakiego w owym czasie nie posiadały nietylko inne europejskie, ale nawet angielska literatura (Pollock’a i Maitlanda „Histo-ry of englisch law” wyd. 1895). Następnie zwrócił się do prawa francuskiego i prócz znacznej ilości monografij („Le droit de succession dans les lois barbares” 1885; „Les Commu- alchemik i medyk niemiecki. Pochodził z Karl-naux et le domaine rural à l’époque franque” stadtu we Frankonii. Przebywał dłuższy czas 1890; „Communaux et communautés dans l’an- w Salzburgu, Kitzingen, Frankfurcie n. M. i Ko-cien droit français” 1891 i in.) przystąpił do lonii. Zmarł w Amsterdamie. Będąc zwolenui-opracowania „Histoire du droit et» des institu- kiem alchemii, gorąco się przejmował nieodłąez-

14

Knc. Powił lluntr. Zeiz. 104. T. XXV.

nemi od niej wierzeniami (tip. przemianą metali jednych w drugie), jako też i dociekaniami: poszukiwaniem kamienia filozoficznego, eliksiru życia i t. d. W dociekaniach swych jednak odznaczał się wielką ścisłością i spostrzegawczością, a przymioty te pozwoliły mu dokonać w chemii dużo ważnych odkryć, opartych na obszernym materyale faktycznym. Udoskonalił bowiem sposób otrzymywania kwasów mineralnych i wytworzył cały szereg soli sztucznych (kuchenną, saletrę, siarczan sodu, przezwany na pamiątkę G-a „solą glauberską”, siarczan i azotan ainmo-nu, chlorki metali i w. innych). Pozostawił też w swych pismach liczne, a ważne, oderwane spostrzeżenia np. tyczące się rozpuszczalności metali, suchej destylacyi drzewa i t. p. W chemii technologicznej dał wskazówki, jak wytwa- ! rzać niektóre barwniki roślinne i mineralne, j wyrabiać szkło, saletrę, ocet, wódkę; użytkować j rudy; otrzymywać z nich szlachetne metale i w. i. !

przeszedł do Polski w końcu XV lub w początku XVI wieku. Rzeczywiście, od roku 1235 pojawiają się dość liczne zapiski sądowe z tym herbem. Glaubiczem pieczętują się rodziny: Bra-cławskicli, Garwolińskich, Gątkowskich, Glaubi-czów, Glaubsowiczów, Głowbiczów, Goniewskich, GostkowTskicb, Libnarów, Mestwiłłów, Mudrejków, Pianockich, Płonczyńskicli, Przecławskich, Przuław-skicli, Przybińskich, Przy-borowskich, Rokossowskich, , Sabinków, Sabiń-skich, Wyszogrodzkich i Zimlińskioh. — Źródła: Paprocki, Okolski, Nie-siecki, Kuropatnicki, Małachowski, Borkowski, Polaczek, Piekosiński, Ulano wski, Pfotenhauer („Pieczęcie szląskie” str. 35 nr. 83): Siebmacher (IV 8, II 89).'

Glauchau, urząd hetmański i miasto w obwodzie hetmańskim Zwickau, nad rz. Muldą Cwi-kawską (Zwickauer Mulde), krzyżownica dróg żelaznych Zwikau-Chemnitz, G.-Gössnitz, G.-Wurzen; 245 m. n. p. m. W r. 1890 G. miało 23 405 m-ców (w tej liczbie 493 katolików), w r. 1895 około 25000, w marcu 1900 r. około

Fig. 42.

Glaubicz (herb).

D.

W medycynie podzielał poglądy Paracelsa i zapoczątkował stosowanie odkrytych przez siebie ! związków chemicznych. Dbały o rozwój Niemiec, usilnie zachęcał do przetwarzania w kraju bogactw naturalnych, wykładając swoje poglądy ekonomiczne i polityczne w 6-tomowem dziele „Deutschlands Wohlfarth” (Pomyślność Niemiec, r. 1656—1661). Pozostawił w języku niemieckim dużo pism z tytułami łacińskiemi. Pierwsze dzieło G-a wyszło w 1648 r. p. t. „Furni novi

i w w. XII siedziba hrabiów na Schönburgu, Gż

w. j.

było pustoszone podczas wojen husyokich.

Glaucidium, ptak drapieżny z rodziny sów drapieżnych (Steiges diurnae), kraje północne zamieszkujący; z 7 gatunków do tego rodzaju należących najpospolitszym jest G. passeri-num—s owa karliczka — ptak 8 cm. długości mający; zamieszkuje głębokie lasy.

Glaucium, Siwiec, rodzaj należący do rodziny Makowatych (Papaveraceae). Należą do niego zioła o kwiatach 4-płatkowych; torebki, owocowe w postaci strąka. Wogóle rodzaj zbli-Glauberyt — minerał jednoskośny, składu żony do Chelidonium (ob.). G. luteum—o łody-Na₂S0₄.Ca S0₄, w wodzie rozkłada się i daje siar- gach sięgających 0.6 metra wysokości, o serco-czan sodu w roztworze, w osadzie—gips. Bezbarw- watych, obejmujących łodygę, liściach, i cytryno-ny, żółtawy, przezroczysty. Występuje w pokładach wo-żółtych kwiatach, spotyka się w obfitości na soli kamiennej około Villarubia w Hiszpanii, Vie j piaszczystych wybrzeżach Niemiec, Danii, Hol-w Lotaryngii, w Westeregeln około Stasfurtu, j landyi, Francyi północnej i Anglii, z nasion jego

wytłacza się z łatwością olej, którego używają Glaubicz, Glajbicz, Gluboz, herb poi- do potraw, do wyrobu musztardy i do palenia, ski. Na tarczy w polu błękitnem karp’ złoty G. corniculatum, o łodydze i liściach pokrytych wlewo. Nad hełmem w koronie trzy pióra strusie, j szczeciniastemi włosami, rośnie w Czechach, Tu-Najstarszaz dochowanych pieczęci z tym herbem, ; ryngii, w Saksonii, Nadrenii i Palatynacie. — G'. Ser-Ottona Gluboza, ziemianina szląskiego, sięga roku j pieri jest gatunkiem, który pokazał się odrazu 1326. Ze Szląska, podług Lelewela, herb Glaubicz ’ po wznowieniu kopalni srebra w Attyce; w ża-

T. M.

philosophici”. Wydanie zbiorowe pism G-a z r. 26U00, 2 kościoły ewangelickie, 1 katolicki, 1715—skrócone —nosi tytuł „Glauberus concen- 2 zamki hrabiów G., szkoły średnie ogólne tratus”. Pisma G-a są jaśniejsze i zrozumiał- [ specyalne. Przemysł ożywiony (wyrób tkanin sze od pism jego poprzedników, alchemików, wełnianych i półwełuianych, przędzalnictwo, tkać Widać z nich, że autor, już pod owe czasy, [ two, drukarnie, budowa machin i t. p.). Ju zdawał sobie sprawę z istoty wielu zjawisk chemicznych, dopiero później należycie wyświetlonych, a nawet pierwszy przeprowadził myśl o powinowactwie chemicznem, aczkolwiek miana tego, „powinowactwo”, jeszcze nie używa.

K. K-ć.

Glauberska SÓl. Jest to siarczan sodu, krystalizujący z 10 cząsteczkami wody krystaliza-cyjnej. Miano swe sól ta nosi na pamiątkę alchemika i lekarza niemieckiego, Glaubera, który ją pierwszy sztucznie otrzymał. Bywa stosowana w lecznictwie j.ako środek przeczyszczający.

Wzór chemiczny Na₂So₄-f-10H.₂O, ob. Siarcza-

ny sodu.

T. M.

z. w.

w Peru, w Pendżabie.

dnej innej miejscowości nie był dotychczas dostrzeżony; na tej zasadzie niektóry autorzy przypuszczają, że przedstawia on gatunek dawny grecki, którego nasiona przetrwały w zasypanych kopalniach przez cały szereg wieków i, znalazszy się w odpowiednich warunkach, znów

nitem w Chile pomiędzy Huasco i Valparaiso, także w Szwecyi około Hakansbo. Skupienia G-u szeroko-listewkowate z Orawicy zawierają znaczną domieszkę bizmutu; noszą nazwę a loki a z u.

z. w.

Grlaukofan, minerał, krzemian z rodziny am-zaczęły kiełkować; sprawa ta—rzecz oczywi- | fibolu. Składa się przeważnie z glinokrze-sta—wymaga jeszcze sprawdzenia.

Glaucoma, ob. Glaukoma.

E. S.

Glauke (po grecku rXaôxï], dosłownie = Jasna, Płomienna); 1) była Nereidą, boginią morza; jest ona według greckiego pojęcia uosobieniem jasnej, mieniącej si§ w połyskach barwy morza; 2) córka korynckiego króla, Kreona, zwana według innych źródeł także Kreuzą; z nią zaręczył się Jazon (ob.), gdy Medeę porzucił; z zemsty posłała jej Medea, jako podarek, szatę ślubną, posmarowaną maścią jadowitą, a skutkiem tego straszliwą śmiercią pomarli i G. i jej ojciec; stąd nazywało się także G. źródło w Koryncie, do którego królowa się rzuciła, aby uśmierzyć bóle okropne, jakie czarownica Medea podarkiem swym jej sprawiła; 3) córka króla Salaminy, Kychreusa, która poszła za mąż za Aktajosa (ob.) i zrodziła z niego Telemo-na; 4) córka Cyknosa, zabitego pod Troją przez Greków ; została niewolnicą Ajaksa Telamoń-czyka.

mianu Na₂ Àl₂ Si₄0₁₂, który w hornblendzie obecny w ilości podrzędnej, lecz zawiera także domieszkę metakrzemianu (Fe, Mg, Ca)₄ Si₄Ol2. Pryzmatycznie jednoskośny, łupliwy według słupa pionowego. Twardość 6 do 6.5, cięż. wł. 3 do 3.1. Optycznie dodatni, kąt znikania światła od 84° do 86° (4° do 6°). Pięknie i mocno różnobarwny. W płomieniu dmuchawki łatwo-topliwy, czarnawo-niebieski. Tworzy często skupienia pręcikowe. W łupkach mikowych i gneisie na wyspie Syra i na Eubei, jako mikroskopijna część składowa, na wyspie Groix koło wybrzeża bretańskiego, koło St. Marcel w Piemoncie, na Szląsku, koło Ludwikowa. Nazwa od yXauxôçzzr niebieski i cpaivtu—ukazuję się.%    z. w.

S. Dra.

Glaukias z Tarentu (żył w środku wieku III przed nar. Chr.), lekarz. Był najznakomitszym przedstawicielem t. zw. Szkoły empirycznej (ob. Grecy a — Sztuka lekarska); Gale nu s (ob.) kilkakrotnie przytacza jego objaśnienia do dzieł H ippokratesa, szczególnie do księgi Vl-ej, o chorobami nagminnych; dzieło to zaginęło oddawna. Może G. był także autorem pracy o działaniu leków, z której wyciągi znajdują się u Pliniusza (ob.). Zajmował się też chirurgią i ulepszył sposób opatrywania ran głowy, oraz złamań kości ramienia.— Por. K. Sprengel „Versuch e. pra-gmat. Gesch. der Arzneykunde” (wyd. 3-e, T. I, str. 598).—Inny G., żyjący w wieku IV przed nar. Chr., był lekarzem przybocznym Aleksa ndra Wielkiego, który po śmierci Hefestyo-na (ob.) kazał go ukrzyżować, posądzając o to, że z jego winy utracił ulubieńca swego, jakoby niedość starannie i umiejętnie leczonego przez

Dr J. P.

Glaukolit, m.nerał, krzemian, z grupy wer-ne rytu. Nazwa ta ściąga się do niebieskich wernerytów, zawierających krzemionki od 40 do 48°/₀. Werneryty zaś są to mieszaniny izo-morfowe dwóch krzemianów: CaO. 3Ca Al₂ Si₂ 08 i NaCl. 3Na Al Si₃ 0₈. Znajdywany w Szwecyi i Syberyi. Niektórzy autorowie nazwą G-u oznaczali pseudomorfozy błękitnego sodalitu po eleo-licie, lub też pięknie błękitne, kuliste skupienia zbitego sodalitu w zbitym eleolicie. Pod nazwą G-u opisany też został pięknej błękitnej barwy sodalit zbity z nad Bajkału, zawierający drobne ziarnka plagioklazów, cyrkonu, biotytu i in. z- w-Glaukoma (z grec. yXauxôç—siny, niebiesko-zielony i tó op,p.a—oko; po łac. Cataracta viridis) choroba oka, nosząca miano polskie J a-skra (ob.).    Dr J- p-

niego.

Glaukodot, minerał z gromady 1 amprytów, rzędu pirytoidów składu chemicznego (Fe, Co) (As, S)₂, je., więc jakgdyby arsenopirytem, zawierającym V. żo kobaltu od 16°/₀ do 25°/₀). Bi piramidalni- rombowy, równopostaciowy z pirytem. Cięż. \/ł. od 5.9 do 6.2. Barwa cyno-lbce daje nalot arsenu, na wę-czosnkowy, w kwasie azotnym

z. w.

Glaukonit, ciało mineralne koloru zielonego o chwiejnym składzie chemicznym. Jest to wodny krzemian żelaza tlenkowego i potasu. Tworzy ziarnka drobne, zielone, okrągławe, do prochu strzelniczego podobne, osadzone w marglu, glinie, piaskowcu, lub też występuje jako roz-cieralny piasek zielony. Ziarna G-u często są jądrem skamielinowem, pozostałem po otworni-cach kopalnych. G. zawiera do 12°/₀ tlenku potasu, co czyni go sprzyjającym wegetacyi roślinnej. Bywa on też stosowany jako nawóz potasowy. Pusch opisał grubą warstwę G-u w wapieniu pod Gorajem (w Lubelskiem).

wo-szara. W

glu silny zapa rozkładny, daje roztwór czerwony, wykazujący znaczną zawartość kwasu siarczanego. Wystę-

Glaukopikryna znalezioną została przez Probsta w korzeniach rośliny Glaucium luteum i zaliczoną do rzędu alkaloidów; białe, niezmie-niające się pod wpływem powietrza, kryształy, posiadające bardzo gorzki smak, łatwo rozpuszczalne w wodzie gorącej i spirytusie, trudno w eterze. Przy nagrzewaniu w kwasie siarcza-nym G. zabarwia się na zielono i traci własność puje w żyłach z chalkopirytem, kwarcem, aksy- rozpuszczania się, tak w wodzie jak i w roz-

czynach kwasów i ammoniaku. Pod względem chemicznym jest to ciało o charakterze zasadowym; z kwasami tworzy sole, posiadające bardzo

K. Sł.

z. w.

S. Dr z.

Zelandyi.

Glaukos, według wiary Greków przepowiadający przyszłość bożek morza, dlatego służy mu zwyczajnie przydomek Pontios (—Morski). Odgrywa on w opowieściach mistycznych o Argonautach niemal tę samą rolę, co Proteus w 0-dyssei, a Nereus w mitologicznej tradycyi o Heraklesie. Pierwotnie był bóstwem opiekuń-czem żeglarzy i rybaków w beockiem mieście Antedon, a stąd dopiero nadano mu rolę ważną w wyprawie Argonautów. Był więc podobno budowniczym i sternikiem okrętu Argo, a po bitwie Argonautów z Tyrrheńczykami został bóstwem morskiein, przepowiadającem przyszłość Jazonowi. W Antedonie zaś opowiadano, że G., gdy razu pewnego ujrzał, jak złowione ryby, dotknąwszy albo pożarłszy jakieś cudowne zie-lę, znowu ze snu, W który były popadły, się cuciły, zażył sam tego czarownego środka i rzucił się, przejęty dziwną, niewytłómaczoną siłą, zaraz do morza. Tutaj obdarzyli go Okeanos i The-

nieprzyjemny smak.

Glaukopiryt (piryt niebieski) jest to znaleziony w Andaluzyi lelingit (FeAs₂), w którym niewielką część żelaza zastępuje kobalt, a arsenu siarka i antymon. Lelingit (löllingit) krystalizuje w klasie bipiramidalnie rombowej. Tward. 5, cięż. wł. 7.0 do 7.2. Srebrzysto-biały z odcieniem stalowo-szarym. Rysa czarna. W kolbce daje nalot arsenu, w płomieniu dmuchawki topi się trudno. Lelingit występuje w serpentynach na Szląsku, w pokładach syde-rytu w Karyntyi, w Przybramie, w Andreas-bergu.

Glaukopis (po grecku YXaoxümç), przydomek bogini Ateny. Ponieważ sowa (po grec. ^Xotöfc) niezawodnie dla oczu swych wielkich, przenikliwym ogniem płonących, poświęcona była Atenie, stąd przyjęto ogólnie, że przydomek ten oznacza „sowiooki”. Prawdopodobnie jednakże miała się rzecz odwrotnie. I tak z pewnością dla owego przydomku, bardzo często już w pieśniach Homera zachodzącego, nadali Ateńczycy, z dowolną etymologią, głównej bogini swej sowę jako symbol. Jeszcze w nowszych czasach u-czeni, jak Naegelsbach i Bergk, wywodzili w podobny sposób ten wyraz, tłómacząc go zielona-wą, świecącą barwą ócz, właściwą sowom, lwom i kotom. Wszakże jest prawdopodobniej-szem, że przydomek ten pochodzi od przymiotnika "ifXamtôç (=jasny, płomienny, świecący, bystry) i rzeczownika oty (=:wzrok, oko); oznacza Atenę jasnooką, płomiennooką.

Glaukopis, ptäk należący do rzędu śpiewających i rodziny Ptaków Rajskich (Paradi-seidae); szarego koloru, posiada niebieskie lub pomarańczowe mięsiste wyrosty u nasady krótkiego dzioba. G. przebywa na wyspach Nowej

A. K.

tys, główne bóstwa morskich otchłani, przymiotami boskiemi, tak, że odtąd stał się szczególnym patronem żeglarzy i rybaków. Według innej ' tradycyi rzucić się miał G. do morza z rozpaczy, że bogowie oprócz nieśmiertelności także wiecznej młodości mu nie użyczyli, albo też ze zmartwienia, że przekonać nie mógł wątpiących o jego nieśmiertelności. W charakterze bóstwa morskiego czczono go na wielu miejscach, gdzie kwitło rybołówstwo i żegluga, jak na wyspie Delos, gdzie razem z Nereidami przyszłość objawiał i Apollina pouczał w sztuce wróżenia, dalej na wyspie Naksos, na przylądku Malea i t. d. Ojcem jego miał być Ko-peus, Polibos, Poseidon albo Antedon. Według całej istoty swej, rozmarzonej i rozkochanej, jakiej rysów szczegółowych- wiele w podaniach starych się dochowało, w blizkiem pokrewieństwie zostaje G. z kultem bożka Dyonizosa. Sztuki piękne przedstawiają go jako bóstwo w wieku sędziwym, z długą, szorstką brodą, o siwych, sitowiem pokrytych włosach, porosłego na ciele mchem morskim, muszlami i kamykami, z wielkim rybim ogonem.—Por. Vinet Ern. „Recherches et conjectures sur le mythe de Glaucus” (Paryż 1843); Gaedecliens „G. der Meergott” (Getynga 1860).— 2) Cr., syn Syzyfa i Meropy, małżonek Eurymedy albo Eurynomy, ojciec Bellerofonta, król Koryntu, zwanego pierwotnie Efyrą, spłodził w Lacedemonie Ledę z Panteidyią. Przy sposobności igrzysk żałobnych na uczczenie Peliasa w Jolkos albo też w Potniae pokonał go w wyścigach na wozach czworokonnych Iolaos (ob.), a własne konie rozszarpały go na sztuki, stąd też na igrzyskach istmijskich uważano go za złego ducha, płoszącego konie przy wyścigach (TapdÇimroç). Co do istoty swej jest on bardzo pokrewnym Posejdonowi, głównemu bóstwu morza, który według innej tradycyi był także ojcem⁻ Bellerofonta, a wielce prawdopodobnein jest, że pierwotnie ten G. nie różnił się wcale od G-a, wymienionego pod JV» 1. Co bowiem beocka tra-dycya mityczna opiewała zgodnie o G-ie jako i o rybaku i bóstwie w jednej osobie, to zdaje się na korynckiej ziemi rozdzielono na dwie osoby, przypisując boskie przymioty Melikertesowi (ob.), ludzkie zaś herosowi G-owi. Dla odróżnienia go od pokrewnego mu G-a, zwanego Pontios, nazywano go także według miejscowości Potniae, w Beocyi, położonej, G. Pot-niaeus. Istotne znaczenie obydwóch opowieści mitycznych jest następujące: G., pierwotnie przymiot i przydomek Poseidona, jest to spokojna, połyskująca powierzchnia otchłani morskich; rumaki zaś, które rozpędzone przyprawiają G-a o śmierć, są tu prześlicznym obrazem morza, które z nastaniem burzliwej jesieni rozdzierają i na kawały rozszarpują własne bałwany rozhukane.—Por. Völcker „Die Mythologie des Ja-petischen Geschlechts” (Lipsk 1824); Hermann

S. Drz.

łomność mocna. Optycznie dodatni, kąt os bardzo wielki (73°), średni spółczynnik załamania światła 1.592d. Wzorowi Fe₃P.^0₈.8H₂0 lub 3Fe0.2P₂0₅.8H₂0 odpowiada 43.0% tlenku żelaza, 28.3 bezwodnika fosfornego, 28.7 wody. Wiwianity niebieskie zawierają fosforan żelaza trójwartościowego. W płomieniu dmuchawki na węglu G. czerwienieje, poczem topi się na kulkę magnetyczną. W kwasach rozkładny. Kryształy znaleziono wraz z pirytem w Kornwalii, w De-vonshire, w Bawaryi. W New Jersey i na półwyspie Kercz wiwianit długopręcikowy tworzy wypełnienia muszli kopalnych. W dawnych paleniskach węgla kamiennego, w rudach błotnych, w torfowiskach wiwianit r/adki nie jest. Wi wianit ziemisty występuje w niektórych pokładach gliny; są one w stanie świeżym białe, na powietrzu niebawem jednak błękitnieją. Kości, które długi czas przeleżały w ziemi lub w torfie, zawierają też niekiedy wiwianit. U nas pospolity w glinach trzeciorzędowych. Wietrzejąc, przechodzi w fosforan tlennikowy brunatny, zwany b er u ni te m, albo eleonorytem.

Grlausnaff, herb polski. Na tarczy, ściętej i ukośnie wlewo, w polu górnem, srebrnem, ręka

G. „De Aeschyli Glaucis dissertatio”, zamieszczona w „Opusc.” (t. II, Lipsk 1827).—3) G., syn króla licyjskiego Hippolocha, wnuk Bellerofonta, pod naczelnem dowództwem Sarpedona sprawiający dzielnie szyki Licyjczyków, którzy w wojnie Trojańskiej na pomoc Pryamowi pośpieszyli. Sławnem jest jego spotkanie z Dyomedesem na polu bitwy, opisane w Homera Iliadzie (VI, 112—236), gdzie obaj bohaterowie przypominają sobie odwieczną przyjaźń, zawartą pomiędzy ich rodami, a na dowód odnowienia serdecznych związków przyjaznych mieniają się na zbroje; G. za swoją szczero-złotą broń odbiera spiżową zbroję Dyomedesa. Później zraniony przez Teu-krosa, a wyleczony przez Apollina, zabitym został przez Ajaksa Telamończyka. Ciało jego ze stosu, na rozkaz Apollina, wiatrami przywiane do Licyi i tam pochowane.—4) CK, zwany także G 1 à u k o n, syn Minosa, króla Krety, i Pazyfai albo Krety, wpadł, według mitycznej opowieści, jako chłopiec goniąc za myszą, albo też przy grze w piłkę, do beczki miodem napełnionej, i tak śmierć znalazł. Na rozkaz Minosa szukał go Polyeidos, wieszcz z Argolidy. Z pomocą ptaków odszukał G-a, lecz gdy zwłok jego do życia przywro- , cić nie mógł, został z woli okrutnego Minosa ! zamkniętym w grobowcu jego syna. Spostrzegłszy ; jednakże tutaj, jak węża, którego przytulonego do ciała G-a był zabił, inny wąż z pomocą cudownego ziela znowu do życia przywołał, wskrzesza z pomocą tego samego środka G-a, i obaj takim sposobem uwalniają się z grobowca. Nienasycony w chciwości Minos żąda teraz od wieszcza, aby syna jeszcze sztuki wróżenia nauczył. Czyni to Polyeidos, przemocą zniewolony, lecz przy odjeździe nakłania G-a, aby mu w lista plunął, a tym sposobem pozbawia go znowu daru przepowiadania przyszłości. Opowiadanie to mityczne skombinowanem jest z kilku barwnych podań odrębnych, których główną treść stanowi: 1) Zniknięcie młodej i pięknej gwiazdy porannej przy ściganiu nocy. 2) Śmierć młodego bóstwa, uosabiającego przyrodę na wyspie Krecie; żal za nim ogólny, szukanie go i szczęśliwe odkrycie. 3) Uwielbienie wieszcza Poly-eidosa, główną rolę odgrywającego. 4) Wiara starożytna, że z pomocą śliny, zwilżającej język, nabyć, lecz także pozbyć się, można daru odgadywania przyszłości.

Glaukosyderyt—mało używana nazwa minerału w i wian i tu, wodnego fosforanu żelaza Fe:JP₂0₈.8H.,0. Kryształy pryzmatycznie jedno-skośne, doskonale łupliwe, na płaszczyźnie podłużnej połysk perłowo-maciczny ujawniające. Blaszki odłupane giętkie. Skupienia pręcikowe i włókniste pospolite. Tward. 2; Cięż. wł. 2.6 do 2.7. W stanie niezmienionym bezbarwny lub jasno-zielony, na powietrzu i w zetknięciu z wodą deszczową staje się niebieskim — i taki też najczęściej bywa znajdowany. Dwój-z. w.

ag

Fig. 43. Glausnaff (herb).

zbrojna z mieczem, w dolnem szachownica błękitno-srebrna. Nad hełmem bez korony dwie trąby błękitno-srebrne. Labry błękitne, podbite srebrem. Niesiecki przedstawia ten herb niedokładnie: barw nie podaje, a zamiast szachownicy naznacza mur z blankami. Używa go rodzina pomorska Glausnaffów,w Prusach Zachodnich osiadła, o której źródła polskie, począwszy od XVII wieku, często wzmiankują. — Źródła: Niesiecki, Ostrowski, Rietstap, Siebmacher (VI, 9, 19). D-

Glaux maritima, miecznik nadmorski, roślina należąca do rodziny pi er wio suko waty ch (Primulaceae). Kwiaty pozbawione są korony; zastępuje ją dzwonkowaty kielich, na stronie wewnętrznej zabarwiony. Jest to roślina salinowa, czyli rosnąca na gruntach sól zawierających. Liście, jak większość roślin na gruntach słonych, posiada grube, mięsistp. Spotyka

się w obfitości na wybrzeżach morskich Euro- na wiosnę 1788 otrzymał od Stanisława Augu-py środkowej, gdzie znajduje zastosowanie przy sta list z usilnein naleganiem, aby jaknajprę-otrzymywaniu sody. Do pospolitych roślin należy też i u nas w Ciechocinku. Miecznik stanowi świetną paszę dla bydła, wpływając zwłaszcza dodatnio na wydajność mleka; stąd

E. S.

dzej jechał do Paryża do pomocy generałowi Monet, który nie czuł się już na siłach sprawować interesów legacyi, czyli raczej agencyi polskiej dyplomatycznej. Pojechał G. i zabawił do końca 1788 r., dopóki nie zainstallował Włocha Glave-Kobielski, Karol Ge o, hrabia, wydał Mazzei jako agenta bez tytułu urzędowego, bez

pełnomocnictwa do układów, ale z obowiązkiem nadsyłania korrespondencyi informacyjnej. Po powrocie mieszkał stale w Lozannie albo w Rotnain-mótier, zajmując się tylko sprawami kantonalnemi. Podczas zawieruchy rewolucyjnej musiał podejmować się posług politycznych: w r. 1798 jako i członek dyrektoryatu Helweckiego, w 1799 jako poseł do Paryża, w 1800 jako członek kommis-syi Wykonawczej (Comission Exécutive) i reprezentant Szwajcaryi na kongresie w Luneville. Zawsze przechowywał czułe przywiązanie do Stanisława Augusta i' rozpowszechniał zapewne o-trzymywane od niego listy o wypadkach z czasów Sejmu Czteroletniego, wojny 1792 i 2-go rozbioru. Wiadomo, że Stanisław August wysyłał za granicę do gazet i do pewnych osób zręcznie stylizowane, lub kłamliwe sprawozdania ze swych przemówień i postępków, żeby zatrzeć swoje winy przed światem i potomnością. Potrafił też przekonywać nietylko G-a, ale i Eugeniusza Mottaz’a, który wydał obecnie tę korresponden-cyę z archiwum rodzinnego Lerberów p. t. „Sta nislas Poniatowski et Maurice Glayre, correspondance relative aux partages de la Pologne” (Paryż, Levy, 1897, LI i 298 str. in 8-vo min., z portretem). Dziełko to jest gorącą apologią Stanisława Augusta. Zawiera przytem trochę nieznanych materyałów, szczególnie w rozdziale 2-m, zatytułowanym „Mission du comte Branicki en France 1772—1 773”.

w Sycylii.

Glazura, oh. Polewa.

Gleba, tak nazywa się po łacinie główna masa wewnętrzna ciała owocowego purchawek (ob. Gasteromycctes).

pochodzi jego polska nazwa.

„Geschichte der polnischen Staats-Veränderung vom 3 Mai 1791” (Warszawa, dwa wydania 1791); „Gedanken über die Theuerung in Wien” (Wiedeń 1816); tudzież pisemko bez tytułu, mieszczące na arkuszu in folio podziękowanie królowi i sejmowi za indygienat, z dołączeniem również in folio planu urządzenia banku (po polsku i po francusku) Warszawa 8 grudnia 1790.

Glayre Maurycy, dyplomata, rodem Szwajcar z kantonu Waadt czyli Vaud (* ok. 1743—f 1819 w Lozannie). Sierota od 8-go roku życia, po ukończeniu studyów telogicznych w Akademii w Lauzannie, gdy miał 21 lat wieku, o-trzymał propozycyę od swego ziomka, Armanda Mestrala de Saint-Saphorin, sprawującego urząd ministra pełnomocnego duńskiego przy dworze polskim, towarzyszenia mu w podróży do Warszawy. Tu świeżo obiany król Stanisław August przyjął go zaraz do swego gabinetu, obiecując łaskawie pouczyć go co do obowiązków sekretarza. Już w rachunkach skarbu królewskiego z pierwszego trzylecia 1764—7 G. jest zamieszczony w liczbie sekretarzy z płacą 3 500 złp. rocznie ; niedługo jednak wówczas przebywał w Warszawie, gdyż dwa lata 1765 —1767 spędził w Petersburgu jako sekretarz legacyi, a następnie jak minister uwierzytelniony. Wrócił z pochwalną rekomendacyą imperatorowej do awansu. Powziął jednak G. szczere przywiązanie do Stanisława Augusta i do Polski; bolał nad pierwszym rozbiorem, doradzał Stanisławowi Augustowi abdykacyę, pisał odpowiedzi na noty rozbiorowe i memoryał do dworów: francuskiego, angielskiego, szwedzkiego, duńskiego o in-terwencyę, a gdy wszelkie nadzieje zawiodły, zniechęcił się do swego urzędu. Jeździł z poleceniami dyplornatycznemi do Berlina, Wiednia i w r. 1 777 do Paryża. Ta ostatnia podróż była upozorowana poleceniem wysłania królowi zakupionych w Paryżu mebli i dzieł sztuki, ale w rzeczywistości miała na celu pozyskanie u ministra de Vergennes poparcia dla projektowanego małżeństwa jednej z księżniczek francuskich ze Stanisławem Augustem. Doznał G. znowu niepowodzenia w staraniach swoich. Następnie przyjął polecone mu przez króla śledztwo w sprawie Dugrumowej 1785. Odradzał podróż kaniowską, również bezskutecznie; złożył więc królowi projekt ofiarowania następstwa tronu w Polsce młodszemu wnukowi imperatorowej, w. ks. Konstantemu, i podał się do dymmissyi. Opuścił Warszawę 31 marca 1 787, wrócił do Lozanny po 22 latach, ożenił się tu 3 sierpnia t. r., lecz

T. K.

Glazeryt (Glaserit), minerał, zwany afta-lozem (Aphthalose), romboedryczny, składu: 3K₂S0₄.Na,S0₄, w wodzie rozpuszczalny, topli-wy, stopiony i ostudzony krystalizuje się; dostrzeżony w lawach Wezuwiusza; w Douglashall

towarzyszy soli kamiennej; także w Rocalmuto

z. w.

E. S.

Gleba, albo grun t, oznacza ziemię uprawną lub zdatną do uprawy: lite nagie skały, lotne piaski, błota i bagna nazwy tej nosić nie mogą. G. powstała z rozkruszenia skał wskutek ciągłego ną nie działania wody, dwutlenku węgla (kwasu węglowego), mrozu, czyli t. zw. wietrzenia. Rozkruszone skały, zamienione pod wpływem wy żej wykazanych czynników na miał ziemny, pomieszany z okruchami rozmaitej grubości, na-zwanemi przez niektórych, lubo niewłaściwie, skieletem G-y, albo pozostały na miejscu,

ceta (Hedysarum onobrychis).

albo też z prądem wód odpłynęły na niższe miejsca, gdzie dla braku spadku stale już osiadły, a po wyparowaniu wody utworzyły mniej lub więcej obszerne i grube pokłady, złożone ze szczątków skał, które im dały początek. Głów-nemi składowemi częściami G-y są: piasek, glina i wapno. Żadna z nich, oddzielnie wzięta, G-y stanowić nie może, ponieważ jest zupełnie nieurodzajną i nie zdołałaby dostarczyć pożywienia roślinom, lecz dopiero w pomieszaniu z sobą we właściwym stosunku i z dodatkiem produktu rozkładu materyi organicznej, czyli próchnicy (humus) wytwarza się zdatna do uprawy G. Przewaga którejkolwiek z cz.ęści składowych nadaje miano G-ie i stanowi podstawę pospolicie w codziennem życiu używanej klasyfikacyi, i tak: mamy G-y piaszczyste, łatwe do uprawy, stąd zwane lek kiemi, słabo zatrzymujące wodę i mineralne pokarmy roślinne, a stąd mało żyzne i bardzo cierpiące od suszy; piaszczysto-gli-niaste i gliniasto-piaszczyste w rozmaitem stopniowaniu zawartości obu tych składników, stanowiące, zwłaszcza jeśli posiadają domieszkę wapna i próchnicy w odpowiednim stosunku, naj-żyźniejsze gatunki G-y; gliniaste, trudne do uprawy i stąd zwane ciężkiemi, pochłaniające dużo wody i w porze mokrej stanowiące mażącą się masę, przylegającą do narzędzi rolniczych i uniemożebniającą wszelką uprawę, a w czasie suszy tworzącą stwardniałe bryły, trudne do roz-kruszenia. Jedynym środkiem zniszczenia zbytecznej spójności takiej G-y jest nawiezienie jej wapnem albo marglem, powtarzane co lat kilkanaście, jako też częste nawożenie słomia-stym nawozem stajennym. Lecz najtańszym, a zarazem najskuteczniejszym środkiem odjęcia zbytniej spójności takiej G-ie i uczynienia jej zdatną do uprawy, jest po zoraniu jej na jesieni wystawienie w skibach na działanie mrozu: mróz ścina wodę, którą nasiąknięta jest skiba, woda, marznąc, powiększa swoją objętość i rozsadza z nieprzepartą siłą bryły ziemi na drobne cząstki, które już wtedy utrącają spójność. Pod wpływem tych trzech czynników, t. j. wapnowania albo marglowania, nawożenia obornikiem i wy-inrażania, G. gliniasta staje się żyzną, rodzącą pszenicę, owies, buraki, rzepak i t. p. G-y wreszcie wapienne przy nadmiarze wapna są prawie nieurodzajne; dużo cierpią od suszy, nawóz w nich ulega zbyt szybkiemu rozkładowi, a materye dla roślin pożywne zostają uniesione do dolnych warstw ziemi, bez korzyści dla roślin uprawnych, podobnie jak w G-ach piaszczystych. Jedyną rośliną pastewną, która na takich G-ch wyśmienicie się udaje, jest espar-

St. Rew.

G-lebae adscripti. czyli c o 1 o n i, stanowili w społeczeństwie rzymskiem stan pośredni między ludźmi wolnymi a niewolnikami [servi). Zwano ich: coloni, agricolae, rustici, inquilini, glebae adhaerentes, censiti, tributarii. Czas powstania tego stanu dotąd należycie nie został wyjaśniony. Niektórzy twierdzą, iż dopiero od czasów Konstantyna Wielkiego pojawiają się w Rzymie glebae adscripti, ale — zdaniem na-szeni — stan ten rolniczy utworzył się zapewne daleko wcześniej. Kolonat polegał na połączeniu z gruntem obcym; dla uprawiania colonowi wyznaczonym w ten sposób, że colonus-glebae adscriptus z tymże gruntem był zarazem przedmiotem dziedziczenia i alienacyi. Koloni byli z glebą nazawsze prawnie związani; uważano ich za przybytek do gruntu — accessorium, tak jak u nas inwentarz rolny, od własności ,ziemskiej, od wsi do pana należącej, nieodłączny. Glebae adscriptus, czyli colonus, nie mógł bez zezwolenia właściciela gruntu (dominus, pa-tronus) przyłączyć się do innego pana, ani też jąć się innego zawodu. Od tego, na czyim gruncie obcy colonus zostaje, można się było domagać wydania osadnika z całym jego majątkiem. Żaden przywilej, żadna godność, nie mogły ocalić kolona od tego, aby go wydano właścicielowi gruntu, ż którym był związany (nullis privilegiis, nulla dignitate, nulla census auctoritate excusari praecipimus, sed domino vel fundo esse reddendos). Ale i właściciel gruntu nie mógł takiego osadnika od gruntu oddzielić; może go zbyć tylko razem z gruntem, na którym taki osadnik pracuje (cum terra, una cum pos-sessionibus). Nie może alienować gruntu bez kolona, ani też kolona bez gruntu. Dla tej więc nierozdzielnej łączności z glebą, oznaczono kolonów jako glebae adscripti, inhaerentes. Takich osadników, chociaż nie byli bynajmniej niewolnikami (servi), uważano wszakże jako poddanych pana włości; ten miał nad nimi władzę dyscyplinarną, moc cielesnego karania, mógł każdego, grunt opuszczającego, poszukiwać jako niewolnika—servus fugitivus. Koloni nie mogli wynosić skarg przeciwko właścicielom gruntu, wyjąwszy z powodu jakiejś zbrodni lub z powodu bezprawnego podwyższenia danin. Zresztą był glebae adscriptus człowiekiem wolnym, obowiązanym do składania panu swemu corocznie czynszu, umówionego zwykle w płodach ziemskich. Danina ta zowie się canon, annua functio. Koloni byli także obowiązani do opłacania podatku po-głównego, stąd zwano ich trtbutarii censiti (czyn-szownicy). A gdy byli wpisani w listę katastru podatkowego, przeto zwano ich adscriptii. Za opłatę tego podatku odpowiadał zresztą właściciel gruntu. Majątek ich zowie się peculium z tej przyczyny, że bez wiedzy pana nie mogą z niego zbywać i żadnych procesów prowadzić. Głównie powstawali koloni wskutek pochodzenia. Kolonami byli ci, którzy pochodzili od rodziców kolonów. Zwano ich originär ii —pierwotnymi. Kolonem był przedewszystkiem i zawsze ten, czyja matka była kolona, chociażby i ojciec był osadnikiem. Wolny człowiek zostawał kolonem

aj wskutek umowy (contractus), która wymagała sądowego zatwierdzenia (legitimis modis talis scriptura adiuvetur). Często wolni ubożsi ludzie, szukający utrzymania, poddawali się powyższym warunkom i osadzani bywali na gruntach; b) począwszy od Anastazyusza można było stać się osadnikiem przez trzydziestoletnie posiadanie osady, czyli przez przedawnienie trzydziestoletnie; ci, którzy w ten sposób zostawali glebae adscripti, mogli rozporządzać majątkiem swoim (peculium) niemniej też i swoich dzieci (L. 18 23 § 1 „Cod.

Rechtsgeschichte (I, § 108, 1885); Fustel de Coulanges „Le Colonat romain” (1885).

Glebow Jan (* w Glebowie [gub. Rjazańska] d. 24 czerwca st. st. r. 1806 — f w r. 1884), fizyolog rossyjski. Był synem popa i wykształcenie początkowe otrzymał w seminaryum du-chownem w Rjazaniu. Gdy w r. 1826 z .rozkazu ministra pewna liczba seminarzystów musiała wstąpić do akademii medyko-chirurgicznej w Moskwie, G. znalazł się między nimi. Do nauk lekarskich przykładał się bardzo pilnie do r. 1830, w którym ukończył akademię, jako lekarz klasy pierwszej i niebawem mianowany był lekarzem obwodowym w Symbirsku. W r. 1832 wrócił do Moskwy, by jako adjunkt nauczać anatomii i fi-zyologii, w roku następnym powierzono mu wykład terapii ogólnej, oraz klinikę lekarską; obroniwszy w r. 1834 rozprawę „De pathemati-bus sensu physiologico, pathologico etc”, uzyskał dyplom doktorski; w dwa lata później został profesorem - adjunktem zootomii i zoofizyologii. W r. 1837 wyjechał na czas dłuższy za granicę i pracował naukowo, szczególnie w Berlinie i Halli, do r. 1840, w którym znów do Moskwy powrócił. W r. 1841 posunięto go na profesora zwyczajnego fizyologii i patologii ogólnej, a gdy wkrótce potem zamknięto akademię, przeniesiono go do wydziału fizyko-mateinatycznego uniwersytetu moskiewskiego, gdzie mu kazano wykładać fizyologię i anatomię porównawczą; na stanowisku tern zasłużył się przez założenie muzeum anatomii porównawczej. W r. 1849 przeszedł na wydział lekarski i objął katedrę fizyologii, obok której był zmuszony wykładać jeszcze inne różne przedmioty. W r. 1857 mianowano go wice prezydentem petersburskiej aka-mii medyko-chirurgicznej; na stanowisku tein położył wielkie zasługi, przyczyniając się niemało do podniesienia naukowego zakładu tego. W r. 1880 lekarze rossyjscy uroczyście obchodzili 50-tą rocznicę działalności jego. —G. pisywał nie wiele, będąc przeciążony pracą profesorską; z prac jego wymienić ipożna przekład na język rossyjski fizyologii Magendie go i Budgego, oraz „Recherches microscopiques sur les parties mol-

T. D.

Just.” 11, 47). Wolny mógł zostać kolonem także za karę (L. un. „Cod. Just/’ 11, 25). Prócz tego na gruntach zawojowanego narodu, wojskowym rzymskim rozdanych, pozwolono tymże właścicielom ziemskim osadzać na ziemi tameczną ludność ujarzmioną, z zastrzeżeniem, żeby osadników takich nie uważano za niewolników, ale za osadników kolonialnych, których z gruntów rugować nie było wolno (L. 3 „Cod. Th.” 5, 4).

Kolonat ustawał: a) przez wcielenie kolona do wojska za zezwoleniem właściciela gruntu; b) począwszy od Honoryusza aż do Justyniana przez to, że glebae adscriptus przez lat trzydzieści faktycznie nie zostawał w tym stosunku osadnika.

(T. II, str. 575).

Glechoma, ob. Bluszczyk.

Gleczer, ob. Lodowiec.

Gledenstaedt, ob. Glaedenstedt.

Gleditsch Jan Gotlib, botanik niemiecki (* 5 lutego 1714 r. w Lipsku—f 5 paźdz. 1786 w Berlinie). Po odbyciu studyów lekarskich i botanicznych w Lipsku, zamieszkał we Frankfurcie nad Odrą, gdzie miewał wykłady z fizyologii, botaniki oraz t. żw. „materia medica.” W r. 1746 powołany został na stanowisko profesora botaniki i dyrektora ogrodu botanicznego do Berlina. G. jeden z pierwszych począł w sposób naukowy traktować sprawy leśnictwa,

Dr J. P.

Justynian uchylił jednakże tę przyczynę zgaśnięcia kolonatu, uważając ją jako niekorzystną dla rolnictwa (L. 23 „Cod.” 11, 47); c) także godność biskupia wyswobadzała od takiego poddaństwa („Nov.” 123, c. 4). Rzeczą jest sporną, czy kolonat ustawał przez wyzwolenie (manu-missio). Prawo Justyniańskie nie znało, jak się zdaje, takiego sposobu zgaśnięcia tego stosunku osadniczego.— Od powyższych coloni, glebae adscripti, odróżnić trzeba t. zw. laeti albo gentiles,

t. j. germańskie i sarmackie hordy, podbite lub dobrowolnie przyjęte w skład państwa, którym w późniejszych czasach cesarstwa wydzielauo na pograniczu grunta pod warunkiem pełnienia służby wojskowej.—Wyrażenie glebae adscripti zastostosowano w Wiekach Średnich do chłopów, pozbawionych osobistej wolności (zwanych die Hörigen, Leibeigenen), którzy nie mogli bez pozwolenia swego pana oddalać się z miejsca swego zamieszkania. W razie zbiegostwa pan miał prawo żądać ich wydania (Besatzungs- les du mammouth” (Moskwa 1846, z 4 tabl.).— recht, Vindicationsrecht). Powyższy stosunek Por. „Biographisches Lexikon hervorrag. Aerzte” jest także początkiem poddaństwa chłopskiego, które, upowszechnione na Zachodzie, wcisnęło się do narodów słowiańskich. Dopiero w ostatnich czasach stan włościański przyszedł do równouprawnienia. — Co do kolonatu rzymskiego por.

Savigny „Über das Colonat” („Vermischte Schriften” II p. 1); Revillout „Etude sur l’histoire du colonat chez les Romains” („Revue hist, de droit fr. et étranger” 1856 p. 44, 1857 p. 64); lleisterbergk „Die Entstehung des Colonats”

(1876); Petit-Bien „Essai sur le colonat” (1878):

Bois „Du colonat en droit romain” (1883); Paru pana „Etude historique et juridique sur le co-louat et le servage” (1883); Karłowa „Röm.

e. s.

Dr J. M.

Gleichenia, rodzaj paproci (Filices). Zawiera 8 gatunków, właściwych krajom ciepłym, przeważnie południowej półkuli. Na Nowej Ze-landyi, Madagaskarze i Kaplandzie paprocie te należą do liczby bardzo pospolitych i szeroko rozpowszechnionych roślin. Szczątki kopalne G-i często spotyka się w dawnych pokładach geologicznych; tak np. w formacyi kredowej sięgają aż pod 70° szerokości północnej.

Gleim Jan Wilhelm Ludwik, poeta niemiecki (* 2 kwietnia 1719 w Ermsleben, w po-

w.

Dr J. M.

budując fundament naukowy dla tej dziedziny gospodarstwa—w postaci dzieła: „Systematische Einleitung in die neuere aus ihren eigenthümli-chen pliys. - ökonomischen Gründen hergeleitete Forstwissenschaft” (2 tomy, Berlin 1775). Na cześć jego Linneusz nadał jednemu z drzew nazwę rodzajową Gleditschia (ob. Bobo-d r z e w).

Gleichen-Russwurm Emilia von, najmłodsza córka Schillera (* w Wejmarze 1804 — f 1871 na zamku Greifenstein). Ze wszystkich dzieci Schillera była do niego najpodobniejsza z wyglądu i usposobienia.. Wychowywała się w Wejmarze pod okiem matki, lata 1827 i 1828 spędziła w Berlinie w rodzinie Wilhelma Humboldta. W r. 1828 zaślubiła szambelana bawarskiego, Adalberta von G. (* 1803—f 1887), z którym szczęśliwie żyła na zamku Greifenstein ob Bounland we Frankonii; w ostatnich latach życia była prawie zupełnie ociemniałą. Intelligentna i wykształcona, przysłużyła się literaturze wydaniem cennych materya-łów do biografii swego ojca, jako to: „Briefwechsel von Schiller und Lotte 1788 — 89” (Stuttg. 1856); „Schillers Beziehungen zu Eltern, Geschwistern und der Familie von Wolzogen” (tamże 1859); „Charlotte, von Schiller und ihre Freunde” (tamże 1860 — 65); „Schillers Kalender”, ułamek dziennika (tamże 1865); „Schillers dramatische Entwürfe” (tamże 1867); „Schillers Briefwechsel mit seiner Schwester Christophine und seinem Schwager Reinwald” (Lipsk 1875).

Gleichenberg, miejscowość lecznicza w Sty-ryi, 1 ’/₄ godziny jazdy powozem od stacyi kolejowej Feldbach—drogą przez Semmering i Graz; leży 300 metrów nad p. m. u południowego podnóża góry tegoż nazwiska; posiada klimat podalpejski, łagodny, jednostajny, wilgotno-cie-pły i zdroje alkaliczno-słone, w gaz kwas węglany obfitujące. Woda mineralna bywa używana do picia (przeważnie źródło Konstantyna) i na kąpiele. Oprócz tego znajduje się tu zakład wodoleczniczy, prowadzone bywają kuracye mlekiem, żętycą, kefirem i powietrzem ścieśnionem i rozrzedzonem. Roczny zjazd wyniósł w roku 1898-m chorych 5 200, przeważnie z chorobami narządu oddechowego. Od wielu lat przebywa tu lekarz Polak, dr S. Buli-kowski.

e. s.

bliżu Halberstadt—f 18 lutego 1803 w Halberstadt.). Studyował prawo w Halli. Po ukończeniu studyów uniwersyteckich pełnił obowiązki sekretarza kolejno u dwóch pomniejszych książąt niemieckich. W r. 1747 otrzymał urząd sekretarza przy kościele katedralnym w Halberstadt i na tein stanowisku pozostał do śmierci, trwając w stanie bezżennym i używając przeważnie dość znacznych swych dochodów na wspieranie młodych, upośledzonych od losu, talentów literackich, które wyszukiwać, pobudzać i rozwijać miał sobie za punkt honoru. Dzięki temu pozyskał ogromną w całych Niemczech popularność, znajdującą wyraz w poufałych epitetach: „Der alte G.” albo „Vater G.”, pod któremi go powszechnie znano i wielbiono w ciągu długiej i pogodnej jego starości. G. posiadał dość mierny talent poetycki. Z młodzieńczych jego utworów zebrane p. t. „Versuch in scherzhaften Liedern” (Berlin 1744 — 45) anakreontyki, oraz nieco późniejsze „Romanzen” (tamże 1756), bardzo nieliczne zawierają przebłyski szczęśliwszego natchnienia wśród mnóstwa sztucznych i pedantycznie wymarzonych zapędów twórczych; tylko Bajki („Fabeln”, tamże 1756) nacechowane są wielką prostotą i szczerością, a patryotyczue „Preussische Kriegslieder von einem Grenadier” (tamże 1758) w dość ciężkiej i niezdarnej swej formie zawierają wiele prawdziwego uczucia. Późniejsze utwory G-a „Sinngedichte” (Berlin 1769), „Gedichte nach den Minnesängern” (tamże 1773), „Halladal” (Hamburg 1774 — 75) przeniknięte są nawskroś tendencyjnemi re-fleksyami i zupełnie prawie pozbawione realnych wrażeń życiowych. Zbiorowe wydania dzieł G-a sporządził Körte p. t. „Sämtliche Werke” (Haiberst. 1811—13, 7 tomów), „Zeitgedichte von 1789—1803” (jako tom uzupełniający, Lipsk 1841); „Fabeln und Erzählungen” (Haiberst. 1810). Tenże napisał życiorys G-a p. t. „Glims Leben” (Halberst. 1811) i wydał jego listy (Zurych 1806). Na język polski przetłómaczył niektóre utwory G-a Bruno Kiciński („Poezye” Warszawa 1843).

Crleisweiler, uzdrowisko przyrodo - lecznicze z zakładem wodoleczniczym, w Bawaryi; 320 metr. nad p. m.

Grleiwitz, ob. Gliwice.

Orlejak (neuroglioyna, glioma) należy do rzędu nowotworów spotykanych względnie nieczęsto; umiejscawia się w mózgu i rdzeniu oraz na siatkówce oka. G. powstaje z rozrostu tkanki, będącej osnową ośrodków nerwowych, czyli t. z. nerwogleju (ob.) i zawiera komórki, okrągłej, wrzecionowatej lub gwiazdowatej postaci, rozsiane wśród podscieliska z tkanki łącznej; ilość naczyń krwionośnych bywa w nim rozmaita. Wielkość G-ów waha się w dużych granicach; niekiedy dosięgają wielkości pięści; konsystencya zazwyczaj dość miękka, barwa na przekroju szara, lub bladoróżowa. G. rośnie powoli, nie daje przerzutów

15

Enoykl. Powbe. Ilustr. Zbbz. 194, T. XX.V.

(ob.), ze względu wszakże na umiejscowienie w waż- i powszechniały się ogromnie. Ilość G-ów toro-nych dla ustroju narządach zaliczony być winien wała drogę bezkarności. Już oprócz króla do guzów złośliwych, tembardziej że leczeniu się i starostów, na mocy statutu Kazimierza Wiel., nie poddaje. Oprócz czystych G-ów spotyka dwumiesięczne G-y wydawać mogli wojewoda się również połączenia: G-a z włókniakiem krakowski i sandomierski i biskup krakowski, (ob.) Glejo - włókniaki, z śluzakiem (ob.) Nadużycia te były powodem powszechnych skarg, czyli Glejo - śluzaki i z mię sakiem (ob.), wskutek czego starostowie pozbawieni zostali czyli Glejo-mięsaki. G-i siatkówki, spotykane prawa udzielania G-u za króla Aleksandra, u dzieci i odznaczające się szybkim rozwojem a Zygmunt I uroczyście przyrzekł, że tylko i znaczną złośliwością, w większości przypad- król będzie mógł udzielać G-u i przytem tylko ków należą do rzędu Glejomięsaków i wyma- w sprawach mieszczan i chłopów przeciwko so-gają jaknajwcześniejszej operacyi, a mianowicie: bie, a nie przeciwko szlachcie. Nakoniec nad

Dr J. Br.

wyjęcia oka.

Glejomięsak (Gliosarcoma), ob. M i ę s a k. Glejośluzak (Myxoglioma), ob. Śluzak. Glejowłókniak (Fibrogliorna), ob. Włókniak.

A. K.

Glejta, glejta ołowiana lub masy kot (massicot), minerał naturalny, tlenek ołowiu PbO, zupełnie podobny do sztucznego, jedynie tylko nieco zanieczyszczony. Minerał zbity, drobno-łuszczkowaty, barwy żółtej, cytrynowej lub pomarańczowej, o połysku tłustym. Tward. 2, Cięż. wł. od 7.83 do 9.3(5. Postać krystalograficzna, poznana na G-e sztucznej: kryształy rombowe. Występuje wraz z ołowiem rodzimym i galeną w żyle około Zomelahuacan i Popocatepetl w Meksyku. Znajdowanie się G-y gdzieindziej jest

z. w.

mienić należy, że w Koronie G-y mogły być udzielane tylko na 6 miesięcy z prawem trzykrotnego przedłużania. Na Litwie zaś nietylko królowie, ale i kanclerze, wydawali G-y z terminem do jednego roku i 6 tygodni (Ostrowski Glejt jest spolszczonym niemieckim wyrazem „Prawo cywilne”). geleit i oznacza zabezpieczenie wolnego przejścia lub przejazdu (salvus conductus, securitas).

Stąd pochodzi trojaki sposób uzyskania glejtu:

1) za pomocą pisma, zapewniającego bezpieczny przejazd i czasowy pobyt w kraju (salvus conductus litteralis), 2) za pomocą konwoju zbrojnego (s. c. personalis) i 8) przez wzięcie zakładników (obsidibus datis). W dwóch ostatnich wypadkach, jako pociągających za sobą dość znaczne wydatki, za uzyskanie glejtu oznaczona była opłata, która się również nazywała G-em.

Glejtowy list w obowiązującym kodeksie handlowym francuskim oznacza dokument, wydawany upadłemu, zwolnionemu z pod przymusu osobistego, wyrzeczonego przez wyrok, ogłaszający upadłość. W myśl art. 455 k. kr. trybunał handlowy wraz z ogłoszeniem upadłości nakazuje albo osadzić dłużnika w areszcie za długi, albo też oddaje go pod dozór policyjny. Następnie po przyłożeniu pieczęci do majątku upadłego sędzia-kommissarz zdaje sprawę trybunałowi o stanie jego interesów i. proponuje albo bezwarunkowe uwolnienie, z tymczasowym listem glejtowym dla jego osoby, albo uwolnienie z takim samym listem za złożeniem poręki (kaucyi), że się stawi, pod karą zapłacenia summy, oznaczyć się mającej przez trybunał. Summa ta, w wypadku niestawiennictwa upadłego, obróconą zostaje na korzyść wierzyciela. Upadły, niezależnie od przedstawienia sędziego-kommissarza, może sam do trybunału handlowego zwrócić się z prośbą o list glejtowy. Trybunał wydaje decyzyę na posiedzeniu sądowem po wysłuchaniu opinii kommissarza

H. K.

Glenańskie wyspy (Les Glénans), archipelag dziewięciu wysp, otoczonych mnóstwem skał, należący administracyjnie do departamentu Finistère, gminy Fouesnant. Ważniejsze wysepki są: Penfret z latarnią morską i strażnicą sygnałową, Saint Nicolas, Cigogne, z fortem, i Loch czyli Etang. W pośrodku grupy znajduje się

Oprócz celu osobistego bezpieczeństwa, starano wątpliwe, się o G-y także dla zabezpieczenia przewozu towarów lub przeprowadzenia bydła. W takim charakterze G-u udzielano na Zachodzie, głównie w Niemczech w Wiekach średnich, w czasie powszechnie tam panującego prawa pięści, Faust-recht, był on też źródłem znacznych dochodów (J. W. Bandtkie Stężyński „Historya prawa polskiego), W prawie polskiem G. znanym był głównie w pierwszem znaczeniu, tj. w znaczeniu listu bezpieczeństwa, t. zw. Listu żelaznego, za który nie było żadnej opłaty. G. w czasie wojny udzielano dla bezpiecznego przejazdu przez nieprzyjacielskie ziemie, w czasie zaś pokoju otrzymywali go przeważnie banici, tj. pozbawieni za przestępstwa prawa pobytu w kraju, a także przestępcy, zbiegli za granicę. Opatrzeni G-em, tak jedni jak drudzy, mogli swobodnie stawać przed sądem dla wykazania swej niewinności, starać się ułagodzić stronę przeciwną, względem której dopuścili się przestępstwa, i przebłagać króla. Gdy im się tak jedno, jak drugie i trzecie nie powiodło, mieli prawo przed upływem terminu, oznaczonego w G-ie, bezpiecznie wyjechać z kraju, byle nie do ziemi nie- (ob. Upadłość), przyjacielskiej (Tadeusz Czacki „O litewskich i polskich prawach” t. I). G. zatem w chwili powstania w Polsce był środkiem zapobiegającym i przeciwdziałającym zemście rodowej, tak rozpowszechnionej wśród ludów małouspołecznio-nych. Z czasem jednak G. zaczęto pojmować opacznie, a nadużycia przy wydawaniu go roz-

przestrzeń morza otwarta, zwana la Chambre.

1646 lordem sprawiedliwości, po długiem wahaniu się próbował interwencyi na korzyść króla, za co go pozbawiono urzędu. W r. 1653 Karol II powierzył mu kommendę nad wojskami w Szkocyi, ale zazdrość innych generałów królewskich, jak Balcarres, Lome i Monroe, paraliżowała wszystkie jego kroki i nie dała mu zrobić nic pożytecznego dla stronnictwa. W naczelnem dowództwie zastąpił go wreszcie Middleton, pod którym służył dalej. Pobity pod Diinfeld (1654), dostał się do niewoli w r. 1655). Uwięziony w Edynburgu i skazany na śmierć, ocalał dzięki staraniom Jakóba Sharpa. Wypuszczony na wolność po śmierci Cromwella, należał do liczby tych posłów, którzy zasiadali w konwencyi 1659 roku. Po powrocie Stuartów, mianowany lordem-kanclerzem Szkocyi (1661), zwalczał namiętnie politykę Lauderdale’a.

Grlendower Owen, awanturnik walijski (* 1359—f 1416). O przodkach jego i pierwszych latach życia istnieją tylko legendy; wiadomo jest jedno, że przypisywał sobie pochodzenie z dawnego rodu książąt walijskich i starożytnej rodziny Deheubarth. Studyował prawo w Westminsterze i w r. 1385 brał udział w wyprawie Ryszarda II do Szkocyi. W r. 1400 chwycił za broń, skarżąc się, że lord Grey zajął mu część jego ziem. Gdy Henryk IV odmówił interwencyi, G. spustoszył posiadłości Greya. Wywołał w Walii powstanie, rozpuszczając wieść, że król Ryszard żyje jeszcze. Powstańcy walczyli zrazu z wielkiem powodzeniem i zamierzali nawet wkroczyć do Anglii. Henryk IV i syn jego, następca tronu, uprzedzili ich i zapuścili się do Walii. G. wezwał wtedy do współudziału malkontentów szkockich i lordów irlandzkich; pozyskał też Mortimera, za którego wydał swoją córkę. Henryk IV wysłał przeciwko niemu trzy wielkie wojska, które były zupełnie rozbite i musiały w nieładzie uciekać do Anglii. Popłoch i przerażenie były tak wielkie, że przypisywano Glendowerowi moc czarnoksiężnika. W r. 1404 wysłał poselstwo do Francyi i zawarł przymierze z Karolem VI, który posiał mu korpus posiłkowy pod wodzą lir. La Marche. Od r. 1408 opuściło go jednak szczęście, a w 1409 nic już nie zostało z jego potęgi. Anglicy zajęli Walię; G. schronił się w góry i, choć Henryk V ogłosił amnestyę powszechną dla wszystkich powstańców, G. nie chciał się poddać aż do śmierci.

R.

Mieszkańcy tych wysp trudnią się wyłącznie rybołówstwem; jest ich ogółem około 80.

Glencairn, hrabiowie, stary ród szkocki z Ayr-shire. Pierwszy hrabia, Aleksander Cunningham, dostał ten tytuł od Jakóba III w r. 1488, jako nagrodę za gorliwość okazaną przy stłumieniu buntu lordów w Blackness. Zginął w bitwie pod Sanchieburn (11 czerwca 1488). —W il-liam, czwarty hrabia G. (f 1547), stronnik Anglii, był jednym z przywódzców oppozycyi przeciwko ks. Albauy; w r. 1524 próbował z lir.

Angus i Lennox wyzwolić młodego króla Jakóba

V    z pod opieki matki. W r. 1526 został wielkim podskarbim Szkocyi; w 1538 wysłano go do Francyi w sprawie małżeństwa Jakóba

V    z Maryą de Guise. Wzięty do niewoli w bitwie pod Solway (1542), odzyskał wolność w r.

1543 i zajął się projektem małżeństwa pomiędzy ks. Edwardem angielskim i królową szkocką. W r. 1544 przychylny był interwencyi zbrojnej Henryka VIII w Szkocyi. Spustoszenia, których się dopuścili żołnierze angielscy, zwłaszcza pożar Leith, wzburzyły przeciwko nim kraj cały tak, że zmuszeni byli się cofnąć.

Wkrótce Lennox przygotował drugą wyprawę, ale G. odmówił nagle swego współudziału, przez co ściągnął na siebie nienawiść stronnictwa angielskiego.— Aleksander, piąty hrabia G. (f 1574), należał do rzędu pierwszych bojowników reformacyi w Szkocyi: od r. 1547-go stał na czele oppozycyi przeciwko partyi papieskiej. Podpisał covenant (ob.) z dnia 3 grudnia r. 1557 i był jednym z naj czynniej szych lordów kon-gregacyi. Po spustoszeniu klasztorów w Perth królowa-regentka postanowiła wysłać wojska przeciwko miastu. G. ściągnął natychmiast 2 500 zbrojnych i przeszkodził wykonaniu tego zamiaru.

Zdobyto Edynburg, wywrócono w nim ołtarze i pozbawiono władzy Maryę Lotaryńską. G. był jednym z posłów, wysłanych do królowej Elżbiety, by zawrzeć z nią przymierze (1560), którego rezultatem było zawarcie traktatu Edynbur-skiego i ustanowienie kościoła Szkockiego. Gdy Marya Stuart próbowała pozyskać sobie Knoxa,

Glenelg, Karol Grant, lord, polityk angielski (* w Kidderpur w Bengalu 1778—f w Cannes 1866). Studya odbywał w Cambridge; w r. 1807 został adwokatem w Londynie, porzucił jednak wkrótce prawo dla literatury: był współpracownikiem „Quarterl y Review”. W r. 1811 wszedł do parlamentu; w Izbie gmin odgrywał wybitną rolę; w gabinecie lorda Liver-poola był lordem skarbu (1813), a od r. 1819

G. zwołał szlachtę protestancką do Ayr (1562), gdzie za jego staraniem zawarto związek dla obrony protestantyzmu. Występował energicznie przeciwko małżeństwu królowej z Darnleyem (1565) i zajął Edynburg z lordami zbuntowanymi. Oskarżony o obrazę majestatu, nie stawił się jednak przed królową. Prał udział w bitwach pod Carberry Hill, pod Langside (1568) i pod Stirling (1571); w ostatniej dostał się do niewoli. Po śmierci Knoxa był jednym z kandydatów do regencyi, ale go ubiegł Morton. —

William, dziewiąty hrabia G. (* ok. 1610— f w Bolton 1664), członek rady tajnej i kommissarz skarbu w r. 1641; sprzeciwił się w r. 1643 projektowi wysłania wojsk szkockich na pomoc parlamentowi angielskiemu. Mianowany w r. ¹ sekretarzem do spraw Irlandyi. Na tem stano-

Glenmore, dolina w Szkocyi, ciągnąca się z północo-wschodu na południo-zachód, od zatoki Moray do Loch Liunhe. Na dnie tej doliny leżą jeziora (loch): Ness, Oich i Lochy i prowadzi kanał Kaledoński, przeprowadzony dla skrócenia drogi żeglarskiej około północnego skalistego, burzliwego i mglistego wybrzeża Szkocyi. Gdyby poziom morza wzniósł się na 30 metr., zalałby tę całą dolinę i oddzielił północną część Szkocyi od reszty W. Brytanii. Dolina G. powstała wskutek porowatego zapadnięcia, podobnie

W. N.

jak dolina Jordanu.

Glenner, górski potok (28 kim.) w Szwajcaryi, prawy dopływ przedniego Renu, płynie w Gryzońskiej (Graubündner) dolinie alpejskiej,

Lugnez, zamieszkanej przeważnie przez ludek

w. J.

K.

1838), życie samotne wśród

wisku okazał zdolności administracyjne, stłumił demonstracye Oranżystów (ob.), starał się zaprowadzić system wychowania publicznego, któryby zadowolnił jednocześnie katolików i protestantów. Od r. 1823 był wiceprezesem biura handlu, a od 1827, w gabinecie Canninga, prezesem tego wydziału; pozostał na tern stanowisku do r. 1828. W gabinetach Greya i lorda Melbourne (1830—34) był prezesem biura kontroli: przygotował wtedy i wykonał prawo z r. 1833, na mocy którego posiadłości kompanii Indyjskiej przeszły do korony. W drugim gabinecie lorda Melbourne zasiadł G. jako sekretarz ko-lonij (1835); w tym samym roku mianowano go parem, z tytułem barona Glenelg. Za jego ministe-ryuin zaszły: wojna z Kaframi (1835) i zaburzenia w Kanadzie, które doprowadziły do powstania w r. 1837. Napadany gwałtownie przez radykalistów za to, że nie chciał przyznać samorządu Kanadzie, Nowej Południowej Walii i ziemi Van Diemen, musiał wreszcie ustąpić (1839). Dostał wtedy synekurę kommissarza podatku gruntowego i pensyę 2 000 funtów. Do życia publicznego już potem nie wracał.

reto-romański, katolicki.

Glenwood-Sprngs, miejscowość w Ameryce północnej, w stanie Colorado, szybko zaludniająca się i rozkwitająca, dzięki swym źródłom mineralnym (50—60° Cels.), w pięknem położeniu nad Grand-River. 1 758 mtr. nad poziomem morza; kopalnie antracytu.

Glessum, nazwa bursztynu, ob. Glaesum.

Gley Gerard, ksiądz, erudyt francuski (* 1761—f 1830 w Paryżu). Był profesorem filozofii i matematyki w Strassburgu r. 1783, w 1785 przyjął święcenie kapłańskie, w 1791 emigrował, od 1794 wykładał język i literaturę francuską zagranicą. W r. 1806, ofiarowawszy usługi swoje Davoutowi, towarzyszył mu we wszystkich jego kampaniach i rządził z ramienia jego Księstwem Łowickiem aż do odwrotu z Moskwy. Potem wrócił do Francyi i był naczelnikiem (principal) kollegium w Saint Dié (1813), w Alençon (1815), w Moulins (1817), w Tours (1818), a wreszcie kapelanem u Inwalidów. Z licznych prac jego wymienimy ważniejsze: „Grammaire de la langue française” (Bamberg 1794); „Langue et littérature des anciens Francs” (Bamberg 1795); „Voyage en Allemagne et en Pologne” (Paryż 1816, 2 t.); „Historia Franciae” (Tours 1812); „Philosophiae Turonensis institutiones” (Paryż 1823—24, 3 t.); „Doctrine de l’église de France sur l’autorité des souverains pontifs” (1827). Oprócz tego był pilnym współpracownikiem w „Bibliographie universelle” i pozostawił ma-teryały do zamierzonego dzieła p. t. „Vie militaire et administrative de Davout” oraz zbiór korrespondencyi Davouta z Napoleonem, odnoszącej się do spraw polskich, który przeszedł w posiadanie rodziny marszałka.

Gleyre Karol Marek Gabryel, malarz francuski, rodem ze Szwajcaryi (* 2 maja 1806 w wiosce Chevilly, w kantonie Vaud—f 5 maja 1874 r. w Paryżu). Syn ubogich wieśniaków, wcześnie osierocony, wzięty wraz z braćmi pod opiekę stryja, kupca, zamieszkałego w Lionie; tam się też z początku kształcił w pracowni rysunkowej Bonnefondsa. Po odbyciu następnie studyów pod kierunkiem Hersenta w Paryżu (1825) oraz w Szkole Sztuk pięknych, po trzyletniej ciężkiej pracy, połączonej z niedostatkiem, u-dał się do Rzymu, gdzie przebył cztery lata, malując obrazy w stylu szkoły florenckiej, obrazy o rysunku poprawnym, wzorowane na arcydziełach klasycznych, niemające jednak żadnej cechy wybitnej. Dopiero pobyt czteroletni na Wschodzie (1834 dzikich okolic, przypominające koczowniczy żywot Arabów (G. dotarł aż do Chartumu) wzbogaciło jego zmysł spostrzegawczy i rozwinęło w nim bogate zasoby jego duszy artystycznej. Powróciwszy do Paryża (1838) ze znacznym zapasem studyów, szkiców, rysunków i akwarelli, robionych na miejscu, a wiernie odtwarzających miejscowości, typy i obyczaje krajowców wschodnich, G. począł tworzyć prawdziwie wybitne już obrazy (Skromność Egipcyanki, Królowa Saba, Jeźdźcy tureccy i arabscy, Dyana, Mieszkanka Nubii, i wiele innych),^ z których wyróżniał się przedewszyst-kiem Sw. Jan, natchniony widzeniem apokalip-tycznem (1840). Największe jednak uznanie krytyki zdobył sołpe G. obrazem, wystawionym w Salonie paryskim w 1843 r. pod nazwą Wieczór. W obrazie tym, nabytym do muzeum luksemburskiego, artysta zawarł wszystkie swoje ideały estetyczne, marzenia młodości, zawody i rozczarowania życiowe. Poeta, lirnik grecki, siedzi nad brzegiem wód, z porzuconą u stóp lirą i kosturem podróżnym, i smętnym wzrokiem śledzi oddalającą się od brzegu,barkę, w której piękne postacie niewieście, o obliczach natchnionych, wtórują pieniem chóralnem dwom harfiarkom. Obraz ten nosi w katalogu drugą nazwę, treść jego dokładniej malującą: Rozwiane złudzenia (Les illusions perduesl. Zachęcony uznaniem prac swoich, G. niedługo potem wystawił znany swój

s. s.

Fig. 44. Glezmer (herb).

D.

D.

CH.,O.O.C.R CH .O.O.C.R CH,O.O.C.R

CH.,OH

ch'o.o.c.r

CH.,O.O.C.R

dwukwasowy

gliceryd

trójkwasowy

gliceryd

obraz, równie w kierunku idealnym, ale tym razem religijnym: Rozejście się w świat apostołów (1845). Powtórnie udawszy się do Włoch, G. przestudyował zabytki malarstwa włoskiego w Medyolanie i w Wenecyi, co wpłynęło dodatnio na pewną zmianę jego maniery. W obrazach, stworzonych w tej epoce, jak np.: Echo jako nimfa, Taniec bachantek, postacie niewieście odznaczają się większym wdziękiem f pięknością. Z obrazów historycznych G-a wyróżniają się jego epizody z dziejów Szwajcaryi, nacechowane silnym patryotyzmem (Vercingoterix, składający broń przed Cezarem, Diwikon, wódz Helwetów, zmuszający zwyciężonych Rzymian do przejścia pod jarzmem, i wreszcie Śmierć majora Davida, obraz malowany na zamówienie rządu szwajcarskiego do muzeum w Lozannie). G., gruntowny znawca dziejów sztuki, całe życie hołdujący kierunkowi klasycznemu, wielbiciel Rafaela, którego arcydzieła ciągle kopiował, w pracach swoich dążył przedewszystkiem do doskonałości formy, której wzorów szukał nie-tyle wżyciu otaczającem, ile w zabytkach sztuki greckiej i w dziełach wielkich mistrzów Odrodzenia. Dlatego, pomimo poprawności w rysunku i umiejętnego układu kompozycyjnego, obrazy G-a nie mają tego życia i wyrazu, jaki mieć-by powinny, z uwagi na silnie rozwinięte w nim poczucie piękna i gorącą jego duszę artystyczną. Tylko we wspomnianym Wieczorze potrafił G. wyrazić wewnętrzny stan rzewnej, silnie czującej duszy swojej; w innych kompo-zycyach jego widać jarzmo klasycyzmu, które krępuje w nim polot bujnej jego wyobraźni i oziębia zapał estetyczny. Do pewnego stopnia słusznie też zauważył R. Muther („Gesell, der Malerei im XIX Jh.” Monachium 1893, t. I, str. 449), że „G., podobnie jak Ary Scheffer, był ofiarą stylu”. Pozostałość artystyczna G-a jest bardzo bogatą; największa działalność tego artysty przypada na okres czasu od 1853 do 1870. G. uprawiał wszystkie niemal rodzaje malarstwa, i to z równą znajomością rzeczy i z równą sumiennością w wykończeniu: zarówno sceny mitologiczne, jak i przedmioty religijne, zarówno dział malarstwa historycznego, jak i rodzajowego, a także i portrety. Clément w swoim katalogu prac G-a (ob. niżej) wylicza 118 obrazów, studyów i szkiców olejnych, 113 portretów (z nich 40 olejnych), 54 kompozycye rysunkowe i akwarelowe, 153 rysunki i akwarele, odnoszące się wyłącznie do Wschodu.— Por. Fr. Berthoud „Charles G.” („Bibliothèque universelle” Genewa 1874); P. Mantz („Gazette des Beaux Arts” 1875 I, 233); Charles Clément „Charles G. Etude biographique” (Paryż 1878, wyd. 2-e 1885); E. Montćgut „Charles G.” („Revue des deux-M.” 1878); Hofmeister „Das Lebendes Kunstmalers Karl G.” (Zurych 1879); Ch. Berthoud „Charles G.” (Lozanna 1880).

Glezmer czyli Bożena. Herb polski z nadania. Na tarczy w polu czerwonem nad półksiężycem srebrnym trzy sześciopromienne gwiazdy srebrne: jedna i dwie. Nad hełmem w koronie, pomiędzy dwoma piórami strusiemi, miecz ostrzem do góry. Nadany Janowi Glezmerowi w 1775 r., którego potomkowie: Piotr Jan i Jan Władysław, wylegitymowali się przed Heroldyą Cesarstwa Ros-syjskiego w 1854 roku.— Źródła: „Volumina Beginn”; Małachowski; Borkowski; Dyplom Heroldyi Cesarstwa Rossyjskiego z dnia 30 listopada 1854 roku.

Grleżyn, v. Glezyna, v. Glezy. Herb polski. Mają być dwa nożyki z sobą połączone, a ostrzew między temi nożykami. Tak ten herb opisuje zapiska sądowa z r. 1420. Być może, że to ten herb jest przedstawiony na malowidłach ściennych klasztoru po-cysterskiego w Lądzie. Wyobraża on w polu brunatnem dwa białe nożyki na końcach nadłamane, ostrzwia wszelako brak. Zdaje się, że jest to pierwotyp herbu Laryssa (ob.).—Źródła: Ulanowski „In-scriptiones clenodiales” (Nr. 82, 899 i 1334); Piekosiński „Heraldyka polska średniowieczna”. Herbem tym pieczętowały się rodziny Chechel-skich z Chechła i Gleżyńskich, dziś już prawdopodobnie wygasłe, gdyż żadnej wzmianki o nich doszukać się nie można.

Glicerydy, bezwodniki otrzymujące się przy wydzieleniu wody z alkoholów i kwasów organicznych noszą ogólną nazwę estrów, w szczególności zaś bezwodniki glicerynowe kwasów organicznych są zwane glicerydami. Gliceryna, jako trójatomowy alkohol, może tworzyć G. trojakie: jedno, dwu i trójkwasowe:

CH₂.OH

ch“oh

CH₂.O.O.C.R *)

jednokwasowy gliceryd

Jedno- i dwukwasowe glicerydy tworzą się przy nagrzewaniu mieszaniny kwasów i gliceryny do temperatury 250°; przy 300n tworzą się trójkwasowe.—Trójkwasowe G. są to związki bardzo rozpowszechnione, jak w państwie zwierzęcem, tak i w roślinnem, do nich bowiem należą tłuszcze **), które w zależności od che-

*) R oznacza jakikolwiek rodnik.

**) Tłuszcze są przeważnie estrami glicerynowe-mi kwasów; palmetynowego ClfiH:J₂0₂, stearynowego C₁₈H₃₆ 0₂ i oleinowego C₁₈H₃₄0₂; wosk, ol-brot, waselina nie są typowemi tłuszczami.

K. Sł

CH₂-

ch₂-

gliceryl.

ryny C₃H₅(Br)₃.

o —o —o

2-OH

Cl

o- o- o

2*

H. ! OH

micznego składu są płynnemi lub stałemi. G. kwasów nasyconych z małą ilością węgla w cząsteczce, jak również nienasyconych kwasów są płynne, wyższych zaś nasyconych—stałe; w wodzie G. się nie rozpuszczają; jak estry, należą do związków bardzo niestałych, pod działaniem zasad, kwasów, przegrzanej pary wodnej a nawet tlenu powietrza, ulegają rozkładowi na wolne kwrasy i gliceryn (gorzknięcie tłuszczów).

Gliceryl, rodnik alkoholowy trójwartościowy, odpowiadający glicerynie. Jak wszystkie rodniki, G. w stanie wolnym otrzymanym być nie może, znane są tylko _ jego pochodne. Do pochodnych G u należy gliceryna, C;!H₅(OH):t—stąd pochodzi jego nazwa; z innych pochodnych G-u wrskażemy trójchlorhydrynę gliceryny C.iH₅(Cl).î i trójbromhydrynę glice-

K. Sł.

Gliceryna (C:)HhO.₍) należy do trój atomowych alkoholów, t. j. związków- posiadających w cząsteczce trzy hydroksyle. Ponieważ przy jednym węglu, w zwykłych warunkach, nie może stać więcej jak jeden hydroksyl, przeto trójatomo-we alkohole muszą zawierać w cząsteczce nie mniej jak trzy atomy węgla, i pierwszym ich przedstawicielem będzie związek, posiadający budowę CH₂OH.CH.OH. CH.,OH, który Chevreul nazwał gliceryn ą. G-ę pierwszy otrzymał szwedzki uczony, Scheele, w 1779 roku, przyrządzając z oliwy i tlenku ołowiu plaster ołowiany i, na zasadzie smaku, dał jej nazwę oelsüss, t. j. słodka istota tłuszczów. Bliższe badania dotyczące G-y były przeprowadzone przez Chevreula, który, badając wogó-le tłuszcze, nabrał przekonania, że są one związkami analogicznemi pod względem chemicznym z estrami; podobnie jak estry pod wpływem zasad rozpadają się na kwasy, resp. ich sole i alkohol (zmydlają się), tak tłuszcze w tych warunkach dają G-ę i kwasy tłuszczowe. Podciągnąwszy w ten sposób tłuszcze pod ogólny typ estrów, a G-ę pod ogólną grupę alkoholów, Chevreul jednak nie zbadał bliżej chemicznych własności G-y; dopiero Berthelot, na zasadzie swrych prac, w których dowiódł, że G. może tworzyć estry z jedną, dwiema i trzema cząstkami kwasów, zaliczył ją do trójatomo-wycli alkoholów.— Z punktu widzenia teoryi budowy trójatomowe alkohole trzeba uważać za pochodne wody, w której trzech cząstkach trzy atomy wodoru zostały zastąpione trójwartościowym rodnikiem; zupełnie tak samo jednoatomo-we alkohole uważamy za pochodne wody, w której jednej cząsteczce jeden atom wodoru został zastąpony jednowartościowym rodnikiem; w szczególności zaś G-ę będziemy uważali za pochodną wody, w której trzech cząstkach trzy atomy wo-doru zastąpione zostały trójwartościowym rodnikiem C:iHa—glicerylem.

Pierwotnie otrzymywano G-ę tylko drogą analityczną, t. j, z tłuszczów; teraz zaś znane są i inne metody, za pomocą których, nietylko możemy wydzielić G-ę ze związków, w których się znajduje, ale możemy ją również otrzymać drogą syntezy. Syntetyczne metody posiadają tylko teoretyczne znaczenie; w praktyce zaś G-ę otrzymują z tłuszczów. — Najprostszym syntetycznym sposobem otrzymywania wieloatomo-wych alkoholów jest sposób profesora warszawskiego uniwersytetu G. Wagnera, polegający na utlenianiu l°/₀ rozczynem nadmanganianu potasu związków organicznych, posiadających podwójne łączniki, w tych warunkach następuje przyłączenie elementów wody utlenionej i jako pierwszy produkt reakcyi otrzymujemy wielo-atomowe alkohole; w szczególności G-ę można otrzymać za pomocą tej metody, utleniając ali-lowy alkohol: , OH CH,.OH

OH = CH.OH

CH,. OH

Również syntetycznie G-ę można otrzymać z odpowiadającej jej trójchlorhydryny, działając na nią wodą:

H. | OH

. | Cl -f H. | OH — 3HC1 + C₃H₅(OH)₃

.. fci

Wyżej wspomnieliśmy, że sposoby syntetyczne nie mają zastosowania w technice; za pomocą żadnego z nich nie da się tak tanio wyprodukować G-y, jak przy zmydlaniu tłuszczów. Zmy-dlanie odbywa się w hermetycznie zamkniętych kotłach (autoklawach), w których pod znacznem ciśnieniem nagrzewają tłuszcze z wodą i z małą ilością kwasu siarczanego (lub tlenku wapnia); w tych warunkach tłuszcze rozszczepiają się na wolne kwasy i G-ę. Kwasy, jako lżejsze od wody i nierozpuszczalne w niej, pływają na powierzchni wodnego płynu, G. zaś rozpuszcza się w wodzie, i dlatego wraz z nią może być mechanicznie oddzielona od kwasów. Otrzymany w ten sposób wodny rozczyu G-y zawiera domieszkę kwasu siarczanego, który strącają za pomocą tlenku wapnia i, oddzieliwszy siarczan wapnia mechanicznie, rozczyn G-y po odbarwieniu węglem zwierzęcym, zgęszczają za pomocą wyparowywania pod zmniejszonem ciśnieniem, przy możliwie nizkiej ciepłocie, i osta-

K. Sł.

K. Sł.

i przez lat 40 sprawował obowiązki profesorskie, rektorem uniwersytetu był 16 razy. W r 1569 został doktorem św. teologii, w 1581 filozofii, przedtem podobno osiągnął też i godność doktora medycyny, niewiadomo atoli gdzie i w którym roku. Był kanonikiem krakowskim i wrocławskim, oraz proboszczem kościoła Wszystkich Świętych. — S. Kośmiński („Słowu. lek. pols.” str. 143) wymienia tylko jedno dzieło jego p. t. „Philosophia Lutberanorum” (Kraków 1588), o innych wspomina jeszcze Starowolski (Mo-numenta etc., str. 74); lekarskie nie znajdują się między niemi.— Por. L. Gąsiorówskiego „Zbiór wiad. do bist, sztuki lek. w Polsce” (T.

Dr J. p.

W. Br.

tecznie zgęszczony w ten sposób rozczyn prze-kraplają za pomocą pary przegrzanej, którą przepuszcza się następnie przez szereg kondensatorów; w pierwszym zbiera się prawie bezwodna G., w każdym zaś z następnych coraz bardziej rozcieńczona wodą.—G. jest to ciecz bezbarwna, konsystencyi gęstego syropu, bez zapachu, smak posiada słodki, c. wł. 1.27, wre przy 290°; przy temperaturze około 5° ściua się w kryształy, które topią się około 20°: posiadając jednak w wysokim stopniu własność przyciągania wody, kryształy te rozpływają się już przy ciepłocie zwykłej. G. pod wpływem tlenu powietrza nie zmienia się (nie utlenia), nagrzana jednak do pewnej ciepłoty zapala się, zabarwiając płomień na niebiesko; rozpuszczając się w dowolnych ilościach wody i spirytusu, G. nie rozpuszcza się w eterze; z kwasem daje trzy rzędy estrów; estry kwasów organicznych noszą nazwę glycerydów; z tlenkami niektórych metali tworzy gliceraty, pod wpływem środków odwadniających daje akrolemę. G. posiada obszerne zastosowanie w technice; służy do wyrobu nitrogliceryny C:! Hä (NO;i):i, olejku gorczy-czanego, kwasu inrówczanego; jest stałym składnikiem piwa, używaną bywa do słodzenia win, likierów, limonad, jako smar do maszyn, do wyrobu masy na walce, w perfumeryi i w wielu innych gałęziach przemysłu; oprócz tego stosowaną bywa w lecznictwie, jako środek zewnętrzny, a również i wewnętrzny.

Glicerynowy kwas, czyli dwuoksypropionowy, CH.,. OH. CH. OH. COOH. Debus i Sokołow, utleniając glicerynę przy ciepłocie pokojowej, pierwsi otrzymali kwas G.; jest to płyn oleisty, bezbarwny, łatwo rozpuszczalny w wodzie i spirytusie, nierozpuszczalny w eterze. Znane są trzy optycznie różne kwasy G-e: optycznie nieczynny, otrzymywany bezpośrednio przy utlenianiu gliceryny (jest on mieszaniną prawego i lewego), prawoskrętny i lewoskrętny. Prawo-skrętny, jak również i lewoskrętny, otrzymują się z optycznie nieczynnego kwasu G-ego za pomocą kultur niższych organizmów (Metoda Pasteura). Lewy kwas G. wydzielił Frankland za pomocą Penicillum glaucum— prawy został otrzymany za pomocą Bacillus ethaceticus.

Gliceryny, trójatomowe alkohole o ogólnym wzorze CnH₂ ^(OH).,—(oh. Gliceryna).

Glicki albo Glicz Marcin, zwany też M. z Pilzna, albo z łacińska Glicius, lub Marti nus Pilsnensis (* w Pilznie [Galicya dzisiejsza] w r. 1528—f w r. 1591), teolog znakomity, prawnik biegły, nadto matematyk i lekarz, mąż tak wielkiej nauki, że spółcześni podobno dawali mu imię drugiego Izydora (ob. Izydor z Sewilli). Wykształcenie początkowe otrzymał w mieście rodzinnem, następnie udał się na uniwersytet do Krakowa, gdzie w r. 1548 został bakałarzem nauk wyzwolonych, w 1551 zaś magistrem, poczem zaraz rozpoczął wykłady

I, str. 255).

Glicyna, ob. Glikokol.

Glicyrrhizyn C₄₄H#₂N0₁h(NH₄), jest to sól amoniakalna kwasu glicerrhizynowego, ciało słodkie, znajdujące się w korzeniach lukrecyi (GlycirrMza glabra i G. echinata) i w korze złoto liści a (C/irysopMeum glycyphleurn). G. znalezioną została przez Robiqueta („Ann. de chimie et de phys.” t. XXII, 143) i była przez czas długi uważana za glykozyd; dopiero Habermann wskazał budowę właściwą tego ciała. G. przedażny otrzymuje się: przez strącenie wodnego wyciągu lukrecyi, oczyszczonego, nagrzewaniem do wrzenia, ort białkanów, rozcieńczonym kwasem siar-czanym. G. stanowi bezkształtną, cokolwiek zabarwioną masę, mało rozpuszczalną w wodzie zimnej. Kwas glicerrhizynowy C₄₄ H(ifiNO,H otrzymuje się przy rozkładzie soli ołowianej siarkowodorem; z roztworów gorących strąca się go pod postacią galarety, która po wyschnięciu staje się brunatną i podobną do białka suchego; smak posiada nadzwyczaj słodki. Kwas G-u ma odczyn wyraźnie kwaśny i rozkłada powolnie węglany ziemiste przy ciepłocie wrzenia. Kwas ten właściwie jest glykozydem, ponieważ przy gotowaniu z rozcieńczonemi kwasami mineralnemu rozszczepia się na kwas para-cukrowy C₉H₁₀Oh i glycerrhytynę. Kwas G-u jest trój -zasadowy; sole kwaśne ammonu i potasu krystalizują łatwo i posiadają smak słodki.

Gliczner - Skrzetuski Erazm (* około 1535 roku—f 26 stycznia 1603), pierwszy nasz pedagog piszący w języku polskim i nader ruchliwy krzewiciel luteranizmu w Polsce, urodził się prawdopodobnie w Żninie w Wielkopolsce. Otrzymawszy w domu wykształcenie początkowe, oddany został następnie wraz ze starszym bratem, Mikołajem, do szkoły w Goldhergu na Szląsku, zostającej natenczas pod zarządem znakomitego humanisty - pedagoga, Walentego Trotz endort'a (ob.), wyznawcy reformacyi, któremu sam G. w latach późniejszych przyznawał wielkie zasługi około „przywrócenia światłości Ewangelii” na Szląsku, a przez szkołę i w Polsce; z jego nauki—powiada G. — „Polska wszystka prawdą bożą jest oświecona, zamnożona a napełniona.” Zapewne w czasie pobytu w Gold-bergu G. jeszcze nie przechylił się był stanowczo do lutermizmu, lubo może miał ku niemu skłonność, gdyż w r. 1558 zapisał się na słuchacza wykładów w akademii krakowskiej, gdzie wstępujący studenci musieli składać przysięgę, iż nie będą się trzymali pojęć Husa i jego zwolenników, jak niemniej odnowicieli herezyi dawnej. Niewątpliwie G. słuchał w Krakowie wybranych tylko przez siebie wykładów, uważał się już bowiem w owym czasie za człowieka dojrzałego, zajmował się na zlecenie Szymona Słuszki wydaniem księgi Lorichiusa (ob.), „O wychowaniu przełożonego”, tłómaczonej na polski przez Ko-szuckiego, pisał tu wiersz dedykacyjny na cześć Słuszków oraz przełożył mowę Izokratesa (ob.), którą dołączył do dzieła Lorichiusa, jako zawierającą, jego zdaniem, „małe zsumowanie a zebranie krótkie tej wszystkiej nauki, która się w tych to księgach zamyka.” Prócz tego, w tymże samym 1558 roku, wydał G. w Krakowie pisemko p. t. „Nauka i praktyka”, w któ-rem podał wskazówki i rady rolnikom, opisując cztery pory roku, oraz dzieło pedagogiczne p. n. „Książki o wychowaniu dzieci bardzo dobre, pożyteczne i potrzebne, z których rodzicy ku wychowaniu dzieci swych naukę dołożną wyczer-pnąć mogą” (kart 119, u Siebeneichera, przedruk pisownią nowożytną uskutecznił bardzo starannie dr. Władysław Wisłocki; w Krakowie 1876, VII, 146 str.). Po „Liście Elżbiety królowej (ob.), o wychowaniu królewicza”, będącym pierwszem u nas wogóle dziełkiem pedagogicz-nein, praca G-a jest znowuż pierwszą po polsku napisaną, a sprawie wychowania poświęconą. G., podobnie jak Elżbieta, stoi na stanowisku huma-nistycznem, czerpie obfitą dłonią ze skarbca pisarzy klasycznych i humanistów, zarówno z Erazma Rotterdamczyka, jak z Lorichiusa, wiele też niewątpliwie korzysta z wykładów swego „preceptora” Trotzendorfa, lecz niemało dodaje i z własnych spostrzeżeń. Jest atoli ta wielka między nim a Elżbietą różnica, że bardzo często powołuje się także na powagę Pisma św. i że w całości swych wywodów uwydatnia ducha nauki chrześciańskiej. Było to wynikiem oddziaływania prądu reformacyjnego na kierunek humanistyczny, celem zapobieżenia jednostronnemu uwielbieniu samych jeno mistrzów pogaństwa. Umysł G-a spokojny, jasny i trzeźwy, nie bujający wysoko, oba źródła: Pismo św. i mądrość Starożytnych, złączył w jedną całość, tak przecież, żeby Biblia miała zawsze przewagę. Ciągle ma na pamięci tę przestrogę Chrystusa: „Cóż człowiekowi przyjdzie z tego, że cały świat posię-dzie, jeżeli duszę swą utraci?”—ale nie wykłada jej na korzyść ascetyzmu i wyrzeczenia się wszelkich dóbr ziemskich; pragnie jedynie, ażeby dobro ducha na pierwszym mieć względzie. Wyraź-uego zabarwienia wyznaniowego poglądy jego nie wykazują: owszem, G. piorunuje przeciw niektórym sektom i sekciarzom, jako to: przeciw Nowo-chrzczeńcona, Aryanom, przeciw Manicheuszowi, Serwetowi i t. d., nigdzie atoli nie wymienia nazwiska Lutra, Zwinglego i Kalwina, jak niemniej ani razu nie wspomina o papiestwie. Z drugiej zaś strony niema w jego książce nietylko żadnej cytaty z pism Lutra i Kalwina, ale żadnego śladu idei protestanckich; mówienie bowiem o kościele chrześciańskim, o nauce chrześciań-skiej i t. p. wspólne było tak dyssydentom, jak katolikom w owym czasie; a kiedy rozprawia o kapłaństwie i małżeństwie, pisze zupełnie jak katolik, uznający potrzebę bezżeństwa księży. Kierunek praktyczny, któremu hołdował, i rozwój literatury polskiej w języku ojczystym nadały pracy G-a barwę narodową: dowodem jej kilka wspomnień historycznych i często używane przysłowia polskie. Żyjąc w epoce reforma-cyjnej, G był troszeczkę pessymistą: wszędzie widział zepsucie i skażenie, cnotę prześladowaną, Boga zapomnianego, stosunki rodzinne zamącone, stan nauczycielski wraz z nauką w pogardzie, zabójstwa, pijatyki, rozpusty ciała i ducha bezkarnie po kraju grasujące. Mówiąc nader niepochlebnie o swojej dobie, nie myślał jednak stać się chwalcą tego, co minęło, i nie wahał się też,* ganiąc młodzież za burzliwość, oddawać jej pochwały, którą za słuszną poczytywał; wierzył w postęp, chociaż nie umiał nań jeszcze znaleźć wyrazu. Przesądy atoli ówczesne wraz z wielu innymi podzielał; nie mówiąc już o niektórych pedagogicznych, wspólnych mu z mężami starożytności i z humanistami, dość przytoczyć wiarę we wpływ gwiazd na temperament i charakter dzieci. W uwagach poszczególnych G. mówi przeważnie o ojcu i synu, nawiasowo tylko o matce i córce wspominając, podaje najogólniejsze tylko przepisy prowadzenia dzieci, zaleca wykształcenie w szkołach publicznych, zagadnienia dydaktyczne całkiem pomija, wyjątkowo już wspominając o uczeniu początków łaciny. Co do stylu, to jeżeli zważymy rok wydania, znacznie wyprzedzający „Zwierciadło” Reja, policzyć musimy dziełko G-a do lepszych prozaicznych pism Zygmuntowskiej doby; obfituje ono w znaczną ilość jędrnych obrazowych wyrażeń, choć nie odznacza się potoczystością i poprawnością.—Niebawem po wydrukowaniu tej książki, bo od r. 1560, G. zaczął występować bardzo czynnie, jako wyznawca i propagator luteranizmu, naprzód w Małopolsce, potem w Wielkopolsce; walczył z Janem Caprem, brał udział w sporze z Braćmi Czeskimi, uczestniczył w wieloletnich staraniach o sprowadzenie porozumienia pomiędzy różnymi wyznawcami dyssydenckimi (z wykluczeniem Aryan), pozyskał sobie wielkie uznanie, lubo okazywał się upartym i samowolnym w sprawie ogłoszenia spólnego dyssydynckiego wyznania wiary, obstając za luterańskiem, Z licznych broszur, przezeń w tym czasie po łacinie i po polsku wydanych, wymieniam tylko najważniejsze, w porządku chronologicznym: „Taniec

GUiczyca — Glikogen.

121

regem

na 4 części; ale wydrukował tylko część 1-szą, Kończąc ją na „Ziwicie”, ostatnim z książąt polskich. Rzecz napisana bez żadnej krytyki, a stylem napuszonym. Nazwę Polaków wywodzić stąd, „że się zleli”. Wpływ i znaczenie G a jako przewódzcy luteranów polskich w drugiej połowie XVI wieku były niewątpliwie wielkie, ale przesadnem wydaje mi się zdanie Rudolfa Ottmanna, który go nazywa „największym przewódzcą reformacyi w Polsce XVI wieku” i twierdzi, że z jego śmiercią „wpływ i działalność dyssydentów zmalały i nastąpiła stanowcza reak-cya na korzyść kościoła katolickiego”. Bardzo a bardzo wiele innych czynników wpłynęło na zwycięstwo katolicyzmu; a G. jeno w zakresie wyznania luterańskiego posiadał wpływy.—Obszerne studyum biograficzno-bibliograficzne Ottmanna ma napis: „Erazm Gliczner-Skrzetuski pisarz z XVI wieku. Przyczynki do życia i pism jego” (w „Przewodniku naukowym i literackim” lwowskim 1886). O poglądach pedagogicznych G-a pisałem obszerniej w art. „Dziesięć lat z dziejów wychowania w Polsce” („Bluszcz” 1877), oraz w „Encyklopedyi Wychowawczej”

P. Chm.

K. K-ó.

Jr. Weil,

i rozmowa o nim, w której się to zamyka, skąd poszedł taniec, co są za owoce jego, a jeżeli się godzi człowiekowi krześciaiiskiemu z białemi głowami tańcować” (Grodzisko 1562); „Libellus brevis ac dilucidus contra novos circumcisores

Ecclesiae coenarios” (Frankfurt n. Odrą 1564); „De sacrosanctissima Trinitate orthodoxae et verissimae observationes” (tamże 1565—przeciw Aryanom); „Breve Colloquium contra dialogum quendam de Coena Domini” (tamże 1565—przeciwko Janowi Caprowi, superindententowi kościołów wielkopolskich); „Odpór na odpowiedź kwestyj niektórych podanych o Kościele Powszechnym i na książki nauk bardzo niezdrowych, a żadnego gruntu w Piśmie Bożym nie mających, o mszach i jałmużnach za umarłe wierne i o ogniu czy-scowym zmyślonym od Księży szkolnej Jezuitów” (Grodzisko 1579); „Kronika żywota Jezusa Chrystusa” (tamże t. r.); „Consensus in fide et religio-ne Christiana inter Ecclesias evangelicas Majoris et Minoris Poloniae, Magnique Ducatus Lithu-aniae et caeterarum ejus regni provinciarum” (Toruń 1586); „Appellatia, którą się popiera i znowu wywodzi obrona dołożna Confederatiej Królestwa Polskiego” (Królewiec 1598). Oprócz tych i innych pism treści polemicznej, ogłosił G. tłómaczenie polskie Dziejów rzymskich Eutro-piusza (Grodzisko 1581) i rozpoczął wydawać historyę polską p. n. „Chronicon regum Poloniae,

una cum origine gentis regnique Polonici.....

a Lecho gentis rege usque ad Sigismundum III ” (Toruń 1597). Kronikę tę podzielił

tom IV.

Gliczyca Notoxus, owad, do rzędu clirząsz-czy (Coleopłera het er om er a), do rodziny Pijro-chroidae należący. Rodzaj Notoxus obejmuje przeszło 12 europejskich gatunków drobnych chrząszczy, dość pospolitych latem, na trawie, w zacienionych miejscach. Najpospolisze są: N. monoceros, chrząszczyk 3 — 4 mm. długi, żółtawo - brunatnego koloru o jedwabistym połysku—na drogach i łąkach; N. cornutus — niemniej pospolity, ciemno-bronzowego koloru z je-dwabistem uwłosieniem, koło 3 mm. długi.

Grlidden George Robins, egiptolog amerykański (* 1807 w Kairze, gdzie ojciec jego, John G., był konsulem Stanów Zjednoczonych — f 1857 w Panamie). Spędziwszy 32 lata na Wschodzie, głównie w Egipcie, gdzie był zamianowany konsulem, odegrał ważną rolę podczas wojny Mehemeda-Alego z Portą Ottomań-ską (1840) i, naraziwszy się Meheinedowi, którego był jawnym nieprzyjacielem, musiał Egipt opuścić. Nawiedziwszy Paryż i Londyn, wrócił do Stanów Zjednoczonych i tam w główniejszych miastach miewał odczyty o Egipcie i Wschodzie, obok tego zaś wydał dzieło p. t. „Ancient Egypt, her Monuments, Hieroglyphics, History and Archaeology”, które się doczekało kilku przedruków. Prawie jednocześnie ogłosił: „Appeal to the Antiquaries of Europe on the destruction of the monuments of Egypt”; „Dis-courses on Egyptian Archaeology”; „A memoir on the Cotton of Egypt” i „Otia Egyptiaca”. Stosunki ze znakomitymi uczonymi (między in-nemi z Agassizem) pobudziły go do studyów etnograficznych w ogólności; w tym celu odbył podróż po Europie; wydał „Types of Mankind” (r. 1854) z Nottem i in., oraz „Indigenous Races of the Earth” (1857), również z Nottem i Poul-szkym i in., ozdobione wielu ilustracyami przez panią Glidden.— W studyach swoich usiłował G. dowieść wielkiej starożytności i różności pochodzenia plemion ludzkich, przyezem objawiał skłonność do uznania za słuszne niewolnictwa

t. zw. plemion niższych; stąd sprawiedliwie prace jego potępione zostały, zawsze jednak są bardzo cennym materyałem.    *

Glif (franc, glyphe, z greckiego YXócpo>=: dłubać, żłobić) oznacza właściwie żłobkowato wyrżniętą kresę na jakimkolwiekbądź i rna-mencie architektonicznym (oh. Tryglify). Najczęściej jednak glifem nazywają u nas w budownictwie ukośne ścięcie bocznych ścian otworu okiennego lub drzwiowego, w taki sposób, iż otwór w planie rozszerza się od futryny (ob.) na jedną lub na obiedwie strony. Rozszerzenie to służy do dogodniejszego otwierania bądź drzwi, bądź okien, a w tych ostatnich ma również na celu lepsze oświetlenie przestrzeni, w której się G-y znajdują. W przecięciu poziomem roz-glifiona część otworu ma wygląd żłobu, co u-sprawiedliwia powyższą nazwę.

Glifografia, ob. Gly p ho graf i a.

Glikoholowy kwas, ob. Kwasy żółciowe.

Glikogen, ob. Mączka zwierzęca.

16

Eno. Powrz. llustr. Zórz. 101. T. XXV.

122

Glikokol — Glikolowy kwas.

Glikokol (glicyna, cukier klejowy) — go rodzaju wymienimy tutaj: sarkorynę, czyli CH₂(NH.₂).COOH—jest, jako kwas amidooctowy, j metylglikokol — CH₂ (NH.CH:j).COOH; sarkozyna najprostszym przedstawicielem grupy amidokwa- ! otrzymuje się przez rozkład zawartej w mięsie sów, różniących się od odpowiednich kwasów kreatyny—C₄H₉N₃0.₂; również przez rozkład ko-tłuszczowych obecnością grupy amidowej —NH₂— feiny, czyli teiny CsH₁₀N₄O₂. Do pocliodnych na miejscu wodoru w rodniku węglorodorowym: tego rodzaju co sarkozyna należy też betaina,

czyli trój metylglikokol (właściwie b.ezwodnik trój-metylglikokolu: N(CH₃)₃(CH₂.COO); betaina znajduje się w burakach i t. d. Pochodne te otrzy-z al_ j muje się też syntetycznie, i drogą tą budowa ich została ściśle określona.    T M

CHj.COOOH

kw. octowy

CH₂(NH₂).COOH

kw. amidooctowy, czyli glikokol

G. otrzymuje się: 1) przy kaliami i kwasami, skąd

óf) o

<0 -s

nazwa „cukru

klejowego”; następuje tutaj rozkład różnych zawartych w kleju złożonych ciał, zawierających o wzorze ogólnym C nHn.₂(OH)₂. Pierwotnie otrzymane zostały w 1856 roku przez Wiirtza. Jako alkohole, nie wyróżniają się niczem pod względem chemicznym od jednoatomowych, dają estry, alkoholaty i t. d.; zaznaczyć jednak wypada, że 3) przez rozczepienie się kw. hippurowego, czyli j G., posiadając dwa hydroksyle w cząsteczce, benzoilglikokolu, pod działaniem kw. solnego; j ujawniają wszystkie funkcye alkoholowe następuje tutaj hydratacya, według wzoru:

azot; 2) przy nagrzewaniu kw. monochloroocto-wego z amoniakiem:

CH₉Cl.COOH+2NH₃=CH₂(NH₂).COOH+NH₄Cl;

CH₂(NH.C0.CfiH#).C00H+H₂0=

kw. hipparowy

—CH₉(NH₂).COOH-j-C₈H₆.COOH

glikokol

kw. benzoelowy.

Glikole, dwuatomowe alkohole, są to związki

po-

! dwój nie; obecność dwóch hydroksylów wpływa ¹ również na fizyczne własności G-ów: są one I gęstsze, cięższe, wrą wyżej niż jednoatomowe ! alkohole; nareszcie ten sam czynnik nadaje G-om j niektóre nowe cechy, których jednoatomowe al-i kohole nie posiadają (łatwość utleniania). Z ogólnych metod otrzymywania G-ów wskażemy dwie najważniejsze: 1) Utlenienie nadmanganianem nienasyconych węglowodorów CnH

G. krystalizuje w postaci rombicznych bezbarwnych płatków, łatwo rozpuszczalnych w wodzie, ! nierozpuszczalnych w eterze i alkoholu; punkt topliw. 170°; posiada smak słodkawy; stąd pochodzi miano „cukru” klejowego, czyli „gliko- ; 2) Działaniem octanu srebra na odpowiednie kołu” (yXoxôç—słodki, xóXXa—klej).—G. tworzy galoidhydryny i zmydlając następnie otrzymane dwojakiego rodzaju sole: jako zasada o grupie w ten sposób estry: amidowej — NH₂ — łączy się z kwasami np. z kw. solnym—HC1— tworząc sól o wzorze

•2 n ?

np.:

CHa.CHa+(OH)₂=CHaOH.CHaOH.

Cfî₂ j Br Ag I . 0.0:C.CH:î

CH₂.Q.0:C.CH₃

CHa(NHa.HCl).COOH

(G. może być tutaj rozpatrywany jako utleniona etylamina:

CH₂(NHa).CH₃+30=CHa(NH₂).COOH+HaO);

CH₂ j Br Ag I . 0.0:C.CH₃

1 CH₂.0.0:C.CH₃

CH₂.0.0 : C.CH.,

CH₂OH

-f 2KOH = I

+ 2CH₃COOK

zaś jako kwas łączy się z zasadami i tworzy sole, z których najznamienniejszą dla G-u jest sól miedziana [CH₃(NH₂).CO.O]₂Cu, barwy cie- G. są to przeważnie gęste płyny z własnościa-mnobłękitnej; również jako kwas łączy się z al- mi pośredniemi między jedno i trój atomowe mi koholami i tworzy estry np. z etylowym:

CH₂.0.0:C.CH₃

CH, OH

CH₃(NHa).COOH-ł-CaH₅.OH = =CHa(NH₂).C0.0.C₂H₅+H₂0;

alkoholami, są one bowiem łącznem dzwonem między jednoatomowemi alkoholami i glicerynami.

K. Sł.

Glikolowy kwas —CH₂(OH).COOH—znajduje G. przy prażeniu z BaO rozkłada na metylami- s|ę w niedojrzałych winogronach, w liściach dzi-nę CH₃.NH₂ i kw. węglowy C0₂; kw. azotawy i kiego wina i t. d.; krystalizacya w postaci igieł przekształca G. w kwas glikolowy:    j i płatków, łatwo rozpuszczalnych w wodzie, al

koholu i eterze; punkt topi. 80⁽⁾C. kwas azotny utlenia kw. G. na kw. szczawiowy, według

CH₂(NH₂).CO.OH+H.ONO=

glikokol

kw. azotawy

! wzoru

=CH₂(0H).C00H-fN₂+H₂0.

kw. glikolowy.

Z chlornikiem żelaza Fe₂Cl₆ daje G. zabarwię- Sole metalów alkalicznych kw. G-ego rozpływają nie czerwone, z solami miedzianemi ciemno- się na powietrzu; sole wapienna i miedziana są błękitne. G. będąc jakoby pierwszorzędną aminą, trudno rozpuszczalne w wodzie. Kw. G. otrzy-daje pochodne, w których wodory grupy NH₂ muje się: 1) przez utlenianie glikolu kwasem są zamienione przez alkyle. Z pochodnych te- azotnym.-

CH₂(0H).C00H+20 = COOH.COOH

(kw. szczawiowy).

CH₂0H.CH₂0H+20==CH₂0H.C00H+H₂0

glikol

2)    przy utlenianiu alkoholu etylowego rozcieńczonym kw. azotnym:

CH₂.0H.CH₃4-30=CH₂(0H).C00H+H₂0

3)    przy utlenianiu glikoz tlenkiem srebra—Ag,0 według uproszczonego wzoru:

kw. glikolowy

CH₂.|OHj h o.co

i !

CO.OjH |HO| . CH, kw. glikolowy

CH₂—O—CO

I + 2H,0

CO—O —CH,

glikolid

Do pochodnych kw. glikolowego należy kw. tio-glikolowy CH₂(SH).COOH, posiadający własności merkaptanu, tj. alkoholu, gdzie zamiast tlenu stoi siarka, a zarazem i kwasu.

T. M.

CfiH₁₂0fi-f30=r 3C₂H₄0₃

kw. glikolowy

Glikon (po grecku FXôxtov), liryczny poeta grecki, o którym jednakże tyle tylko wiemy, że 4) przez roztleuienie kw. szczawiowego pod dzia* j pierwszy miał tworzyć wiersze t. zw. gliko-łaniem wodoru in statu nascendi (Zn-j-H,S0₄) |n ej skie. W Antologii greckiej napotykamy

pod jego imieniem jeden epigram, wszakże i z niego bliższych szczegółów o autorze doba-

S. Drz.

glikoza

COOH.COOH+4H=CHa(OH).COOH+HaO.

Kw. G. jest najprostszym, bo zawierającym ty 1 dać nie można, ko 2 atomy węgla, oksykwasem: jeden z wę-

Glikonejski wiersz, zwany tak od greckiego gli, związany, jak to widać z wzoru, z 2 wodo- poety Glikona, który go pierwszy miał utworami i hykroksylem, nadaje kw. G-mu cechę alko- ! rzyć. Jest to wiersz ośmiozgłoskowy, złożony holu; grupa COOH, czyli karboksyl, cechę kwa- ! z jednej stopy daktylicznej i trzech trochejów, su. To też kwas glikolowy, jako oksykwas, przejawia podwójne własności: alkoholu i kwasu. Jako alkohol łączy się z jniiemi alkoholami, tworząc odpowiednie etery, np. z alk. etylowym daje eter, zwany kw. etylglikolowym, o wzorze CH₂(O.C₂H₅).COOH; łączy się również z kwasami i daje estry, np. z kw. octowym daje ester o wzorze CH₂(0.C₂H₃0).C00H; pocho-dnemi związkami kw. G-ego, jako alkoholu, jest kw. monochloroctowy CH₂ Cl. COOH, również amin CH,(NH,).COOH, zwany glikokolem, albo cukrem klejowym. Jako kwas—daje z zasadami sole np. CH₂OH.COONa, z alkoholami estry np. CH,OH.CH.ĆO.O.C,H₅; daje również amid—

CH,OH.CO NH, (t. zw. glikolamid) i chloran-hydryt—CH,OH.CO Cl. Wreszcie niekiedy kw.

G. występuje jednocześnie i jako alkohol, i jako kwas; otrzymujemy wtedy związki np.

CH₂ONa.COONa,

który jest alkoholatem sodowym i jednocześnie, jak to widać ze wzoru, solą sodową; również związek CH,(O.C₂H₅).CO.(O.C₂H₅) jest eterem etylowym a zarazem estrem etylowym kwasu G.

Podwójne własności kw. G-go występują również w bezwodnikach; cząsteczka wydzielającej się wody powstaje w nich: 1) bądź z hydroksylów alkoholowych — wtedy otrzymujemy t. zw. kw. di glikolo wy, o wzorze 0(CH,.C00H)₂, który jako eter, pod działaniem alkaliów się nie zmy-dla; 2) lub też woda powstaje z hydroksylu alkoholowego jednej cząsteczki kw. G. z hydroksylu zaś karboksylowego drugiej—wtedy otrzymujemy bezwodnik o charakterze estrowym t. zw. bezwodnik kw. G-go o wzorze

z których ostatni jest katalektycznym, niezupełnym. Daktyliczna stopa pojawia się zwyczajnie zaraz po pierwszym trocheju. Wiersz taki, bardzo miły dla ucha, ma taką postać:

CH₂(OH).CO.O(CH₂.COOH), który alkalia zmydlają; 3) wreszcie w tenże sam sposób z 2 cząsteczek kw. G-go wydzielają się 2 cząsteczki wody: wtedy otrzymany bezwodnik zwie się glikolidem i ma niżej zamieszczony wzór:

Używają go często liryczni i tragiczni poeci greccy, z wielką dowolnością szczególnie w pierwszym trocheju, zamiast którego kładą stopę jambiczną, i racyonalny spondej, anapest albo też pyrrhichius. Według miejsca, które w wierszu G-m stopa daktyliczna zajmuje, używaną jest także terminologia 1, 2 i 3 glikoneju, którego 2 schemat wyżej podaliśmy. W rzymskiej literaturze spotykamy wiersz G. w Pieśniach Horacego razem z wierszem ferekratejskim, asklepiadejskim, a w tragedyach Seneki czytamy całe systemy, ułożone z wierszy G-ich, jak np. Her. fur. 875—894, Thy. 336—404.

Glikoza, ob. Glukoza.

Glin, aluminium, pierwiastek chemiczny trójwartościowy, o ciężarze atomowym=27; polskie swe miano otrzymał od „gliny”, w której się znajduje, łacińskie od słowa „alumen”, co znaczy ałun, czyli siarczan glino-potasowy. G. należy do najbardziej rozpowszechnionych pierwiastków, znajduje się bądź w postaci krzemianów (gliny, iłu, feldspatów, czyli skaleni, zeolitów i łyszczyków), bądź w postaci tlenku (korundu, rubinu, safiru) i wo da nu (hydrargilit, bauksyt, diaspor); spotyka się też, choć rzadziej, w postaci soli innych kwasów, np. w postaci zasadowego siarczanu t. zw. ałun i tu, czyli kamienia ałunowego (K₂0.3Al₂0₃.4S0:i.6H₂0); alunit służy jako materyał do otrzymywania ałunów; do rzadkich lecz nader ważnych minerałów glinowych należy kry o lit, czyli fluorek glinosodowy—Na:tAlFlfi —otrzymują bowiem z niego G. metaliczny. Obfitość na ziemi trwałych związków glinowych znajduje wytłómaczenie

S. Drz,

w niezwykłej energii chemicznej, jaką pierwiastek ten w swych połączeniach tlenowych jest obdarzony: tlenek G.—A1₂0₃ — należy do rzędu najtrwalszych związków chemicznych; roztlenia się on bowiem w obecności węgla przy bardzo dużym nakładzie energii, mianowicie przy tak wysokiej temperaturze, jaką daje łuk Volty. To też długo mozolono się napróżno, żeby otrzymać metaliczny G. z tlenku: po raz pierwszy metaliczny G. otrzymał dopiero w 1827 roku Wöhler, i to nie z tlenku, lecz z chlorku, przy przepuszczaniu tego związku w postaci pary nad rozżarzonym metalicznym potasem, według wzoru AłCl₃-f-3K=:3KCl-f-Al; otrzymany przez Wöh-lera G. nie był jednak zupełnie czysty: zawierał domieszkę potasu; czysty G. udało się otrzymać w 20 kilka lat później Bunsenowi, przez zastosowanie elektrolizy do tegoż chlorku; na metodzie Wöhlera przy otrzymywaniu G-u wzorował się w dalszym ciągu Deville, używał jednak zamiast lotnego chlorku podwójnej soli AlCl₃.NaCl, a zamiast metalicznego potasu—sodu. Sposób ten umożliwił produkcyę G-u na większą skalę, a wkrótce już potem, bo na wystawie powszechnej paryskiej w 1855 r. wyroby z G-u pod nazwą „srebra z gliny” budziły wielkie zaciekawienie publiczności. Z biegiem czasu pro-dukcya metalicznego G-u wciąż wzrastała; otrzymywanie jednak metalu sposobem Deville’a okazało się za drogiem, wskutek drożyzny sodu metalicznego; to też dziś przy otrzymywauiu G-u z jego związków posiłkują się powszechnie elektrycznością, do wytworzenia jej zaś używają naturalnych motorów, jakiemi są naprzykład wodospady. Istnieje kilka opatentowanych sposobów otrzymywania G-u, że wymienimy Halla w Ameryce, Heroulta w Europie; ten ostatni stosowany jest m. i. w fabryce Neuhauseńskiej: dynamomachiny wprowadza tam w ruch wodospad Renu (z pod Schaffhausenu). Opiszemy też tutaj dla przykładu sposób Mineta, polegający na elektrolizie stopionego kryolitu: kryolit — Na,AlFlfi—stapia się w wannie żelaznej F, obłożonej cegłą M i obsadzonej w piecu ku utrzymaniu kryolitu przez odpowiednie prażenie w stanie stopionym; w ciekły tym sposobem kryolit pogrąża się elektrodę z węgla: AA o biegunie dodatnim i G o ujemnym; pod tym ostatnim znajduje się wanienka z gliny c, do której ścieka wyłaniający się z kryolitu na biegunie ujemnym metaliczny G.; dla zabezpieczenia żelaznych ścian od działania wydzielającego się jednocześnie fluoru —FI, drucik D od katodu C odprowadza do ścian wanny ¹/.₂₀ część prądu, wskutek czego ściany żelazne pokrywają się warstwą G-u i zabezpieczają temsamem od działania fluoru. O udoskonaleniu sposobów otrzymywania metalicznego G-u najlepiej świadczy fakt, że cena jego od r. 1856 do 1896, t. j. przez lat 40, obniżyła się przeszło 115 razy. G. metal jest barwy biało srebrnej, połyskującej z odcieniem niebieskawym; jest bardzo ciągli wy i kle-palny; ciężar wł.—2.5, czyli G. jest 4 razy lżejszy od srebra, topi się przy 625°, a podczas oziębiania zastyga krystalicznie; w łnku Volty łatwo przechodzi w parę; przewodzi elektryczność 8 razy lepiej niż żelazo, pod dopływem powietrza mało się zmienia, nawet podczas ogrzewania; natomiast cienkie blaszki G-u palą się płomieniem, nieustępującym co do jasności płomieniowi magnezyalnemu; stąd światło glinowe może mieć zastosowanie w fotografii. G. wskutek trudności, z jaką się łączy w zwykłych warunkach z tlenem, rzecz prosta, wody nie rozkłada, nawet przy gotowaniu, i przy temperaturze znacznie wyższej—w stanie pary; połączony jednak w odpowiednich warunkach z tlenem, z trudnością go się, jak to już wspomnieliśmy, pozbywa, i to przy wielkim nakładzie energii; tym sposobem, odwrotnie, utlenianie G-u połączone być musi z wydzielanim się równej ilości energii; w istocie energ a ta przejawia się

-ł-

il

II

TTTTT

Fig-. 45. Piec Mineta.

przy utlenianiu G-u w postaci wielkiej ilości ciepła; otrzymany z reakcyi tej tlenek—A1₂0₃— jest silnym związkiem egzotermicznym, a tworząc się, roztlenia nawet najtrwalsze połączenia innych metalów i metaloidów np. krzemionkę — Si0.₂— do metal, krzem. Roztlenianie przez G. krzemionki następuje według wzoru:

3SiO.,+4Al—3Si+2Al.,0.,

-{-(2.397,6—3211,1—163 Cal.) wytwarza się tutaj 163 cal. ciepła, Roztlenia-jące własności sproszkowanego G-u zostały bliżej zbadane i zastosowane przed 2 laty przez Goldschmidta z Essen (1898 r.) do otrzymywania na wielką skalę w stanie czystym pierwiastków, które poprzednio, przy używaniu zwykłych sposobów metalurgicznych, zawsze były otrzymywane z domieszką węgla, np. chrom, mangan i rzadsze ces, niob, tantal i t. d. W tym celu mieszaninę sproszkowanego G-u z danym tlenkiem nagrzewa się w jednym punkcie na-

Al (OH)₂(ONa).

G. daje tylko jedną formę tlenkową, mianowicie i gliniany te mogą być uważane jako połączenia tlenek G-u, A1₂0₃. Tlenek G-u znajduje się I wody » podwój nemi tlenkami: w postaci minerału korundu, którego odmianą j    2KH₂ A10a = 2H.,0 -f- K₂ A1₂0₄

czerwoną jest rubin, niebieską szafir, żółtą [ i otrzymują się również, jak to już wyżej topaz wschodni, fioletową ametyst wscho- ä wspominaliśmy, przy działaniu ługów na me-dni; zabarwienia te pochodzą od domieszki ma- j taliczny G. i tlenek G-u — A1.,0₃ ; gliniany łej ilości tlenków innych metali; zanieczyszczony i znajdują się też w postaci minerałów, jak np. tlennikiem żelaza krystaliczny tlenek G-u nosi i spinelu—Mg(A10₂)₂, gahnitu—Zn(A10.,)₂,

czynią, póki nie nastąpi w tym punkcie reakcya, np. według; wzoru, dla chromu:

Cr₁0,+2Al=Als0₈+2Cr;

wytworzone tutaj ciepło przenosi się na części sąsiednie i uskutecznia przebieg reakcyi w całej mieszaninie; otrzymywany metal (w danym wypadku chrom) w miarę jak się wydziela, pod wpływem wysokiej temperatury topi się i spływa na dno naczynia, a powłoka tlenku G-u zabezpiecza go z zwierzchu od utleniania się na powietrzu; nagrzanie całego naczynia z mieszaniną nie zaś jednego punktu, jak to się robi, wywołuje taki prędki i silny przebieg reakcyi, że następuje wybuch, który niszczy i materyał, i naczynie.—Aczkolwiek metaliczny G. w stanie czystym nie podlega działaniu wody, jednak domieszki żelaza, krzemu, węgla, azotu, sodu, rtęci sprawiają, że wilgoć na G. działa; praktycznie przeto rzecz biorąc, należy dążyć, żeby metal, o ile możności, był chemicznie czysty, tymczasem otrzymany technicznie zawiera 9u°/₀ G-u. Pod wpływem wilgoci najwięcej się zmienia G. amalgamowany: amalgama (rtęć) glinowa rozkłada wodę; tworzy się przytem wodan glinu Al(OH)., i wydziela wodor, a stąd amalgama glinowa jest używana jako środek od-tleniający (redukujący) w rozczynach obojętnych. Z G-u metalicznego wyrabiają różne przedmioty: naczynia, łyżki, klucze. Bywa też używany przy rafinowaniu żelaza, stali, mosiądzu, wskutek znanej nam już własności rozkładania tlenków innych metali; dodanie np. 0.001 °/0 G-u do stali daje zlew jej zupełnie jednolity. G. bywa też używany do rozmaitych stopów, z których najważniejszym jest bron z glinowy—spiż miedzi z 5.1 2°/₀ G-u, barwą i połyskiem przypominająny złoto i odznaczający się twardością i trwałością, jak również ciągliwością i giętkością. G. nie rozpuszcza się w kwasie azotnym; rozpuszcza się zaś powoli w rozcieńczonym kw. siarczanym; podczas rozpuszczania w mocnym kw. siarczanym (przy i agrzewaniu) wydziela kw. siarkowy S0₂; rozpuszcza się łatwo, bez nagrzewania, w kw. solnym, nawet słabym, jak również w ługach sodowym i potasowym; przy rozpuszczaniu G-u w kw. solnym i ługach wydziela się wodór; w tym ostatnim wypadku tworzą się z potasowcami t. zw. gliniany, czyli aluminaty, które można uważać za sole potasowcowe jakoby kw. glinowego (wodami) — Al(OH)₃, o wzorze np. dla soli sodowej nazwę szmirglu; korund i szmirgiel co do twardości ustępują tylko dyamentowi i stąd rozpowszechniony i tani szmirgiel używany jest do polerowania. Bezkształtny tlenek G-u otrzymuje się w postaci białego proszku różnemi sposobami, np. przez wyprażenie ałunu ammonowego — (NH₄)₂Al₂(S0₄)₄-|-24H₂0 — posiada ciężar wł. 3.75 — 3.90, zależnie od wyprażenia; nadzwyczaj trudno działają nań kwasy; łatwiej ługi i węglany potasowców; i w tym wypadku tworzą się łatwo rozpuszczalne gliniany. Nie łączy się też A1₂0₃—z wodą na wodan Al(OH)₃, a wskutek tego wodan otrzymuje się drogą pośrednią, głównie działaniem ammoniaku, ługów i węglanów potasowców na rozczyny soli glinowych, np. siarczanego, według równania:

Al₂(S0₄)a + 6K0H=8K₂S0₄+2Al(0H)₃. Wodan G-u, Al(OH)₃, jako substancya bezkształtna, kaloidalna, nie przechodzi przez błony, może być dlatego utrzymany w dyalizatorze w stanie rozpuszczalnym, w postaci t. zw. hydr o zolu, który jednak po dodaniu kwasu, ługu lub soli zaraz się z rozczynu wydziela w postaci osadu żelatynowego, t. zw. hydr o ge lu, nierozpuszczalnego w wodzie. Świeżo wydzielony wodan ma własność porywania i osadzania ze sobą cząstek, unoszących się w rozczynach; łączy się również z rozpuszczalnemi w wodzie barwnikami, wytwarzając barwne nierozpuszczalne w wodzie osady, zwane lakami; skąd wo dan G-u (a raczej sole, z których łatwo się on wydziela, jak ałun. octan, siarczan, gliniany i t. d.) bywa używany do klarowania cieczy (wody, syropu cukrowego i t. d.), a głównie w farbier-stwie do utrwalania barwników. Wodany G-u spotyka się w postaci minerałów: hydrargi-1 i t u Al(OH)₃, b a u k s y t u (Baux we Fraucyi) A1₂0(0H)₄ czyli (2A1(0H)₃—H₂0) i dyasporu A1₂0₂(0H)₂, czyli 2A1(0H)₃ — 2H.,0; przekształcenie wodanów w tlenek Al₂0₃, czyli wydzielenie wody, osiąga się dopiero przy prażeniu do czerwoności. Wodan bardzo łatwo rozpuszcza się w kwasach, tworząc sole; jest jednakże zasadą tak słabą, że ze słabemi kwasami, np. kw. węglowym, odpowiednich soli nie daje; posiada nawet do pewnego stopnia własności kwasowe, gdyż łączy się z ługami sodowym i potasowym, i daje t. zw. gliniany (aluminaty), czyli sole, jakoby sole kw. glinowego: następuje zamiana 1 wodoru w wodanie G-u (kw. glinowym) na potas, sód, według wzoru:

H₃A10₃+K0H=zH₂0+KH₂A1 0₃;

c₂h₅o \

rtęci -Hg-)    C₂H;.0 /

glin

etylat glinu

wodór

alk. etylowy sód

wodór

Obecnie otrzymują także ul-

i;'i ■

ch ryz ob ery lu — Be(A10₂), i t. d. Ten-to pośredni charakter wodanu G-u, jako tlenku o charakterze słabozasadowym, a jednocześnie i słabokwaśnym, przejawia się również w alkoholatach glinowych; otrzymuje się one, z jednej strony przez działanie amalgamy glinowej na odpowiednie alkohole, przyczem wydziela się wodór, i są tym sposobem podobne do typowych alkoholatów, np.: sodu, potasu, które się otrzymują również z alkoholów bezpośrednio przez działanie metalicznego sodu, potasu i t. d. Bierzemy dla porównania i przykładu alkohol etylowy:

C..H.OH

C“H‘OH + Al (wobecn. _ C„H.O — Al -f 3H C₂H₅OH alk. etylowy

C₂H₅0 Na etylat sodu

Z drugiej jednak strony są one jakoby estrami kwasu glinowego, t. j. takiemi związkami, które się tworzą przez łączenie się kwasów z alkoholami przy jednoczesnem wydzielaniu się wody.— Znane są i zbadane dla G-u następujące alkoholaty: metylat G-u (CH₃0)₃A1, etylat (C₂H₅0)₃A1 i pro-pylat (CH₃ CH₂. CH₂0)₃ Al, butylat, izobutylat, izoamylat i t. d.—G. łączy się i bezpośrednio w piecu elektrycznym z węglem, tworząc żółty krystaliczny węglik—C₃A1₄; woda rozkłada go na metan — CH₄— (gaz błotny) i wodan G-u według wzoru:

C, Al₄ -f 12 H₂0 — 3CH₄ -f 4Al (OH).,.

Najwięcej rozpowszechnione z soli glinowych krzemiany G-u są nader różnorodne, w skład ich bowiem wchodzą różne inne zasady; o powszechności i znaczeniu tych soli na ziemi świadczy fakt, że są one w postaci skaleni, zeo-litów i łyszczyków najgłówniejszą częścią składową skał, tworzących powłokę ziemną. Naj-ważniejszemi z krzemianów G-u bezwodnych,

t. j. feldspatów albo skaleni, są następujące minerały: ortoklaz — K₂0. A1₂0₃. 6Si0₂, albit Na₂0.Al₂0v6Si0₂; anortyt CaO.Al₂0₃.2 8i0₂; plagioklazy, t. j. połączenia albitu z anortytem, oligoklaz, andezyt, labrador i t. d. Zeolitami, czyli naturalnemi krzemianami wodnemi, są: na-trolit Na₂0. Al₂ 0:i.38i0.₂-|-2H₂0; thomsonit (Ca Na₂) O. Al., 0₃.2 Si 0₂ -j- 2H₂0 ; chabazyt 3Ca0.3A1₂0₃.1Ó Si0₂—J—16H₂0. Sztucznym krzemianem wodnym G-u jest cement hydrauliczny; żeby otrzymać cement, prażą w pewnym określonym stosunku glinę z wapniakiem (CaCO:î); zmielona na mąkę mieszanina ta daje z piaskiem cement, twardniejący pod wodą, jak kamień. Krzemiany G-u złożone pod wpływem powietrza, wody i kwasu węglowego rozkładają się na krzemiany proste i wywołują tym sposobem powstawanie bardzo

rozpowszechnionych iłów i glin naturalnych. Czysty biały ił glinowy, tak zwana kaolina — Al₂0:i. 5Si0₂.2H.₂0 idzie na wyrób naczyń fajansowych i porcelanowych, i stąd nazywają ją glinką porcelanową. Do krzemianów glinowych należy także ultramaryna. Ultramaryna, powszechnie znany barwnik niebieski, w stanie naturalnym znajduje się na ziemi w pobliżu jeziora Bajkalskiego; jest ona krzemianem glino-sodowym z domieszką wielosiarku sodu, albowiem pod działaniem kwasów mineralnych rozkłada się na krzemionkę (Si0₂), siarkę (S) i siarkowodór (H₂S). Dokładnie chemiczny skład jej nie jest znany. Sztucznie otrzymana została w 1828 roku przez Gmelina i Guimeta; dziś wyrabiana jest w dużych ilościach. W tym celu glinę mieszają z siarczanem sodu (Na₂S0₄), węglem i siarką i wyprażają przy 800°—900° przez 7—8 godzin; prażonkę po oziębieniu przepłukują wodą, suszą, mielą i przesiewają: otrzymuje się t. zw. ultramaryna zielona; po powtór-nem wyprażeniu z siarką na powietrzu otrzymują ultramarynę niebieską. Skład jej waha się prawdopodobnie pomiędzy Sil₈All₈Na.₂₀SfiO.1 i Si₁₈Al₁₂Na₂₀S₆O tramarynę białą, żółtą, fioletową i czerwoną; sposoby detaliczne otrzymywania ultramaryny są przez fabryki przezornie opatentowywane i starannie trzymane w tajemnicy. — Azotan glinu—A1(N0₃)₃ — otrzymuje się przez rozpuszczenie wodanu Al(OH)., w kw. azotnym HNO.₍. Krystalizuje się z wodą jako Al(NO:î):î -(- 9H₂0. Topi się przy 73°.—Fosforan glinu, A1(P0₄)₄, nie rozpuszcza się w wodzie i kw. octowym. Otrzymuje się przez działanie fosforanu sodu na rozpuszczalne w wodzie sole glinowe. — Siarczan glinu, A1(S0₄)₃ -f- 18H₂0, otrzymuje się przy rozpuszczaniu Al(OH):5 w H₂S0₄. Łączy się z siarczanami: sodu, potasu, rubidu, cesu, ammo-nu, telu, srebra, tworząc podwójne sole, tak zwane Ałuny (ob.) z 24 częściami wody krystalicznej, o wzorze Al₂(S0₄)₃-|-Me₂S0₄-f-24H₂0, czyli Al₂Me₂(S0₄)₄-|-24H₂0; przy prażeniu ałunu potasowego z siarczanem G-u tworzy się związek o wzorze: 3A1₂0₃.4S0₃.6H₂0; znajduje się ona na ziemi w postaci minerału alunitu, czyli kamienia ałunowego.— Siarek glinu, A1₂S₃, otrzymuje się przy prażeniu G-u z siarką. Woda rozkłada siarek na Al(OH).. i siarkowodór H.,S. — Związki glinu z chlorowcami otrzymuje się przy bezpośredniem działaniu chlorowców na G.; aczkolwiek, wskutek trój warto woś ci G-u, mają dla siebie prosty wzór A1X₃, gdzie X jest chlorowcem; mają one jednak skład wielokrotny (po)i-meryczny), w danym wypadku zdwojony, miano-nowicie (A1X₃)₂, czyli chlorek G u ma wzór Al₂ C1r, bromek A1.₂ Br(fi), jodek Al₂Jfi, fluorek Al₂Flfi. W związku z własnościami polimeryza-cyjnemi G-u stoi pochopnośó tego metalu do dawania soli podwójnych (np. różnych krzemianów, ałunów), jak również pochopnośó chlorowców do

odnaleziona.

łączenia się z chlorkami innych pierwiastków; Al.,Clä np. łączy się z czterochlorkiem siarki Al., Clt. SC1₄, z pięciochlorkiem fosforu A1.₍PC1₅; znane już nam są, następnie, związki AlCla NACI i AlFl;i.3NaFl (kryolit), w których można otrzymywać metaliczny G. i t. d. Al., Clfi ulatnia się przed stopieniem, wre przy 180°—185°; Al₂Brfi topi się przy 90°, wre przy 267°—270°; Al., JB topi się przy 185°, wre wyżej 360°. Wszystkie połączenia chlorowców z G-em, z wyjątkiem fluorku, łatwo się rozpuszczają w wodzie; krystalizują z niej z 6-ma cząsteczkami wody kry-stalizacyjnej, t. j. w postaci AlX.,-(-6H.₂0 (X= chlorowcowi); znane są jednak połączenia i z większą zawartością wody krystalizacyjnej; wszystkie te związki przy prażeniu, wydzieliwszy uprzednio część wody, rozkładają się na tlenek Al₂0:i i chlorek (bromek, jodek) wodoru, według wzoru: 2a1C1;î-f-3H₂0 — Al.,0:J-(-6HC1, czyli, że woda działa na nie jak na lialoidanhydrydy typowych kwasów; należy więc

Al₂Cl₆,Al₂Br₆,Al₂J₆,Al₂Fl₆

uważać, jak to już wspomnieliśmy przy alkoho-latach G-u, za haloidanhydrydy kwasu glinowego (wodanu) Al(OH):î; przy odtwarzaniu reakcyi dla większej prostoty i ułatwienia zwykle używają wzorów pojedynczych, a nie podwójnych, t. j. piszą np. A1J:), a nie A1₂J₆. — Literatura, tycząca się G-u jest nader obfita i w każdym większym podręczniku chemii mineralnej może być

T. M.

Glina, wyraz używany powszechnie, zarówno w mowie potocznej, jak w geologii, petrografii i mineralogii. Wogóle oznacza on masy mineralne w stanie suchym miałko ziemiste, miękkie, łatwo dające się rozcierać na proszek, a w stanie wilgotnym ciastowate i plastyczne. Barwa G-y bywa najrozmaitsza: biała, szara, żółta, żółtawo-czerwo-nawa, brunatna, zielonawa, sina. Warstwa czy złoże gliny rzadko bywa jednobarwne; najczęściej glina jest pstra, t. j. barwy rozmaite tworzą żyły, plamy, smugi najrozmaitsze. Gliny pochłaniają chciwie wodę, roztwory solne, oleje, tłuszcze. Suche przylegają do języka, są matowe, lecz rysowane np. paznogeiem wykazują blady tłustawy połysk. Gliny wogóle nie są ciałem chemicznie jednorodnem i przeciwnie, są to mieszaniny znacznej ilości ciał mineralnych, i dlatego też glinę uważamy za skałę, a uie za minerał. Istotną zasadniczą częścią składową gliny jest kaolin—wodny glinokrzemian, który nierzadko występuje w naturze w stanie czystym. Zwykłe gliny pospolite są masą kaolinu, pomieszaną z najrozmaitszemi minerałami, mniej lub więcej zwietrzałemi, w rozmaitym stosunku i w różnym stopniu rozdrobnienia. Gliny bowiem nie są utworem pierwotnym, lecz wtórnym. Powstały one i powstają ustawicznie z rozkładu skał, których istotnemi częściami składowemi są glinokrzemiany alkaliczne i alkaliczno-ziemne, przedewszystkiem felspaty. Minerały te, pod wpływem wilgoci i dwutlenku węgla z atmosfery, tracą alkalia i tlenki alkaliczno-ziemue, oraz część kwasu krzemnego, które-to ciało woda rozpuszcza i unosi; pozostałość jest glinokrzemia-nem wodorowym, w wodzie nierozpuszczalnym, i glinokrzemian ten jest to właśnie kaolin. Lecz ponieważ skały pierwotne prócz łatworozkład-nych gliuokrzemianów zawierają oporniejsze; dalej, ponieważ w tym procesie skała kruszeje i rozpada się, zanim rozkład gliuokrzemianów dojdzie do końca, a wody deszczowe i potoki w pracy swej nie ustają: więc wraz z utworzonym kaolinem prąd wody porywa także i inne minerały. Woda wszystko to rozdrabnia, ściera i miesza i wreszcie składa w postaci gliny w miejscach zacisznych. Więc w złożach gliny pierwotnych, w szczelinach skalnych starych gór, znajdujemy kaolin czysty lub zanieczyszczony domieszkami nieznacznemi; na miejscach wtórnych, przeciwnie, glina jest mieszaniną kaolinu z pyłem felspatów, kwarcu, miki i wielu innych minerałów. Zrozumiałą przeto jest wielka rozmaitość składu chemicznego glin; zależy bowiem, jak wnioskować możemy z powyższego, od licznych okoliczności miejscowych. Nie można przeto podać jej składu, choćby przeciętnego. Analiza chemiczna wykazuje w każdej glinie przeważające ilości krzemionki i glinki, oraz od 10 do 20% wody; prócz tego zawartość węglanu wapnia, który znalazł się w niej albo od rozkładu felspatów wapiennych, albo jest pyłem startych przez wody skał wapiennych. Statecznie też gliny zawierają węglan magnezu i tlenniku żelaza. Dalej, stale mamy w glinie grubsze lub drobniejsze ziarna kwarcu, blaszki miki, i drobne rozsiane cząstki ciał węglistych i bitumicznych. We wszystkich znajdujemy zawartość tlenków potasu i sodu—świadczy to o obecności niezwietrza-łych felspatów. Analiza wykazuje następnie siarkę (piryty), kwas siarczany (gips i inne siarczany), fosforany, chlorki, kwas tytanowy, a w wielu glinach wykryto wanad (do 0.07°/₀ V₂0₅). Badania mikroskopowe wykazują w glinach drobne kryształki licznych minerałów, pochodzących z tych skał, które dały glinom poezątek. Wykryto mianowicie drobniutkie krysztatki rutylu, anatazu, brukitu, cyrkonu, turmą!inu, granatów, staurolitu, pikotytu, magnetytu, cyanitu. Ponieważ gliny nie przepuszczają wody, więc zbierają się w nich w ilości znacznej roztwory mineralne ze wszystkich skał otaczających i przykrywających. To pociąga za sobą liczne reakcye chemiczne, które prowadzą do tworzenia się w glinach licznych minerałów wtórnych. Więc spotykamy w glinach liczne, wielkie i piękne grupy krystaliczne pirytu, markasytu, gipsu, barytu (Saksonia), sfero-syderytu (Siedleckie), siarki (Sycylia, Piemont), realgaru i aurypigmentu (Tajowo na Węgrzech), aluminitu (Paryż), a także buły tlenków manganu, wapienia, a raczej marglu i in., wreszcie gli-

kaolinu posiada własność odmienną, niż dwie trzecie pozostałe, a ciężar cząsteczki musi być wskutek tego przynajmniej potrojony i budowa jej chemiczna wyrażona w sposób następujący: 2H₂A]₂Si₃Ol₀.H₂Al₂O₄.3H₂O. Lemberg, działając na kaolin ługiem sodowym, otrzymał krystaliczny wodan nefelinu, o wzorze empirycznym 4Na₂ Al₂ Si₂ 0₈.5H₂ O,

ny zwykłe nawskroś są nasiąkłe wodorotlenkami żelaza, a często solą lub ciałami bitumiczneini. W wielu glinach spotykamy liczne i dobrze zachowane skamieniałości.—Odróżniamy zwykle gliny: żelaziste — nasiąkłe wodanami tlenku lub tlenniku żelaza; są one barwy czerwonobrunatnej i zawierają dużo piasku kwarcowego; mikowe — zawierające liczne łuszczki miki, co często sprowadza budowę łupkowatą glin, z powodu równoległego ułożenia blaszek miki, garncarskie—miękkie, bardzo lepkie, zawierają nadzwyczajnie drobny pył kwarcowy; bitumiczne—sinawe lub czarniawe, barwa ich po wypaleniu staje się

Z badan Thugutta wyni-

»■

który-to związek, potraktowany węglanem potasu, dał również krystaliczny bezwodny nefeliu potasowy K₂Al₂Si₂0

maciczny. Tward. 1, cięż. wł. blaszek czystych 2.627. Występuje w-żyłach kruszcowych koło ! Freiburga i Marienberga w Saksonii. Litomar-! g a, czyli mózg skalny, zbita, często twardsza od poprzedniego. Tward. 2 do 3. Nerkowate i sko-

ka, że wodan nefelinu bardzo łatwo wymienia j swą wodę krystalizacyi na różne sole sodowe, żółtawą lub czerwoną; solne — nasiąkłe solą j tworząc z niemi związki złożone, z których ta-kamienną, towarzyszą soli kamiennej, zwykle kie, jak np. t. zw. fosforany i azotany sodalitu, prócz soli zawierają gips; ałunowe — nasiąkłe- j niechybnie ważne mają znaczenie w sprawie od-siarczanem glinu, który powstał przez utlenienie , żywiania się roślin. Kaolin, potraktowany roz-zawartego w glinie pirytu: piryt (FeS.₂), utlenia- j tworem krzemianu sodu Na₂Si0₃ w temp. około jąc się, daje siarczan tlenku żelaza (wytryol że- j —)—220° C., duje aualcym, który pod wpływem lazny) i wolny kwas siarczany, który rozkłada chlorku potasu przechodzi w leucyt. Reakcye kaolin i daje siarczan glinu; G-y ałunowe zatem { te dowodzą z jednej strony blizkiego pokrewień-zawsze zawierają zwietrzałe piryty i wytryol ; stwa kaolinu z minerałami grupy leucytu i fel-żelaza. Gliny pospolite są poczęści osadami . spatu, z drugiej zaś regeneracyi glinokrzemianów mórz, a poczęści wód słodkich. Występują we j alkalicznych z kaolinu. Reakcya dająca nefeliu wszystkich formacyach geologicznych, od uaj- potasowy jest odwracalną, albowiem krzemian starszych (np. gliny kambryjskie okolic Peters- ten pod wpływem kwasu karbolowego w temp. burga i Rewia) do doby spółczesnej, przeważnie 200° traci potas całkowicie, przechodząc w zwią-jednak znajdują się w utworach trzeciorzędowych, zek kaolinowy H.₂0.Al₂0.{.2Si0₂.2H₂0, w kwasie Wobec ważności G-y wypada rozpatrzyć wszech- j solnym trudno rozkładny i posiadający o jedną stronnie jej zasadniczą część składową, miano- ' cząsteczkę wody więcej, niż kaolin naturalny, wicie kaolin. Skład empiryczny minerału tego Kończąc opis Własności chemicznych kaolinu, wyraża wzór 2H₂0.Al₂0₃.2Si0₂. Kaolin rząd- nadmieniamy, że jest on w płomieniu dmuchawko występuje w kryształkach drobnych o sy- ki nietopliwy, względem kwasu solnego oporny; metryi jednoskośnej. Kryształki takie znalezio- j gorący kwas siarczany nagryza go mocno. Od-no w Colorado i na wyspie Anglesey. Niekie- j różniamy rodzaje kaolinu następujące: nakryt, dy występuje w skupieniach blaszkowatych, ’ krystaliczny, tworzy blaszki sześciokątne, opty-ezęściej bywa zbity, najpospoliciej ziemisty cznie dwuosiowe i odjemne o wielkim kącie osi i sypki. Biały, różowy, żółtawy, zielonawy. opt. i łupliwości podstawowej. Połysk perłowo-Cięż, wŁ od 2.2 do 2.6. Wzorowi

2H₂ O. Al₂ 0₃.2Si0₂

odpowiada 46.4°/₀ krzemionki, 39.7 glinki, 13.9 wody. Pozbawiony przez wyżarzenie tej ostatniej, przybiera ją, według Lemberga, napowrót j .    .......

w ilości pierwotnej, skoro zostanie poddany i Ilipiaste lub nieforemne skupienia, żyłki i guia-

działaniu wody destylowanej w temperaturze i zda; Biała- ‘«“"re- cielisto-czerwona, w do--j-215n C. w naczyniu hermetycznie zamknię- ! dnieniu tłustawa, kkałą jej macierzystą jest

¹ porfir: Rochlice w Saksonii (przez Breithaupta nazywana mielinem albo karnatem), okolice Szasz-ki w Banacie i in. m. Kaolin właściwy, albo ziemia porcelanowa. Nazwa pochodzi od Chińczyków: kao-ling, co oznacza ziemię porcelanową. Ziemisty, sypki, rozcieralny, w dotknie-niu chudy, w stanie mokrym plastyczny. Cięż.

tern. Z dwóch cząsteczek wody, zawartych j w kaolinie, jedna opuszcza go względnie łatwo, i gdy drugiej pozbawić go można tylko przez długie i silne wyżarzanie. Na tej zasadzie Bischof i Rammelsberg przypisali kaolinowi wzór:

H₂Al₂Si₂0₈.H₂0. Wzór ten odpowiada kwasowi glinokrzemnemu soli takich, jak kaliofilit, soda- . lit i t. p. Ogrzewany z dwuproeentowym roz- j wł 2-⁶¹- Pod mikroskopem widać przeważnie tworem wodanu potasu do 200”, kaolin przecho- ! oz,*stki Maczkowate. W kwasach rozkłada si? dzi w natrolit potasowy i glinian potasu, według łatwiei "iż poprzedzające. Kaolin tworzy pseu-równania-    domorfozy po felspacie, skapolicie, berylu, topa-

3(H₂AlaSi₂0₈.H₂0)+6K0H= =2(KaAlaSiaOI₀3H₂O)+3H₂O+K₂Al₂O₄, co dowodzi, że trzecia część glinu w cząsteczce

zie; na wielką skalę występuje jako produkt wietrzenia skał felspatowych. Pokłady kaolinu koło Karłowych Warów w Czechach, Schneeber-ga i Meissen w Saksonii, St. Stephans w Korn-

Z. W.

j. f. a,

E. D.

Glin.

walii powstały z leżącego pod niemi granitu, podobnież na płycie granitowej wołyńsko-ukra-ińskiej koło Korca (porcelana korecka), Horo-dnicy, Majdanu, Baranówki i in. Znamy bardzo wiele ciał o własnościach fizycznych i chemicznych zbliżonych do własności kaolinu, lecz nie-dających się wyrazić wzorami. Są to właściwie, po części kaoliny nieco przeobrażone, a po części nieco zanieczyszczone, czyli jakgdyby wyborowe, mało zanieczyszczone gliny. Do takich należą: foleryt, haloizyt, leucyn, glageryt, ma-tlacyt, które zawierają więcej wody niż kaolin, lecz, wytrzymane w temperaturze około 250° C., ają wyniki analizy takie same, jak kaolin; szreteryt, alofan, samoit, koliryt, miłoszyn zawierają mniej krzemionki, niż kaolin: są one kaolinem zanieczyszczonym przez hydrargilit; wreszcie razumowskin, montmorylouit, cymolit, pelikanit wydają się jakby były kaolinem opalizowanym, gdyż zawierają nadmiar krzemionki. Do glin również należy t. z w. bolus. Dawniej nazywano tern imieniem rozmaite gliny brunatne. Werner ograniczył tę nazwę do rozpadających się i. pękających w wodzie utworów litomargowych, osadzonych w bazaltach i migdałowcach. Słynna w starożytności ziemia pieczętna była w rozmaitych gatunkach gliną łagodną i plastyczną, odpowiednio uformowaną, zaopatrzoną przez kapłanów w odciski różnych pieczęci i sprzedawaną jako lekarstwo przeciw chorobom. Zwała się ona też ziemią lemnejską, sfragidem (a^paffę^pieczęć), później terratolitem, czyli cudowną ziemią saską.

Glinianie, zwani przez kronikarzy Li non es, Lin ai, Lan a i i t. p., siedzieli nad rzeką Ilmenau około Liineburga i wraz z sąsiednimi Linami z drugiej strony rzeki stanowili jedno plemię, będące odłamem wsławionych w bojach Bodryców czyli Obotrytów. Według Szafarzyka sąsiadowali oni ze Smoleńcami z okolic Boizen-burga i Dömitz. Pierwsza wzmianka historyczna o Glinianach sięga r. 795. Sasi bowiem, sprzymierzeńcy Wilków czyli Lutyków przeciwko Karolowi W. i Obotrytom, zabili na ziemi Glinian (koło Lüne, w pobliżu Bardewiku) wojewodę bodryckiego Wicana (Witzan, Witzin). Gdy Godfryd, król duński, obłożył Obotrytów daniną (808 r.), G. wespołek ze Smoleńcami, zamiast pomocy pobratymcom swoim, połączyli się z God-frydem, za co ukarani przez Franków spustoszeniem siedlisk. W r. 839 pokusili się Glinianie o wyłamanie się z pod władzy Franków, co wywołało na nich wyprawę frankońską. Pod r. 858 kroniki wspominają o wojnie G-an z Ludwikiem, królem niemieckim.—Giesebrecht „Wendische Geschichten I” (Berlin 1843); Szafarzyk „Slowanske Starożitnosti II”; Pawiński „Połab-skije Słowianie” (Petersburg 1871); Bogusławski Willi. „Dzieje Słowiańszcz. północno-zachod.” (T. I i II, Poznań 1887—92); Bogusławski Edw. „Historya Słowian” (II, Kraków 1899),

Eno. Poir. ELostr. Ze»*. 195. T. XXV,

Glinianki. Miejsca i doły, pozostawione po wybraniu gliny, przeznaczonej do wyrobu cegły, napełnione zwykle wodą gruntową i opadową. Stosownie do grubości warstwy gliny, zdatnej do wyrobu cegły, i sposobu wydobywania jej, G. dochodzą do znacznej głębokości. W miejscowościach podmiejskich, gdzie wartość ziemi jest znaczną, G. zasypywane bywają gruzem i śmieciami, wywożonemi z miasta. Wznoszenie budynków na zasypanych G-ch wymaga zastosowania sztucznych fundamentów i znaczne za sobą pociąga koszta (ob. Fundament).

Gliniany, rząd minerałów, odłam gromady spinelowe ów; są to związki solne, wyprowadzające się z wodorotlenku glinu. Minerały te mają znaczną twardość (7 do 8.5), występują zazwyczaj w kryształkach. Nietopliwe. Względem kwasów wogóle oporne, w stopionym kwaśnym siarczanie potasu rozkładne. Cięż. wł. 3.5 do 4.9. Znamy w przyrodzie G-y następujące: spinel MgAl₂ 0₄ regularny, klasa czterdziesto-ośmiościanu; zanieczyszcza go domieszka G-u równopostaciowego Fe Al., 0₄, który występuje też i odrębnie pod nazwą liercyüitu; auto-molit czyli ganit — regularny jak poprzedni ZnAl₂0₄, chryzoberyt bipiramidalnie rombowy BeAl₂ 0₄. Ebelmen odtworzył je sztucznie. G-y alkaliczne są rodnikami, wchodzącemi do składu cząsteczki licznych glinokrzemianów, jak nas przekonywają o tern doświadczenia Thugutta, który, działając na glinokrzemiany wodą lub słabemi roztworami węglanów alkalicznych, rozłożył je na rodniki glinokrzemne i G-y. Ob. Glinokrzemiany. O glinianach wogóle ob.

z. w.

Gliniany, miasteczko w Galicyi, oddalone o 19 kilom, na północ od miasta powiatowego Przemyślan, o 8 kilom, na płd. od stacyi drogi żelaznej Karola Ludwika, Zadwórze, leży w t. zw. dołach złoczowskich, w nizkiej, płaskiej,bagnistej, lecz urodzajnej okolicy, przed pasmem wzgórz, ciągnących się od Lwowa ku Złoczowu, tworzących ważny dział wodny i zwanych Gołogórami. Obecnie liczy ok. 4 700 m-ców (w tern około 2000 gr.-kat., prawie tyleż Żydów); jest własnością hr. Potockiego, i nie posiada znaczenia politycznego, ani ekonomicznego, lecz w dawniejszych czasach okolica jego przedstawiała jakieś szczególnie dogodne warunki do zataczania wielkich obozów dla wojska i pospolitych ruszeń. Stąd znanem się stało w dziejach i literaturze politycznej. Miało być widownią pierwszego rokoszu w 1381 za Ludwika Węgierskiego, ale to nieprawda (ob. Gliniański rokosz). Z akt dowiadujemy się dopiero pod r. 1397, że Jaśko z Tarnowa, wojewoda sandomierski i starosta ziem ruskich, zamienił wieś G. na miasto, nadawszy mu 100 łanów frankońskich i prawo magdeburskie za pozwoleniem króla Władysława Jagiełły, który nadto ufundował tu parafię rzymsko-katolicką, Tenże król w r. 1411 spotkał

17

T. K.

szewicz w swoje krytyczne wywody.

Gliniańskie starostwo niegrodowe było położone w województwie Ruskiem, w ziemi Lwowskiej. W r. 1765 składało się z m. Gliniany, założonego w r. 1397, i z następujących wsi: Zamoście, Połtew, Przegnaj ów, Słowita, Krzywice, Lipowce, Błotnia, Grzęda, Hamulec, Sieciechów, Nowosiolo, Podliski, Kuszelów, Stroniatyn, Orta-sów, Błyszczywody, Smereków, Słoboda, Mokro-tyn i Majdyn. Około r. 1750 posiadał je Ignacy Potocki, cześnik koronny, a następnie, na zasadzie juris communicativi wdowa po nim, Urszula z Dzieduszyckich Błędowska, 2-do voto Potocka, która z niego opłacała kwarty złp. 8 944 gr.

się z Witoldem dla złożenia sądu na Mikołaja Kurowskiego, areyb. gniezn., w sprawie oskarżenia królowej. Pierwszy i rzeczywisty rokosz (ob.) pod G-ami agitował się od d. 22 sierpnia do 10 września 1537, gdy się zebrało pospolite ruszenie ze wszystkich prowincyj, w liczbie około 150 000 głów, a nie poprowadzono go na wojnę wołoską. Była to słyuna „Kokoszą Wojna” (ob.). Po śmierci Zygmunta Augusta tu się odbywał zjazd szlachty z województw Ruskiego i Podolskiego dla narad w przedmiocie elekcyi. Zygmunt III w 1621 r. tu oczekiwał na pospolite ruszenie w zamiarze maszerowania na wojnę z sułtanem Osmanem Il-m pod Chocim. W 1630 ściągnęło się tu i skonfederowało niepłatne wojsko; w 1648 Dominik ks. Zasławski zbierał hufce przeciwko Chmielnickiemu; w 1649 przechodził tędy Jan Kazimierz w odwrocie z pod Zborowa; w 1653 d. 4 sierpnia obozował znów, ciągnąc na Podole. W r. 1673 d. 8 października, przed sławną chocimską wyprawą, w tej samej okolicy, ale o l‘/₂ mili od miasteczka, pod Skwarzawą, lustrował przez 5 godzin król Michał zgromadzone doborowe wojsko: 11 regimentów piechoty, 160 chorągwi i 50 dział. Szyk zajmował około 3-ch mil wzdłuż. Powierzył komendę naczelną Sobieskiemu i odjechał do Lwowa. W r. 1676 tenże Sobieski, już jako Jan III, stąd poprowadził nieliczne hufce na obronę stołecznego miasta Rusi; 1691—3 obozowały tu wojska i pospolitacy przed wyprawami na Turka; wreszcie August II d. 11 września 1698 r. tu robił przegląd swego wojska saskiego i artylleryi polskiej.

Gliniany, osada włościańska, powiat Opatowski, gmina Julianów, parafia Gliniany. Posiada kościół parafialny drewniany z XVII w. W 1827 r. było tu 48 domów, 270 m-ców.; obecnie liczy 47 domów, 379 m-ców i 1838 morgów ziemi włościańskiej, tudzież 93 morgi po probostwie; parafia G., dekanat Opatowski, liczy 1 034 dusze.

Gliniański rokosz jest to rozprawa history-czno-polityczna, lub raczej pamflet, znajdujący się wszędzie w odpisach po archiwach i bibliotekach, a drukowany, o ile mi wiadomo, trzykrotnie: 1) w dziele Aug. Kołudzkiego p. t. „Thron Oyczysty” albo „Pałac Wieczności w krótkim zebraniu Monarchów Xiążąt y Królów Polskich... zamykający historyą” (Poznań 1707, str. 81—95) z wierszowaną parafrazą p. t. „Komedia Wolności pod Gliniańskiey sceny tragicznym aktem w Pałacu Wieczności wystawiona” z illustracyą, przedstawiającą króla Ludwika Węgierskiego na tronie, a głowami ueię-temi pod tymże tronem i sejmującemi stanami dokoła, wreszcie z argumentacją (95—99), zmierzającą do uwiarogodnienia opowieści; 2) w tomie VII Historyi Narodu Polskiego Naruszewicza (wyd. Warsz. 1786 str. 148—154) podług Kołudzkiego, ale z obszernym krytycznym rozbiorem i historycznem objaśnieniem (str. 145 — 146 155—166), zupełnie dostatecznem do zro zumienia, że utwór pochodzi od kogoś z „partyzantów Zebrzydowskiego”, a więc z pierwszych lat XVII wieku, i powinien być zaliczonym do „sławnych w historyi baśni”, jak opowiadania o siedmiu braciach śpiących, o Wandzie, o wskrzeszonym Waldemarze margrabi Brandenburskim, o zagryzionym przez myszy Popielu i t. p.; 3) w oddzielnej broszurze p. t. „Rokosz Gliniań-ski z Manuskryptu Domu Ichmciow Panów Gra-nowskich wypisany do druku w R. 1788 podany” (kart nl. 5), z morałem w zakończeniu: „Oto masz, Polaku, w tym wyobrażeniu środek skuteczny polepszenia twojego losu; wpatruy się weń, naśladuy gorliwości sumiennych i bez-interessowanych Obywatelów, ukarz przykładnie łakomstwo” i t. d. Cóż to za środek i co za wzór godny naśladowania? Oto, gdy król Ludwik wezwał senatorów polskich nielegalnie na sejm do „Budynia” (Budy) i datkami nakłonił ich do przyjęcia szkodliwych dla Polski propozycyj, Granowski, marszałek korony polskiej, porozumiawszy się z bratem swoim, starostą wielkopolskim, i z arcybiskupem gnieźnieńskim, powołał całe rycerstwo pod Gliniany „na rokosz”, uprzedzając tygodniem przyjazd królewski. Zebrać się miało do 50 000 szlachty. Winni zdrady kraju senatorowie zostali tutaj skazani, w go-dziuę po wydaniu wyroku ścięci, głowy ich przykryto suknem kosztownem szkarłatnem i położono pod majestat podnóżka królewskiego. Mowa Gronowskiego i odsłonienie pościnanych głów sprawiło pożądane wrażenie na Ludwiku Węgierskim: nadał on „rycerstwu polskiemu takowe wolności i swobody, że żaden król przed nim większych nigdy nie dał w Polszce”. Tak przyjemny rezultat i taka teorya rokoszu podobały się szlachcie XVII i XVIII w. w okresie wybujania złotej wolności: stąd rozpowszechnienie przez liczne odpisy zmyślonej i licho napisanej elukubracyi. Że fakt skazania i pościnania senatorów, tudzież sejmowania w Glinianach, wcale nie miał miejsca, że zatem cała opowieść jest kłamstwem od początku do końca—to pozna z kilkunastu wierszy historyk dzisiejszy, nie zadając nawet sobie tyle trudu, ile włożył Naru-

T. K.

J. B.

st. D. C.

16, a hyberny złp. 13 gr. 27. Po zajęciu przez rząd austryacki nabyła G. taż Potocka na własność za cenę zł. reń. 166000 (1776 r.).

Glinka herbu Trzaska, ród, biorący imię od gniazda swojego, G-i, jak świadczą dokumenta, w których już w połowie w. XIV pisali się „Glinka de Glinki” (dziś pow. Makowski, gub. Łomżyńska). Jeden z nich, Wiktoryn Władysław, otrzymał był w r. 1641 od króla Władysława IV nadanie w województwie Smoleńskiem i tam się przeniósł, a po przejściu Smoleńska pod panowanie Rossy i nie naśladował exulantôw, lecz przyjął prawosławie, przechrzci! się na Jakóba, w r. 1655 od cara Aleksego Michajłowieża dostał znaczną majętność i stał się protoplastą rossyjskiego rodu szlacheckiego G-ów, o którego potomkach wybitniejszych niżej piszemy.—(„Gerbownik” t. V, str. 103; „Rodosłownaja kniga”, wydana przez czasopismo „Russkaja Starina” t. II, 22, 28, 216).

Glinka Mikołaj, herbu Trzaska (f 1825), urzędnik i poseł, syn Antoniego, starosty makowskiego, podkomorzego łomżyńskiego, i Bogumiły z Mostowskich, kasztelanki płockiej. W 1788 obrany z powiatu Różańskiego posłem na Sejm Czteroletni, z niego wysłany jako członek depu-tacyi do Księstwa Sieluńskiego. W 1794 r. był nader czynnym, został mianowany członkiem Kom-missyi porządkowej ks Mazowieckiego, a wkrótce potem podkomorzym Różańskim. Po upadku kraju usunął się do dóbr swoich dziedzicznych Zatory. W 1812 r. obrany był na marszałka płockiego Konfederacyi Generalnej. W 1817 r. za protekcyą i wpływem swego brata ciotecznego, ministra Mostowskiego, mianowany senatorem-ka-sztelanem królestwa Kongresowego. Był to o-bywatel światły; popierał sprawę edukacyi ludu, rozciągał opiekę nad szkołami elementarnemi, za co w r. 1819 otrzymał od kommissyi wyznań i oświecenia publiczne podziękowanie w pismach codziennych.

Glinka Grzegorz, syn Andrzeja, pisarz rossyjski (* 1774 — f 1818), wychowywał się w korpusie paziów; dosłużywszy się w wojsku stopnia sztabs-kapitana, wziął dymissyę w r. 1800 i był przez pewien czas cenzorem książek zagranicznych w Kronsztadzie; w r. 1802 został zamianowany profesorem języka rossyjskiego w Dorpacie (Jurjewie); w r. 1811 cesarzowa Marya Teodorówna powołała go na tak zwanego „kawalera” (guwernera) wielkich książąt, którym też wykładał język rossyjski, a W. Ks. Mikołajowi Pawłowiczowi towarzyszył w podróży po Europie w r. 1816. Zbiór utworów jego wierszem i prozą wyszedł r. 1802 w Petersburgu. Za pracę naukową uchodziła jego Religia starożytna Słowian. Oprócz tego przetłómaczył część pierwszą Kroniki panowania Katarzyny II-ej Storcha (1868) i Pamiętniki Mannsteina, ułożył tekst do wydanej przez Łabenskiego „Galerie de 1’Her

mitage” (1805) i napisał dla prowincyj nadbałtyckich „Elementarbuch der russischen Sprache” (Mitawa 1805).    *

G⁻. Sergiusz syn Mikołaja, pisarz ros-syjski (* 1776 w gub. Smoleńskiej — f 1847). Wychował się w korpusie kadetów, z którego wyszedłszy w r. 1795, został adjutantern księcia Dołgorukowa w Moskwie. Po śmierci ojca r. 1800 wziął dymmissyę w randze majora, zrzekł się spadku na rzecz swej siostry i wyjechał na Ukrainę, gdzie się oddał zawodowi nauczycielskiemu. Po trzech latach wrócił do Moskwy i zaczął pisać i tłómaczyć sztuki dla teatru. Przed tern jeszcze napisał mnóstwo wierszy i powieści, oraz przełożył Noce Junga (Moskwa 1807). W r. 1808 założył czasopismo „Ruskij Wiestnik”, które poświęcił walce z wpływami francuskiemi, dzięki czemu niepokaźne to wydawnictwo, szczególniej podczas podniecenia patryotycznego w r. 1812 pozyskało wziętość ogromną i stało się bardzo wpływowem. Zachwycony niem hr. T. Ros-topczyn wyznaczył G-e 200 000 rubli subwencyi. Wybitniejsi jednak pisarze owocześni uważali go za narwanego entuzyastę, dochodzącego w uniesieniach patryotycznych do szowinizmu i niezdolnego do konsekwentnej, rozsądnej działalności. Jakoż wziętość „Wiestnika” była krótkotrwałą: po roku 1812 właściwie przestał istnieć, a pod tytułem jego wychodziły bibulaste podręczniki lii-storyi rossyjskiej. Jednocześnie z propagandą patryotyczną, prowadzoną w „Wiestniku”, G. z takąż dążnością pisał sztuki sceniczne („Michał, kniaź czernigowskij” [1808]; „Olga prekrasnaja” [opera 1808]; „Bojan” [1808]; „Minin”, dramat [1809]; „Oblężenie Połtawy” dramat [1800]); poematu i powieści wierszowane („Pożarskij i Minin”; „Carica Natalia Kiriłowna”), jakoteż mnóstwo powieści historycznych i moralnych, oraz anegdot prozą. Wydanie zbiorowe pism jego wyszło w Moskwie 1817 — 20. „Ruskij Wiestnik” ostatecznie przestał wychodzić w r. 1824, a natomiast G. wydawał „Nowoje dietskoje cztienie” i „Plutarcha dla dzieci”. W r. 1827 zamianowano go cenzorem w komitecie cenzury moskiewskiej, w którym dosłużywszy się emerytury, wziął dymmissyę. Do końca życia pióra z rąk nie wypuszczał: napisał ilość niezliczoną wierszy, opowieści, książek dla dzieci, wydawał almanachy i t. p. Z tego wszystkiego zasługują na wzmiankę „Zapiski o 1812 godie” (1836) i „Zapiski o Moskwie” (1837). Wybitnego talentu nie posiadał; jako człowiek, mimo ekscentrycznych swoich uniesień, był gruntownie uczciwym, dość powiedzieć, że wyasygnowane dla „Wiestnika” 200 000 rubli zwrócił skarbowi co do grosza.

G. Teodor, syn Mikołaja, brat poprzedniego (* 1786—f 1880). Wychowywał się w korpusie kadetów; jako adjutant gen. Miłoradowieża (1805 — 6), brał udział w wojnie z Francuzami i znajdował się w bitwie pod Austerlitz. W r. 1807 był setnikiem milicyi szlacheckiej;

w 1812 wstąpił znowu do wojska i znów był adjutantem Miłoradowicza do końca r. 1814. Powróciwszy do kraju, wydał Listy oficera ruskiego o Polsce, Austryi, Prusach i Francyi, ze szczególnem opisaniem kampanii 1805 i 1806; ciąg dalszy listów oficera rossyjskiego o wojnie 1812 — 15 (Moskwa 1816, 6 tomów); Rysy z życia Tadeusza Kościuszki (Petersburg 1815). W r. 1816, przeniesiony do sztabu gwardyjskie-go, ułożył plan czasopisma „Wojennyj Żurnał” i był jego współpracownikiem aż do r. 1819. Obok tego pisywał wiersze i powiastki dla ludu, jak np. „Łuka da Maria” (1818); „Podarok rus-skomu sołdatu” (1818); „Zinowij Bohdan Chmiel-nickij” (1819, 2 tomy). W tymże czasie G. i jego towarzysze broni, M. Orłów i A. Mura-wjew, założyli Związek pomyślności rycerzy północnych; wprawdzie G. dosyć rychło z tego związku wystąpił, mimo to jednak za stosunki z Dekabrystami wydalono go z wojska i zesłano do Pietrozawodzka. Tam wszakże został zaraz radzcą ołoneckiego rządu gubernialnego. W r. 1830 translokowano go do Tweru (gdzie poznał i zaślubił Awdotję Gole-niszczew-Kutuzow), a w 1832 do Orła. W 1835 wziął dymissyę i osiadł w Moskwie. W tym czasie ustalił się charakter jego talentu i kieru-nek twórczości, jako poety o nastroju duchowym i religijnym. Jeszcze w r. 1826 wydał był „Opyty swiaszczennoj poezii”, a w 1839 ogłosił „Duchownyja stichotworenja”. W obu tych zbiorach dają się napotykać bardzo wdzięczne poezye, tchnące szczerem i głębokiem uczuciem. Nudnym jest natomiast poemat „Karelia, iii zatoczenije Marfy Joannowny Romanowoj” (Petersb. 1830). W r. 1854 G. przeniósł się do Petersburga, gdzie ogłosił pieśń swą pa-tryotyczną „Ural na trech udarim razom”, która stała się tak popularną, jak przedtem była jego „Trojka udałaja”, znana też i w polskim tłómaczeniu Fr. Zatorskiego, który wydał przekłady niektórych poezyj G-i, p. t. „Pienia liryczne i religijne”. Za pobytu swojego w Petersburgu G. zajmował się bardzo żywo spirytyzmem i wpadł w mistycyzm, do którego już i dawniej miał skłonność, a owocem tego nastroju były: Wolne naśladowanie Księgi Hioba i Kropla tajemnicza, rzeczy małej wartości pod względem artystycznym. W r. 1862 znów się przeniósł do Tweru, gdzie brał udział w sprawach publicznych i zajmował się archeologią. — Gr. A wdotj a, żona Teodora (* 1795—f 1863), zawód swój literacki rozpoczęła od przekładów Szyllera, które w r. 1859 wyszły w edycyi zbiorowej, a potem ogłosiła cały szereg powieści obyczajowych, oraz często przedrukowywane: Żywot przenajświętszej Bogarodzicy i Żywot męczennicy Anastazyi. Poza literaturą gorliwie pracowała na polu dobroczynności. — (Słownik encyklopedyczny Brockhausa i Efrona).

Glinka Michał (* 1 czerwca 1804 r. w sio-le Nowospaskiem, w gub. Smoleńskiej—f 15 lutego 1857 w Berlinie), słynny kompozytor ros-syjski. W dzieciństwie nie objawiał wcale talentu, a nawet choćby tylko szczególnego upodobania do muzyki, lubo chętnie przysłuchywał się popisom orkiestry wiejskiej swego wuja, którą ten po kilka razy do roku przysyłał rodzicom jego, dla uświetnienia ważniejszych uroczystości rodzinnych. W czasie jednej z takich uroczystości orkiestra wykonała kwartet klary-netowy Crasella. Lubo wykonauie tego dzieła przez orkiestrę włościańską nie mogło być idealne, zdołało jednak zbudzić drzemiące w duszy dziesięcioletniego G-i skłonności do muzyki; odtąd prawie wszystkie chwile poświęcał muzyce, i. o niej tylko marzył. Gdy miał trzynaście lat, umieszczono go w Instytucie szlacheckim w Petersburgu, gdzie prócz nauk obowiązujących pobierał lekcye gry na fortepianie i skrzypcach. W czasie wakacyj, po kilka godzin dziennie grywał na skrzypcach w orkiestrze swego wuja, zarazem studyował partytury różnych mistrzów niemieckich; próbował też sam dyrygować orkiestrą. W ostatnich latach pobytu w pensyo-nacie, napisał pierwszą swą kompozycyę: wa-ryacye do śpiewu, na temat Weigla z opery „Familia szwajcarska”. Drugiem jego dziełem młodzieńczem były również waryacye na fortepian i arfę na temat Mozarta, a następnie walc

F.    dur na fortepian. Z tych pierwszych prób talentu kompozytorskiego G-i, ocalały jedynie waryacye na fortepian i arfę, które autor na schyłku swego życia powtórnie znutował „na pamiątkę lat młodzieńczych”, i tym sposobem od zatraty uchował. Po ukończeniu pensyonatu

G.    wyjechał na kilka miesięcy do wód kaukaskich, po powrocie zaś na wieś zajął się gorliwie orkiestrą swego wuja, z którą wykonywał różne utwory Glucka, Händla, Bacha, Beethove-na, Cherubiniego i Rossiniego. Na zimę zjeżdżał do Petersburga, gdzie pilnie uczęszczał na przedstawienia oper, a zarazem pobierał lekcye śpiewu od Włocha, Belloli, w tym celu jedynie, żeby się nauczyć pisać dobrze na głosy ludzkie. Pierwsze próby w tym kierunku udały mu się w zupełności: dwa romanse, z których jeden, „Moja arya”, był napisany w r. 1824, a drugi w 1825, ogólnego dostąpiły uznania, zwłaszcza drugi, do słów Baratyńskiego: „Nie kuś mię bez celu”. W tym ostatnim roku G. napisał i wydał waryacye na fortepian, na temat modnego wówczaś romansu włoskiego „Benedetta sia la mądre”; było to pierwsze jego dzieło drukowane, jak znów pierwszem z dzieł zamawianych u G-i, była kantata (do słów francuskich) na śmierć Aleksandra I i wstąpienie na tron Mikołaja I, składająca się z dwóch chórów i aryj, z akompaniamentem fortepianu i kontrabasu. Od 1828 r. coraz częściej pojawiać się zaczęły w druku romanse G-i, z których kilka wielką cieszyło się popularnością, jak up.: „Czy ja za-

wotny opery: „Iwan Susanin”, zmienił wówczas na „ Życie za cesarza”. Dnia 9 grudnia 1836 r. odbyło się pierwsze przedstawienie dzieła G-i, które stanowi epokę w historyi muzyki rossyj-skiej wogóle, opery zaś w szczególności. Mimo pewne niedostatki stylowe, mimo banalność charakterystyki niektórych bohaterów tego u-tworu „Zycie za cesarza” wzbudziło prawdziwy entuzyazm, usprawiedliwiony świetnością nader wielu ustępów, opartych na muzyce narodowej rossyjskiej, i tematach żywcem wziętych z pieśni ludowych, nakoniec pięknością roboty technicznej i znakomitą instrumentacyą. Zachęcony powodzeniem pierwszej swej opery, G. powziął zamiar napisania drugiej, któraby również była osnutą na tematach narodowych. Ks. Sza-chowski podsunął mu myśl stworzenia opery „Rusłan i Ludmiła”, według poematu Puszkina. Plan opery nakreślił Bachturyn, libretto zaś sklecone zostało z luźnych aryj, chórów i romansów, pisanych niesystematycznie, niekolej-no scena za sceną, lecz „na wyrywki”, przez kilka osób, co, rzecz prosta, musiało wpłynąć ujemnie na ciągłość akcyi i na całość związku logicznego między pojedyńczemi cząstkami libretta. Lubo więc opera „Rusłan i Ludmiła” pod względem melodyi, oryginalności pomysłów harmonicznych, techniki kompozytorskiej, jedności stylowej i wogóle wartości muzycznej, o wiele wyżej stoi od „Życia za cesarza”, jednakże już pierwsze jej przedstawienie 9 grudnia 1842, nie miało powodzenia, głównie z powodu wadliwości libretta. Przytem krytyka nie poznała się zgoła na istotnej wartości tej opery; nie zauważyła, że G. szukał w niej nowej drogi dla muzyki rossyjskiej, że tę drogę znalazł i przyszłym wskazał ją pracownikom na niwie kompozytorskiej. To niepowodzenie najlepszej kompozycyi G-i silnie go ubodło i zniechęciło do dalszej pracy. W ciągu też następnych dwóch lat napisał tylko dwie piosenki (jedną z nich do słów Mickiewicza „Do*”, w formie mazurka). W koń-ktu i fugi. Śmierć ojca G-i przerwała naukę, cu, przyszedłszy do przekonania, że go społe-z której wszakże przyszły twórca „Życia za ce- czeństwo własne nie pojmuje, że jest dla tego sarza” zdążył bardzo wiele skorzystać. Wró- społeczeństwa istotnie „kompozytorem zbyt mą-ciwszy do Petersburga, zwierzył się Żuków- drym”, postanowił opuścić zupełnie ojczyznę skiemu z myślą napisania opery narodowej, i osiedlić się na stałe za granicą. Jakoż wy-Żukowski nietylko że pochwalił ten zamiar, ale jechał do Paryża, gdzie dał, za staraniem Ber-nadto dał mu temat do libretta: legendę o Iwa- | lioza, dwa koncerty, uwieńczone powodzeniem nie Susaninie, która już, raz była spożytkowaną w librecie opery Cavosa. Treść libretta zachwyciła G-ę; równie też nęciła go myśl przeciwstawienia w tej operze muzyki rossyjskiej muzyce polskiej, raźno więc zabrał się do pracy. W lecie 1836 r. opera była już gotową; za staraniem przyjaciół kompozytora przyjętą została przez dyrekcyę teatru, z warunkiem, że G. nie będzie żądał za nią wynagrodzenia. Na

pomnę?” i „Rozczarowanie" (oba do słów ks. Golicyna). W 1830 r. G. zapadł na zdrowiu, wskutek czego, lekarze zalecili mu dłuższy pobyt we Włoszech. G. chętnie usłuchał tej rady, oddawna bowiem pragnął poznać ojczyznę sztuki, i tam uzupełnić studya muzyczne. Nadzieja go jednak zawiodła: i zdrowia nie odzyskał, i niczego się od Włochów nie nauczył; tyle wszakże skorzystał, że, słuchając muzyki włoskiej, powziął do niej niechęć, i postanowił odtąd komponować „po rusku”. Tęsknota rodzinna skłoniła G-ę do powrotu do kraju (w 1834). Po drodze zatrzymał się w Berlinie i tu przypadkiem zetknął się z Dohnem, słynnym wówczas teoretykiem niemieckim. Dohn, oceniwszy zdolności niepospolite G-i i zauważywszy, że niewiele się on nauczył od swych mistrzów petersburskich, namówił go do odbycia studyów poważniejszych i gruntowniejszych. G., dobrej usłuchawszy rady, przez pięć miesięcy pobierał od Dohna lekcye teoryi muzycznej, kontrapun-

'W.

Fig. 46. Glinka Michał.

zupełnem. Z Paryża G. pojechał do Hiszpanii (1845), gdzie bawił blizko dwa lata, a stąd powrócił do Petersburga. Tu zabawiwszy krótko, przeniósł się do Warszawy,, w której, między innemi utworami, napisał słynną swą fantazyę orkiestrową „Kamarinskaja”, uwerturę hiszpańską, parę tańców hiszpańskich i kilka pieśni. O napisaniu nowej opery już nie marzył, powziął nawet niechęć do muzyki rossyjskiej

kilka miesięcy przed wystawieniem tej opery, (z powodu niepowodzenia „Rusłana i Ludmiły”). G. otrzymał zezwolenie na dedykacyę jej cesa- „Nie czuję już ochoty do pisania (mówi w li-rzowi Mikołajowi; z tego powodu tytuł pier- ście do Kukolnika z 1855 r.). Gdyby się przy

A. Pol.

na Uralu.

aualcym Na₂Al₂Si₄0,.₂.2H.,0.

1-2 >

padkiem moja muza zbudziła,- pisałbym tylko dzieła instrumentalne, bez tekstu; muzyki ros-syjskiej, równie jak mrozu rossyjskiego, wyrzekam się stanowczo”. Na dwa lata przed śmiercią powziął zamiar komponowania wyłącznie muzyki kościelnej, wpierw jednak pragnął poznać gruntownie stare tonacye gregoryańskie. W tym celu wyjechał do Berlina (1856), gdzie zaczął pracować nad temi tonacyami pod kierunkiem swego mistrza, Dohna. Nie dokończył jednak studyów; w nocy z 14 na 15 lutego 1857 r., zmarł niespodzianie, zdała od rodziny i przyjaciół. Ciało jego przewieziono do Petersburga i złożono na miejsce wiecznego spoczynku w ławrze Aleksandra Newskiego. G. był pierwszym z kompozytorów rossyjskich, który rytmy muzyki narodowej wprowadził do opery i melodyom ludowym dał oprawę artystyczną; słusznie też z tego powodu jest uważany za twórcę opery narodowej. Jako technik posiadał dużo wiedzy muzycznej; jako kompozytor tworzył niezmiernie łatwo, tak dalece, iż mógł jednocześnie zacięte prowadzić dysputy z przyjaciółmi i pisać najzawilsze kompozycye; w czasie takiej dysputy z Dubrowskim w Warszawie wykończył swą mistrzowską „Kamarin-skaja”. Miał jednak i dużo wad, z których największą była ta, że niewiele dbał o związek słów z tnelodyą. Miał nawet zwyczaj wpierw tworzyć melodye do romansów, lub całe arye wykończać, a potem dopiero starać się o tekst do nich. W ten sposób powstało kilka ustępów w „Życiu za cesarza”, oraz „Rusłanie i Ludmile”. Oczywiście, nastrój tej muzyki niezawsze z tego powodu mógł zgodzić się z nastrojem treści słów libretta, a temsamem wywrzeć tak silne wrażenie, jak wywrzeć mogła piękna rae-lodya tych cząstek opery, oprawna w kunsztowną szatę harmoniczną i instrumentacyjną, gdyby ją łączył ścisły stosunek wewnętrzny ze słowami poezyi.

G. Dymitr, syn Grzegorza (* 1808—f

1883), dyplomata i pisarz rossyjski. Był sekretarzem poselstwa rossyjskiego w Londynie; w r. 1867 posłem nadzwyczajnym w Rio-Janeiro, a od 1871 aż do zgonu w Lizbonie. Napisał „Esquisse d’une théorie du droit naturel” (Berlin 1832) i „La philosophie du droit ou explication des rapport sociaux” (Paryż 1842), w wydaniu czwartem (1867) zatytułowane „La science de la société humaine” i przetłómaczone na język rossyjski przez P. Bibikowa (Petersburg 1870). G. w teoryi swojej socyalnej nie utożsamia idei prawa z ideą wolności, jak to czynią metafizycy niemieccy, i nie uważa prawa za siłę, lecz ściśle rozgranicza te dwie idee, które, według niego rządzą wszystkiemi stosunkami społeczne-mi, zostają w ciągłej walce wzajemnej i wchodzą w różne kombinacye. Prawo tworzy rozumna wola, skierowana ku przedmiotom realnym, materyalnym, i pozostawiająca na nich ślad swojej pracy. Lecz prawo tylko wtedy staje się prawem i wtedy tylko rozwija się logicznie, gdy jest przeniknione ideą. Doskonałemu rozwojowi prawa staje na przeszkodzie idea wolności, wypływająca z zasady jednakowej godności duchowej wszystkich ludzi. Lecz idea ta, jeśli się rozwija logicznie, dochodzi do zaprzeczenia prawa osobistego, do pochłonięcia własności osobistej na korzyść społeczeństwa, to jest znów do pozbawienia wolności indywidualnej. W rzeczywistości żadna z tych dwóch idei (prawo i wolność) nie może nigdy całkowicie pochłonąć drugiej; lecz już sama tylko znaczna przewaga jednej z nich prowadzi bądź do despotyzmu (prawo), bądź też do terroryzmu (wolność).

Glinka; ob. Glina.

Glinkit, nazwa mineralogiczna, oznaczająca nieforemne bryłki i ziarna minerału oliwinu,

znajdowane w łupku chlorytowym i talkowym

z. w.

Glinokrzemiany, grupa minerałów bardzo ważnych chemicznie i geologicznie. Są to związki różnych zasad z glinką i krzemionką. Dawniej uważano je za sole krzemne podwójne glinki i innych zasad; nowsze jednak badania chemiczne wykazują, że są to bardzo złożone połączenia rodników, pochodzących od kwasów glino-krzemnych z glinianami. Doświadczeniom Lem-berga i Thugutta przeważnie zawdzięczamy rozwikłanie i wyjaśnienie budowy chemicznej najważniejszych glinokrzemianów. Więc np. nefeliu ma budowę:

8Na₂ Al₂ Si₃ Ot ₀.4Na₂ Al., 0₄. 3K₂ A1₂ Si.,0, (>, sodalit

8Na₂Al₂Si₃O₁₀.4Na,Al,0₄. 8NaCl, felspat potasowy

2K₂ Al₂Si₃O₁₀. K₂ Al₂0₄. 12 Si O

zeagonit

8CaAl₂Si₃O₁₀.KaAlaSi₃O₁₀. 55H₂0,

kaolin

2H₂Al₂Si₃O₁₀. H₂A1₂0₄. 3H₂0.

Thugutt do wzorów podanych doszedł na zasadzie rozkładu glinokrzemianów za pomocą słabych roztworów węglanów alkalicznych. Z badań Thugutta i Lemberga wynika, że minerał pirofi-lit H₂Al₂Si₄0]2 jest kwasem glinokrzemnym, a solami tego kwasu są minerały: judeit Na₂Al₂Si₄0₁₂, leucyt K₂Al₂Si₄0 Ciała te są jakoby swobodnemi rodnikami bardzo trwałemi; Lemberg otrzymał je z bardzo wielu glinokrzemianów. Drugim rodnikiem, znanym w stanie wolnym, jest minerał natrolit Na₂Al₂Si₃O₁₀.2H₂O; uważamy go za sól kwasu H₂Al₂Si₃O₁₀.n H₂0. Dotąd wyjaśniona została kon-stytucya chemiczna niezbyt wielu glinokrzemia-

datkowy IX, r. 1895).

nów, ale już to, co dotąd zrobiono, obiecuje temu działowi chemii i mineralogii wielką przyszłość, wyjaśnia bardzo wiele zjawisk chemicznych w przyrodzie, tłómaczy różne przeistaczania minerałów i jest świetnym, a dziś rzadkim jeszcze przypadkiem rozwikłania budowy chemicznej związków nieorganicznych. Do glinokrze-mianów należą najważniejsze grupy minerałów: felspaty, miki, grupa kaolinu, zeolity, granaty i wiele innych. Przyszłość mineralogii wogóle dziś zawisła od dalszego kierunku i rozwoju badań nad glinokrzemianami i wogóle nad krzemianami, są to bowiem praminerały, a inne swój od nich początek biorą. O glinokrzemianach patrz rozprawy Lemberga w „Zeitschrift der deutschen geologischen Gesellschaft” od r. 1875, oraz Thu-gutta „Neues Jahrbuch f. Mineralogie” (Tom do-

z w.

Glińscy, kniaziowie, możny ród litewsko-ruski pochodzenia tatarskiego. Nazwisko wzięli od Glińska (Hlińsk), miasta na Rusi Siewierskiej, które wraz z Połtawą nadał Witold ich przodkowi murzie Leksadzie, gdy ten przybył z Hordy do niego na służbę, ochrzcił się i przyjął imię Aleksander. Do końca XV - go wieku mało co słychać o kniaziach Glińskich. Dopiero za króla Aleksandra kniaź Michał Lwowicz imię rodu rozgłosił. Za Zygmunta Starego Glińscy całkiem przeszli do Moskwy, wszakże jakaś linia boczna na Litwie pozostała, bo pięciu kniaziów G ich podpisało elekcyę Jana Kazimierza, a Jerzy kniaź G. w tymże czasie, r. 1655, zginął pod Wierzchowicami. W XVII wieku ród wygasł, — Ważniejsi przedstawiciele: 1) kniaź Bohdan, był może tym G-im, który w r. 1493 posłował od króla Aleksandra Jagiellończyka do Mengli Gireja w Krymie i żądał, aby han zniósł twierdzę Oczaków, którą na ziemi litewskiej był zbudował. W lat kilka później siedzi Bohdan G. wojewodą na Putywlu, a gdy r. 1500 wybuchła wojna z Moskwą, po zdobyciu miasta wraz z żoną dostaje się do niewoli. W roku 1509 król Zygmunt Stary, upominając się o resztę jeńców, upominał się też i o kniazia Bohdana Glińskiego. Ten wszakże w Moskwie pozostał. — 2) kniaź Hrehor Lwowicz, brat Michała, starosta owrucki, w roku 1503 zginął w bitwie uad rzeką U s s ą, gdzie Tatarzy perekopscy doszczętnie rozbili wojska litewskie —3). kniaź Iwan Lwowicz, brat Michała, wspierał go w zatargach z panami litewskimi i królem. Po pokoju, zawartym w roku 1508 przez Sapiehę, wyniósł się do Moskwy, gdzie też do współki z bratem Wasilem dostał na utrzymanie od wielkiego księcia Medyń. — 4) kniaź Micha'1 Lwowicz, człowiek „jak prędkiego dowcipu, tak rezolutnego na wszystko serca”, za nlło-du zapoznał się z cywilizacyą europejską. Lat 12 strawił już to w wojsku Albrechta Saskiego, już wśród landsknechtów Maksymiliana we Włoszech; był podobno i w Hiszpanii. Prze-jąwszy obyczaje niemieckie, nabywszy nauki i ogłady, a nawet zmieniwszy obrządek — bo we Włoszech przyjął katolicyzm — powrócił na Litwę, gdzie wystąpił po raz pierwszy na wileńskim zjeździe elekcyjnym po śmierci króla Kazimierza. Aleksander Jagiellończyk pokochał go i obchodził się z nim jak z bratem. W r. 1499 zrobił go marszałkiem swego dworu, a gdy już jako król 1501 r. pojechał na koronacyę do Krakowa, towarzyszył mu G., jako poseł od Litwy. Bogactwo i umysł obrotny zjednywały mu licznych stronników, zwłaszcza wśród bo-jarszczyzny ruskiej. Litwini natomiast obawiali się, aby po śmierci bezdzietnego Aleksandra nie sięgnął po mitrę wielkoksiążęcą i nie zapewnił w państwie przewagi żywiołowi ruskiemu. Stąd niesnaski z panami litewskimi, zwłaszcza z Z a-brzezińskim, na którym G. szukał odwetu. Gdy zręcznie przeciw możnowładzcom litewskim gniew króla rozpalał, schronili się prześladowani do Korony i temu tylko, oraz wstawiennictwu kanclerza Łaskiego i biskupa Tabora na sejmie w Radomiu zawdzięczali, że król wrogówT swego ulubieńca nie kazał wytracić. Wkrótce po powrocie do Wilna król ciężko zachorzał. Były poszlaki, iż kniaź Michał wraz z doktorem Balińskim nastawa! na zgubę Aleksandra. Podejrzenia wzmagały się skutkiem tego, że G. ułatwił ucieczkę Balińskiemu, uwięzionemu z rozkazu kanclerza Łaskiego. Król w Lidzie spisywał testament (24 lipca 1506 r.), a G. był przy jego boku, kiedy nagle ukazały się na Litwie hufce tatarskie. Wysłano przeciw nim wojska litewskie ze Stanisławem Kiszką, hetmanem i G-im na czele. Kiszka chory, urząd kniaziowi przekazał, i ten rozgromił Tatarów pod Kłeckiem. Tymczasem umarł Aleksander w Wilnie; panowie nie chcieli prowadzić ciała do Krakowa z obawy, aby G. po świeżem zwycięstwie nie zechciał podczas ich nieobecności opanować Wilna przy pomocy Rusi. Nadciąguął królewicz Zygmunt; powitał go G., tłumacząc się z zarzutów i zapierając buntowniczych zamiarów. Jednakże po koronacyi przemogły wpływy wrogów G-ego. Za sprawą Zabrzezińskiego król zabronił kniaziowi wstępu na pokoje. G. oskarżył Zabrzezińskiego o potwarz. Zygmunt naznaczył wprawdzie termin sprawy, lecz zwlekał, chcąc, aby strony się pogodziły. Uproszone przez kniazia osobiście pośrednictwo Władysława Węgierskiego do niczego nie doprowadziło (1507). Natenczas rozgniewany G. z braćmi Iwanem i Wasilem odjechał do swej majętności Tur owa i, zebrawszy sługi oraz przyjaciół, królowi czas sądu sam naznaczył. Korzystając ze sposobności, wielki kniaź moskiewski, Was il Iwanowi cz, ofiarował G-kim pomoc swoją i łaskę. Król przez Jana Koste wieża starał się kniazia do siebie nawrócić, lecz G. mu nie dowierzał. Jak hospodar udzielny, zawarł z Wasilem Iwanowi-czem i Bohdanem mołdawskim formalny sojusz,

M e d y ń.

R. 1508, gdy Zygmunt w styczniu wracał do Krakowa, G. jawnie podniósł sztandar buntu. Z bratem Wasilem obiegł Mińsk, zamordowawszy uprzednio w Grodnie Zabrzezińskiego; stąd po nieudanem oblężeniu pociągnął pod Kłeck. Tu bracia się rozeszli: Wasil wyruszył w Kijowskie buntować Ruś, Michał uderzył na Słuck, w którym zamknęła się księżna Anastazy a, pani bogata i można, a dla bezżennego jeszcze G-ego pożądana małżonka. I tu jednak zamiary nie dopisały. Spustoszywszy słuckie włości, wrócił na Turów, gdzie kazał bojarom składać sobie przysięgę i zajął Mozyr. Gdy nadciągnęły posiłki od wielkiego kniazia Wasila, ruszył G. pod inne zamki litewskie, a z posłami Moskwy, Wołochów i liana krymskiego pozawierał nowe traktaty przeciw Litwie. Wojewodowie moskiewscy wspólnie z G-iin jeszcze raz obiegli Mińsk, rozpuszczając zagony aż pod Wilno. Z drugiej strony Wasil Iwanowicz pchnął pod Orszę 60 000 jezdnych pod wodzą Jako ba Zacha rjewicza i sławnego kniazia Daniela Szczeni. Tymczasem król Zygmunt, który naprzód już posłał był Mikołaja Firleja z rycerstwem koronnem, stanął w Brześciu, a zebrawszy pospolite ruszenie Litwy i Rusi, G-kiego z pod Mińska odrzucił. Ten podążył pod Orszę, gdzie połączył się ze Szczenią. Ciężka była chwila dla Litwy, bo straszną siłę miała przed sobą, a jeszcze groził najazd Tatarów. Wszakże, skoro król nadciągnął, cofnął się G. i jego sprzymierzeńcy z pod Orszy za Dniepr. Wojska królewskie stanęły obozem naprzeciw (lipiec 1508 r.). Nie chcąc wydać walnej bitwy, kiedy wojsko litewskie przekroczyło rzekę, wbrew woli G-ego ustąpili sprzymierzeńcy z placu boju. Kniaź Michał pojechał do Moskwy; wielki książę przyjął go łaskawie, obiecując pomoc, a nawet dając hufce, ale nagle nastąpił pokój, zawarty wT Moskwie imieniem Zygmunta przez Iwana Sapiehę (1508 r.). G. niespodzianie znaleźli się w położeniu wygnańców: utracili posiadłości litewskie i musieli odtąd w Moskwie mieszkać na łasce Wasila Iwanowicza. Kniaź Michał otrzymał od wielkiego księcia Jarosławiec i Borowsk, bracia jego Król Zygmunt kilkakrotnie prosił, aby mu G-kicli wydano, popierając prośbę obietnicą przebaczenia. Wasil jednak odmawiał, ponieważ G. przeszli do niego podczas wojny, a tern samem stali się jego poddanymi. W r. 1512 znów wybuchła wojna: Wasil chciał na własną rękę wykonać plany G-kiego. Ten zaś wiernie mu dopomagał; posłał Niemca Schleinitz a na Szląsk, do Czech i Niemiec, ażeby tam najął lands-knechtów i sprowadził ich do Moskwy przez Inflanty. Wielki książę kilkakrotnie wysyłał wojska pod Smoleńsk. Towarzyszył im zawsze G-ki, który miał obiecane, że w razie zdobycia tego miasta zostanie księciem Smoleńskim. Znalazłszy w mieście zdrajców, dopiął celu, 30

lipca 1514. Straszne tein wzbudził oburzenie w Litwie, a u Moskwy nie zyskał nic: Wasil Iwanowicz nietylko nie dał mu Smoleńska, lecz jeszcze drwił z jego pychy. Za pośrednictwem więc Władysława Węgierskiego nawiązał rokowania z królem Zygmuntem. Stał wtedy pod Orszą; Litwa miała się zbliżyć do rzeki Dniepru, a on ręczył za zwycięstwo. Ale wieść o jego zamiarach dotarła do Wasila. G-ki ratował się ucieczką, lecz jeden z jego sług go zdradził i schwytanego stawiono przed wielkim księciem. Kniaź nie zapierał się: znaleziono przy nim listy Zygmunta; wyrzucał Wasilowi, że nie dotrzymał swych obietnic. Okuto go w kajdany i przewieziono do stolicy. W r. 1517 Herberstein, poseł cesarza Maksymiliana I, pośredniczący w rokowaniach o pokój między Polską a Moskwą, w imieniu swego pana prosił Wasila o uwolnienie G-ego, który miał wyjechać natychmiast do Hiszpanii i tam służyć przy boku don Carlosa. Wasil odmówił, napomykając, że kniaź dawno byłby stracony, gdyby nie był okazał chęci wrócić do wiary ojców swoich—obrządku greckiego. Długo jeszcze przebywał G-i w więzieniu. Roku 1526 ożenił się Wasil Iwanowicz z synowicą jego, Heleną. Ta nareszcie po roku wyżebrała swemu stryjowi wolność, przyczem kilku bojarów zobowiązało się złożyć 5 000 rs. w razie, gdyby kniaź uciekł. Stopniowo G-ki powraca do łask: w r. 1530 dowodził konnicą pod Kazaniem. W roku 1533 wielki książę na łożu śmierci przywołał go do siebie, polecił bojarom nie krzywdzić kniazia Michała, temu zaś „krew swoją przelać za osieroconą żonę Helenę i syna, Iwana Wasilewicza”. Po śmierci Wasila rządy objęła Helena a przy niej „duma” bojarska. W dumie z woli Wasila głównym sprawcą był G-ki, lecz wpływowym jego przeciwnikiem drugi bojar, kniaź Iwan Fiodorowicz Owczyna Tele-pniew Oboleński, koniuszy i ulubieniec Heleny. G ki śmiało potępiał stosunek Heleny z Oboleńskim. Skutkiem tego oskarżono go, że chce opanować rządy, i ponownie wtrącono do więzienia, gdzie już zmarł, 15 września 1534 r., podobno zamorzony głodem. — 5) Kniaź Wasil Lwowicz, brat Michała, w r. 1508 poddał mu wiele zamków, nad któreini był przełożony. Przeniósł się do Moskwy tegoż roku i tam do w spółki z Iwanem otrzymał Medyń. Miał przydomek „Ciemny”. Synowie jego: 6) i 7) Jerzy i Michał Wasilewicze po upadku Szujskich w r. 1543, do którego też głównie się przyczynili, sprawowali rządy na czele dumy (obacz Iwan IV) i wzbudzili ku sobie nienawiść ludu i bojarów. Gdy w r. 1547 Moskwę trzykrotnie nawiedziły straszne pożary (12 i 20 kwietnia, oraz 24 czerwca), przesądny lud, pobudzony przez bojarow, oskarżył ich, że to oni wraz z matką swoją, Anną, mieli sprowadzić to nieszczęście na miasto czarami: matka ich, jako-

W. Clirz.

21

D.

by, moczyła w wodzie serca wyjęte z trupów i tą wodą skrapiala domy. Jerzy w chwili, gdy nad tein rozprawiano, znajdował się na rynku. Widząc wściekłość ludu, schronił się do Uspieńskiej katedry; wyciągnięto go stamtąd i zamordowano. Majętność G-kich złupiono (24 czerwca). Na drugi dzień tłum udał się do wsi Worobjewo, gdzie podówczas znajdował się Iwan IV, i żądał wydania mu kniazia Michała, oraz księżny Anny. Lud rozpędzono strzałami, lecz przerażouy Michał w r. 1548 chciał uciec na Litwę. Schwytano go i zawrócono z drogi, wszakże Twan IV ucieczkę mu przebaczył. W r. 1557, będąc namiestnikiem w Nowogrodzie, Michał rabował Inflanty; powodowany chciwością, nie oszczędzał i ziemi Pskowskiej. Car Iwan kazał odebrać mu wszystko, co zabrał podczas wyprawy.—8) Księżna Helena, córka Wasila, od r. 1526 żona Wasila Iwanowicza, wielkiego księcia moskiewskiego, matka Iwana Groźnego (ob. Helena, Iwan IV). — „Poł-noje sobranie russkich Letopisiej” (t. II, str. 365; III str. 199; IV str. 281; VI str. 247, 270; VII, 230 i VIII); „ Archangielskaja Letopiś” (str. 179, 184); Herberstein „Rerum Moscov. eommentatio”; Stryjkowski (t. II, str. 343, wyd. 1846 r.); „Acta Tomiciana” (appendix I, 21); „Sobranie gosudarstwiennych gra mot” (I, 155); Działyński „Zbiór praw lit.” (II, 81); Bartoszewicz „Encykl. Powszech.” (X, 19); Karamzin „Istorja” (t. VII i VIII).

Glińsk, miasto nadetatowe w gub. Połtaw-skiej, w pow. Romieńskim, nad rzeką Sułą, ma około 4 000 mieszkańców, dwie cerkwie, synagogę, szkołę, szpital ziemski, 11 zakładów przemysłowych, 9 wiatraków, 5 dorocznych jarmarków. Oddawna pewna część ludności oddaje się służbie na statkach czarnomorskich, używanych do żeglugi nadbrzeżnej. G. w kronikach wspomniany jest raz pierwszy w r. 1320; potem dostał go w darze książę tatarski, Leks, czyli Leksad, protoplasta książąt Glińskich. W w. XVII należał do Wiszniowiecczyzny. Od r. 1672 był miasteczkiem setniczem pułku Łubieńskiego. Około r. 1870 w zawalonych piwnicach zamkowych znaleziono czterdziesto-wia-drową beczkę bronzową; w pobliżu miasta wykopano dwa skarby, składające się z groszy czeskich i pewną ilość monet rzymskich z czasów Antoninów. W części miasta północuej oddawna kopią glinę garncarską, na uroczysku Miedianiczka—grubą ochrę. G. słynie z hodowli wybornego gatunku śliwek węgierskich, które, suszone, rozchodzą się w handlu pod nazwą glińsk ich.

Glińska Teofila, córka pułkownika b. wojsk polskich, prawdopodobnie z tegoż rodu, co Antoni Józef Gliński (ob.), autor „Bajarza polskiego”, gdyż w r. 1785 ogłosiła w „Magazynie Warszawskim” (T. I) poemat opisowy p. t. „Szczor-se” (majątek Chreptowiczów), gdzie się tamten

Enoykl. Powse. Iluitr. Zoie. 185. T. XXY.

wychował i zebrał wydane przez siebie baśnie. Oprócz tego przetłumaczyła z Marmontela „Hymn Peruwianów”, oraz z Kotzebuego dramat „Hrabia Beniowski” (Warszawa 1807).

Gliński v. Hliński. Herb polski. Na tarczy w polu czerwonem przez górną belkę znaku, przypominającego russką literę 14, krzyż na dół ramionami zwieszony, z końcem górnym w kotwicę rozdartym. Nad hełmem w koronie trzy pióra strusie. Herbem tym pieczętuje się knia-

ziowska rodzina Glińskich v. Hlińskich, tatarskiego pochodzenia. Według błędnego podania syn liana Ma-maja, Mansur-Kij at, po bitwie na Kulikowem Polu osiadł w Siewier-szezyźnie; potomkowie jego w trzeciem pokoleniu, chrzest przyjąwszy, jednocześnie i nazwisko Glińskich przybrali, w

XV    stuleciu. Jedna ich linia , Daszkowicz - Glińscy» wyemigrowała w

XVI    wieku do W. Ks. Moskiewskiego, gdzie

Fig. 47. Gliński (herb), wygasła w XVII w. Inne linie w XVII w. zarzuciły tytuł książęcy; te wylegitymowały się w Kr. Polskiem i guberniach zachodnich jako szlachta Glińscy w 1839 — 1844 r., a Glińscy-Lichodzie-jewscy w 1816 r.—Źródła: Kromer, Bielski, Niesiecki, Kosiński II, 133; Kuropatnicki, Borkowski, Polaczek, Wolff „Kniaziowie litewsko-ruscy” ob. Glińscy.

Gliński Benedykt, herbu Korczak, władyka łucki, unicki, przeciwnik ugody hadziackiej; w tym celu pisany list z Żyrowic przez biskupów ruskich do Rzymu 1659 podpisał. Jako biskup włodzimierski (od 1667) miał spory z metropolitą Kolendą, o pensyę, do której się Mokosiej Bakowiecki zobowiązał. W r. 1675 wraz z innymi zrzekł się praw do wyboru generała bazylianów, (f 1667).

Gliński Antoni Józef, pisarz polski (* 1817 w Szczorsach—f 1866 r. w Wilnie). Nauki początkowe pobierał w szkole ludowej w Szczorsach, założonej przez Adama hr. Chreptowicza, znakomitego obywatela litewskiego, opiekuna i prawdziwego dobroczyńcy ludu, nad jego oświatą i dobrobytem czuwającego troskliwie. Na jego też - to dworze, słynnym z bogatej biblioteki, nabył G. wyższego wykształcenia i osiadłszy następnie w Wilnie, był przez wiele lat redaktorem „Wiadomości gubernialnych Wileńskich”, a od r. 1863 tłómaczem przy redakcyi „Kurye-ra Wileńskiego”. Pisał prozą i wierszem; przekładał „Bajki Kryłowa”, których wyszły dwie

18

części (Wilno 1860 — 1862), oraz wydał zbiór baśni, powieści i gawęd ludowych, p. t. „Bajarz Polski” (Wiluo 1853, cztery tomy w 16-ce po dwieście kilkadziesiąt str., wyd. 2-e w 4 t. w 32-ce tamże 1862; wyd. 3-e 1S99, w 2-ch tom. cztery, t-że). Zawartych w tym zbiorze pieśni, powieści i gawęd, autor w dziecinnych swoich leciech nasłuchał się najwięcej w Szczorsach i Nichnie-wiczacli (w powiecie Nowogrodzkim), gdzie, jak pisze w przedmowie, lud miał w nich szczególniejsze upodobanie i gdzie podczas długich wieczorów jesiennych i zimowych ulubieni bajarze, jak niegdyś ininstrele i trubadurowie, chodząc od chaty do chaty, zawsze im radych włościan bawili swojem opowiadaniem. Bez wątpienia też i dzieci w szkółce szczorsowskiej, w której ich po sto bywało, musiały je sobie wzajem opowiadać. Owóż G. w wieku dojrzałym spisał z pamięci to, co słyszał w dzieciństwie, nie tak wszakże, jak słyszał, nie po chłopsku, ale raczej po literacku, i chyba dlatego zbiór ten nazwał bajarzem polskim, że go wydał w poi skirn języku. Większość bowiem przeważna owych baśni, powieści i gawęd, w pojęciu etnograhcz-nem jest pochodzenia nietylko nie polskiego, ale nawet i nie czarnoruskiego: prawdopodobnie dostała się w te strony z dalszych, północno-wschodnich okolic, gdyż na wielu z tych baśni, pomimo odbicia się na nich wpływów miejscowych, pozostały, zarówno w treści jak i w formie, w ogólnym toku opowieści i we zwrotach poszczególnych (przypowiastkach), wyraźne cechy wielkoruskie, które się nie zatarły i w obrobieniu polskiem. Zresztą autor nie starał się o to bynajmniej, owszem, w opracowaniu swojem literackiem baśni ludowych usiłował zachować ton im właściwy, co mu się dość szczęśliwie udało: w wielu z nich utrzymał tu owdzie prozę rymowaną, a niektóre prawie całe nią opowiedział; utrzymał również wierszowane inwokacye, formuły zaklęć czarodziejskich, śpiewki i t. p., nieraz bardzo udatnie je parafrazując, a dosyć zręcznie poprzekładał różne imioniska, jak np.: siwek-złotogrzywek, świnka - perłosypka, kij - samobij, okpiło i biedziło, miecz-sainosiecz, gęśle-samo-graje, kieska-złotodajka i t. p. Klasyfikacyi naukowej do zebranego przez siebie materyału G. nie wprowadził, ani się o krytyczny pogląd nie kusił, choć uznawał jego potrzebę. „Życzeniem jest uczonych (tłómaczy się w przedmowie), iżby przy spisywaniu tych utworów badać ich charakter, pochodzenie, porównywać między sobą, piętna swojskie wykrywać, zastanawiać się nad niemi filozoficznie, nad ich znaczeniem, ich myślą. Nie zrobiliśmy tego, bośmy się nie poczuwali na siłach, bo czuliśmy brak potrzebnych zasobów, chociaż to nadałoby wartość naszemu dziełku w oczach uczonych; my wszakże przy układaniu naszego „Bajarza” mieliśmy na względzie ogół czytelników, a wiadomo, jak wszelkie dążenie naukowe

ogół od książki odstręcza. Nie chciałem więc mozolić się nad tern, w jakim czasie i gdzie się poczęła myśl między naszym ludem krążąca, będąc tego przekonania, o ile z pobieżnego poglądu na wyszłe dotąd zbiory osądzić mogłem, że wszystkie niemal baśni wspólne są wszystkim słowiańskim plemionom, które, mało przyjąwszy od ludów ościennych, unarodowiły je do niepo-znania, a natomiast nierównie więcej im udzieliły, szczególniej , Niemcom, jak świadczą zbiory Grimma, Hellma, Timma i innych”.—Takiem przekonaniem powodowany, G. zbiór swój podzielił tylko na baśni, powieści i gawędy. Podział ten wszakże wraz z charakterystyką niewiele czytelnika nauczyć może, w „Bajarzu” bowiem baśni i gawędy nie są pomieszczone w działach odrębnych, ale pomieszane jedne z drugiemi, a nie mają cech tak wybitnych, po którychby jedne od drugich dały się z łatwością odróżnić. Zresztą, na ogół biorąc, możnaby je ledwie nie wszystkie zaliczyć do tej kategoryi, którą autor określa jako baśnie, a które niezawodnie są pochodzenia egzotycznego; ledwie kilka jest takich między niemi, które bez wahania się można uznać za zrodzone, jeżeli nie na miejscu, to wszakże niewątpliwie w granicach Rzeczypospolitej i to w czasach bardzo niedawnych. Do rzędu takich bez-wątpienia należą: „O mądrym kmiotku i o głupim dyable”, „O dyable wódkorobie i o kmiotku charłaku”, „O dyable i o babie”, „O dziadku ko-ścieluyin i o cudownym starcu”, szczególnie zaś „O Icku Popycku”, „O kmiotku roztropku”. Ostatecznie, taki, jak jest, „Bajarz” G-ego, dla ludoznawcy, folklorysty, w treści swojej przedstawia przedmiot bogaty i ciekawy do studyów porównawczych; dla zwyczajnego czytelnika, a szczególniej dla dziatwy, miłą i zajmującą rozrywkę: toż i nie dziw, że się doczekał już trzeciego wydania,— szkoda tylko, że w niera nie oczysz czono języka z obcych naleciałości.

Gliński Kazimierz (* 1850), liryk, epik, dramatyk i powieściopisarz, urodzony z zamożnej niegdyś rodziny, z książęcym tytułem, w Wa-sylówce, w gub. Kijowskiej; otrzymawszy pierwsze wykształcenie w domu, chodził lat kilka na wykłady w uniwersytecie krakowskim i wtedy (r. 1869) puścił w świat bezimiennie pierwszy swój wiersz „na pamiątkę czci, jaką cały naród polski otoczył zwłoki wielkiego króla i prawodawcy Kazimierza, ostatniego z rodu Piastów.” I o-we czasy studenckie, gdy bez troski o jutro biegł wraz z ukochanym przyjacielem na szczyty tatrzańskie i napawał się wspaniałemi, roz-ległemi lub groźuemi widokami Morskiego Oka, Krywania, Kościeliskiej doliny, wspomina zawsze z największem uniesieniem: Po kilku latach swobodnego, trochę rozrzutnego życia trzeba było wracać w strony rodzinne i pchać przed sobą taczkę powszednieli codziennych kłopotów. Ożeniwszy się, musiał dawać lekcye prywatne w Żytomierzu, ale jego romantyczna wolnomyślność nie pozwoliła mu długo wśród plotkarskich mieszkańców małego miasteczka pozostać; przeniósł się do Warszawy i tu od lat już kilkunastu przebywa, lubiouy powszechnie, pracując piórem na chleb w kierunkach i rodzajach wszelkich: felietonu, wiersza okolicznościowego, powieści, wierszyków i opowiadań dla dzieci... Pisze niezmordowanie, a chociaż nieraz powiedział, że „zgasłe popioły serca już nie tleją iskrą żadną”, umie zachować umysł pogodny i zdobyć się nieraz na utwór prawdziwie piękny. Z usposobienia, z upodobań, nawyknień jest on wychowań-cem romantyzmu naszego, nie walczącym wprawdzie przeciwko prądom nowym, lecz tęsknie spoglądającym na natchnienia lat młodzieńczych, co unosiły „do słońc i za słońca.” Natura to miękka, serdeczna, z uczuciem płomiennem, marzycielska, spragniona przyjaźni, harmonii i wdzięku, a zmuszona łamać się z ciężkiemi przeszkodami codzienuości. Ucieka też chętnie od tej szarzyzny w kraj pamiątek dalszych czy bliższych, ażeby odetchnąć głębiej i szerzej. Lubi przebywać, w wyobraźni przynajmniej, z duchami bohaterskiemi, lubi sceny nadzwyczajne, powikłania tragiczne. Stąd skłonność jego do dramatu, od którego działalność swą literacką na większą skalę zaczął i w którym też najlepiej, jak dotychczas, się odznaczył. Pierwszym jego utworem dramatycznym byli „Obłąkani” (Warsz. 1882), wydrukowani z haniebnemi o-myłkami. Okropności tu wiele, węzeł nie jeden, lecz parę; tragiczne sytuacye są, ale niema ich ześrodkowania, niema prawdziwej walki tragicznej; naczelny charakter, dalekie echobaj-ronizmu, jest igraszką wypadków, nie' zaś istotą, któraby przeciwdziałać umiała. Nastrój o-gólny, sposób wywoływania efektów, styl przypominają Słowackiego. Wszystko, co jest bezpośrednim wypływem bogatej wyobraźni i namiętnego uczucia: marzenie o miłości czy o sławie, objawy serdecznych, tkliwych, gniewnych czy ambitnych uniesień, wzloty i rojenia fantastyczne, najlepiej, najświetniej jest tu wyrażone. I w dalszych dramatach te same widzimy cechy, lecz widać w nich postęp pod względem budowy i pewne staranie o zbliżenie się do rzeczywistości powszedniej. W „Aunie Firlejównie” (1885) pierwiastkiem kojenia, obrobionym najpiękniej, z największą swobodą i świeżością, jest miłość bohaterska do tajemniczego trochę więźuia, Mścisława Bogoryi, który, dostawszy się podczas wojny w ręce wojewody, trawi dni smutne w podziemiach zamku Odrzykońskiego i tęsknemi pieśniami zwraca na siebie uwagę wojewodzianki. Wogóle wrażenie, jakie wywiera ten dramat, jest raczej epiczno-liryczne niż dramatyczne, do czego dopomaga i skoczny ośmiozgłoskowy wiersz, przejęty z „Zemsty“ Fredrowskiej, a z wielką swobodą, potoczysto-ścią i dźwięcznością przez G-ego użyty. „Alman-zor” (1889) stoi od „Anny” znacznie wyżej. Motywy działania osób są jasne i łatwo zrozumiałe; ambicya, żądza zemsty, pragnienie władzy, te uczucia ogólno-ludzkie, w każdym wieku i w każdym kraju napotykane, zdolne są wszędzie wywołać interes dla sztuki, która ich grę przedstawia. Umiejętne wycieniowanie charakterów i przeprowadzenie ich konsekwentne przez całość akcyi podnosi ten interes i potęguje go dobrem wykonaniem. Niebrak tu i wad, a najgłówniejszą jest ta, że śmierć bohatera tytułowego nie może wywołać grozy tragicznej, bo z nim nie schodzi do grobu żadna ogólniejsza, większą liczbę serc do żywszego bicia pobudzająca dążność. Najświeższy dramat G-ego p. t. „Król Bolesław Śmiały” (Kraków 1896) obok wielkich piękności szczegółowych ma wiele braków w układzie i w przeprowadzeniu charakterów, tak, że za postęp w stosuuku do „Alman-zora” uważanym być nie może. G. napisał także kilka uciesznycli krotochwil, grywanych w teatrze, lecz nie drukowanych. Rozstrój swój wewnętrzny G. odmalował w urywku dramatycznym p. t. „Z walk życia” (Warszawa

1891). Żona poety Janusza, jako strażniczka potrzeb codziennych, przypomina mu o potrzebie lekarstwa dla chorego dziecka i pobudza go do śpiesznego ukończenia utworu, co ma dać na nie pieniądze. Poeta, rozstrojony, śpieszy z robotą, ale ciągle go od niej odrywa myśl, że robota to licha, daleka od tych marzonych od dawna wcieleń, które mu radość wewnętrzną i cześć u ludzi zjednać miały. Wobec rozognionej wyobraźni staje Widmo Poezyi i, wypowiedziawszy prześliczną charakterystykę swego znaczenia w życiu, żegna go z boleścią, bo już mu przestało być „silnych duchów wiarą” i „szczęścia promieniem”; znika tedy „przy szumie wichru” wśród „gromów i błyskawic”. Dziecko poety umarło, a on zostaje w osłupieniu, nie wiedząc co począć... I sam G. niezawsze ma możność szerszego rozwinięcia skrzydeł i pobu-jania we właściwym sobie żywiole. Z większych poematów jego, ukochanych przezeń, znamy dotąd same urywki. „Królewska pieśń” ma nam odmalować pierwotne dzieje kraju naszego, ale z niej początkowe tylko ustępy, dość obszerne zresztą, wydrukowało „Ateneum” (1891, t. III). Pochop do niej dał niewątpliwie „Król Duch” Słowackiego. G. zatrzymał formę opowiadania oktawami, któremi włada przepięknie, ale odrzucił nastrój mistyczny, po ziemsku rzeczy traktując. Zasłuchani w melodyę wiersza, płynącego potoczyście, dajemy się porwać poecie i mało zważamy na niewielką rolę, jaką w opowiadaniu gra poczucie rzeczywistości; przyjmujemy go jak baśń piękną, bez szczegółowego rozbioru, w uznaniu czarownego wątku. Drugi większy poemat p. t. „Z nocy bezsennych” znany jest również z ułamków tylko, drukowanych przeważnie w „Ateneum” (r. 1893). Jak z nich wnosić można, ma to być utwór składający się

P. Chm.

z licznych, oderwanych ustępów, autobiograficzną jedynie nicią połączonych z sobą. Różnorodność uczuć w miarę doznawanych wrażeń jest naturalną właściwością takiego poematu; obrazki jednak przeniknięte rzewnością lepiej się w nich przedstawiają, aniżeli te, w których nastrój satyryczny lub wesoły miał być oddany. Z poezyj lirycznych, których G. u-tworzył i tworzy mnóstwo, drobna tylko cząstka zebrała się razem w formie książkowej. Naprzód ukazał się poemacik opisowo-liryczny p. t. „Wspomnienie Tatrów, z marzeń o szarej godzinie” (Warszawa 1891). Tutaj uwielbienie dla górskiej przyrody, zresztą dość ogólnikowe, spojone jest najściślej z tą przyjemnością, jakiej G. doznawał, dzieląc się wrażeniami i uczuciami z towarzyszem wycieczki. Zbiór „Poezyj” (Warszawa 1893), nie najszczęśliwiej został ułożouy. Na czoło wysunięte drobne wierszyki okolicznościowe, bajki, fraszki i ballady, a dopiero potem „Wiośnianki”, zawierające maleńką wiązankę wspomnień miłosnych z doby widać młodzieńczej, w końcu zaś piosnki, sonety, powieści i fragmenty, a pomiędzy niemi ładne całostki: „Gęsiarz”, „Czy znasz?” „Nie tak, nie tam”, „Z prawd życia”, „Wspo-milienie”. Smutna nuta, myśli zabarwione melancholijnie, marzenia i rojenia są to motywy, które G. najlepiej umie wyrazić. Dodać potrzeba, dla odróżnienia G-ego od rzeszy spół-czesnych melaucholików poetyckich, że w smutku jego nie ma pozy, ani doktryny żadnej: śpiewa smutno, bo to zasadniczy nastrój jego duszy; ale w tym smutnym śpiewie niema ani pessymizmu, ani drapowania się w Byronowski czy Mussetowski płaszczyk. Poeta wierzy w dobre strony ludzkości, chociaż zeszpecone czasowo różnemi uawianemi z zewnątrz piętnami; wierzy również w możność skutecznego oddziaływania na bliźnich za pośrednictwem słowa, więc wierzy także w społeczną doniosłość poe-zyi.—Jako powieściopisarz G. nie może zająć wybitnego stanowiska już z natury swego talentu. G. nie jest bystrym obserwatorem w zakresie stosunków realnych i nie posiada plastyki wyobraźni w wyższym stopniu; fantazya jego jest raczej rozwiewną, kolorystyczną, pierwiastkami uczuciowemi nabrzmiałą; wreszcie pisze pośpiesznie, bez obmyślenia dokładnego planu całości, dosnuwając z dnia na dzień wątek rozpoczęty. Stąd powieści jego nie celują ani obrobieniem charakterów (zazwyczaj udają mu się tylko tak zwane „oryginały”), ani budową artystycznie przeprowadzoną, ani trafnością przedstawianych rysów obyczajowo-towarzyskich. Tylko tam, gdzie treść pozwala mu popuścić cugle fantazyi i uczucia, gdzie może czarem poe-zyi oddziałać, znajdujemy ustępy piękne i zajmujące. Od pierwszej swej powieści, mającej malować drastyczne stosunki życia szlachty ukraińskiej, p. t. „Czarodziejka” (1883 w „Ate-

neum”, potem osobno) robił naturalnie G. postępy, ale do względnej nawet doskonałości nie doszedł w żadnej. Zazwyczaj ma w pomyśle jedną tylko jakąś scenę, co uderzyła jego wyobraźnię, i dla tej sceny dosnuwa cały szereg innych. Powieści w porządku chronologicznym: „Psia budka” (1884), „Kwiaty bez woni” (1894), „Budo-wnicy szczęścia” (1894), „Tarantula” (1896), „Klęska” (1897). „Krzywda” (1900). Drobniejsze opowiadania, obrazki i nowelle zebrane zostały dotychczas w dwu książkach: „Z zakutego grodu” (1891), „Splątane nici” (1893). G. jest także autorem kilku utworów dla dzieci i młodzieży, głównie wierszem pisanych. Stałe fel-jetony pisuje od sześciu lat w „Bluszczu”; a poe-zye pomieszcza we wszystkich prawie czasopismach. Pisze językiem czystym wogóle, ale o staranność stylu w prozie nie dba.

Gliński Henryk, publicysta i powieściopi-sarz (* 1858 r. w Warszawie), ukończył gimna-zyum realne tamże, następnie słuchał wykładów w instytucie technologicznym w Petersburgu, w Akademii leśnictwa w Moskwie i na wydziale przyrodniczym w uniwersytecie petersburskim. Od 1879 do 1886 prowadził własną księgarnię w Petersburgu i w tym czasie wydawał kalendarz „Gwiazda”. Napisał: powieść „Tylko doktor” (1881); obrazek sceniczny „Uczeni delegowani” (1884); „Studya Tołstoja” (w „Świecie” 1888); „Modele geometrycznych brył i kryształów” (1880); opracował według Verne’a „Podróż w 80-ciu dniach” (1880); przetłómaczył na język rossyjski: Kraszewskiego „Starą baśń” (1881, z illustra-cyami Andriollego); H. Sienkiewicza „Z pamiętnika poznańskiego nauczyciela” (1880); „Stary sługa” (1881); „Latarnik”; ogłosił w „Gwieździe” treść nieznanych dotąd listów Mickiewicza do A. Serbinowicza, ówczesnego (1828—1829) cenzora (1882). Następnie: „Listy do narzeczonego, pamiętniki panny na wydaniu” (Petersburg 1893); „Mamusia, studya niedyskretne” (Kraków 1897).— („Encykl. powszechna z illustracyami” S. Orgelbranda).

Grlińsko z Czeremożnią, Berdygami, Zawadą, Żary skami i Szarpanką, wieś w pow. Żółkiewskim, o 5.5 kil. na zachód od Żółkwi oddalona, nad Derewenką i Bzynką; 3000 m-ców. Wieś ta posiada kopalnię brunatnego węgla kamiennego. Również znajduje się tutaj fabryka naczyń fajansowych; fabryka ta produkuje także fajki, stambułkaini zwane, i inne gliniane naczynia; wszystkie te produkta wywożą i sprzedają we Lwowie, na całem galicyjskiem Podolu, w Bukowinie i Mołdo-Wołoszczyźnie. Naczynia fajansowe z fabryki w Glińsku zostały podczas wystawy publicznej w Wiedniu 1835 roku zakupione do użytku dworu cesarskiego.

Glińsky Juliusz, malarz na szkle, rodem z Gdańska, gdzie też początkowo uczył się u prof. Schultzego; następnie udał się do Petersburga i tam dalej kształcił się w akademii pod

CH,

glioksal

W. Br.

Dr J. P.

Glissando (włos.), wyr. muz., znaczy: „ślizgając”, odnosi się do efektu wirtuozowskiego, jaki wywołuje przeciąganie szybkie palcem (od strony paznogcia) po klawiaturze fortepianu, w pasażach i gamach dyatonicznych. Efekt to wartości bardzo wątpliwej, mało też znajduje zastosowania w dzisiejszej muzyce fortepianowej.

kierunkiem Briułowa, zarabiając na utrzymanie litografią; następnie udał się do Berlina i w r. 1843 dostał się do królewskiego zakładu malowania na szkle, gdzie wkrótce talent jego uznano. Z pomiędzy wielu jego utworów wymieniają 2 okna do kościoła Panny Maryi w Stral-sundzie, 83 stopy wysokie a 17 stóp szerokie. („Enc. Ungra”).

Glioksalina czyli i m i d o - a z o 1:

CH — N

CH — NH /

izomer pyrazolu; tworzy się (Liubawin) przy działaniu wodnego ammoniaku na glioksal, według równania następującego : 2CaHaOa+2NH₃ = 2HaO + HCOOH -f C₃H₄Na.

kw. mrówczany glioksalina

Debus w 1858 r., utleniając wyskok etylowy kwasem azotnym, otrzymał G-ę (jako produkt główny) obok glukozyny i kwasu mrówczanego. G. tworzy grube pryzmy, błyszczące perłowo, o silnie alkalicznym odczynie; w cieple wydzielają woń, przypominającą ryby; łatwo-rozpuszczalne w wodzie i eterze. Roztwór alkaliczny G-y fosforyzuje na powietrzu.

Glioma, ob. Glejak.

Gliosarkoma, ob. Glejak i Mię sak.

Gliptograf. Nazwa ta oznacza albo grawera, wycinającego na kamieniach drogich albo też wo-góle osobę zajmującą się gliptografią.

Gliptografia oznacza naukę, zajmującą się gliptyką (ob). Jest mniej więcej synonimem g 1 i p t o 1 o g i i. Obadwa terminy używane bywają zarówno dla oznaczenia prac w tej dziedzinie.

Gliptoteka (z greek.), zbiór rytowanych kamieni.

Gllptyka (od 7Xó<pco—rzeźbić, ryć) oznacza wogóle rzeźbę; w ściślejszem, dziś używanem znaczeniu, sztukę wycinauia lub rzeźbienia na drogich kamieniach, bądź wklęsło (gemma), bądź wypukło (kamea). O sposobach obrabiania kamieni, o celniejszych utworach G-i i artystach, którzy jej się poświęcali, ob. Gemma.—W naszych czasach G. niewielu liczy zwolenników, mało też artystów jej się oddaje. Z nowszych utworów G-i zasługuje na uwagę chyba tylko kamea, wyobrażająca Apoteozę Napoleona I, według plafonu, malowanego w r. 1854 w dawnym ratuszu paryskim. Jest to Sardoniks na 24 centym, długi, 22 szeroki i gruby; waży około 5 kilogramów, zatem jedna z największych kamei, jakie istnieją. Wykonał ją z wielkim talentem Adolf David.—Literatura G-i, ob. Gemma; tu dodamy jeszcze: Chabouillet „Catalogue général et raisonné des camées et pierres gravées de la Bibliothèque nationale”;

J. F. Leturcq „Notice sur Jacques Guay” (Paryż 1873); Chabouillet „La camée représentant l’Apothéose de Napoléon I”; E. Babelon „Le cabinet des Antiques à la Bibliothèque nationale” (Paryż 1889).

Grlirius Maciej, lekarz żyjący w drugiej połowie wieku XVI, humanista i biegły znawca języka greckiego: należał do krzewicieli socynia-nizmu w Polsce; po opuszczeniu kraju był na Siedmiogrodzie rektorem gimnazyum socyniań-skiego w Kołozwarze. — Porów. S. Koś miński ego „Słów. lek. pols.” str. 143.

A. Pol.

Glisson Franciszek (* w r. 1597—f w 1678), lekarz i filozof. Przez czas pewien był profesorem w Cambridge, następnie zajmował się wykonawstwem lekarskiein w Londynie. Jako anatom, fizyolog i lekarz należy do najzasłużeń-szych bojowników nauki w pierwszej połowie wieku XVII. Największą zasługą jego jest staranne opracowanie anatomii wątroby i przewodu pokarmowego; opisał je w dziełach: „Anatomia hepatis” (Londyn, 1654 i kilka wyd. późn.) i „De ventriculo et intestinis etc.” (tamże 1677 i Amsterdam w tymże roku); w pierwszem z nich spotykamy się poraź pierwszy z poglądami jego na t. zw. pobudzenie (irritatio) i pobudliwość (irritabilités) ustroju, po 80-kilku latach przez A. von Hallera (ob.) na nowo lepiej i z nauką zgodniej przedstawionemu Zdanie swe o sprawie tej obszerniej wyłożył w pracy: „De Naturae substantia energetica” (Londyn 1672). Są to nie tyle poglądy oparte na badaniu ścisłem i trzeźwem rzeczywistości, ile raczej mrzonki filozoficzne, pozorami prawdy łudzące i pomnażające szereg, i tak już licznych, dowodów tej prawdy, że oderwane rozumowania filozoficzne fizyologii, nie korzyść, lecz tylko szkodę przynosić mogą. Nie miejsce tu wdawać się w rozbiór poglądać G-a; kto ciekaw, naczytać się może o nich w K. Sprengla „Versuch einer pragmat. Gesch. der Arzneykunde” (wyd. III, T. IV, str. 35—40), oraz w G. H. Meyera „Glisson’s Irritabilitäts- und Sensibilitätslehre” (w Haesera „Archiv für die gesammte Medi-cin” V, str. 1 i nast.) i C. Müll er a „Francisci Glissonii theoremata de perceptione, appetitu et motu” (Berlin 1846). Najznamienitszą zasługą, czysto lekarską, G-a jest napisanie książki „De rachitide seu morbo puerili qui vulgo rickets dicitur” (Londyn 1660 i częściej), w której, jako jeden z pierwszych, ogłosi! opis wyborny krzywicy (ob.), czyli t. zw. choroby angiel-

325, 329, 410, 469 i 575).

do wątroby (ob.)

mogwałtu.

Glistnik albo Glistę w nik, czyli Jaskółcze ziele,— ob. Chelidonium.

K. K-ć.

Fig. 48.

Gliszczyński (herb).

D.

H. K.

skiej, przedtem mało znanej.—Porów. Dzieło Sprengla wyżej wymienione, str. 70, 170, 201 i 510, oraz H. Haesera „Lehrbuch d. Gesch. d. Medicin” (Wyd. III, T. II, str. 288, 310,323,

Dr J. P.

GÜSSOna torebka (Capsula Glissonii), tak nazwano na cześć anatoma angielskiego Glisson a (ob.), który ją pierwszy opisał, tkankę łączną, otaczającą wiązkę naczyń i nerwów, dążących

Dr j. p.

Glista, ob. Dżdżownica.

Glistnica — oxyuris vermicularis—jest to robak z gromady nicieni (Nematoda), wiodący życie pasorzytnicze w jelicie grubem człowieka, szczególniej u dzieci. Samica tego robaka różni się od samca nietylko wielkością (samica ma 8—12 mm., samiec zaś 3—4 mm.), lecz i kształtem. Tylny koniec samca, czyli ogon, jest spiralnie zwinięty; przeciwnie, całe ciało samicy jest zupełnie proste i do tego stopnia na tylnym końcu zaostrzone, że kraniec ogona tylko pod mikroskopem może być widziany. Samce znacznie rzadziej od samic spotykane. Infekcya odbywa się w ten sposób, że jajka G-y wychodzące nazewuątrz z jelita, wraz z kałem, dostają się przypadkowo do ust tego samego lub innego człowieka, a stąd do żołądka, gdzie pod wpływem soku żołądkowego skorupka jajowa się rozpuszcza, a wylęgające się robaki wędrują do jelita. Tutaj rozmnażają się do tego stopnia, że ekskrementa literalnie są niemi pokryte. Oprócz dolegliwego swędzenia, jakie G. sprawia w okolicy kiszki odchodowej, robak ten niebezpiecznym jest wskutek tego, że opuszcza nieraz jelito i przechodzi albo w górę — do kiszki, albo w dół, do zewnętrznych organów płciowych. Powstające w tyra ostatnim wypadku swędzenie doprowadza nieraz chorych do sa-

K. K-ó.

Glistowate mięśnie (łac. Musculi lumbricales), ob. Ręka i Stopa.

Glisty — Ascaridae — są to robaki okrągłe (Nemathelminthes), z gromady nicieni (Nematoda), pasorzyty w cienkiej kiszce człowieka i innych ssaków. Robaki te są po większej części znacznej wielkości (nieraz do 40 cm. długości); na przednim końcu posiadają trzy dobrze rozwinięte wargi, uzbrojone drobniutkiemi ząbkami i otaczające otwór gębowy; przedni i szczególniej tylny koniec wałkowatego ich ciała jest mocuo zwężony i zaostrzony. Samice zwykle znacznie większe od samców; płodność G-t jest niezwykle wielka, gdyż jedna samica w przeciągu roku może wyprodukować 60 milionów jaj. Historya rozwoju G-t i sposób, w jaki człowiek się niemi zaraża—nie są dokładnie znane. Nowsi badacze twierdzą, że pierwsze stadya rozwoju młode te pasorzyty odbywają w jakiemś pośredniem zwierzęciu i dopiero po spożyciu tego ostatniego razem z pokarmem przez człowieka lub innego ssaka, dochodzą do dojrzałego stanu. Takiem zwierzęciem pośredniem, w którym się zaczynają rozwijać glisty ludzkie, ma być, podług Linsto-wa. krocionóg, Julus guttatus. Przypuszczenie to jednak nie wyjaśnia tak pospolitego spotykania glist ludzkich u dzieci. G. ludzka (Ascaris lumbricoides), aczkolwiek nie jest zwykle niebezpieczną, gdyż, odżywiając się śluzem kiszek cienkich, organom trawienia bezpośrednich uszkodzeń nie sprawia, groźną jednak bywa dla gospodarza wtedy, gdy opuszcza zwykłe swe siedlisko (cienką kiszkę) i wędruje bądź do przewodów oddechowych, bądź do wątroby: w pierwszym wypadku może wywołać uduszenie, w drugim wrzody i zaburzenia żółciowe, co także nieraz kończy się śmiercią gospodarza. Zresztą G., jeżeli się znajdują w wielkiej ilości, nawet pozostając w cienkiej kiszce, mogą wywołać poważne zaburzenia w sympatycznym układzie nerwowym, które w pewnych wypadkach przechodzą w epilepsyę. Oprócz G-y ludzkiej dość pospolitemi są A. mystax i A. megalocephala: pierwsza u kota i psa, a druga u konia. Niesłusznie nazwą G-y oznaczają u nas nieraz dżdżownicę (Lumbricus terrestris, ob.).

Gliszczyński, herb polski. W polu błękitnem pod nogą zbrojną (wlewo do góry piętą) podkowa złota, półtora krzyża srebrnego na barku, i krzyż złoty kawalerski między ocelami mająca. Nad hełmem w koronie jastrząb z podkową i krzyżem w prawej łapie, z dzwonkiem u lewej. Odmiana herbu Jastrzębiec (ob.), przysługująca rodzinie Gliszczyńskich od XVII wieku.— Źródła: Niesiecki, Borkowski, Ostrowski; „Herbarz urzędowy Król. Polskiego”.

Gliszczyński Maciej, prawnik polski, żył w połowie XVIII-go wieku; wydał w r. 1754 w Kaliszu Zbiór praw aż do roku 1736, przeważnie z dziedziny sądownictwa, ułożony w porządku alfabetycznym, po łacinie, p. t. „Compendium legum ex Statuto et Constitutionibus Regni Poloniae quae videlicet tantum ad continuum Usum Judicantium et Litigantium requi-runtur. — Porów. Bandtkie „Historya prawa polskiego” (Warszawa 1850, str. 704).

Gliszczyński Antoni, herbu Jastrzębiec, u-rzędnik i poseł (* 1770 r.—f 1835). W młodym wieku, bo mając zaledwie lat 24, w 1794 r. zaczął zawód publiczny, będąc mianowany w tym roku członkiem Kommissyi porządkowej

st. d. c.

pewnić sobie spokojnej starości; zmarł w Kiel-

P. Chm.

Dr J. P.

kich.

województwa Poznańskiego; po upadku kraju osiadł na wsi i dopiero w 1806 r. został powołany na urząd członka Najwyższej Izby wojen-no-administracyjnej. Po utworzeniu księstwa Warszawskiego w 1807 r. mianowany prefektem departamentu Bydgoskiego, był nim do 1813 r.; na tym urzędzie odznaczył się wielką niechęcią do duchowieństwa katolickiego. W 1815 r. po utworzeniu królestwa Polskiego mianowany członkiem Rady Stanu, a w 1818 r. sędzią Najwyższej Instancyi i senatorem - kasztelanem Królestwa. W 1820 r. na sejmie wybrany został do kommissyi wojskowo-administracyjnej, w 1830 r. mianowany członkiem kommissyi umorzenia długu krajowego. W r. 1830 był senatorem-wojewodą. W maju 1831 r. mianowany ministrem spraw wewnętrznych i policyi, pełnił te obowiązki do 8 września t. r. Był kawalerem orderu św. Stanisława. Jest autorem-tłómaczem „Ekonomii politycznej” Schloezera.

Gliszczyński Michał (* 1814— f 1874), nauczyciel i literat; urodził się we wsi Gackach, w Krakowskiem, ukończył gimnazyum w Piotrkowie i t. zw. „kursa dodatkowe” w Warszawie; od r. 1839 był nauczycielem historyi i geografii w Łęczycy, potem w Sandomierzu, wreszcie w Łomży, gdzie wykładał literaturę polską. Służbę rządową opuścił w r. 1847 i oddał się wyłącznie piśmiennictwu, tłómacząc. streszczając, kompilując rozprawy, pomieszczane naprzód w „Bibliotece Warszawskiej”, i dzieła wydawane osobno. Najbardziej zajmowała G-go historya i biografia, lecz zajmował się także filozofią i literaturą piękną. Pierwszą jego książką było: „Znaczenie i wewnętrzne życie Zaporoża, podług Skalkowskiego” (Warszawa 1849); wyszła ona niebawem (1852) w zwiększonem wydaniu przez dołączenie zarysu o „Hetmanach małorossyjskich i kozakach do czasów unii.” W r. 1858 wydrukował popularnie napisane „Życie, nauczanie i śmierć Sokratesa”. W 1859 wydał najgłośniejszą swą pracę, z powodu, iż duchowieństwo katolickie na nią się oburzało, p. t. „Hus i Hu-syci, szkice historyczne podług Palackiego i Sommera.” Od r. 1859 do 1861 wydrukował 10 tomików, zawierających zbiór jego rozpraw pisanych w różnych czasach, p. t. „Rozmaitości naukowe i literackie”. Najważniejsze tu są biografie Jana Majorkiewicza, Antoniego Muczkow-skiego, Filipa Kalimacha, Szandora Poetofiego, Grzegorza VII, Inuocentego III, oraz rozprawki: „Epopeja i filozofia w Indyach”; „Lokk (tak), jego życie, ogólny charakter jego filozofii”; „Systema-ta filozoficzne XVIII wieku”. Z przekładów G-go najważniejsze są: Kalimacha „O królu Władysławie”; Heidensteina „Dzieje Polski od śmierci Zygmunta Augusta do r. 1597, ksiąg XII”; Cousina „Historya filozofii XVIII wieku; Jana Scherra „Historya literatury powszechnej”. Był to pracownik cichy, wytrwały, bez wielkich zdolności, ale pracowity; nie potrafił jednak zacacli w zupełnej nędzy.

Gliszczyński Adam (* w Pomorzanowieach [W. Ks. Poznańskie] d. 19 kwietnia r. 1830), lekarz. Do nauk zawodu swego przykładał się we Wrocławiu i, ukończywszy je w r. 1852, po obronieniu rozprawy „De articulis supernume-rariis”, dyplom doktorski osiągnął, poczem przez trzy lata był assystentem profesora Betschlera (ob.) w klinice położnictwa i chorób niewieścich. Osiadłszy w Warszawie, zajął się wykonawstwem lekarskiem i dość prędko doszedł do wziętości. W r. 1858 został ordynatorem szpitala Dzieciątka Jezus, pod koniec r. 1861 mianowano go adjunktem na katedrze położnictwa oraz chorób niewiastom i dzieciom właściwych; w czerwcu r. 1864 został profesorem nadzwyczajnym. Gdy w r. 1869 Szkoła Główna warszawska uległa przekształceniu na uniwersytet, wykładał w nim jeszcze przez dwa lata, jako docent, ginekologię, poczem, ustąpiwszy ze stanowiska tego, oddał się wyłącznie wykonawstwu lekarskiemu.—Wykaz prac jego ogłoszonych drukiem podaje S. Koś-miński w „Słowniku lek. pols.” str. 143.

Gliwice (Gleiwitz), miasto na Szląsku pruskim, w regencyi Opolskiej (Oppeln), powiatowe powiatu Toszecko-gliwickiego (Tost-G.), nad Kło-dnicą (pr. dopł. Odry) i kanałem Kłodnickim, 218 m. nad pow. morza; 1890 r.: 19 667 m-ów (z garnizonem), w tej liczbie 14183 katolików; 1895: około 39 000, w marcu 1900: około 47 000 (z przedmieściami). G. stanowią handlowe ognisko górnoślązkiego okręgu górniczo-hutniczego; przemysł ożywiony (królewska huta gliwicka, piece wielkie, zakład budowy machin, odlewnie żelaza i innych metali, fabryki rur gazowych, armatur, wyrobów żelaznych, drutu, machin rolniczych, papieru, szkła, chemikaliów i t. p.); handel (bank, giełda zbożowa, domy handlowe); krzyżownica dróg żelaznych: Koźle (Kosel)-Oświęcim, G.-Swiętochlowice, G.-Morgen-roth, G.-Orzesze; telefony wewnętrzne miasta i zewnętrzne do Wrocławia i do miejscowości w okręgu przemysłowym. Gimnazyum, szkoła realna ze szkołą mechaniczną i hutniczą; zarząd hutniczy, kościół katolicki św. Trójcy i ewangelicki. G. zasłynęły podczas wojen szwedz-

w. j.

Globigerinidae, rodzina o twór nic, ustalona przez Carpentera. Skorupka wapienna, szklista, porowata, rzadziej piaskowata, ze znacznemi otworami, przez które wychodzą niby - różki; częstokroć obok większych istnieją i mniejsze otwory. Otwór gębowy mały, w kształcie szpary, punktu lub siatki. Posiadają wielką doniosłość geologiczną, gdyż skorupki ich, opadając na dno morza, tworzą tam potężne pokłady iłu globigerynowego, osadu podobnego nieco do kredy. Skład chemiczny tego iłu: 50—60°/₀ węglanu wapnia, 20—30°/₀ krzemionki, 10—20°/0 glinki, gdy jest on zanieczyszczony mineralnemi

giną.

E. S.

rzach wapiennych.

nR

x=s.

Podstawiając cp—10, 20, 30... wykreślimy równoleżniki jako koła współśrodkowe, zaś dzieląc równik na 36 równych części i prowadząc średnicę przez punkta podziału, wykreślimy południki. W rzucie globularnym południkowym południki i równoleżniki (wyjąwszy połiL-dnik środkowy i równik) są okręgami kół, które dzielą równik, południk środkowy i okrąg koła granicznego na równe części. Dla wykonania siatki zakreślamy koło przedstawiające południk graniczny promieniem równym linijnej

długości łuku 90°, więc, jak wyżej, S =

Cc

ffl

mieniami S ‘

90 ’

cząstkami. W niektórych miejscach Atlantyku osadza się ił globigerynowy wyłącznie z tych organizmów złożony, a pod względem składu i budowy nader zbliżony do kredy. W ubiegłych formacyach geologicznych powstawały również złożone z globigeryn skały, jak oto kreda. Otwornice z rodziny G. znane są od okresu węglowego aż do czasów obecnych. Rodzina G. dzieli się na trzy podrodziny: 1) G. o nieprawidłowo skupionych kulistych komorach, czasami z włoskowatemi kolcami. Najważniejsze gatunki: Doulina, Orbulina, Globigerina, Garpenteria.

2)    T e xtul ar i n a e: skorupki wydłużone, komory w dwu, rzadziej w licznych szeregach. Textularia.

3)    Rotaliuae: komory nawinięte spiralnie, tak, że z jednej strony widzialne są wszystkie, z przeciwnej — najmłodsze tylko. Rotalia, Amphiste-

j. L.

Globoidy, drobne ciałka kuliste, znajdujące się częstokroć wraz z kryształami białka w ziarnach ale uroń owych (ob.). Zawierają one magnezyę, wapno i związki fosforu w połączeniu z substancyami organicznemi. G-y łatwo można obserwować w ziarnach aleuronowych, obficie rozsianych w komórkach oleistego bielma nasion r y u i u u s a (Ricinus communis).

Globularia, kulnik, kulka, rodzaj należący do rodziny Selaginaceae, bardzo blisko spokrewnionej z trędownikowatemi (Scrophularia-ceae). Należą tu zioła o kwiatkach zebranych w kuliste główki; kielich mają 5-dzielny, koronę dwuwargową, o wardze górnej, wyciętej w dwa, i dolnej—w trzy ząbki. G. vulgaris i nudicaulis spotyka się w okolicach górzystych środkowej Europy, zwłaszcza na wzgó-

e. s.

Grlobularny rzut, pewien sposób przedstawienia obrazu powierzchni ziemi na płaszczyźnie, należący do grupy rzutów konwencyonalnych. Stosownie do tego, jaką płaszczyznę (płaszczyznę rzutu) obierzemy w tym celu, równikową czy południkową, rzut G. może być równikowy lub południkowy (według innej, bardziej rozpowszechnionej, lecz mniej konsekwentnej, terminologii pierwszy zowie się biegunowym, drugi równikowym). W rzucie globular-nym równikowym (biegunowym) kreśli się ze środka, przedstawiającego biegun, koło, przedstawiające równik, promieniem równym linijnej odległości bieguna od równika, t. j. równym linijnej długości łuku 90°; nazwijmy ten promień S, a promień ziemi R, to

2nR

s-~t~

Równoleżnik o szerokości cp, t. j. odległy od bieguna na 90—wykreślamy z tego samego środka promieniem, który znajdujemy z pro-porcyi:

90: S— 90 — cp :X

90—cp ~90 ~

nR

2 ‘

Dalej prowadzimy dwie średnice prostopadłe, t. j. równik i środkowy południk, z których każdy przedstawia 180°, dzielimy je na równe części, np. co 10° (t. j. na 18), okrąg koła granicznego również co 10° (t. j. na 36). Tym sposobem dla każdego koła południkowego mamy 3 punkta, mianowicie dwa bieguny i punkt podziału na równiku; dla każdego koła równoleżnikowego również 3 punkty, mianowicie dwa punkta podziału na kole granicznem i punkt podziału na południka środkowym. Mając trzy punkta okręgu koła, łatwo znaleźć jego środek, łącząc, jak wiadomo, punkta sąsiednie liniami prostemi, dzieląc je na połowę i w punktach podziału wystawiając prostopadłe: na ich przecięciu leży środek. W danym razie wykreślenie jest ułatwione, gdyż mamy już jedną linię, na której leży środek; mianowicie środki wszystkich południków leżą na równiku (lub jego przedłużeniu), środki wszystkich równoleżników na środkowym południku (lub jego przedłużeniu), albowiem równik i środkowy południk są nawzajem cięciwą i prostopadłą ze środka cięciwy do kół południkowych i równoleżnikowych. Mając więc już jedną linię, na której leży środek południka lub równoleżnika, dość jest dla znalezienia środka południka połączyć biegun z punktem podziału równika i ze środka tej linii wyprowadzić prostopadłą: na jej przecięciu z równikiem będzie środek południka. Dla znalezienia zaś środka równoleżnika dość jest połączyć punkt podziału południka granicznego z punktem podziału środkowego i ze środka tej linii wyprowadzić prostopadłą: w punkcie jej przecięcia się ze środkowym południkiem będzie środek równoleżnika. Rozszerzeniem rzutu globularnego równikowego na całą ziemię są rzuty gwiazdowe (Petermanna i Berghausa): promień S bierze się podwójny, a następnie kreśli się koło współśrodkowe pro-<?_ 1

90 '    90 '

. • przy-

w. N.

Globularyna, C₁₅H₂₈Oh, glukozyd znajdujący się w liściach wiesiołku (Globularia Ąlypurn L), o postaci bezkształtnej i smaku gorzkim. Przy gotowaniu z rozcieńczonemi kwasami mi-neralnemi rozszczepia się na cukier i globula-retynę; ta zaś, przy nagrzaniu, pod wpływem roztworu wodanu potasu rozkłada się na kwas

W Br.

W. Br.

czem przeciwległą półkulę przedstawia się w postaci ośmiu (rzut Petermanna) lub pięciu (rzut Berghausa) trójkątów, odbiegających od granicznego koła, przedstawiającego równik.

cynamonowy.

Globuliny są to, zarówno jak i białkany, jedne z głównych składników tkanek zwierzęcych i roślinnych (szczególniej w nasionach). Wszystkie zawierają węgiel, wodór, azot i tlen, niektóre—siarkę, a nawet fosfór, żelazo i mangan; posiadają wysoki ciężar cząsteczkowy, atoli najczęściej dotychczas nie znany. Nazwę G-a nadał Berzelius ciału bezbarwnemu, otrzymanemu z oczu zwierząt (kristaliny), o charakterze białkowatym, a uogólnił Hoppe-Seyler („Physiologische Chemie”). G. są to białkany nierozpuszczalne w wodzie, a rozpuszczające się całkowicie w rozcieńczonych roztworach obojętnych soli alkaliów (chlorek sodu Na Cl, siarczan sodu Na₂S0₄, siarczan magnezu Mg S0₄); nadmiar wody, kwasy mineralne, a nawet kwas węglowy, wydzielają ciała te z rozczynu. Alkalia przeistaczają je w białkany, kwasy—w kwaso-biał-kany (albuminy). Roztwory globulin (w solach obojętnych) podczas gotowania ścinają się (koa-gulują). Przy dłuższem traktowaniu wodą, prędzej w obecności kwasów lub alkaliów, G. tracą swą rozpuszczalność w solach alkalicznych i przemieniają się w ciała, które zupełnie podobne są do białkanów skoagulowauych. G. tracą daleko powolniej rozpuszczalność w solach aniżeli proteidy (według Nikoljukina globulina jest to mieszanina ścisła białkanu z proteidem). Mi-chajłow podaje sposób oddzielenia G-y od białkanów, który polega na strąceniu ich z roztworu siarczanem ammonu i następnem dyalizo-waniu osadu; w dyalizatorze pozostają G., w roztworze białkany. Z białka jaj kurzych Panozi-nowowi udało się otrzymać G-ę krystaliczną. G. dzielą się na G. pochodzenia zwierzęcego i roślinnego. Do pierwszej kategoryi należą: 1) wittelina; znajduje się w jajach kurzych; otrzymuje się z żółtka jaj, za pomocą ługowania 10-procentowym wodnym roztworem chlorku sodu; 2) kry Stalina, z oczu zwierząt; wodny wyciąg soczewki strąca się kwasem octowym; 3) ich tuli na, w ikrze łososi, a szczególniej w ikrze karpi; 4) miosyna Ci08Hn2N₃₀SO₃₃, główna część składowa skoagu-lowanej zawartości muskułów (w sarkolemmie; po śmierci wywołuje stężenie trupie); 5) serum glob ul i na ClnH₁₈₂N₃₀SO3H -{- ^ H₂0, w surowicy krwi obok białkanów; 6) pinnaglobu-

EnoykL Poważ. Ilustr. Zo»z, 195. T. XXV.

lina C.₂₄ H₉₈₅ N₁₈₃ S₄O,₂₁₀. Mii, we krwi mięczaka {Pinna squamosa). G. pochodzenia roślinnego zachowują się podobnie jak i G. pochodzenia zwierzęcego, a mianowicie rozpuszczają się w 10%'ym wodnym roztworze chlorku sodu, i z roztworu strącają, chociaż nie całkowicie, kwasem węglowym. Strącić można G. i kwasem azotnym, kwasem octowym, lub mieszaniną octowego z chlorkiem sodu itp. G. roślinne dają rozczyn, jak proteidy, ze stężonym kwasem azotnym, wodanem potasu i siarczanem miedzi. G. roślinne znajdują się po większej części w nasionach: wittelina — obok miosyny w ziarnach owsa, ryżu, grochu, w słodkich migdałach i białej gorczycy; miosyna—w ziarnach pszenicy, żyta, jęczmienia i t. p.— Chemia fizyologiczna Hoppe-Seylera, Hamarstena i innych.

Globus, sztuczna kula, na której wyobrażona jest powierzchnia kuli ziemskiej, lub pozornej kuli niebieskiej; stąd: Globus ziemski. Globus niebieski (ob. Niebo, Sfera niebieska).

Globus ziemski. Za wynalazcę G-u ziemskiego uważany jest starożytny uczony grecki Anaximauder z Miletu. Od starożytnych Greków użycie G-u przeszło w Wiekach Średnich do Arabów i do świata chrześciańskiego. G-y z epoki Wielkich Odkryć (np. G. Marcina Be-heima z 1492 r.) są szczególniej ważne dla hi-storyi geografii, gdyż pozwalają śledzić szjbkie w owe czasy postępy w rozwoju terrytoryaluycli wiadomości o ziemi. W nowszych czasach dodają do kuli globusowej wiele komplikujących aparatów, które czynią G. bardzo cennym przyrządem do celów naukowych; części takiego Skomplikowanego G-u są następujące: a) Kula, na której jest narysowana siatka geograficzna, to jest równik, równoleżniki i południki, idące co 10°. Przy pomocy tej siatki zostały na powierzchni G-u przedstawione zarysy lądów i wód, oraz inne ważniejsze szczegóły powierzchni ziemi, a to przez umieszczenie każdego ważniejszego punktu powierzchni ziemi w taki sposób, aby jego położenie na G-ie zupełnie odpowiadało położeniu na ziemi, t. j. aby współrzędne geograficzne punkta na G-ie były takie same jak współrzędne przedstawianego punktu ziemskiego. Tym sposobem obrazy na G-ie są geometrycznie podobne do rzeczywistych, tylko znacznie zmniejszone, według pewnej, jednakiej dla całego G-u, skali, b) Oś glob u su, to jest pręt, przechodzący przez środek kuli, około którego kula, pchnięta nie w kierunku środka obraca się; pręt ten wystaje na obu końcach (bieguny G-u) po za kulę. c) Pierścień mosiężny przymocowany do wystających końców osi i opasujący całą kulę, tak jednak, iż może się ona w nim obracać bez tarcia. Podczas tego obrotu południki wszystkich punktów kuli podchodzą kolejno pod pierścień mosiężny i zbiegają się z nim tak, iż może on służyć za po-

19

łudnik każdemu punktowi podeń podprowadzo- towanym.—Za pomocą tak urządzonego G-u nemu, i dlatego zowie się ogólnym południ- można rozwiązać łatwo wiele ciekawych zaga-kiem. Pierścień ten posiada podziały na sto- dnień z geografiii astronomicznej, które na in-pnie, idące od równika do biegunów, od 0° do nej drodze dają się rozwiązać nieraz tylko za 90°. Opiera on się prostopadle na nacięciach pomocą mozolnych rachunków. Wskażemy tu-następnej części globusu. d) Pierścień dre- taj najniezbędniejsze z nich.—Znaleźć szerokość wniany, zwany ogólnym poziomem G-u, i długość geograficzną danego miejsca. W tym albowiem może on służyć za poziom materna- celu należy przez obrót kuli wprowadzić punkt tyczny dla każdego punktu G-u i trzeba tylko dany pod ogólny południk, natenczas podziałka G. stosownie ustawić. Mianowicie trzeba pod- na tym południku odpowiadająca danemu punk-nieść biegun jego o tyle stopni nad poziom G-u towi wskaże szerokość, podziałka zaś równika ile stopni wynosi szerokość geograficzna danego w punkcie przecięcia się jego z ogólnym połu-punktu, i punkt ten wprowadzić pod południk dnikiem wskaże długość.—Znaleźć różnicę w ra-tak, aby liczba stopni na południku między da- chubie czasu dwóch miejsc. W tym celu jedno nym punktem i poziomem wynosiła 90°; wów- z tych miejsc wprowadza się pod ogólny połu-czas punkt dany znajdować się będzie w żeni- dnik, a skazówkę koła godzinnego ustawia na cie G-u, t. j. zajmie najwyższe położenie nad godzinę 12-tą; uastępnie obraca się kulą, aż poziomem G-u. Podniesienie bieguna nad po- drugie miejsce wejdzie pod ogólny południk, ziom ogólny o liczbę stopni równą szerokości i wówczas skazówka koła godzinnego wskaże geograficznej napotyka tę trudność, że podziały różnicę żądaną. Można też znaleźć tę różnicę, na ogólnym południku idą ku biegunowi, a nie znajdując naprzód różnicę długości geograficz-od bieguna; zważywszy jednak, że wysokość nej dwóch danych miejsc -i otrzymaną liczbę równika — dopełnieniu szerokości geograficznej stopni dzieląc przez 15. Znaleźć punkt przeciwko 90°, znajdujemy naprzód wysokość równika stopny (antypodyczny) dla danego punktu. Punk-dla danego punktu i wznosimy równik nad ogól- ta przeciwstopne leżą na końcach tej samej śre-ny poziom o znalezioną liczbę stopni. Tak np. dnicy, więc na tym samym południku, lecz na aby ustawić G. na szerokość Warszawy—52°, różnych jego połowach, i w jednakowej długości znajdujemy naprzód wysokość równika — 90 — od równika, tylko po różnych jego stronach: 52 = 38° i na tyle stopni wznosimy go nad a więc co do długości różnią się o 180°, a co poziom, a następnie podprowadzamy Warszawę do szerokości tylko znakiem. Chcąc zatem zna-pod ogólny południk, e) Koło godzinne, słu- leźć punkt przeciwstopny dla danego, wprowa-żące do uzmysłowienia obrotu ziemi około osi, dzamy punkt dany pod mosiężny południk; t. j. 24 godzin. Jest to kółko mosiężne, przy- punkt przeciwstopny leżeć będzie na drugiej je-mocowane do ogólnego południka na biegunie go połowie pod tą samą szerokością geograficz-północnym i podzielone na 24 równych części ną, tylko z odwrotnym znakiem. Znaleźć zmniej-(godzin). Skazówka, osadzona w jego środku szenie czyli skalę G-u. W tym celu przykładana końcu osi G-u może być nastawiona na każ- my wązki pasek papieru do ćwiartki równika dą godzinę bez poruszania kuli, w czasie jednak i mierzymy jej długość za pomocą podziałki jej obrotu porusza się także i po ukończeniu z milimetrami; dzieląc tę długość przez 90 całego obrotu kuli obiegnie także całość 24 po- znajdziemy długość 1° równika na G-ie; dzieląc działów koła godzinnego, f) Kwadrant wy- dalej rzeczywistą długość 1° iównika, t. j. 111, sokości. Jest to cienka listewka mosiężna, 3 km. przez długość 1° na G ie, znajdziemy skalę długości przynajmniej ćwiartki południka, i po- G-u. Znaleźć najkrótszą odległość dwóch miejsc. dzielona na stopnie, wyrównywające stopniom W tym celu jedno z tych miejsc wprowadzamy południka lub równika (na G-ie spłaszczenie pod ogólny południk i umocowywamy nad tym ziemi nie wchodzi w rachubę). Jednym koń- miejscem kwadrant wysokości; następnie, przy-cem kwadrant wysokości jest przymocowany do ciskając listewkę do powierzchni G-u, doprowa-mosiężnego południka, tak jednak, iż daje się dzamy ją do drugiego miejsca, odczytujemy licz-po nim przesuwać, umocowywać w punkcie żą- bę stopni listewki, zawartą między temi dwoma danym i skręcać dowolnie po powierzchni kuli. miejscami, i mnożymy ją przez 111.3 kim. g) Kompas albo busola, to jest igła magne- Znaleźć czas, w ciągu którego ściana pionowa sowa, stojąca na podstawie G-u i służąca do z kierunkiem wschodnio-zachodnim będzie od stro-tego, aby oś jego ustawić w kierunku północy ny północnej bezpośrednio oświecona przez słoń-i południa (niebieski koniec igły powinien wska- ce w dniu przesilenia letniego (t. j. gdy słońce zywać punkt północny); jeżeli przytem jeszcze znajduje się o 23y₂° na północ od równika). G. jest ustawiony według szerokości geograficz- W tym celu ustawia się G. tak, aby dane miej-nej (jak wyżej), to wtedy oś G-u jest równole- sce, np. Warszawa, znajdowało się w zenicie gła do osi ziemi, a mosiężny południk leży G u; następnie przyinocowywa się kwadrant wy-w płaszczyźnie południka miejsca; położenie sokości do południka w zenicie G-u i doprowa-G-u jest zupełnie odpowiednie położeniu kuli dza do wschodniego punktu poziomu G-u; wtedy ziemskiej; tak ustawiony G, zowie się zoryen- łuk północnego zwrotnika G-u (równoleżnika od-

Globus (herb) — Gloeotricliia.

147

ległego od równika o 23 */₂°, zakreślanego przez słońce w dniu przesilenia), zawarty między poziomem i kwadrantein wysokości (wyobrażającym ścianę), będzie przedstawiał drogę słońca od chwili wschodu do chwili wejścia na pionową płaszczyznę ściany, to jest drogę, podczas której przebywania słońce bezpośrednio oświeca północną stronę ściany. Liczbę stopni tej drogi należy zamienić na czas i pomnożyć przez dwa (ponieważ przez taką sąmą część drogi przed

zachodem słońce będzie też po północnej stro-

w. N.

nie ściany).

Globus. Herb polski z nadania. Na tarczy w polu zielonem globus srebrny, poprzecinany południkami, u góry i u dołu na biegunach rozety w kształcie liści w połowie mający. Herb ten nadany został w 1790 roku Tomaszowi Dangie-lowi v. Danglowi, fabrykantowi warszawskiemu, z rodziny włoskiej, a potwierdzony przez Fryderyka Wilhelma III, króla pruskiego, dnia 17-go czerwca 1798 roku. —

Źródła: Borkowski, Sieb -mâcher „Allgemeines Wappenb uc h” (III, 2,

150).

-s*®!

1111#

Fig. 49. Globus (herb).

D.

ner wand (3721    m.)

(3 570 m.), Romariswandkopf (3 515 m.), Johannisberg (3467 m.), Eiskögele (3 439 m.), Glocke-

w. j.

Gloeocapsa, oponka, rodzaj wodorostów, należących do najpierwotniejszej rodziny Ghro-ococcaceae. Są to organizmy galaretowate, bru-natnawo -zielonej lub czerwonej barwy, rosnące na nagiej ziemi wśród mchów i porostów lub na skałach wilgotnych, stanowiąc tu i owdzie zwartą pokrywę. Składają się one z pojedyń-czych okrągłych komórek, otoczonych pęcznieją-cemi galaretowemi osłonami; komórki te dzielą się w trzech kierunkach, wytwarzając kolonie, otoczone jedną wspólną galaretowatą osłoną.— Rodzaj G. zawiera około 50 gatunków. G. fene-stralis—o bezbarwnych osłonach galaretowatych, przez które przebija zielona zawartość komórek, spotyka się niekiedy obficie na wilgotnych szybach w cieplarniach.— G. nigrescens—na skałach i G. violacea—na szybach i ścianach wilgotnych mają osłony, zabarwione na fioletowo.—

rin (3 4.25 m.) i t. d.

Grosses Wiesbachhorn

1858).

E. S.

E S.

Glocker Ernest Fryderyk, mineralog (* 1 maja 1793 r. — f 18 lipca 1858). Study o wał w Tubindze teologię, potem w r. 1817 botanikę w Halli i mineralogię w Berlinie. W r. 1819 habilitował się we Wrocławiu, 1824 roku został profesorem mineralogii, w 1825 prorektorem gimnazyum w temże mieście. Od roku 1854 mieszkał prywatnie w Halli. Ogłosił: „Charakteristik der schlesisch-mineralogischen Litteratur” (Wrocław 1827—32, 2 tomy) „Ueber den Jurakalk von Karowitz” (tamże 1841); „Beiträge zur Kenntniss der nordischen Geschiebe und ihres Vorkommens in der Oderebene um

Breslau” (tamże 1854—56); „Geognostische Beschreibung der preussischen Oberlausitz” (Görlitz.

z. w.

Glöckner, grupa gór w Wysokich Turniach (Alpy wschodnie) na pograniczu Tyrolu, Karyn-tyi i Salzburga, od Kalskich Turni (Kaiser Tauern), na zach, od wysokiej Bramy (Hochthor), na ws. Najwyższą górą grupy jest złożony z łupków chlorytowych Wielki Glöckner (Grossglock-ner) o dwu szczytach: wyższym (3 798 m.), z żelaznym krzyżem dwumetrowym, i niższym (3 764 m.); zstępują z niej wielkie, prawidłowe lodowce (Pasterze). Wycieczkę na olbrzyma Au-stryi z Kalsu lub wioski Karyntyjskiej Heiligenblut („niemieckie Chamonix”) ułatwiają znacznie schroniska alpejskie. Inne szczyty: Glock-

Fig. 50. Gloeocapsa polydermatiea.

(Tworzenie się drobnej kolonii wodorostów z jednej komórki —A).

G. magna i G. sanguinea tworzą krwawe galaretowate piętna na skalach; ostatni gatunek spotyka się często w północnej Europie.

Gloeophyta, ruch a w ki, nazwa grupy organizmów pierwotnych; niektórzy autorowie łączyli w nią bakterye albo grzybki roz-czepkowe (Bacteria v. Scliizomycetes), oraz sinice albo wodorosty rozczepkowe (Cyano-phyceae v. Schizophyceae). Grupie tej nadawano też niekiedy nazwę: Schizophyta, oznaczając przez to wogóle organizmy rozczepkowe, czyli mnożące się drogą zwykłego podziału (roz-czepiania) komórek. Ponieważ jednak związek filogenetyczny sinic i bakteryj wydaje się wątpliwym, nowsza więc systematyka rozpatruje je oddzielnie.

Gloeotrichia, rodzaj wodorostów z rodziny Rivulariaceae, należące do sinic (Cyanophyceae

v. Schizophyceae). Są to organizmy słodkowodne, oliwkowej lub brudno-zielonej barwy, składające się z szeregu komórek, połączonych w nici, zazwyczaj gwiazdkowato ułożone i oto-

często w rowach i błotach.

••

Mns.

B.

czone wspólną osłoną galaretowatą. Spotykane

E. S.

ii

ty

.1 y.

'g

Fig. 51.

A — Gloeotricliia pisura, B — G. spreugeliana.

Glogau Gustaw (* 1844—f 1895), filozof niemiecki, od r. 1884 profesor filozofii w Kiel, wychodząc z filozofii Herbarta, wytworzył wre szcie własny zawiły i dowolny system, którego podstawy sam upatrywał w filozofii Platona i w chrześciaństwie. Duch ludzki w przebiegu historycznym swego istnienia wydaje z siebie, podług praw pierwotnie sobie samemu niezna nych, potęgi, które tworzą życie moralne, społeczne, estetyczne i religijne. Zbadanie tych praw jest przedmiotem pierwszej dyscypliny filozoficz-nej-fenomenologii, której metoda jest „psycho-logiczno-genetyczną”. Jest ona pierwowzorem dla etyki, filozofii, religii i metafizyki, która znowu jest szczytem i koroną filozofii. Przekracza ona „rzeczywistość empiryczną” i „wiedzę specyal-ną” i wTznosi się do „intuicyi intelektualnej istotnego bytu i dziania się”. Podstawą metafizyki jest przeświadczenie o istnieniu Boga, dla którego - to przeświadczenia G. uważa dowód ontologiczny (ob. Ontologia) za wystarczający. Od Boga pochodzi świat idei, który pobudza duchy „z ich pierwotnego stanu ciemności do kształcenia się wewnętrznego”. Poznanie najwyższych prawd osiąga się nie na drodze rozumowania, lecz na drodze „odczuwania Boga i życia Bogiem”. — Dzieła: „Steinthals psychologische Formeln” (Berlin 1876); „Das Wesen und die Grundlagen der heutigen Psychologie” (Halla 1877); „Abriss der philosophischen Grundwissenschaften” (2 t., Wrocław 1880 — 88); „Ziel und Wesen der humanistischen Bildung” (Zurych 1881); „Die Phantasie” (Halla 1884); „Grundriss der Psychologie” (Wrocław 1884); „Die Ideale der Socialdemokratie und die Aufgabe des Zeitalters” (Kiel 1891); „Die Schönheit” (Kiel 1892); „Graf Leo Tołstoj, eiu russischer Reformator” (Kiel 1893); „Hauptlehren der Logik und Wissen schaftslehre” (Kiel 1894).

Gloger Jan, zasłużony ziemianin (* 1811 r. na Podlasiu—f 1884 w Jeżewie), do uniwersytetu chodził w Warszawie. Będąc czynnym członkiem Towarzystwa Rolniczego, r. 1859 zniósł pańszczyznę w majątku swoim Jeżewo pod Tykocinem i oczynszował włościan, którym pobudował własnym kosztem nową wioskę. Był gruntownym znawcą literatury i dziejów polskich oraz języków starożytnych, malował i zbierał, obrazy. Drukiem ogłosił w „Kłosach” r. 1879 dość obszerne wspomnienie p. n. „Szkoły Bialskie i trzyletni w nich pobyt Józefa Kraszewskiego”, z którym tamże kolegował i razem mieszkał, co połączyło ich węzłem serdecznej przyjaźni do zgonu.

Gloger Zygmunt, syn Jana, pisarz polski współczesny, ludoznawca, archeolog i historyk (* w listop. 1845 we wsi rodziców swmich, Kamian-ce, w ówczesnej gub. Augustowskiej). Od r. 1858 do 1868 nauki pobierał w Warszawie, początkowe na pensyi Leszczyńskiego, wyższe w Szkole Głównej, a skończył studya w uniwersytecie krakowskim. W r. 1861 zaczął już w Tyko-cińskiem spisywać pieśni, przysłowia i słowni i u gwary ludowej, gromadzić wykopaliska, pamiątki i książki polskie. Wstąpiwszy r. 1865 do Szkoły Głównej oddał się studyom etnograficznym, archeologicznym i historycznym. Pierwsze prace treści etnograficznej zaczął drukować w „Bibliotece Warszawskiej” r. 1867, a książeczki dla oświaty ludu pisać i wydawać od r. 1868. Gdy r. 1869 był studentem uniwersytetu krakowskiego, w drukarni tegoż uniwersytetu wytłoczona została z zalecenia ówczesnego rektora, Juliana Dunajewskiego, pierwsza większa praca jege p. n. „Obchody weselne”, pod pseudonimem Pruskiego (od herbu Prus). Odtąd pisywał dużo do czasopism warszawskich i drukował oddzielnie. Wogóle prace G-a dają się podzielić na artykuły; 1) etnograficzne 2) archeologiczne, 3) historyczne, 4) ekonomiczno-społeczne, 5) życiorysy, 6) opisy podróży po rzekach polskich, 7) książki dla oświaty ludowej., 8) Zbiory rzeczy etnograficznych i 9) dzieła popularno-naukowe. W myśl idei rozwijania umysłowości ludowej na gruncie pojęć rdzennie rodzimych i tradycyjnie słowiańskich, G. pierwszy wprowadził do piśmiennictwa ludowego wybór etyczny z tak zwanej literatury żywego słowa ludu, przekazując do utrwalenia to, co lud zaczął zapominać i paczyć, a co zachować i rozwijać powinien. W tym zakresie opracował 12 następujących książeczek i książek, które doczekały się wydań wielokrotnych: 1) „Starodawne dumy i pieśni”; 2) „Krakowiaki”; 3) „Kujawiaki, mazurki, wyrwasy i dumki pomniejsze”;

4) „Zabawy, gry, zagadki, żarty i przypowieści”;

K.

J an.

z. w.

Glommen, rzeka w Norwegii, wpadająca do

W. N.

I . S.

W. J.

5) „Baśnie i powieści”; 6) „Gody weselne”; 7) „Zwyczaje doroczne”; 8) „Marzenia samotnika”;

9)    „Kujawiaki i dumki”, w oddzielnej książce;

10)    „Mazury i wyrwasy”, w oddzielnej; 11)

„Popas w Sławopolu”; 12) „Skarbiec strzechy naszej”. W zbiorach rzeczy etnograficznych pierwsze miejsce zajmują „Pieśni ludu” w liczbie przeszło 1 000 zebrane, w latach 1861 — 1891 i wydane z towarzyszeniem fortepianowem do melodyj ludowych, opracowanem przez Z. Noskowskiego. Dalej idzie „Słownik gwary ludowej w okręgu Tykocińskim” (odbitka z 4-go tomu „Prac filologicznych”), zbiory przysłów, zagadek i T~d.‘ drukowane w wydawnictwach Akademii Urn. i w „Wiśle.” Spis wszystkich archeologicznych prac i artykułów > G-a podał Erazm Majewski w 1-szyin tomie „Swiatowita” (r. 1899). Dzieła popularno-naukowe ogłosił G. następujące: 1) „Księga rzeczy polskich” wydana także pod tytułem „Słownik rzeczy starożytnych“ w drukarni krakowskiej Anczyca, pierwsza edycya w r. 1896 nakładem Macierzy polskiej str. 498, druga w r. 1890 (powiększona), nakładem Towarzystwa wydawniczego lwowskiego, str. 537.    2) „Geografia historyczna

ziem dawnej Polski”, Kraków, nakładem Spółki wydaw. pols. r. 1900, str. 387.    3) „Encyklo-

pedya Staropolska ilustrowana” zaczęła wychodzić zeszytami w Warszawie od 1 lutego I960 r. 4). „Rok polski w życiu, tradycyi i pieśni” z 36 ilustracyami, Kraków, w drukarni Anczyca. G., studyując przeszłość, zwiedził kilkakrotnie, nieraz pieszo, i zbadał ledwie nie wszystkie okolice kraju, a podczas tych podróży odkrył do tysiąca miejscowości ze śladami po bytu mieszkańców w czasach przedhistorycznego użytku krzemienia. Zgromadził też w Jeżewie pierwszorzędne zbiory archeologiczne i bibliotekę, z kilkunastu tysięcy tomów, broszur i plik rękopiśmiennych złożoną. Z tych zbiorów r. 1894 wydał: „Ze starych szpargałów ś. p. Karola Żery fraszki i opowiadania.” Niemałą też zasługę położył przy wydaniu „Księgi pamiątkowej na uczczenie setnej rocznicy urodzin Mickiewicza”, do której sam najwięcej materyałów zgromadził i najwięcej na jej ułożenie, zredagowanie i korrektę pracy poświęcił.

de Glogovia Joannes, oh. Głogowczyk

Grlogoviensis Joannes, ob. Głogowczyk

J a n.

Glokeryt (glockerit), minerał, wodny zasadowy siarczan żelaza, składu 2 Fe.₂0;!.S0:j.6H₂0, w wodzie nierozpuszczalny; mocny kwas siarczany rozkłada go; prażony, czerwienieje i wydaje bezwodnik siarczany. W Cygmantorze (wieś siedmiogrodzka, obwód sybiński) tworzy stalaktyty do 2 stóp długie, o błyszczącej powierzchni, Czarnia-wo-brunatnej barwy, czasami smołowo - czarnej.

Skagerraku; wypływa z jeziora O eres und w prowincyi Trondhiem, płynie z początku ku połud.-zach., następnie, po otrzymaniu z prawej strony dopływu Folia, zwraca się na płd. płd wscli., płynąc równolegle do rzeki Klar-Elf. Na płn. wsch. od Chrystyanii, pod Kongsvinger, zwraca się nagle na zachód, a następnie, przy-jąwszy z prawej strony vVormen, odpływ jeziora Miösen, skręca na płd.-zach. i płd. i, płynąc równoległe do Chrystiania - fjordu, wpada do Skagerraku pod Fredriksstad. W tej części swego biegu o 10 km. od uścia tworzy kataraktę Sarps-Tos, wysoką wprawdzie tylko na 21 m., ale bardzo obfitą w wodę. Długość G-y wynosi 570 km.

Gloria in excelsis, ob. Doxologia.

Gloriosa superba, pysznokwiat, lilia ma-lab ar s ka — należy do rodziny liliowatych (Liliaceae). Jest to jedna z piękniejszych roślin Indyj Wschodnich i Malabaru. Liście jej ku wierzchołkowi poczynają się wić, jak wąsy i kłącze; zawiera mocną truciznę. U nas hodowana bywa w cieplarniach.

Glorioso (Ile Glorieuse), grupa wysepek w kanale Mozambickim, pomiędzy wyspami Ko-morskiemi a północnym krańcem Madagaskaru, 161 kim. na zach.-pn-zach. odległa od przylądka Ambra, najpółnocniejszej kończyny Madagaskaru; należy do Francyi.

Glossa, glossarium. Glossa (po grecku język, mowa), oznacza już w rychłych czasach gwarę, dyalekt = ôiâXsxtoç, później zaś jeszcze szczegółowiej pojedyńcze wyrazy, należące do ozdobnej gwary, prowincyalizmy, obce albo mniej używane wyrazy starszego języka. W Grecyi, a mianowicie w Atenach, zajęto się już wcześnie zbieraniem i objaśnianiem takich przestarzałych, nie dla każdego zrozumiałych wyrazów, a odtąd też weszło w użycie wyrażenie G. na objaśnienie ciemnego wyrażenia, gdy poprzednio G. oznaczała tylko sam taki wyraz niezrozumiały. W czasach macedońsko-rzymskich zwracali gramatycy pilną uwagę także na takie wyrazy, które z biegiem czasów przybrały zmienione znaczenie. Gramatyczne te studya miały na celu głównie naukę i stylistyczne wykształcenie. W taki sposób zagarniało wyrażenie G. coraz-to szersze koła i oznaczało wogóle wyrazy i wyrażenia objaśniane w celach naukowych. Zbierano je W tak zwanych glossaryach, uczeni zaś, którzy się tern zajmowali, zwali się glos-sografami (po grecku rY(oaaoYp‘ź<pot,). Najwięcej znajdujemy takich dzieł i takich uczonych gramatyków w Grecyi, a dzieła Hezychiusza, Suidasa, Polluksa, Etymologicon Magnum itd. dochowały do dzisiaj liczne i ważne zbiorów takich fragmenta. I w Rzymie okazała się już wczesnemi czasy konieczną potrzeba objaśniania niezrozumiałych wyrazów, wyrażeń i całych dzieł, a zbiory takie poszczególnych przestarzałych wyrażeń w alfabetycznym porządku sporządzili

S. Drz.

Verrius, a później Nonius. Szczególnie zaś ko-medye Plauta z powodu licznych wyrazów i zwrotów, zaczerpniętych z życia najniższych warstw społeczeństwa rzymskiego, a niezrozumiałych dla klas wykształconych, znalazły licznych glosso-grafów. Z takich bogatych zbiorów powstało w Wiekach Średnich wielkie mnóstwo glossa-ryów, dochowanych w rozlicznych rękopisach. Niektóre z nich zostały wprawdzie ogłoszone, lecz wielka jest potrzeba krytycznego zebrania i roztrząśnięcia materyału nadzwyczaj obfitego. Obiecujący wiele początek dali w dziełach swych: Loewe „Prodromus corporis glossariorum latinorum” (Lipsk 1876); Goetz „Glossae no-minum” (Lipsk 1884); Goetz i Gundermann „Glossae latino-graecae et graeco-latinae” (Lipsk 1888 — 1892 w 3 tomach). W Wiekach Średnich nazywają się G-ami pojedyńcze wyrazy, jakie, mianowicie w szkołach klasztornych, dopisywano w języku ojczystym, celem objaśnienia trudniejszych i rzadziej używanych wyrazów i zwrotów w rzymskich pisarzach klasycznych. Rozróżniano zaś pomiędzy niemi glossae interlineares, jeżeli objaśnienia umieszczane były pomiędzy wierszami oryginalnego tekstu, i glossae marginales, jeżeli dopisane były obok tekstu, na załamku. W razie, gdy nad każdym wyrazem tekstu dopisaną jest G. jako tłóma-czenie albo też objaśnienie, powstaje t. zw. versio interlin earis (=tłómaczenie między-wierszowe). Takie objaśnienia zbierano i porządkowano w całe, obszerne słowniki, albo w alfabetycznym szeregu, albo też według materyi. G-y tego rodzaju są najstarszym, nieocenionym zabytkiem nowszych literatur europejskich, i tak w niemieckiej literaturze prym w tym względzie trzymają t. zw. Kerońskie i Hrabańskie G-y, zawierające tłómaczenie łacińskiego słownika z r. 740 w staroniemieckim języku, i według materyi uporządkowany „Vocabularius libellus St. Galii”, pochodzący muiej-więcej z r. 760.— Por. Steinmeyer i Sievers „Die althochdeutschen Glossen” (Berlin 1879 i 1882, w 2 tomach).— O ile krótkie objaśnienia tekstu, pierwotnie przez uczonego krytyka na załamku albo pomiędzy wierszami dopisane, dostały się z winy dobrodusznych kopistów do oryginalnego tekstu autora, nabrało wyrażenie G., zwane w tym razie także gloss ema, znaczenia obcego wtrętu, cudzej naleciałości.

Glosy w piśmiennictwie polskiem. W Polsce średniowieczne rękopisy łacińskie z glosami, czyli wyrazami objaśniającemi polski emi, mamy dwojakiego rodzaju. Jedne z nich są to słowniki łacińskie, albo raczej zbiory wyrazów, układane podług materji. Słowniki takie przychodziły do Polski z Włoch, z Czech i Niemiec; w kraju przepisywano je na nowo i często dodawano w nich obok wyrazów łacińskich odpowiednie ich tłumaczenia polskie (nazwy roślin, zwierząt i in.). Słowozbiory te znane są pod nazwą Granarjuszów albo Rozarju-szów. Inne znowu, zwane Mammotrektami lub Mammotreppami, zawierają wyrazy trudniejsze pisma św., objaśniane po łacinie i układane zwykle wedle następstwa rozdziałów; pomijamy inne. Z takich zbiorów powstały następnie słowniki z układem wyrazów abecadłowym. Obacz co do tego artykuł A. Brucknera p. n. „Średniowieczne słownictwo polskie” (w Pracach filolog, t. V, Warsz. 1895). Drugi rodzaj rękopisów z glosami stanowią rękopisy łacińskie treści teologicznej, zwłaszcza z kazaniami, pi-sanemi po łacinie, w których wyrazy polskie umieszczone są pomiędzy wierszami lub na marginesach obok tekstu łacińskiego. Na glosy takie zwrócono w nowszych czasach uwagę, jako na materyał ważny dla historji języka; w nich bowiem odnajdujemy nieraz dokumenty, świadczące o stanie języka w pewnym okresie czasu, o jego zasobach, terminologii, o pewnych brakach i usiłowaniach w celu ich usunięcia i t. p. Dla tego też ważniejsze z takich glos skrzętnie są zbierane i ogłaszane. Mamy takie Glosy polskie, zebrane z kazań łacińskich wieku XV z zabytku gnieźnieńskiego, wydane p. n. Glossarium przy „Zabytku dawnej mowy polskiej” (Poznań 1857, wyd. T. Działyńskiego str. 37— 51). Cały ten zabytek ogłosił powtórnie w krytycznym wydaniu prof. Nehring p. n. „Kazania Gnieźnieńskie, tekst i glosy...” (Kraków 1896, w Rozprawach wydz. filolog. Akad. Um. w Krak. t. XXV). Inne wydał L. Malinowski p. t. „Qua-dragesimale super epistolas. Glosy polskie z końca pierwszej połowy wieku XV” (Kraków 1880, w Sprawozd. Komisji językowej Akad. Um. t. I), oraz inne z wieku XV-go, ogłaszane w Rozprawach Akad. Um. (t. XXII, Kraków 1895). Obfite glosy ogłosił i opracował także H. Łopaeiń-ski p. n. „Glosy polskie zawarte w rękopisie z kazaniami łacińskiemi z połowy wieku XV” (w Sprawozd. Komisji jęz., Kraków 1893), nadto glosy, które z różnych rękopisów wydał w Pracach filol. (t. V, Warszawa 1895) i inne. Osobliwy rodzaj glos przedstawiają wyrazy polskie, wprowadzone jako poprawki do tekstu polskiego dzieła drukowanego zamiast wyrazów, uważanych z jakichkolwiek względów za niewłaściwe. Rzadki okaz glos takich mamy w egzemplarzu dzieła Baltazara Opecia p. n. „Żywot wszechmocnego Syna bożego pana Jezu Kry-sta...” z r. 1522 (wyd. Wietora w Krakowie), będącego własnością bibljoteki Głównej w Warszawie. W tekście tej księgi pomiędzy wierszami znajdują się liczne poprawki ręczne, pochodzenia o jakie stulecie późniejszego, poczynione nad wyrazami, które glosator przekreślał, uważając je za przestarzałe i językowi sobie spół-czesneinu nieodpowiednie. Tym sposobem w poprawkach swoich przekazał nam świadectwo wielu zmian, jakie zaszły w polszczyźnie w cią-

A. A. K.

gu jednego stulecia. Zbiór tych glos, uporządkowanych podług pewnych kategorji gramatycznych, ogłosił A. Kryński w Pracach filologicznych (t. II, Warsz. 1888) p. n. „Glosy w dziele Baltazara Opecia z r. 1522...”

Grlossa (prawo), kommentarz do prawa Justyniana (ob.). Zazwyczaj mówimy tak o „G. ordinaria”— t. j. o kommentarzu Accursiusa (XIII

w.), najgłośniejszego glossatora. Glossatorami nazywamy nauczycieli rzymskiego prawa w Bolonii od początku XII do połowy XIII stulecia. Byli oni założycielami szkoły prawa, której sława rozniosła się po całej Europie i ściągnęła do Bolonii licznych słuchaczy z różnych krajów. W ich dziełach zogniskowało się umiejętne badanie prawa w owym czasie. Powaga ich przetrwała ich epokę. Znaczenie działalności G-ów polega na tem, że oni pierwsi zastosowali ścisłą metodę egzegezy do całości prawa Justy-nianowego. Z całą świeżością, właściwą badaczowi, który wstępuje na nowe, przed chwilą zdobyte pole, z niezmiernem, ześrodkowanem na badaniu źródeł zainteresowaniem, odkryli oni na nowo treść Corpus Juris i przekazali ją jako stałe dziedzictwo czasom późniejszym. Początek szkoły G-ów ginie w mroku średniowiecza. Nie ulega żadnej wątpliwości, że przed Ir-neryuszem (ob.), który pierwszy położył kamień pod budowę szkoły, były już zwiastuny nowej nauki prawa; mimo to prawie że nic pewnego o nich nie wiemy. Przechowano zaledwie imię jednego prawnika, Pepo, który według źródeł był w r. 1076 ławnikiem w jednym z toskańskich sądów; tego właśnie Odofredus wymienia jako pierwszego nauczyciela prawa w Bolonii. Poza tem nic pewnego nie jest nam dziś jeszcze wiadomem. [Glossa Marcina (Mar-tinus) wymienia tylko ogólnikowo v et er es praeceptores, ob. Savigny „Geschichte” IV, dodatek IV Nr 29)]. Na początku XII stulecia żył Irneryusz (ob.); zostawił glossy, notatki pisane z powodu różnych kontrowersyj prawnych, oraz wielkie dzieło, obejmujące wyciągi z „Nowel” powstawiane do „Codexu” Justyniana, tak zwane Authentica. Po Irueryuszu tradycya przerywa się znowu i dopiero od połowy stulecia znajdujemy wzmiankę o czterech „doktorach”, którzy rozpoczynają już nieprzerwany łańcuch nauczycieli prawa. Mówimy o Ja-kóbie (Jocobus), Hugonie (Ugo), Marcinie (Marti-nus) i Bułgarze (Bulgarus). O pierwszym z nich wiadomo nam bardzo mało; to samo dotyczy drugiego. Popularnym był wprawdzie w Średnich Wiekach dwuwiersz Ottona Moreny:

Bulgarus os aurę urn, Martinus copia le g um,

Mens legum est Ugo, Jacobus id cpiod ego...,

który wyznacza im wybitne napozór stanowisko, źródła atoli nie potwierdzają takiego przypuszczenia, Poważna wzmianka należy się natomiast dwu pozostałym, którzy istotnie byli niezmiernie poważnymi prawnikami, brali udział w życiu publicznem i wskazali na długi czas nauce prawa drogę, po której kroczyć miała. Oba nazwiska napotykamy bardzo często w Glos-sie Accursiusa, na którą potężny wpływ wywarł za pośrednictwem Azona Bulgarus. Obaj doskonalą posiadają znajomość źródeł; obaj jednakowo umieją przez analogię i porównanie reguł prawa nowe wyprowadzać wnioski. Marti-nus specyalnie umiłował takie wykładnie i teo-rye, które odpowiadają zasadom słuszności (ae-quitas), i, goniąc za ideałem, stawał niekiedy w zupełnej sprzeczności ze światem kodeksu, do którego dorabiał glossę; późniejsi glossatoro-wie czynili mu z tego powodu gorzkie wyrzuty. Bulgarus jest pierwszorzędnym analitykiem; zimny i surowy wykład reguły, który na krok nie odstępuje od tekstu— jest to zachowawca pomiędzy glossatorami. Kulminacyjnego punktu w rozwoju swym dosięga szkoła w czasach Pla-centinus’a i Azona. Placentinus (f 1182) jest w gałeryi glossatorów jedną z najbardziej indywidualnych postaei. Dyalektyk pierwszorzędny, o poglądzie szerokim, niekiedy nader śmiałym, nad literę prawa przekłada abstrakcyę. Zwykłe, przyjęte powszechnie określenia nie za-dawalniają go. On pierwszy między G-ami od-wrażył się porzucić formę glossy do danego tekstu i wyłożył swój pogląd na rzeczy w jednolitym całkowitym wykładzie.—Azo (f 1230) jest najbardziej znanym i najbardziej zasłużonym pomiędzy glossatorami w epoce przed Accursiu-sem. Bogata kazuistyka, płynny wykład, bogactwo szczegółów i zupełne opracowanie niektórych teoryj —to wszystko umożliwiło dopiero Akkursyuszowi dokonanie tego wielkiego dzieła. G. spoczywa w zupełności na Azonie. Pomiędzy nim a Akkursyuszem słyszymy o całym szeregu nazwisk, które jednak niczem ważniejszem się nie odznaczyły (Otto, Lotarius, Vacarius, Tan-credus i in.). Najświetniejsze w całym tym ruchu było imię Franciszka (?) Accursiusa (1182— 1260, ur. we Florencyi), który napisał całkowitą glossę (Glossa ordinaria) do całego Corpus Juris Civilis. W dziele tein zgromadzona została ta całkowita summa wiedzy prawnej, którą stworzyli glossatorowie. Nie był A cc. umysłem oryginalnym; niektórzy jego poprzednicy przewyższali go znakomicie śmiałością i nowością poglądów. Ale nie był to też zwyczajny kompilator, na jakiego go często w histo-ryi literatury prawa piętnowano. Pod względem formalnym wprawdzie były już przed nim znane i opracowywane te różnorakie formy glos; których on użył. Potrzeba było jednak wielkiego oczytania, wytrwałości, cierpliwości i ogromu pracy, aby dokonać dzieła tak potężnego, jak ciągły nieprzerwany wykład, kommentujący prawo rzymskie. Przytem jego Glossa nie składa się ze strzępów, z luźnie skleconych wy-krawków z dzieł poprzedników. Jest to z jednego kamienia wyrzeźbiony gmach. Ażeby zrozumieć pracę glossatorów, należy zawsze pamiętać o życiu umysłowem średniowiecza, które było najzupełniej opanowanem przez wiarę w powagę i przez przekonanie, że prawda jest już daną i że nie należy jej szukać, lecz tylko trzymać się ściśle tradycyi. Scholastyka na jednej linii stawiała Pismo Święte (w zakresie teologii) i Arystotelesa (w zakresie filozofii). Dyalektyka scholastyczna widziała najważniejsze swe zadanie w sharmonizowaniu obu tych źródeł prawdy. W świetle takich przekonań praca G-ów staje się dla nas jasną. Prawo, jako takie, było im z góry dauern, należało je tylko tłó-maczyć. G. tedy była kommentarzem (objaśnianie tekstu prawa rzymskiego), ściśle zlokalizowanym, dotyczącym albo treści, albo formy danego paragrafu. Przedewszystkiem chodziło o zrozumienie tekstu pod względem gramatyczno-języ-kowym. Pierwsze G-y, t. zw. między wiersz owe (interlineares) składały się z oddzielnych wyrazów, miały formę wyraźnie słownikową, a bardzo często błędną (wykształcenie encyklopedyczne glossatorów było nader ubogie). O ile tekst był już zrozumiałym, przystępowano do wykładu pod względem prawnym; zbierano tedy wszystkie casus przedstawiające pewne podobieństwo do danego tekstu, porównywano je i wyprowadzano odpowiednie wnioski. Łatwo zrozumieć, że czynność taka stawała się możliwą tylko dzięki doskonałej znajomości kodeksu prawa rzymskiego. Wytrwałość, objawiona na tern polu przez glossatorów, stanowi ich największą zasługę. Oddzielne reguły Corpus juris były im tak doskonale blizkie, że cytowali je według pierwszych wyrazów. Wygotowany przez glossatorów spis paralleli i kontrowersyj kodeksowych jest niezrównany i nie stracił wartości aż po dzień dzisiejszy. O ile tedy parallele były zgromadzone, objaśniano dany tekst za pomocą zestawienia, porównania podobnych cytat, albo też przedstawiano następną jako wniosek z poprzedzającej; o ile zaś wynikały sprzeczności, chodziło glossatorom o to, aby je usunąć. W taki sposób powstawały G-y marginesowe {marginales). Prócz glos właściwych pisali jeszcze glossatorowie t. zw. Summae, czyli wykłady całych ksiąg kodeksu Justyniana, gdzie porządek tytułów zostaje zachowany, w tych jednak granicach formalnych wykład staje się zupełnie niezależnym. Tutaj właściwie złożyli glossatorowie to wszystko, co umieli stworzyć systematycznego; jednak summae nie przedstawiają, według trafnego poglądu Stintzinga, nic więcej, jak „uporządkowane przeglądy treści danych rozdziałów źródeł”. Poza tern należy jeszcze wymienić Zbiory kontrowersyj (t. j. różnych, wzajem sobie sprzecznych poglądów wybitnych prawników na poszczególne kwestye prawa; kwestyj (guaestiones, wykład kazuistyki rzeczywistej albo zmyślonej i kwestyj prawnych, które wynikają przy ich rozpatrywaniu), t. zw. Brocarda, t. j. zasady ogólne prawa, ustanawiane przez glossatorów i stosowane w poszczególnym kommentarzu); wreszcie Apparatus—zbiór poprzedzający G-ę zwyczajną Accursiusa, zestawienie różnych oddzielnych glos do części albo do całej księgi kodeksu. — Drugą połowę XlII-go stulecia wypełniają tylko słabe odgłosy zamierającej szkoły glossatorów. Wiele tam imion, ale mało talentów. Jest to czas epigonów. Dopiero w XIV i XV wieku jesteśmy znowu świadkami poniekąd rozkwitu pracy nad prawem rzymskiem. Jest to epoka post glossatorów czyli kommentatorów. G. Accursiusza, jak się zdawało, zawarła już wszystko, co można było uczynić dla zrozumienia prawodawstwa Justyniana. A jednak nader prędko zrozumiano, że owo analityczne wykładanie prawa mało niezmiernie pożytku przynosi w zakresie rzeczywistych stosunków prawnych, które wytwarza życie. Kommentatorowie są przedewszystkiem praktykami w przeciwstawieniu do glossatorów, którzy byli teoretykami. Jako praktycy, nie ograniczają się na prawie rzymskiem: wciągają do zakresu swoich badań prawo kanoniczne i statutowe; podlegają wpływom prawa niemieckiego. Missya ich sprowadza się do tego, że starali się przystosować prawo, rzymskie do zmienionych warunków życia. Zawsze pisano jeszcze i uczono w związku z porządkiem legalnym. Chodziło już jednak mniej o egzegezę tekstów, niż o powiązanie rzeczywistych wypadków z zakresu prawa z tekstem. Tutaj wiele szkody przyniósł duch scholastycyzmu. Gromadzono w sposób przerażający różnice (distinctiones), ustanawiano reguły, które uzupełniano za pomocą niezliczonych dopełnień, rozszerzeń (amplificationes); rozpływano się w oceanie pustych dźwięków.—W końcu XIII w. znaj dujemy Wilhelma D u r a n t i s, którego „Spéculum iuris”, przeważnie do użytku praktycznego, oddało wielkie przysługi. W połowie XIV st. uczył Bartolus de Sassoferato, umysł samodzielny, produkcyjny, genialny. Obok niego działał Bald u s de U bal dis. Tym jednakże należeć się będzie wzmianka bardziej spe-cyalna w historyi literatury prawa oraz w wykładzie prawa międzynarodowego prywatnego (ob. Prawo).

Literatura. Dzieła glossatorów przedrukował w znacznej ilości Savigny „Geschichte des römischen Rechts” (tom IV, dodatki 2 — 5, 8, 10—Di, 18, 20 —22); Haenel „Discussiones sive Controversiae... Glossatorum” (1834); Bulgari „Ad Dig. commentarius et Placentini additiones edidit Beckhaus” (1856); Placentini „In Suin-mam Institutionum...” (Moguncya 1537) i u Fit-tinga „Jurist. Schriften des frühem Mittelalters” (1876, str. 217—223); Azo „Summa in Codicem” (Lugdun 1550), „Brocardica sive Generalia Juris Azoiiis” (1567). Glossy Accursiusa wyda-

ne doskonale: „Digestum vêtus” (wyd. De Tor-tis, Wenecya 1494), „Infortiatum” (tamże 1494), „Digestum novnm” (wyd. de Papia, Wen. 1491), „Codex” (de Tortis, tamże 1495). Co do wydań ob. wskazówki u Savignego „Geschichte V” i Spangenberg „Einleitung in das Iustinia-neische Rechtsbuch”.—Savigny „Geschichte des röm. Rechts im Mittelalter” (tomy 3—5); Brieg-leb „Geschichte des Executivprozesses” (1839); Bethman-Holweg „Gesch. des gemeinen Ci-vilprocesses” (t. VI, 1, 1874); von Schulte „Geschichte der Quellen u. Litteratur des Kanonischen Rechts” (1875, I, str. 52—53); Stin-tzing „Gesch. d. deutschen Rechtswissenschaft” (I, str. 102 i in.); Gierke „Deutsches Genossenschaftsrecht” (III, 1881, str. 186—350); Sangui-netti „Accursio” (1882); Landsberg „Die Glosse des Accursius” (1883); tenże w „Krit. Vierteljahrschrift der Rsw.” (N. F. VI); Fitting „Summa Codicis des Irnerius mit einer Einleitung” (1894); tenże „Questiones de iuris subtilitatibus des Irnerius mit einer Einleitung” (1894); tenże „Zur Abwehr”, w „Zft. d. Savigny-Stiftung Rom. Abth.” (tom 17, 1896); Besta „L’opera d’Ir-nerio” (2 tomy, 1896); Pescatore „Kritische Studien auf dem Gebiete der civilistischen Litte-

s. p.

La physiologie du langage” (Paryż 1881). Podług autora całość tej nauki obejmuje 3 części: 1) fizjologję mowy, 2) morfologję języka i 3) fi-lozofję mowy.

A. A. K.

Glossop, miasto fabryczne w angielskiem hrabstwie Derby, o 16 kim. odległe od Manchesteru;

fabryki wyrobów bawełnianych, papieru i t. p.;

w. J.

22416 m-ców (1891).

ratur des Mittelalters” (1896).

Glossina morsitans, mucha tsetse, owad z gromady Diptera brachycera, do rodziny much właściwych (Muscidae) należący. Zamieszkuje Afrykę Środkową i jest istną plagą dla hodowców bydła, ponieważ od jej ukąszenia całe nieraz trzody giną. W ostatnich czasach pogląd na właściwą przyczynę śmierci ukąszonych przez tę muchę zwierząt w ten sposób się zmienił, że owada tego uważają tylko za pośrednika w przenoszeniu różnych zarazków chorób infekcyjnych na zwierzęta czworonożne; sama zaś mucha „tsetse” gruczołów trujących nie posiada.

K. K-ó.

Glossologja albo glottologja (z grec, glössa, attyc. gl0tta=język, i lógos = mowa, nauka) jest nauką o mowie ludzkiej, czyli umiejętnością języka, językoznawstwem albo z łacińska lingwistyką; ma więc za przedmiot, jak nazwa sama wskazuje, poznanie i określenie zasadniczych zjawisk mowy człowieka, zbadanie bezpośrednich przyczyn, powodujących te zjawiska i podciągnięcie ich pod ogólne prawa biologiczne. G. należy do nauk antropologicznych; oparta na ścisłej obserwacji i doświadczeniu, jest umiejętnością łączącą w sobie badania historyczne i badania biologiczne i rozjaśniającą dzieje duchowego rozwoju człowieka. Nazwa G. nie jest powszechnie używana przez językoznawców. W nowszych czasach, m. i. przyjął ją w dziele swoim Antonio de la Calle, uczony Hiszpan, profesor lingwistyki w uniwers. gienewskim (emigrant). Wykłady swoje, prowadzone tam wjęz. francuskim, ogłosił p. n. „La Glossologie, Essai sur la science expérimentale du langage. I partie.

Grlossophaga, zwierzę, należące do rzędu Rękoskrzydłych czyli Nietoperzy, do rodzin Phyllostomidae. Pyszczek ma długi i cienki, długi i płaski, daleko dający wysuwać się ^ęzyk, kły duże i ostre. Siekaczów brakuje. Dolna warga wcięta i brzeg wcięcia brodawkami pokryty. Ogon krótki. G. amplexicanda, brunatnego koloru, długości 4.5 cm., spotyka się w południowej Ameryce.

Glossopteris —-paproć drzewiasta, dla której charakterystycznym jest układ żyłek na liściu, przypominający delikatną siateczkę. Paproć ta posiada ogromną doniosłość geologiczną, gdyż charakteryzuje cały zbiór warstw górno-węglowych, i stanowi przejście od flory paleozoicznej do mezozoicznej. W Australii południowej, na południu Afryki i w Indyach znaleziono szereg warstw węglonośnych z licz-nemi resztkami roślinności; warstwy te tworzyły się prawie nieprzerwanie podczas okresów: węglowego, permskiego i tryasowego. Część tych warstw osadzała się równocześnie z euro-pejskiemi górno-węglowemi osadami, różni się od nich jednak całkowicie swoim układem i zawartą florą, stanowiąc odrębną, glossopte-rową, facyę. W tych osadach niema wcale lepidodendronów, sigillaryj i innych niewątpliwie węglowych roślin; znajdują się za to liczne formy, przypominające florę mezozoiczną. Z pomiędzy nich najważniejsze są: Glossopteris, Gangamopteris, Sagenopteris, Voltzia, Yerte-braria i inne. Wymieranie form paleozoicz-nych i zastępowanie ich przez mezozoiczne zależy od zjawisk, noszących miano węglowego okresu lodowcowego; dowodem istnienia tego okresu są konglomeraty z obtoczonych i porysowanych głazów narzutowych, leżące poniżej warstw z Glossopteris. Mezozoiczną flora z G. rozeszła się po kuli ziemskiej, wypierając stare postaci roślin. Odkryto permskie osady z G. in-dica na Ałtaju i w Europie na brzegach Dźwiny i Peczory.

Grlottalit, minerał mało zbadany, znaleziony w Port Glasgow w Szkocyi. Raz tylko analizowany, wykazał zawartość krzemionki 37.01, glinki 16.31, tlenniku żelaza 0.50, wapnia 23.93, wody 22.25. Białe krysztaliki, przypuszczalnie ośmiościany regularne, o połysku szklistym. Twardość 3, cięż. wł. 2.18.

Glotz Karol, obywatel ziemski województwa Kaliskiego, członek warszawskiego towarzystwa przyjaciół nauk, napisał i drukiem ogło-

A. K.

J. L.

z. w.

fincykl. Powie. IIu»tr. Zese. 106 T. XXV

20

bryki.

sił dziełko pod tytułem: 1) „Przyjaciel wiejski czyli doświadczone rady i lekarstwa, jak wieśniacy choroby bydła rogatego rozpoznawać i ratować mogą”, w Kaliszu u Meliwalda, 1811, in 8-vo, str. 98; 2) „Rozprawa o przyczynach częstego pomoru w Polsce i o sposobach hodowania bydła, dla uniknienia zarazy napotem” Warszawa, 1812, in 8-vo, str. 63 (umieszczona także w Rocznikach warsz. tow. prz. nauk, t. IX i XIV). Rozprawa ta przez pomienione towarzystwo w r. 1810 uwieńczona była medalem złotym; 3) „O ulach klocowych” (w „Roczn. tow. prz. nauk*t. XII).    o.b.

Gloucester, hrabstwo w pd.-zach. Anglii, graniczy z hrabstwami: od pn. Worcester, pnws. Warwick, ws. Oxfod, pd. Wilts i Somerset, zach. Monmouth i Hereford. Obszar—3 219 klm. kw., ludność r. 1891: 599 947 m-ców. Obszar pagórków oolitycznych—Cottswold Hills—od bogatego w węgiel Forest of Dean dzieli nader żyzna dolina rz. Severnu. Rzeki:. Severn, Wye (pograniczna z Monmouthem), Avon (z Wiltsem). Skarby mineralne: węgiel kamienny (w r. 1892: 1226 933 ton.), ruda żelazna (63 149 t.), ochra, wapień, kamień ciosowy. Rolnictwo (ogrodnictwo—jabłecznik), hodowla bydła (mleczarstwo— ser). Przemysł znaczny: fabryki sukna, huty żelazne, budowa machin, fabryki wyrobów bawełnianych, jedwabnych, budowa okrętów; porcelana, szkło.

G., gł. miasto hrabstwa G., nad Severnem, zajmuje 5.8 kim. kw. obszaru, w r. 1891 liczyło 39 444 m-ców. Katedra w stylu normań-skim z w. XI z wieżą (68 m. wysokości), gotycki kościół St. Mary i inne; muzeum ze szkołą sztuk pięknych; źródło mineralne. Budowa okrętów, odlewnia dzwonów, zresztą przemysł nieznaczny; za to handel ożywiony, doki miejskie łączy z Sharpnessem kanał Berkeley (25 kim. długości),— statki przeto o 400 tonu pojemności mogą dochodzić do G-u. Przywóz z zagranicy szacują blizko na 2V₂ miljona f. st., wywóz na 77 000 f. st. G. założył ces. Klaudyusz w r. 44 po N. Chr., jako Colonia Glevum; zasłynął w wojnach (zwłaszcza w w. XVII).

G., miasto w hrabstwie Essex, pn. amerykańskim Stanie Massachusetts, na pnws. od Bostonu, z doskonałą przystanią, — 24651 m-ców (1890). Konserwowanie ryb, fabryki płótna żaglowego, wyrobów bawełnianych, łomy marmuru. Uczęszczane latowisko.

G„ miasto w hrabstwie Camden, pn. amerykańskim Stanie New-Jersey, nad rz. Delaware,

naprzeciw Filadelfii; 6 564 m-ców (1890), fa-

w. J.

Gloucester albo Glocester (czytaj: Glo-ster), hrabiowie i książęta. Tytuł ten był używany przez najmłodszych członków królewskiego domu w Anglii. Do wybitniejszych należą: Robert, hrabia G. (f 1147), syn naturalny Henryka I; oblegał i wziął do niewoli króla Stefana z Blois (1141); w końcu tego roku sam się jednak dostał w ręce nieprzyjaciół: wymieniono go na króla Stefana.—Ryszard de Cläre, hr. Hertford i G. (* 1222—f 1262). Kierował w r. 1244 niefortunną wyprawą do Walii; odznaczał się na turniejach, odprawiał liczne pielgrzymki, odwiedził papieża w Lugdunie (1250) i prowadził intrygi, zmierzające do ożenienia swego syna z Alicyą d’Angoulôme, siostrzenicą Henryka III. Był przy ślubie królewicza Edwarda w Burgos (1254), w roku 1215 wysłano go do Niemiec w sprawie elekcyi księcia Kornwalijskieno; w r. 1257 dowodził częścią wojska królewskiego w Walii. Zostawszy przywódz-cą stronnictwa baronów, posiadał na sprawy wewnętrzne wpływ wielki, którego używał raz na korzyść króla, to znów na korzyść Montfor-ta i królewicza Edwarda. Kłócił się często z Montfortem i był po nim najwybitniejszym człowiekiem w królestwie.—Gilbert de Cläre, hrabia Hetford i G. (* 1243—f 1295), syn poprzedniego, żonaty z Alicyą d’Angoulôme (1253). Wziął stronę Montforta hr. Leicester przeciwko królowi, pospołu z ojcem stanął na czele stronnictwa baronów, dowodził korpusem środkowym w bitwie pod Lewes (14 maja 1264) i wziął króla do niewoli. G. i Montfort byli wtedy nieograniczonymi panami Anglii, wkrótce jednak poróżnili się. Ogłoszony za buntownika w r. 1265, zniszczył flotę pod Bristolem, odniósł zwycięstwa pod Kenilworth i Eveshara, wszedł do Londynu (8 kw. 1266) i zmusił króla do zawarcia pokoju (16 czer. 1266). Również wybitną rolę odgrywał G. i za rządów Edwarda I.— Gilbert, syn poprzedniego (* 1291—f 1314), odznaczył się w kilku wojnach, toczonych w Szkocyi; nie chciał wziąć żadnego udziału w intrygach lordów przeciwko ulubieńcowi Edwarda II, Gavestonowi (ob.), swemu szwagrowi. Był pod nieobecność króla dwa razy regentem. Zginął w bitwie pod Banockburn.— Humphrey, ks. G., syn Henryka IV (* 1391 — f 1447), przewodniczył regencyi po śmierci Henryka V (1422) i zarządzał sam królestwem, podczas gdy Bedford kierował wojną z Francyą. Małżeństwo jego z Joanną Bawarską, hrab. Hol-landyi, poróżniło go z księciem Burgundzkim. Za sprawą królowej Małgorzaty d’Anjou wpadł w niełaskę u swego króla, Henryka VI, przez ulubieńca królewskiego, hr. Suffolk, został oskarżony o zdradę stanu i uwięziony. W kilka dni później znaleziono go martwego w łóżku.— Ryszard, ks. G. (ob. Ryszard III).—Henryk ks. G. (* 1640—f 1660), syn Karola I (ob. Karol I).—Wilhelm Henryk, ks. G. (* 1743— f 1805). Syn Fryderyka Ludwika, ks. Walii, brat Jerzego III; tajne małżeństwo jego z hr. Waidegrave (1766) narobiło dużo wrzawy i przez długi czas było przedmiotem rozpraw w parlamencie.—Wilhelm-Fryderyk, syn poprzedniego (* 1776 w Rzymie—f 1834). Po ożenieniu się z córką Jerzego III, Maryą, otrzymał tytuł Królewskiej Wysokości. W parlamencie głosował zawsze z oppozycyą. Zmarł bezdzietnie, jako feldmarszałek.

Grlover Ryszard, poeta angielski (* 1712 w Londynie — f 1785). Był z zawodu kupcem; wolne chwile poświęcał literaturze, zwłaszcza greckiej, i pisywał poezye. Jego ballada „Admiral Hosier’s ghost” (1739) cieszy się dotąd pewną popularnością. Mając lat 16, napisał poemat o Newtonie, a w r. 1737 poemat bohaterski o 9 pieśniach p. t. „Leonidas”, starannie opracowany a zimny; jest tu jednak kilka pięknych ustępów. Wystawił tragedye „Boadicea” (1758) i „Medea” (1761). W papierach jego znaleziono po śmierci dosyć słaby poemat w 30 pieśniach p. t. „The Athenaids” . Niektórym zdaniom, wypowiedzianym w swych „Memoirs of a distinguished literary and political charac-ter” (wyd. 1813) zawdzięcza zaszczyt, że go miano przez czas jakiś za autora Listów J uniusz a.

Glower. Herb polski z indygienatu. Na tarczy w polu czarnem krokiew srebrna z dwoma

Fig. 52. Glower (herb).

kłosami na niej. Nad nią dwa półksiężyce srebrne rogami do góry, pod nią jeden taki sam. Nad hełmem w koronie szlacheckiej półksiężyc srebrny rogami do góry, na którym stoi kogut czerwony. Labry czarne, podbite srebrem. Używa tego herbu angielska rodzina Glower de Glayden (ny), z której Archibald, oberszterlejtnant wojsk koronnych, za zasługi indygienowany został w Polsce w roku 1726. Potomkowie jego wylegitymowali się ze szlachectwa przed stanami galicyjskiemi w 1782 roku.—Źródła: „Volumina Legum” (VI 454); Niesiecki; „Poczet szlachty galicyjskiej”.

Glower Archibald Andrzej de Glayde-ny, przybył do nas z Anglii około 1680 roku, młody oficer inżynieryi, szlachcic (herbu własnego), katolik, przerzucony na kresy, polubił to życie niespokojne, przywiązał się do otoczenia,

i co rychło z awanturnika, szukającego karyery, stał się prawdziwym kraju obywatelem. Nie on wprawdzie jeden przybył tu, znęcony nadzieją powodzenia: oficerowie całego korpusu artylle-ryi czynuej na kresach południowych byli cudzoziemcami; toż generałowie i późniejsi kom-mendanci fortec pogranicznych: Koszkiel, Bartsch, Kampenhauzen, Ryppe, Schyling, Dalke, nadto pułkownicy: Kizernik, Elert, Faber, Sztempach, Grot, Lorykant, Groeben, Vandermilve, Ernst, Dejsen i t. d. i t. d., jako młodzi artyllerzyści, popisywali się tutaj w końcu XVII i na początku XVIII w., a miejscem popisów były Soroki, Su-czawa, Okopy św. Trójcy, Kamieniec, nawet Międzyboż i Białocerkiew. G. jednak jakoś od-razu stanął, jak to mówią, na nogach; może obo.k zdolności dopomagało mu i małżeństwo z panną Elżbietą Heleną Gruszecką, wnuczką exulanta, sędziego ziemskiego, który-to do sułtana chodził w „złotym kaftanie”, po upadku Kamieńca w 1672 r. Gruszeccy wysoko się nosili, dynastyczne kolligacye zawracały im głowę z tego powodu, że jeden z nich ożeniony był z Garnuchowską, daleką krewną Garnuchowskiej, żony hospodara Lopusnana; by więc przypomnieć ludziom to połączenie, protoplastce fun-I dowali w kościołach tablice pamiątkowe, a na nich kunsztownie było zestawione dostojeństwo jej z nazwiskiem fundatora. Jedna z takich tablic do dziś się dochowała w kościele podomini-kańskim w Kamieńcu. Bądź co bądź, przybysz z Anglii, związany z Gruszeckimi, już miał zapewnioną krescytywę; rodzina od niego wymagała, by się wywiódł ze szlachectwa: złożył przeto dowody jako jest synem Tomasza i Elżbiety Dara, — ród jego od lat trzystu należy do uprzywilejowanych, — używa herbu własnego, z kogutem nad tarczą (półksiężyc dodano mu już w Rzeczypospolitej daleko później) i t. d. Kamieniec i samo Podole w tym czasie należały do Porty Ottomańskiej; Gruszeccy mieszkali w okolicy Trembowli. Osiadł przy nich i G., a polecony sąsiadowi, p. Marcinowi Boguszowi, już się przy boku jego znajdował: naprzód for-tyfikował Soroki, potem prowadził ziemne roboty w Okopach św. Trójcy, wreszcie po odzyskaniu Kamieńca zaliczony został w poczet oficerów artylleryi fortecznej. Stan jego służby taki: w r. 1700 kapitan, w 1707—major, 1709— podpułkownik, w 1739 — pułkownik. Większą część życia przepędził w kresowej warowni; zdaje się, że po zgonie Bartscha 1719 roku pełnił czas jakiś obowiązek kommendanta, jako jeden ze starszych oficerów. W okolicy mieszkali Gruszeccy; należała do nich część Chodo-rowicy: ojciec p. Glowerowej, Józef, właśnie z Anną Garnuchowską ożeniony, był sędzią grodzkim, a potem podsędkiem, więc urzędnikiem ziemskim, dzieci miał sporo — synów trzech—jeden z nich, Kazimierz, został jezuitą w miejscowem kollegium, córek cztery, jedna

Dr Antoni 1.

E. S.

Teresa, została dominikanką w miejscowym klasztorze, tamte powydawał za: Bogusza, Zby-kalskiego, podstolego mielnickiego, potem miecznika płockiego, i G-a Archibalda; przez te powinowactwa i stosunki się ustaliły z możniejszymi ziemianami. Pani Glowerowa dom prowadziła otwarty, gości huk, festyny częste... Kobietą była religijną (prozelityzmem się bawiła, „przewiemycli” i mahometan gorliwie nawracała na łono kościoła katolickiego), moralną, dobrą, trochę próżną; nie zadawalniała się Wysokiem militarnem stanowiskiem męża: chciało się jej indygienatu i tytułu ziemiańskiego; pułkownik długo się opierał, ale w końcu uległ: w 1726 r. („Vol. Leg.” fol. 454) otrzymał i to i tamto, został szlachcicem i stolnikiem inflanckim, po 44 latach służby około fortec. Nic o tych robotach jego powiedzieć nie umiemy: Sorocka forteczka zawsze jak kurnik wyglądała, ziemne pozostałości Okopów św. Trójcy do dziś imponują, a w Kamieńcu nie mógł biedny inżynier, przedzierzgnięty w artyllerzystę, swego talentu rozwinąć, dla braku    odpowiednich środków;

warownia niezdobyta,    po ustąpieniu z niej

Turków, długo jeszcze przypominała starą że-braczkę; dopiero Brühl, jako generał artylleryi koron., a potem stary Witte i Stefan Makowiecki, przyłożyli ręki dla przyzwoitszego jej przyodziania. Glower wraz z rodziną mieszkał prawie stale w Kamieńcu. Dzieci miał pięcioro: najstarszy syn, Józef, wstąpił do zakonu Jezuitów; potem szły córki: Maryanna, która ślubowała wierność Arciszewskiemu, kapitanowi artylleryi; Helena—Stanisławowi Kańskiemu, majorowi artylleryi koronnej; Urszula—Wojciechowi Cieleckiemu; najmłodszy syn, Antoni, wstąpił do wojska, w ślady ojca, w 1730 został chorążym artylleryi, ale potem wystąpił i przeniósł się do któregoś z regimentów cudzoziemskiego autoramentu, jak wzmiankuje o tern Krasicki, w dodatku do Niesieckiego. Stary G. umarł około r. 1735, żona przeżyła go o lat kilka: już od 1745 wzmianki o niej nie spotykamy. Ród G-ów polskich po mieczu wygasł. Gdy na początku bieżącego wieku umarł w Anglii ostatni G., a zostawił ogromną fortunę, zaczęto w granicach dawnej Rzeczypospolitej poszukiwać reprezentantów rodziny. Stawili się spadkobiercy jeno po kądzieli: Cieleccy, Arciszewscy, Kańscy i inni, pochodzący od tych ostatnich, jak Bratkowscy, Markowscy i t. d.

Gloxinia, w dzięki a, rodzaj należący do rodziny ostojowatych (Gesneraceae). Gatunki jego należą do najulubieńszych roślin; najczęściej spotykają się: G. maculata o koronach blado lila-błękitnych, oraz G. speciosa, gatunek o nader licznych pięknych odmianach.

Glncinium, ob. Beryl.

Gluck Krzysztof Willibald von (* 2 lipca 1714 w Weidenwang, w Bawaryi—f 15 listopada 1787 r. w Wieduiu), kompozytor muzyczny, reformator opery i ojciec dramatu muzycznego. Gdy miał lat trzy, jego rodzice: Aleksander G. i Anna Walburga, przenieśli się do Czech, gdzie ojciec otrzymał urząd leśniczego w dobrach księcia Lobkowitza. Mimo szczupłość funduszów rodzice starali się dać swemu synowi wykształcenie gruntowne. W tym celu dwunastoletniego chłopca oddali w 1726 do szkoły Jezuitów w Kommotau, gdzie, prócz nauk gimnazyalnych pobierał lékcye gry na fortepianie, skrzypcach, i organach. Po sześciu latach pobytu w zakładzie jezuitów G. udał się do Pragi, w celu kształcenia się w muzyce, której już wówczas pragnął poświęcić się wyłącznie. Gdy mu brakło funduszów, śpiewał po kościołach, grywał gdzie się zdarzyło, dawał lekcye na wiolonczelli, zarobione zaś pieniędze obracał na opłatę nauczycieli pierwszych zasad teoryi muzycznej. Za namową księcia Lobkowitza G. udał się w 1736 r. do Wiednia, głównego wówczas środowiska życia muzykalnego w Europie. Tu zaznajomił się z księciem lombardzkim, Melzi, który, poznawszy się na jego talencie kompozytorskim, zabrał go z sobą do Włoch, i ułatwił mu ukończenie studyów teoretycznych, u Sammartiniego w Medyolanie. Po czterech latach nauki systematycznej G. zapragnął doświadczyć swych sił w operze. Próba wypadła świetnie: pierwsza opera G-a, „Artakserkses”, do słów Metastasia, przedstawiona na scenie me-dyalońskiej 1741 r., ogólnego dostąpiła uznania, równie jak szybko po sobie wystawione opery: „Ipermnestra” i „Demetrio” w Wenecyi 1742; „Demofoonte” w Medyolonie 1742, „Artamene” w Kremonie 1743, „Sofonisbe” w Medyolanie tegoż roku, „Alessandro nell’Indie” w Turynie 1744, i. w. i. Wszystkie te opery, całkowicie utrzymane w stylu czysto włoskim, głównie Sacchiniego, Guglielmiego, Jomellego i Picciniego, rychło rozniosły nazwisko G-a po całem półwyspie Apenińskim, a następnie po całej Europie, tak, że wszystkie główniejsze sceny europejskie ubiegać się zaczęły o opery G-a. Pierwszy Londyn wezwał go do siebie, dokąd G. udawszy się bezzwłocznie, napisał dla teatru Haymarket „La caduta dei Giganti” (1746); następnie wystawił „Artamene”, oraz rodzaj potpourri operowego p. t. „Piramo e Tisbe”, złożonego z najlepszych aryj, wybranych z własnych oper dawniejszych; ten jednak „pasztet”—jak go sam G. nazwał — przepadł z kretesem na scenie londyńskiej. G. wcale się też nie zmartwił; przeciwnie, zastanowiwszy się głębiej nad powodami upadku tej opery, oraz nadzwyczajnego powodzenia muzyki Hän-dla, bawiącego podówczas w Londynie, nabrał przekonania, że nietylko operze „Piramo e Tisbe”, lecz i wszystkim dotychczas przezeń stworzonym dziełom brak było prawdy dramatycznej, jak i wogóle wszystkim operom ówczesnym, komponowanym w duchu epoki; że zadaniem muzyki powinno być wspieranie poematu, potęgowanie wrażeń w danej sytuacyi, nie zaś prze-

\\

A Pol.

rywauie akcyi bezmyślnemi koloraturami i fi-guracyami muzycznemi, dla dogodzenia jedynie kaprysom pierwszego tenora, lub rozpieszczonej powodzeniem prymadonny; że muzyka winna być tern dla poezyi, czem np. żywość farb i szczęśliwe kombinacye światłocienia dla dobrego rysunku. G. zabrał się energicznie do ugruntowania podstaw reformy opery, odtąd nazwanej przez niego dramatem muzycznym, równie jak później przez Wagnera, który pierwszy pojął właściwie intencye G-a, reformatorskie jego pomysły podjął na nowo, rozszerzył, rozwinął, uzupełnił własnemi ideami, i tym sposobem operę nowoczesną na nowe tory wprowadził. G. przede-wszystkiem postanowił powiększyć orkiestrę, każdemu z instrumentów wyzuaczyć stanowisko odpowiednie jego naturze, i tym sposobem położyć podstawę przyszłej indywidualności instrumenta-cyjnej; następnie z aryi powyrzucać koloratury,

gp^-jg

/f

m Äi

Fig. 53. Krzysztof Willibald von Gluck.

figuracye, passaże i kadencye, rozszerzyć formę recytatywa, i nadać mu w operze stanowisko wybitne; chóry, które dotychczas żadnego nie brały udziału w akcyi, ożywić, wyznaczyć im stanowisko współrzędne z bohaterami opery, podnieść je do godności ważnego czynnika w przyszłym dramacie muzycznym. Przeprowadzenie tych reform odbywało się oględnie; należało bowiem wpierw przygotować do nich publiczność, zwalczyć stopniowo stare nawyknienia i gust słuchaczów zwolna poprawić. To też w pierwszej operze G-a, napisanej już po opracowaniu planu reformy, „La Semiramide rieonnosciuta” (1748), zaledwie drobna cząstka nowych idei została uwzględnioną, równie jak w kilku następnych, z których „Le Chinesi”, dana wraz z baletem „L’orfano” (1754), tak zachwyciły cesarzową Maryą-Teresę, że mu ofiarowała posadę kapelmistrza dworu, z płacą 2 000 guldenów rocznie.

Odtąd szczęście prawie stale G-i sprzyjało. W rok później, po wystawieniu w Rzymie „II Trionfo di Camillo” i „Antigono”, został mianowany przez papieża rycerzem „złotej ostrogi”; od tego czasu podpisywał się stale „Ritter von G.” Przygotowawszy w tych i kilku innych operach grunt dla swej reformy i wyszukawszy librecistę, Cal-sabigiego, który jego idee należycie ocenić potrafił, napisał „Orfeo ed Euridice” w stylu patetycznym, z uwzględnieniem wszystkich już zasad swej reformy. Po tej operze, danej w Wiedniu 5 paździer. 1762, a stanowiącej początek najświetniejszej działalności artystycznej G-a, powstały jego arcydzieła: „Alcesta”, „Parys i Helena”, „Ifigenia w Aulidzie”, „Armida” i wiele innych, które w całych Niemczech olbrzymie wrażenie wywarły. Podziwiano w nich świeżość inwencyi, szlachetną prostotę stylu, potęgę wyrazu dramatycznego, nastrój podniosły, jasność rysunku melodyjnego, wzorowe prowadzenie głosów bez zawiłych kombinacyj kontrapunkty-cznych, silną charakterystykę orkiestry. We Fran-cyi wszakże, hołdującej wyłącznie starej włoskiej i francuskiej szkole, na której czele stał ulubiony wówczas kompozytor Piccini, zdania były podzielone. Jedni trzymali stronę konserwatywnego Włocha, pieszczącego ich uszy ckliwemi canzonetami, inni z zapałem oklaskiwali wzniosłe idee G-a, który wówczas znajdował się w Paryżu. Stąd powstały owe walki na pióra, a nie rzadko i na kije, staczane przez „glu-ckistów i piccinistów”, w ciągu dwóch lat bez przerwy (ob. Francuska muzyka). Ostatnią walkę stoczono w dniu przedstawienia w Paryżu „Ifigenii w Ta.urydzie” Picciniego, będącej odpowiedzią na operę G-a, tenże sam tytuł noszącą, a przyjętą przed dwoma laty z entuzyaz-mem przez jego zwolenników, na których czele stała królowa Marya Antonina. Zaraz na pierw-szem przedstawieniu opera Picciniego padła, i więcej już nie powstała. G. odniósł zwycięstwo stanowcze; sam Piccini uznał się za zwyciężonego. Odtąd dzieła G-a coraz częściej pojawiały się na wszystkich większych scenach europejskich, a wszyscy kompozytorowie zaczęli jego idee roformatorskie popularyzować w swych operach. W 1780 r. G. wrócił do Wiednia, gdzie resztę życia przepędził w spokoju. Prócz oper napisał kilka uwertur („symfonij”), siedem ód, do słów Klopstocka, na jeden głos z towarzyszeniem fortepianu, kantatę „Sąd ostateczny” (dokończoną po jego śmierci przez Sa-lierego) i w. in. Z dzieł G-a była wystawioną na scenie warszawskiej jedna tylko jednoaktowa opera komiczna, p. t. „Kady oszukany”.—Bibliografia: A. Schmid „Ch. W. Ritter v. Gluck” (1854); Sigmeyer „Über den Ritter G. und seine Werke” (1825, wyd. 2-ie 1837); Marx „Gluck und die Oper” (1863); Reissmann „W. G. sein Leben und seine Werke” (1882); Nohl „G. und Wagner” (1870) i w. in.

ny Ii-ej.

s. p.

„Gedichte” (Peszt 1841, wyd.

„Neue

1857).

Glück Ernest, teolog (* w Wettynie nad Saalą frankońską d. 10 listopada 1652 r.). Studyował w Wittenberdze i w Lipsku, poczem był powołany przez generalnego superintendenta, Jana Fischera, do Ir.flant (1673 r.). Wyuczywszy się języka łotewskiego, powziął zamiar przetłómaczyć Biblię na język łotewski i w tym celu udał się do Hamburga, aby pod Sebastya-nem Eduardim studyować języki wschodnie. Po powrocie w r. 1680 został kaznodzieją garnizonu w Dünamünde i tu zaopiekował się sierotą Martą Skowrońską (według innych Katarzyną Ba-dendieck). W trzy lata później powołany został na proboszcza do Marienburga i Settinghofu, gdzie przetłómaczył Nowy Testament na język łotewski; przekład przejrzany przez Kommissyę duchowną i wydany w Rydze 1685 r. Przy zdobyciu Marienburga przez wojska rossyjskie 6 sierpnia 1702 r. G. wzięty został do niewoli i zaprowadzony do Moskwy. Tu cesarz, Piotr I, poznawszy wychowanicę G-a, w domu Menszyko-wa, poślubił ją w r. 1707. Los G-a uległ teraz istotnej zmianie. Z polecenia rządu założył on gimuazyum dla wszelkich stanów uczących się i został kuratorem wyższych zakładów naukowych w Moskwie. Nauczywszy się języka rossyj-skiego, przetłómaczył katechizm Lutra, książkę do nabożeństwa, Komeńskiego Świat Widomy i tegoż „Janua linguarum”. G. był autorem gramatyki niemieckiej, oraz słownika łacińsko-niemiecko-francusko-rossyjskiego. Utrzymują, że wspólnie z Eliaszem Kopiewiczem przetłómaczył Biblię na język rossyjski, i ta miała być wydaną w Amsterdamie w drukarni słowiańskiej, założonej przez Kopiewicza. Wiadomość ta znajduje się w Aktach Naukowych lipskich z r. 1705. Prawdopodobniej G. wziął się do przekładu Pisma św. na język rossyjski przed samą śmiercią i niedaleko się w pracy posunął. Umarł w Moskwie d. 16 maja 1705 r. Córka jego, Marta, wyszła za mąż za admirała Villebois, a syn jej, Aleksander Villebois, dowódzca artylleryi, był czynnym przy wstąpieniu na tron Katarzy-

Ks. A. K. D.

Glück Krystyan Fryderyk von, zasłużony prawnik niemiecki (* 1755 w Halli, habilitował się tamże 1777, powołany 1784 do Erlangen, gdzie f 1831 r.). Najważniejszą jego pracą jest kommentarz do Pandektów p. t. „Ausführliche Erläuterung der Pandekten nach Hellfeld”. Dodatek w tytule „według Hellfelda” miał oznaczać, że autor akceptuje porządek zachowany w dziele tego autora „Elementa iuris civilis secundum ordinem Pandectarum” (Amsterdam 1729), inaczej porządek t. zw. legalny, t. j. układ Pandektów Justyniana. Jest to najobszerniejszy wykład Pandektów Just., który do śmierci autora objął 34 tomy (Erlangen 1790—1830), a następnie uzupełniony został przez Mühlen-brucha (tomy 35—43, 1832—43), Feina (t. 44,

1851), Arndts’a (tomy 45 — 48, 1853 — 78),

Sal ko w s ki ego (tom 49, 1889). Od r. 1890 redakcyę objęli profesorowie: Ubbelohde, Burek-hardt, Leist, Salkowski i Czyhlarz i wydali do r. 1897 pięć dalszych tomów. Kommentarz ten wychodzi obecnie również w przekładzie włoskim p. t. „Commentario alle Pandette tradotto ed arrichito di copiose note e confronti col codice civile italiano, direttori F. Serafini (f 1898) e P. Cogliolo” (wyszło 240 zeszytów).

Glück E lżbiet a (pseudonim B etty Paoli), poetka niemiecka (* w Wiedniu 1814—f tamże 1894). Przebywała dłuższy czas w Rossyi jako nauczycielka, a po r. 1843 powróciwszy do Wiednia, była naprzód damą do towarzystwa księżny Schwarzenberg, następnie poświęciła się całkiem literaturze. Brała nawet udział w pracy dziennikarskiej, pisywała recenzye i krytyki artystyczne, lecz głównie odznaczyła się jako wysoce uzdolniona poetka. Zbiory jej utworów poetyckich:

2-e 1850), „Romanzero” (Lipsk 1856), Gedichte” (Wiedeń 1870) bogate są w uczucie i piękności stylowe, a w ustępach opowiadających zawierają wiele silnych i oryginalnych rysów. Z prac krytycznych Elżbiety G, najgodniejsze uwagi: „Wiens Gemäldegalerien in ihrer Kunsthistorischer Bedeutung’’ (Wiedeń 1865), oraz

„Grillparzer und seine Werke” (Sztutgard

w. ö

Glücksberg Jan, księgarz szkół publicznych w królestwie Polskiem i typograf (* 1795—1859

r.), należał do tych wyjątkowych jednostek z pomiędzy izraelitów tutejszych, które już w trzecim dziesiątku lat naszego stulecia działalnością na polu zasług obywatelskich zyskały uznanie ogółu. Zawdzięczając wykształcenie swoje własnej jedynie gorliwej pracy, samouczek w ści-słem tego słowa znaczeniu, dokładnie władający mową krajową, tak w słowie jak i w piśmie, już w latach młodzieńczych powołany został przez ówczesną kom. r. w. r. i oś. p. do sprawowania obowiązków obrońcy do spraw rozwodowych Żydów, przy sądzie apellacyjnym i najwyższej instancyi, i pełnił je honorowo przez ciąg lat S-iu. Następnie przewodniczył przez długie lata gminie tutejszej izraelitów, jako prezydujący w dozorze bożnicznym. Nie na tern jednakże ograniczała się jego działalność: w r. 1827 ułożył i wydał pierwszy „Przewodnik po Warszawie” w językach polskim i francuskim. Od r. 1834, pośród głębokiej ciszy panującej wówczas w literaturze krajowej, zaczął wydawnictwo pierwszego pisma ilustrowanego polskiego p. n. „Magazyn powszechny”, pod redakcyą Kazimierza Brodzińskiego. Pismo to w r. 1841, przeszedłszy pod redakcyę Leona Rogalskiego, połączyło się z „Kosmoramą Europy”, wydawaną również nakładem G-a. W r. 1835 zaczął wydawnictwo dwóch jeszcze pism ilustrowanych: „Magazyn dla dzieci” i „Maga

czystym.

w. J.

w. j.

zyn mód”. Wydał również wiele dzieł użytecznych, pomiędzy któremi pierwsze miejsce zajmuje „Numizmatyka krajowa” Bandtkiego i „En-cyklopedya obrazowa“. — G. Michał, księgarz i wydawca, ur. 1838, syn poprzedniego. Po ukończeniu warszawskiego gimnazym filologicznego i nabyciu potrzebnych specyalnych wiadomości, otworzył w r. 1859 na obszerną skalę księgarnię krajową i zagraniczną. Z pierwszym zaraz rokiem istnienia księgarni rozpoczął działalność wydawniczą dziełem p. t. „Historya literatury polskiej” Juliana Bartoszewicza. Od r. 1860 wydawał pismo ilustrowane dla ludu p. n. „Kmiotek”, początkowo pod redakcyą J. K. Gregorowicza, a następnie Wł. L. Anczyca. Od r. 1865 wydaje pismo tygodniowe ilustrowane dla kobiet „Bluszcz”, którego redaktorką aż do r. 1896 była ś. p. Marya Ilnicka, a obecnie jest Szczęsna z Cybulskich Bąkowska. Wydał oprócz tego „Muzeum sztuki europejskiej”, „Galerye włoskie”, „Pismo św.” z ilustracyami Dorćgo; zbiór powieści obyczajowych Kraszewskiego (z Gu-brynowiczem); tanią edycyę powieści historycznych tegoż pisarza, dzieła Hoffmanowej i Żmichowskiej, zbiór przekładów ze znakomitszych dzieł literatury europejskiej i wiele innych rzeczy pożytecznych, oryginalnych i tłó-maczonych.

Glücksberg Teofil, brat Emmanuela, księgarz i drukarz wileński i kijowski, prowadził swoje przedsiębiorstwo od pierwszej ćwierci w. b. do r. 1860, w którym sprzedał księgarnię obywatelskiej spółce wydawniczej dzieł tanich i pożytecznej, zawiązanej r. 1859 z inicyatywy Aleksandra Grozy, pod egidą doktora Karola Kaczkowskiego w Żytomierzu. Firma G-a. który nosił tytuł księgarza i typografa Białoruskiego okręgu naukowego, była bardzo czynna i wiele dzieł wydała, współzawodnicząc z firmą Józefa Zawadzkiego; ale druki jej były niedbałe, odznaczały się najczęściej złym gatunkiem papieru i obfitością błędów. Stosunkowo najlepiej wyglądały modlitewniki, oraz „Encyklopedya powszechna”, której wydawnictwo rozpoczął do współki z bratem swoim, Augustem Emmanuelen!, a która miała wychodzić naprzemian, po dwa tomy, to w Warszawie, to w Wilnie. Projekt powstał r. 1835 z inicyatywy A. Emmanuela, który też w latach 1837 i 1839 wydał dwa tomy z pod litery A (pod redakcyą Ciborskiego i Rogalskiego); w Wilnie, gdzie redaktorem był Odyniec, w ciągu r. 1839 wyszły tomy 3 i 4, obejmujące litery B i G. A trzeba wiedzieć, że Odyniec, jeszcze w r. 1828 za pobytu swego w Warszawie powziął był zamiar wydawania Encyklopedyi wespół z Waleryanem Krasińskim, który w tym celu założył nawet pierwszą steoretypową drukarnię, lecz przez swój nagły wyjazd za granicę wniwecz ten piękny projekt obrócił, i dopiero podjął go G. Aug. Emmanuel. Ten z kolei rozpocząwszy w Warszawie druk

5-go tomu, mającego obejmować literę P, wydrukował tylko cztery zeszyty i na nich wydawnictwo to zwinął, uie znalazłszy poparcia u publiczności. Do ważniejszych wydawnictw Teofila G-a należą „Dzieła Kazimierza Brodzińskiego, pomnożone pismami dotąd drukiem nieo-głoszonemi” w 10-u tomach, z portretem autora (1842—44);'oraz założone i redagowane przez J.I. Kraszewskiego „Athenaeum”, które G. drukował swoim nakładem, począwszy od 4 zesz. seryi 1-ej (r. 1841) do końca seryi 8-ej (1848); przez trzy lata następujące Kraszewski już wydawał to czasopismo własnym nakładem w drukarni Zawadzkiego. G. był bardzo przedsiębiorczy i obrotny: to też znacznego dorobił się majątku, zwłaszcza, że drogo liche druki swoje sprzedawał a honorarya autorom płacił marne, i to bardzo często książkami, takie właśnie między innymi dostał M. Grabowski za „Koliszczyznę” w kwocie 40 rubli, a Kraszewski brał za 6-o tomowe serye Athenaeum po 300 rubli.

Glücksberg Maksymilian (* 1840—f 27 grud. 1894). publicysta, syn księgarza wydawcy Jana, urodził się w Warszawie, ukończywszy tu Szkołę Główną na wydziale prawnym; od r. 1866 pracował przy „Kłosach” i „Tygodniku Romansów”, gdzie przez czas jakiś pisywał kroniki tygodniowe. W r. 1874 wyjechał do Kalisza, potem przeniósł się do Piotrkowa, gdzie jako adwokat występował do r. 1880; wtedy powrócił do Warszawy, gdzie na kilka tygodni przed zgonem zapadł na chorobę umysłową. W „Niwie” warszawskiej pomieścił studyum biograficzno-ekonomiczne o „Stanisławie Staszy-cu”; osobno wydał „Spis rzeczy zawartych w 20 tomach czasopisma ilustrowanego tygodniowego Kłosy, poczynając od 1 lipca 1865 do 1 lipca 1875 r.” (Warszawa 1876). Pisał wprawnie, z pewną swadą retoryczną, językiem wogóle

P. Chm.

Glücksburg, miasteczko w regencyi pruskiej Szlezwigu, w powiecie Flensburskim, nad zatoką (Flensburger Förde), przy drodze żelaznej Flensburg-Kappeln, 20 m. n. p. m., kąpiele morskie; 1 235 m-ców (1890). Zamek, niegdyś siedziba książąt Holstein-Sondenburg-G.

Glückstadt, miasto w regencyi pruskiej Szlezwigu, w powiecie Steinburskim, na prawym brzegu lejkowatego uścia Elby, poniżej Hamburga, przy drodze żelaznej Elmshorn-Ilvidding; kościoły, synagoga, ratusz, gimnazyum, szkoła kominiarzy i t. p.; przedport Hamburga w wypadkach zamarzania Elby powyżej; dok. W r. 1895 przeszło 6 000 m-ców.

Glucyna, ob. Glikokol.

Glukoza, ob. Cukier.

Glukozydy są to związki organiczne, napotykane w roślinach, a rozkładające się pod wpływem rozcieńczonych kwasów lub enzymów na

OR

CH

[CHOH]₂

O,

albo

CH

CHOH

ĆH₂OH

W. Br.

E. S.

jęła się wyłącznie literaturą belletrystyczną. Ogłosiła szereg nowel i szkiców nowellistycz-nycb: „Aus den Pyrenäen” (Dessau 1854), „Aus der Bretagne” (Wiedeń 1867), „Die Augen der Valois” (Berlin 1871), „Novellen aus dem Béarn” (Berlin 1878), „Lutin und Lutine" (Lipsk

w. G.

E. S.

Gluten, główna zawartość komórek tkanki glutenowej, leżącej pod skórką, ziarn zbóż (pszenicy, żyta) i niektórych innych nasion, stanowi gęstą mieszaninę różnych ciał białkowatych (w pszenicy: sernika, włoknika glutenowego, mucedyny i gliadyny; w życie: sernika i mu-cedyny), nierozpuszczalna w wodzie. G. otrzymuje się przemywaniem mąki pszennej wodą

cukier—najczęściej gronowy—i alkohole, aldehydy, kwasy, rodniki związków aromatycznych i t. p. G. przeto można uważać za estry lub etery gronowców. Najprostsze G. alkylo-etery, udało się otrzymać syntetycznie przy działaniu kwasu solnego HC1 na wyskokowy roztwór cukru. Alkylo-glukozydy nie zmieniają się pod wpływem płynu Fehlinga i fenyihydrazyny, nawet przy 100°; natomiast rozszczepiają się przy gotowaniu z rozcieńczonemi kwasami na części składowe. Własnościom takim odpowiadją następujące wzory alkyleno-tlenkowe („Berichte d. chem. Gesel.” 28, 3 081):

OR

CH\ o

CH/

[ĆHOH]₃

ch₂oh

Hlasiwetz („Ann. d. Chemie” 143, 293) rozdziela G. na zasadzie wyosobnianego gatunku cukru przy rozszczepieniach, a mianowicie na:

1) glukozydy, dające przy rozszczepieniu glukozę; rozszczepienie następuje pod wpływem rozcieńcz, kw. mineralnych i fermentów, jak np.: arbutyna, salicyna, dafuina, jalapi-na, helleboryna, populina i inne (ob.); 2) fl oroglicydy, rozszczepienie powodują stężone kwasy mineralne lub alkalia i przyczem otrzymuje się floroglucynę, floretynę, makluzy-nę; 3) f 1 orogly ko zydy, przy rozszczepieniu otrzymuje się glukozę i produkt otrzymany rozkłada się dalej za pomocą alkaliów na floroglucynę, florydzynę i robinę; 4) gummidy—-kwas karminowy; 5) mannidy, przy rozszczepianiu otrzymany gatunek cukru jest pochodnym mannitu, a mianowicie chinowina; 6) gluko z y dy, zawierające azot—amygdalina, solanina. —G. otrzymują się z wyciągów wodnych lub wyskokowych z odpowiednich roślin, po uprzedniem strąceniu garbników, kwasów roślinnych i t. p. za pomocą obojętnej soli octanu ołowiu. G. są to ciała twarde, nie lotne, najczęściej krystaliczne, rozpuszczalne w wodzie i wyskoku. W większości wypadków rozszczepiają się z łatwością pod wpływem kwasu solnego lub siarczanego. Rozszczepienie za pomocą kwasu siarczanego lub emulsyny ma, zdaje się, przebieg całkowity.

Gluma, plewa — nazwę taką .posiadają zewnętrzne łuski, zazwyczaj w liczbie dwu, osłaniające z pod spodu pojedyńcze kłoski, z których złożone są kłosy kwiatowe u roślin ple-wowatych (ob. Glumiflorae).

Grlümer Adolf von, generał pruski (* 1814 w Lengenfeld—4 1896 we Freiburgu). Wstąpił w r. 1831 do 26-go pułku piechoty, w r. 1832 został oficerem, służył przez czas jakiś w ar-tylleryi i w oddziale topograficznym sztabu głównego; jako oficer sztabu odbył kampanię badeń-ską (1849). W r. 1851 mianowany kapitanem, w r. 1856 majorem w sztabie głównym, w r. 1858 dowódzcą batalionu w 23-m pułku piechoty, a w 1861—66 pułku grenadyerów. W kampanii

r. 1866 walczył na czele brygady, w r. 1870 dowodził 13-ą dywizyą piechoty i brał z nią udział w bitwach pod Saarbrücken i Metz; w grudniu tegoż roku objął komendę dywizyi badeńskiej, którą dowodził pod Nuits i Belfort. Po wojnie mianowany dowódzcą 29-ej dywizyi (Freiburg), a w r. 1873 gubernatorem Metzu, podał się wkrótce do dymissyi i osiadł we Freiburgu. Był prezesem związku niemieckich stowarzyszeń wojskowych.

Grlümer Klara, nowellistka niemiecka, ur. w Blankenburgu 1825, znaczną część młodości spędziła we Francyi. Powróciwszy do Niemiec, oddawała się naprzód pracy dziennikarskiej, a od r. 1859 zamieszkała stale w Dreźnie i za-

1884) i inne.

Glumiflorae, plewowate, rząd roślin je-dnoliściennych o wyglądzie trawiastym, obejmujący dwie rodziny: traw (Oramineae) i ci-borowatych (Cyperaceae). Rośliny o kwiatach drobnych i nikłych, nagich albo posiadających ślady mocno zredukowanego okwiatu, zebranych w kwiatostany postaci kłosu i ukrytych w znacznej obfitości plew i plewek. Zawiązek mają jednokomorowy; liście równowązkie, o unerwieniu równoległem. Są to rośliny, należące do charakterystycznego typu trawiastych; gatunki drzewiaste stanowią rzadkie wyjątki. Owe plewy i plewki, występujące obficie w kwiatostanach, są to liście wierzchołkowe, zmienione w postaci suchych, zielonawych lub brunatnych łusek, odgrywających rolę przykwiatków. Same kwiaty posiadają budowę bardzo zredukowaną; z powodu niepozornego wyglądu swego nie mogą liczyć na odwiedziny owadów i zapylają się za pośrednictwem wiatru (t. zw. „anemofile”); w związku z powyższem znajduje się też niezwykła obfitość pyłku, który unosi się całemi tumanami w dzień pogodny nad większem zbiorowiskiem kwitnących roślin plewowatych, np. nad łanem zboża.

W. Br.

r. 1864, T. LII, str.

Dr J. P.

Gluziński Władysław Antoni (* w Włocławku d. 18 maja r. 1856), syn Franciszka, a brat starszy Lesława, równie jak oni lekarz. Nauki przygotowawcze odbył w progimnazyum Konińskiem i w gimnazyum św. Anny w Krakowie; ukończył je w r. 1874, poczem zapisał się na wydział lekarski uniwersytetu Jagiellońskiego, przebywa! na nim do d. 3 lutego r. 1880, w którym osiągnął dyplom doktora wszech nauk lekarskich. Jako student, z wyboru kolegów, był w r. 1878 prezesem Czytelni akademickiej, takiż sam urząd piastował przez rok następny w Towarzystwie bratniej pomocy uczniów un i w. Jag. Zaraz po otrzymaniu dyplomu wyjechał do Wiednia w celu dalszego kształcenia się i przebywał tam do końca roku, powróciwszy zaś do Krakowa, został assystentem przy katedrze fizyologii i zajmował stanowisko to do r. 1882, w którym przyjął assysten-turę przy katedrze i klinice chorób wewnętrznych prof. Korczyńskiego (ob.); obowiązki te pełnił do r. 1887. W r. 1885 został docentem patologii i terapii szczegółowej, w r. 1890 otrzymał profesurę nadzwyczajną tegoż przedmiotu, w r. zaś 1893 mianowano go profesorem zwyczajnym patologii i terapii ogólnej, oraz dyrektorem zakładu patologii doświadczalnej. W r.

zimną, przyczem G. pęcznieje, a skrobia pozostaje zawieszona w wodzie; po odcedzeniu w sicie otrzymujemy kleisty osad. W piekarstwie G. jest w części czynnikiem mechanicznym, ponieważ zatrzymuje kwas węglowy, wywiązujący się przy działaniu drożdży na krochmal mąki, i dzięki temu procesowi masa ciasta rośnie. G. służy też jako odżywka, dzięki swej zawartości azotu, i z G-em przyrządza się chleb dla chorych na chorobę cukrową, po oddzieleniu krochmalu. G. zwilżony jest to masa szara, lepka, elastyczna, w stanie suchym przeświecająca, bez smaku. Beccaria uważany jest jako wynalazca G-u (XVIII w.), aczkolwiek Quercetanus, lekarz przy dwo rze Henryka IV, wspomina o nim po raz pierwszy. G. według analiz najnowszych zawiera węgla 52.6%, wodoru 7.0°/₀, azotu 16.0°/₀, tlenu ze śladami siarki 24.4%. Po wysuszeniu przy 100° otrzymujemy produkt rogowaty, podobny cokolwiek do kleju, i podówczas silnie przystający do powierzchni, na której się znajduje; po wysuszeniu takiem G. więcej już nie pęcznieje, czem też różni się od kleju. G. rozpuszcza się w bardzo rozcieńczonych alkaliach i kwasach, z roztworów strąca się solami. Przy gotowaniu G-u z rozcieńczonym kwasem siar-czanym tworzą się: leucyna, kwas glutaminowy, małe ilości tyrosiny i kwas asparaginowy. Według Ritthausena G. składa się z glutenfibriny i glutencaseiny, gliadyny i mucedyny.

Glutyna, ob. Klej.

Gluziński Józef, agronom, członek Towarzystwa rolniczego (* 1 799 w Szydłowcu—f 1866 w majętności własnej, Szołudkach, w gub. Podolskiej). Zajmował się administracyą większych dóbr, naprzód w Królestwie Polskiem, potem na Litwie, a w ostatnich latach życia—w Tulczynie na Podolu, z ramienia rządu, gdy właściciel dominium, Mieczysław lir. Potocki, za różne nadużycia pozbawiony był przez Cesarza Mikołaja I prawa zarządzania swemi dobrami, które powierzono zawiadywaniu prezesa izby dóbr skarbowych. Wtedy też bibliotekarzem i archiwistą został był wierszopis, tłómacz Molière’a, Franciszek Kowalski, z którym ścisła zażyłość łączyła G-ego, wielkiego miłośnika literatury i zdolnego pisarza w zakresie agronomii i ludoznaw-stwa. Wydał prace następujące; „O administrowaniu dobrami ziemskiemi” (Wilno, 2 tomy 1846 — 47); „Drobnostki gospodarskie, z własnego 40-letniego doświadczenia spisane” (Warszawa 1859); „Nabożeństwo do św. Izydora Oracza, patrona rolników” (Warszawa 1859); „Jak hodować las, żeby z niego największe mieć korzyści” (Warszawa 1860): „Szarańcza, opisana szczegółowo i o sposobach niszczenia jej” (Warszawa 1861); „O wściekliźnie i o kuracyi przez znachorów” (Kamieniec 1862). W „Archiwum domowem” K. Wł. Wóycickiego r, 1856 umieścił rzecz p. t. „Włościanie polscy, uważani pod względem charakteru, zwyczajów, obyczajów i przesądów, z do-

Eno. Powsł lluitr. Zoil. 1U>. I. XXV.

łączeniem przysłowiów powszechnie używanych”. W rękopisach zostawił: „Chłop podolski”; „Drobna szlachta na Polesiu”; „Uprawa i historya tytoniu”; „Medycyna wiejska”; „Życie i pisma ks. Łomnickiego”, oraz przekład Distichów Katona.    *

Gluziński Franciszek (* d. 29 stycznia r. 1823 w Andrychowie [Galicya]—f we Lwowie d. 22 maja r. 1899), lekarz. Nauki gim-nazyalne odbył w Bochni i Tarnowie, poczem zapisał się na wydział lekarski w Krakowie. Wypadki poPtyczne przerwały mu naukę w r. 1848; zmuszony opuścić Kraków, przebył blizko dwa lata na Węgrzech; następnie, powróciwszy znów do Krakowa skończył uniwersytet i osiągnął dyplom doktorski. Spędziwszy potem rok na dalszem kształceniu się w Wiedniu, przyjechał do Warszawy w r. 1854, a otrzymawszy od Rady lekarskiej potwierdzenie dyplomu, osiadł w Sompolnie, na Kujawach, gdzie przez lat 38 zajmował się wykonawstwem lekarskiem. W r. 1880 mieszkańcy miasteczka i ziemianie okoliczni uczcili 25-letnią działalność jego jubileuszem bardzo uroczystym, a gdy G. w r. 1892, by zażyć spoczynku, opuszczał Sompolno, udając się do Lwowa, gdzie zamieszkał przy synu, Władysławie (ob.), żal powszechny mu towarzyszył. Pamięć zostawił po sobie najlepszą i trwałą, zdobytą przez pracę długoletnią i zacną. Zajęcia mozolne lekarza na prowincyi nie pozwalały mu często zabawiać się piórem; o ile wiadomo napisał tylko „O wściekliźnie” (Pamiętnik Tow. lek. warsz.

303).

21

bistyrn.

Dr j. p.

Dr J. S.

K. K-ć.

Glyceria, manna, trawa manniana, rodzaj należący do rodziny traw (Gramineae). Kłoski, zebrane w wiechę rozpierzchłą lub skupioną, składają się z 2 kwiatów i 2' plew bezostnych; przy każdym kwiatku 2 plewki, również bezostne, od plew dłuższe. Pospolity u nas po rowach i mokrych łąkach gatunek G. fluitans dostarcza niezłej kaszki manny. Wogóle zaś gatunki trawy mannowej bardzo się nadają na paszę; do pospolitszych należą jeszcze: G. spec-tabilis, aquatica i inne.

Glycine albo Wis tar i a, rodzaj należący do rodziny motylkowatych (Papilionaceae). G. chinensis jest to krzew, wspinający się (do 7 m. długości); pochodzi z Chin i posiada mocno pachnące, piękne, zwieszające się, wielkie fioletowe grona kwiatowe; jako roślina wspinająca się, nadaje się doskonale do pokrywania ścian i parkanów. Drugi gatunek: G. frutescens, z Wirginii, hodowany bywa po ogrodach.

Glyeiphagus, jest to żyjątko mikroskopijnej wielkości, do roztoczy (Acarina) należące i bardzo do serowców (Tyrogliphidae) zbliżone; drobne te kleszcze są białego koloru, nie posiadają dychawek ani w młodości, ani w wieku doj-

1897 opuścił Kraków, powołany do Lwowa na profesora patologii i terapii szczegółowej, jako też na dyrektora kliniki chorób wewnętrznych, na którem-to stanowisku dotąd (r. 1900) przebywa. W roku szkolnym 1898/99 sprawował obowiązki dziekana wydziału lekarskiego, w r. 1899 obrano go na prezesa Tow. lekarskiego lwowskiego, w r. 1891 takąż godność piastował już w Krakowie.—Jako pisarz G. rozwinął działalność bardzo znaczną; świadczy o niej przeszło 60 prac naukowych, większych i mniejszych rozmiarów, ogłoszonych drukiem od r. 1882; niektóre z nich pisane są po niemiecku. Nie mogąc ich wszystkich tu wyliczyć, zapisujemy tylko, że zajmują się przeważnie chorobami żołądka lub rozmaitemi zagadnieniami z dziedziny patologii doświadczalnej, a wielu z nich trzeba przyznać wartość naukową wcale poważną. Prace po polsku pisane znaleźć można w „Roczniku Akademii umiejętności” w Krakowie (od r. 1882), oraz w „Pamiętniku wydziału matematyczno-przyrodniczego” tejże akademii, zaczynając od r. 1887, jako też w „Medycynie” warszawskiej (r. 1885) i w krakowskim „Przeglądzie lekarskim” (od r. 1885), którego współredaktorem G. był przez lat kilka. Prac niemieckich szukać trzeba w „Berliner klinische Wochenschrift” (od r. 1884), „Zeitschr. f. klin. Medicin” (od r. 1886) „Deutsches Archiv f. klin. Medicin” (od r. 1887) i „Wiener klin. Wochenschrift” (1895). Po większej części albo wcześniej, albo równocześnie prace niemieckie bywały ogłaszane po polsku. Najobszerniejszą pracą G-ego jest podręcznik p. n. „Zarys ogólnej patologii i terapii gorączki” (Kraków 1896), ostatnią zaś „O nadżerkach i powierzchownych owrzodzeniacli żołądka i stosunku ich do wrzodu żołądka” (w „Zbiorze prac z kliniki lek. uniw. lwowskiego” Lwów 1900, zeszyt II). Do zasług literacko-naukowych G-ego zaliczyć też wypada szereg pokaźny rozpraw, napisanych w Krakowie i we Lwowie przez uczniów pracujących pod jego kierunkiem oso-

Dr J. p.

Gluziński Lesław (* d. 17 lutego r 1858 w Sompolnie), syn Franciszka (ob.), lekarz spółczesny. Ukończywszy w r. 1876 gimnazyum św. Anny w Krakowie^ udał się do Wiednia i wstąpił do Szkoły politechnicznej, po roku wszakże porzucił ją, powrócił do Krakowa i zapisał się na wydział lekarski uniwersytetu Jagiellońskiego; skończywszy nauki w r. 1882 i dyplom otrzymawszy, został assystentem przy katedrze fizyologii, zajmowanej wówczas przez ś. p. G. Piotrowskiego; na posadzie tej pozostawał przez trzy lata; w ostatniem półroczu, po śmierci przedwczesnej profesora, wykładał zastępczo fizyologię. Uwolniwszy się od obowiązków rzeczonych, wyjechał do Wiednia, gdzie do r. 1889 przebywał, doskonaląc się w leczeniu chorób dróg oddechowych i wiele wogóle zajmował się medycyną wewnętrzną. Po opuszczeniu Wiednia osiadł stale we Lwowie, gdzie obecnie liczy się do najbardziej wziętych i cenionych praktyków. Począwszy od r. 1884 do 1894, miesiące letnie spędzał jako lekarz zdrojowy w Szczawnicy i bardzo gorliwie a skutecznie pracował nad rozwojem i ulepszeniem zdrojowiska tego.

Glycemia (od greek. YXo%óę=:słodki i aćp.a= krew), oznacza ściśle: obecność cukru (glykozy) we krwi. Dawniej sądzono, iż krew tylko w stanach chorobowych zawiera w sobie cukier, oraz, że G. objawia się zawsze przez cukro-mocz, czyli moczówkę cukrową (ob.). Dopiero Cl. Bernard wykazał, że i we krwi nor-maluej znajduje się pewna ilość glykozy, która wszakże nie przekracza zwykle 0.2%, a przeważnie waha się w granicach od 0.05 do 0.15°/o- Odróżniać przeto należy 2 rodzaje G-i: G. fizyologiczna, oraz patologiczna, która jest tylko wyższym stopniem poprzedniej i której nieodstępnie towarzyszy cukromocz, t. j. wydalanie nadmiaru glykozy ze krwi przez nerki (ob. Moczówka cukrowa).

Glycera, zatchłoń, robak szczecionogi, do rzędu sutoszczetych (Polychaeta errantia) należący; rodzina Glycerulae obejmuje 3 rodzaje z 50 gatunkami; zamieszkują one wązkie rurki, które sobie tworzą w piaszczystem dnie mor-skiem za pomocą swego długiego wysuwalnego ryjka. Rodzaj G. obejmuje przeszło 25 gatunków; wiele z nich zamieszkuje morze Śródziemne; najpospolitsze: G. alba; ciało, 5—7 cm. długości, złożone jest z licznych, koło 100, pierścieni. G. capitata posiada 150—170 pierścieni.

E. S.

E. S.

Glycyrrhiza — Glykon.

103

rzałym; spotykają się zwykle w wielkiej ilości w sklepach spożywczych, szczególniej na suszonych owocach i przedmiotach, zawierających cukier, a także na suchych anatomicznych i zoologicznych preparatach. Z czterech należących do tego rodzaju gatunków najpospolitszym jest G. prunorum, którego samiec mm., a samica 0.7 mm. długości.

Glycyrrhiza, lukrecya, rodzaj rośliny należący do rodziny motylkowatych (Papiliona-ceae). Gatunki lukrecyi przedstawiają zioła trwałe, których korzenie zawierają słodki glykozyd gly-cyryzynę; przez wygotowywanie tych korzeni i zgęszczanie odwaru otrzymuje się znany w hau-

ma 0.3

K. K-ó.

«Sa wy

■s

SSL*

ifl&4

Fig. 54. Glycyrrhiza glabra.

dlu ekstrakt lukrecyi, znajdujący dość szerokie zastosowanie w medycynie. Lukrecyi używa się też w niektórych gałęziach przemysłu; w Anglii służy ona jako jedna z domieszek przy wyrobie porteru; niekiedy używa się jej też przy produkcyi farb, a drewno daje, wprawdzie pośledniejszego gatunku, korki do butelek; części zielne często bywają zjadane przez bydło. — Lukrecya była już znana w starożytności, a nazwę jej spotyka się u Pliniusza. Zresztą, w Grecyi należy ona do bardzo pospolitych roślin, zwłaszcza nad zatoką Koryncką, skąd obecnie co rok tysiące centnarów korzeni lukrecyi wywożą do Trye-stu i Marsylii; znaczną część przerabiają uad-

to w fabrykach miejscowych, zwłaszcza w Patras. Znaczny handel lukrecyą prowadzą wszystkie kraje południowo-europejskie, głównie Hiszpania (4 000 cent. rocznie), Sycylia (6 000 cent.), Fran-cya południowa i inne. Najcenniejszym gatunkiem jest G. glabra, o obficie rozgałęzionej łodydze, dochodząca 2 m. wysokości, o pierzastych liściach, złożonych z jajowatych, kleistych na dolnej powierzchni listeczków. Rośnie w krajach nad-śródziemnomorskich; bywa też częstokroć hodowana jako roślina lekarska. G. echinata, o ciernistych strąkach, rośnie we Włoszech, lecz głównie w południowo-zachodniej Europie, dostarcza lichszego gatunku lukrecyi. G. glandu-lifera—również pospolity gatunek w południowo-wschodniej Europie i na Kaukazie.

Glykogeneza albo glykogenia oznacza dosłownie: powstawanie glykozy, czyli cukru. W ekonomii ustroju zwierzęcego cukier odgrywa ważną rolę jako źródło siły i ciepła; stąd zrozumiałą jest dążność organizmu do ścisłego dozowania jego rozchodu. Cukier spożyty w stanie gotowym, lub też wytworzony z innych środków pokarmowych (w warunkach normalnych prawie wyłącznie z krochmalu), zostaje następnie wchłonięty w kiszkach przez naczynia krwionośne, wlewające się do wyroby. Tu w wątrobie, o ile tylko zawartość cukru we krwi krążącej jest w danej chwili dostateczna, gromadzi się on pod postacią t. zw. gl y ko genu (ob.), związku bardziej złożonego, bardziej trwałego niż glykoza, związku, który, posiadając własności ciał koloidalnych, nie przenika przez błony zwierzęce. Wrazie zbyt obfitego dopływu cukru do wątroby część jego przechodzi niezmieniona i gromadzi się dopiero w innych organach, zwłaszcza w mięśniach, także pod postacią glykogenu. Gdy zaś w następstwie zużycia cukru w tkankach ustroju zawartość jego we krwi grozi spadnięciem poniżej normy (ob. Gly-cemia), wtedy wątroba oddaje część swego zapasu glykogenu, zamieniwszy go uprzednio z powrotem na cukier. Ta właśnie sprawa chemiczna, dzięki której glykogen przeobraża się w cukier, zowie się G-ą. Według najbardziej rozpowszechnionego poglądu czynuość glykogenetyczna, tj. wyrabianie cukru z glykogenu, jest wyłącznym przywilejem wątroby; niektórzy jednak autorowie (np. Jaccoud) wyrażają przekonanie, że G. odbywać się może wszędzie tam, gdzie tylko odkłada się glykogen (a więc prócz wątroby głównie w mięś-

Dr J. S.

Glykon, rzeźbiarz ateński, znany nam jest tylko jako twórca wspaniałego, kolosalnych rozmiarów, marmurowego posągu Herkulesa. Posąg ten, zwany Herkulesem Farnezyjskim, przywieziony został do Rzymu, zapewne za rządów Karakalli, w którego termach go znaleziono. Umieszczono go w pałacu Farnese, a stamtąd przeniesiono później do muzeum królewskiego

niacli).

E. S.

W. Br.

nanae.

K. S.

J. L.

70

rzył.

» z;

w Neapolu. Posąg wyobraża bohatera, opartego na maczudze; Gulielmo della Porta dorobił mu nogi, których brakło; później jednak znalazły się nogi prawdziwe i w r. 1787 umieszczono je na właściwem miejscu. Imię G-a wyryte jest na podstawie posągu. Z tego napisu wnoszą, że G. żył pomiędzy wiekiem Lysippa i epoką pierwszych cesarzów rzymskich. Zdaje się, że jest późniejszy od Tytusa: przypuszczenie to opiera się na tern, że Pliniusz nic o nim nie wspomina. Herkules Farnezyjski zdaje się być najpiękniejszym naśladownictwem Herkulesa Lysippa.

Glyphografia czyli c h e m i g 1 y p h i a, j. t. sposób otrzymywania klisz sztychowanych wypukło drogą galwanoplastyczną, wynaleziony w 1846 r. przez C. Palmera w Londynie i ulepszony przez Aimera z Lipska. Sposób ten jest nadzwyczaj prosty i daje bardzo dobre wyniki. W tym celu czerni się płytę miedzianą roztworem siarku potasu (tworzy się siarek miedzi) i następnie pokrywa się cienką warstwą mieszaniny, złożonej z wosku, kolofonii, żywicy, olbrotu, siarczanu ołowiu lub tlenku cynku. Na tak przyrządzonej płycie sztychuje się rysunek za pomocą igły lub grafki sztycharskiej i następnie, po uprzedniem pokryciu grafitem, pomieszcza się w przyrządzie galwanoplastycznym. Klisza taka, przymocowana na płytce drzewa, służy do odbijania na zwykłej prasie drukarskiej.

Glypta Grav. (Dłubie ń) — owad, należący do rodziny Gąsieniczników (Ichnemnonidae), z rzędu Błonkoskrzydłych (Hymenoptera), jest bardzo pożytecznym, gdyż wyniszcza poczwarki motyli, składając swe jajka w ich ciele. Samice posiadają długi jajowód kłujący. Czerwie ich nie mają nóg i otworu tylnego. G. resinanae Hart. jest czarnego koloru, z czerwono-buremi nogami. Długość 8—10 mm. Czerwie jego żyją paso-rzytnie w poczwarkach Retiniae resinanae i turio-

K. S.

Glyptoderes Eichh. (Wyżerek) — owad roślinożerny, należący do rodziny Korników (Sco-tylidae), z rzędu Tęgopokrywych (Coleopttra), sprawia wielkie szkody w gospodarstwie leśnem, wygryzając w korze drzew szeroko rozgałęzione galerye. Czerwie jego są beznogie. Żuki te posiadają skrzydła prawie zawsze dobrze rozwinięte, ale latają tylko w okresie składania jaj, wybierając dni słoneczne. G. alni Linden jest czarnego koloru, z żółto-szaremi włoskami. Długość—1.2 mm. Żyje w korze starej olchy (Alnus incana), wygryzając podłużne, nieprawidłowe i dość szerokie korytarze.

Glyptodon, olbrzymi pancernik, który istniał w południowej Ameryce, w t. zw. formacyi pampasowej Argentyny, odpowiadającej naszemu okresowi lodowcowemu. Długi na 3 metry, posiadał on 2-metrowy pancerz, nie zwijający się, jak pancerz innych pancerników, lecz sztywny, jak u żółwi.

Gładek, ob. Buli mus.

Gładkonose, ob. Nietoperze. Gładkoskrzydłe owady (Tlanetemia) do rzędu Siat ko skrzy dłyc h (ob.).

Gładkowska Konstancy a (* 10 czerwca 1810 w Warszawie—f 20 grudnia 1889 w Skierniewicach), śpiewaczka polska. Córka burgra-biego w b. zamku królewskim w Warszawie, oddaną została do internatu, w 1824 r. utworzonego przy konserwatoryum, w którem kształciła się w śpiewie na koszt rządu, pod kierunkiem Włocha Solivy. Po ukończeniu studyów została zaliczoną w poczet artystów opery narodowej. Pierwszy występ odbył się d. 24 lipca 1830 roku w operze „Agnes” („Aniela”) Paëra. O tym występie pisze Kurpiński w swym „Dzienniku prywatnym niektórych czynności teatralnych” (tom I, w rękopisie, znajdującym się w zbiorach A. Polińskiego): „Śpiew p. Gładkowskiej ma w sobie wiele zalety: wrodzone czucie, połączone z uprawą (techniką), okazało się w wielu miejscach bardzo szczęśliwie. Jej gra w tak wielkiej roli, jak na pierwsze wystąpienie, wcale jest dobra. Serdecznie tylko żałować należy, że ta panna straciła świeżość swego głosu i pierwotną świeżość swego wieku (miała wtedy 20 lat!). Co do głosu, jest jeszcze sposób poprawienia onego, i jeżeli na ten trafią, p. G. niezawodnie znakomitą będzie śpiewaczką.” I bez tego jednak „sposobu”, o którym wspomina nieprzejednany wróg Solivy, respective wszystkich jego uczennic, G. była uważana już od pierwszego występu za śpiewaczkę wyjątkową, znakomitą, podziwianą powszechnie i kochaną. Mimo jednak powodzenie olbrzymie, bawiła na scenie niecałe dwa lata; po wyjściu bowiem za mąż, za Józefa Grabowskiego, 31 stycznia 1832 r., opuściła scenę i przeniosła się do Ra-ducza, majątku męża, pod Rawą w Piotrkow-skiem. W 1845 utraciła wzrok, a 1878, po zgonie męża, przeniosła się do Skierniewic, gdzie ją śmierć zaskoczyła. Ona-to była owym „ideałem” młodzieńczym Chopina, któremu wiernie służył”, na którego pamiątkę skomponował adagio do koncertu E-mol, walca Des-dur, Op.

5, i o którym wiele lat „śnił i ma-

K. Pol.

Gładkowska z Wołowskich Celina (pseudonim: Julian Mor osz (* 1859—f 23 grud.

1892), powieściopisarka, urodzona w majątku rodzicielskim Szwajcarya pod Hrubieszowem; mając zaledwie kilka miesięcy straciła matkę i wychowywała się w domu, ukształcenia nabierała z pilnego czytania różnorodnych książek. Panienką będąc, skłoniła kilka sąsiadek swoich do założenia w Hrubieszowie sklepu spożywczego, który przez czas pewien prowadziła z nie-małem powodzeniem. Zmuszona koniecznie przenieść się do Warszawy, została nauczycielką na pensyi żeńskiej, niegdyś przez jej kuzynkę, pa-

P. Chm.

Dr J. p.

nią Guérin, utrzymywanej. Wtedy-to, pod pseudonimem Juliana Morosza, wydała pierwszą swą powieść p. t. „Złota niteczka” (1878). Po kil-koletnim zawodzie pedagogicznym otrzymała stałą posadę w redakcyi „Nowin”, które zostawały wtedy pod kierunkiem Bolesława Prusa; równocześnie zaś drukowała w „Gazecie Polskiej” większe powieści, mianowicie: „Zapóźno”, oraz w „Ateneum”, zwłaszcza: „Na scenie i za kulisami”, która w książkowej odbitce wyszła pod koniec r. 1892, oraz: „Jesienny wieczór”. Kiedy „Nowiny” przestały wychodzić, G. pracowała w redakcyi „Gazety Świątecznej”. W „Wieku” pomieściła powieść: „Mykita Lewczuk”; na konkursie „Ziarna” r. 1890 nowella jej: „Noblesse oblige” otrzymała pierwszą nagrodę; ostatnią jej pracą drukowaną było wydane nakładem „Głosu” studyum z natury p. t. „A kiedy ono nie takie!” Jako powieściopisarka nie tyle dbała o dobre, staranne, konsekwentne nakreślenie charakterów, ile o zajmującą osnowę i zręczne prowadzenie dyalogu. Spostrzegawczość jej chwytała przeważnie zewnętrzną stronę stosunków, mało się zagłębiając w dusze o-sób; dowcipu miała sporo; styl jej lekki, swobodny, potoczysty, nie był poprawnym w budowie i nie odznaczał się wielką świeżością, a język grzeszył nieraz przeciw czystości. Kompozycya większych utworów była luźna; stąd do lepszych należą tylko drobne szkice i nowelle.

Gładysz Jan, malarz, urodził się 1702 w Poznaniu. W młodości był kowalem, lecz już wtedy odzywała się w nim skłonność wrodzona do malarstwa, i zamiast roboty pilnować, węglem po ścianach kuźni rysował. Znalazłszy opiekuna, wykształcił się na malarza. Uczył się w Dreźnie i Paryżu, umarł w Warszawie dnia 21 maja 1830 roku, licząc lat 68; pochowany na cmentarzu ewangielickim. Z robót jego jest w Warszawie, w kościele księży Bernardynów: Święta Cecylia; na korytarzach klasztoru księży Kapucynów wiele wizerunków zakonników i cztery obrazy, wystawiające Cuda błogosławionego Anioła z Akry. W Nowem Mieście nad Pilicą, w kościele księży Kapucynów, w ołtarzu Błogosławiony Anioł z Akry. Z portretów godne wspomnienia: Książę Józef Poniatowski, Henryk Dąbrowski, Karol Wojda, prezydent m. Warszawy, na ratuszu warszawskim. Malował i kilka widoków tak Warszawy, jak i okolic tej stolicy.— „Enc. większa S. Orgelbranda.”

Gładysz, ob. G al ant h us.

Gładyszewicz Mateusz, ksiądz, administrator dyecezyi krakowskiej (* 1798 r.—f 1862); wyświęcony na kapłana 1825 r.; magister obojga praw w uniwersytecie Jagiellońskim; w r. 1835 kanonik katedralny krakowski. W tym czasie ogłosił drukiem: Życie św. Aureliusza Augusta etc. (Kraków 1832); Świętego Aureliusza Augustyna o mieście Bożem pierwszych ksiąg pięcioro (Kraków 1835). Przeniósłszy się do Krakowa, został naprzód wiceprokuratorem, później prokuratorem kapituły i, egzaminatorem prosynodalnym, następnie prezesem eforatu szkół elementarnych. Tu także wydał: Żywot błogosławionego Prandoty z Białaczewa, biskupa krakowskiego (1845), ważny z powodu dyplomataryu-sza. W 1849 został kustoszem krakowskim i ofl-cyałem, w 1850 — wikaryuszem apostolskim, a w r. 1851 — administratorem dyecezyi krakowskiej. („Encykl. powsz. S. Orgelbranda“).

Gładyszka albo Gładzinka (łac. Glabella, niem. Stirn gl atz e), tak się nazywa na czaszce część czoła tuż ponad nosem leżąca; na czole częściami miękkiemi pokrytem miejsce to zwie się „Między br wie” (łac. Regio supranasalis). W antropologii nosi też nazwę G-i środek odstępu pomiędzy brwiami (opfoyon, Broca).

Gładyszka, częściej Skczeżuja lub Skoj-ka (ob.).    ~r

Gładzinka, Ob. Gładyszka.

Głagolica. Zabytki piśmiennictwa starosłowiańskiego. przechowane do naszych czasów, ze względu na charakter pisma są dwojakiego rodzaju: jedne pisane są literami cyrylickiemi czyli cyrylicą (ob.), inne literami głagolickie-ini czyli głagolicą. Postaci obu tych gatunków liter obacz na tablicy przy artyk. „Abecadło” (Enc. t. I, str. 32—3). Nazwa głagoli-cy pochodzi od wyrazu starosłow. głagołi,, znaczącego ‘słowo, wyraz’, skąd i głagołati=: mówić, głosić, wyrazić’. Wyrazy „głagolica”, „glagolita”, „glagolski” spotykają się od wieku XVI w książkach drukowanych w Tubindze i w Urach (Iw. Ungnad, P. Trüber, St. lstrijan i A. Dalmatin). W aktach zaś kapituły za-grzebskiej wyrazy „głagola”, „glagolita” (—ksiądz używający mszału głagolickiego) można spotykać aż do w. XIV-go. Pytania o pochodzeniu pisma głagol., jego starożytności i stosunku jego do cyrylicy należą do bardzo ważnych i jednocześnie do najtrudniejszych w filologji słowiańskiej. Józef Dobrovskÿ mniemał, że twórcą pisma gł-go był jakiś Dalmata na początku w. XIII-go, że duchowieństwo dalmackie oddaw-na przypisywało je św. Hieronimowi, którego uważano za Słowianina. Badania Kopitara doprowadziły go do wnioskn, że gł. nie jest starsza od cyrylicy (ob. jego „Glagolita Clozianus”, 1836, str. 4 i 11), J. Szafarzyk zaś (w dziele swym „Ueber den Ursprung und die Heimat des Glagolitismus”, 1858) twierdził, że pismo gł. jest starsze i pochodzi od Cyryla, i że twórcą tak zwanej cyrylicy był św. Klemens (biskup Wielicki w Macedonji, f 916); że głagolicę, według niego, ułożył św. Cyryl, posiłkując się literami różnych abecadeł wschodnich (fenickiego, hebrajsko - samarytańskiego, palmirskiego i in.), głównie zaś etjopskiego. L. Geitler znowu („Die albanesischen und slavischen Schriften” 1883)

gieljarz Zografski ‘Codex Zographensis’: jest to rękopis, zawierający cztery ewangielje, złożony z 304-cli kart (z tych 17 kart tj. 41—57 pisane były później i dołączone do kodeksu). Rękopis ten znaleziony był w r. 1843 przez Mihanoviéa, konsula austryjackiego w klasztorze zografskim, na górze Atos. W r. 1860 klasztor darował go cesarzowi rosyjskiemu i obecnie rękopis ten znajduje się w bibliotece dworu petersburskiego. Według zdania Jagića, zabytek ten pochodzi z końca w. X lub początku XI-go i pisany był w Macedonji lub w krainach sąsiadujących z pobrzeżem Chorwackim. Wydał go Jagić w transkrypcji cyrylickiej p. n. „Quat tuor evangeliorum codex glagoliticus olim zo-graphensis nunc petropolitanus” (Berlin 1879, str. XLV i 174 w 4-ce, z trzema podobiznami pisma głagolick.). Ważnym dopełnieniem tego wydania jest rozprawa Jagića, o właściwościach języka tego zabytku p. t. „Studien über das altslovenisch-glagolitische Zographos-Evangelium” w Archiv für slav. Philologie, t. I (1 — 55) i II (201 — 269).—2) Ewangieljarz Marjański ‘Codex Marianus’. zabytek, który nabył Grigoro-vic, w czasie podróży swej do gór Bałkańskich r. 1844—45, w klasztorze Marjańskim na górze Atos. Dwie karty z niego posiadał już przed-tym Mihiinovié, i darował je później Miklośićo-wi. Po śmierci Grigorovica 1876 zabytek ten wraz z innemi rękopisami przeszedł do muzeum Rumiancowa w Moskwie. W treści swej zawiera 4 ewangielje, i podług Jagića powstał w końcu w. X lub na początku XI-go, na gruncie serb-i sko-chorwackim. Piękne wydanie tego zabytku sporządził Jagić, podając tekst gł-i w transkrypcji cyrylickiej; nagłówek jego „Quattuor evangeliorum versionis palaeoslovenicae codex Marianus glagoliticus” (Berlin i Petersburg 1883, z dwiema podobiznami); tekst poprzedzony jest przedmową wydawcy po rosyjsku i łacinie, inne artykuły pisane po rosyjsku, w końcu dodany jest słownik dokładny wyrazów zawartych w zabytku wraz z odmiankami z innych ważniejszych pomników. 3) Ewangieljarz Asse-maniego albo watykański ‘Codex Assema-nianus glagoliticus’, nazwany tak od nazwiska Józefa Szymona Assemaniego (f 1768), który w poszukiwaniach rękopisów na wschodzie (w Sy-rji i Egipcie), podjętych z polecenia papieża Klemensa XI, nabył w liczbie wielu innych i ten rękopis głagolicki od mnicha greckiego w Jerozolimie (r. 1736). Jest to kodeks pergaminowy, składający się ze 159 kart czyli 318 stron w 8-ce dużej, pisany w Macedonji, głagolicą okrągłą, w 1-szej połowie wieku XI-go. Tekst zawiera w sobie rozkład ewangielji na cały rok, nadto kalendarz (inenologj z wspomnieniami o świętych i różne nauki kościoła grecko-słowiańskiego. Dziś jest własnością bibljoteki watykańskiej, stąd Zabytki głago/ickie rękopiśmienne przechowały i druga nazwa zabytku. Po raz pierwszy wydał się w niezbyt znacznej ilości. I tak: 1. Ewan- I go Fr. Raćki nakładem biskupa Strossmayera

pochodzenie głagolicy wyprowadzał z albańskiego. Różne te twierdzenia i wywody, pełne przypuszczeń wątpliwych, nie rozwiązują w sposób należyty zasadniczych zagadnień o głagolicy. Nowsze badania zabytków gł-ich przedtym nieznanych, dokonane przez Jagića, Vondraka i innych, doprowadziły do wniosków, że pismo głagolicki e uważać należy za starsze od cyrylicy, że gł. jest owym pismem, którego używali apostołowie słowiańscy, że później dopiero w pewnych miejscowościach pismo to zarzucono, jako w praktyce piśmienniczej niedogodne, zastępując je pismem greckim uncjalnym; w ten sposób powstało pismo, które dziś nazywamy cyrylicą. Zaszło to mianowicie we wschodniej Bul-garji, za panowania cara Symeona, gdy w dobie rozkwitu literatury narodowej okazała się potrzeba ksiąg liturgicznych na podobieństwo tych, jakie widziano u Greków: do celu tego bardziej się nadawało pismo greckie uncjalne aniżeli zawiłe postaci głagolicy. — Co do pytania, w jaki sposób powstała głagolica, różne także istnieją poglądy. Najbliższy prawdy jest ten, że Cyryl nie jest wynalazcą gł-c.y, jak i wogóle jednostka nie może być twórcą jakiegokolwiek pisma; nadto, że przed Cyrylem Słowianie mieli w użyciu pismo podobne do gł-cy, które się rozwinęło z greckiej kursywy czyli z minuskuł, a być może, że i pod pewnym wpływem łaciny; Cyryl zaś udoskonalił tylko to pismo, które zastał, przybrawszy do niego niektóre litery z abecadeł wschodnich. Pismo gł-e i po Cyrylu w dalszym ciągu było w użyciu, zmieniając z biegiem czasu postaci swych liter, jak to widzimy w różnych zabytkach. Zmiany te gł-cy, zarówno jak i cyrylicy, pod względem postaci zewnętrznej, dokonywały się pod wpływem pisma greckiego ; dlatego też przy badaniu rękopisów cyrylickich jak i głagolickich konieczne są pewne wiadomości z zakresu paleo-grafji greckiej. Co do gł-cy, trzy w piśmie tym odróżnić się dają gatunki: gł. bułgarska, chorwacka i czeska. W Bulgarji, a głównie w Macedonji, litery gł-kie przyjęły kształty okrąglej-sze pod wpływem greckiego pisma drobniejszego czyli minuskuł, chociaż i tutaj zjawiają się później zabytki, których pismo przedstawia postaci kanciaste. Na ziemiach chorwackich, gdzie także było w użyciu pismo łacińskie, głagolica stawała się zwolna kanciastą aż doszła całkowicie do kątów ostrych zamiast kółeczek i łuków. Wreszcie zabytki głagolickie, na ziemi czeskiej znalezione, odznaczają się również pismem kanciastym. Czy jednak powstały one w Czechach, czy też przyniesione są z południowej Słowiańszczyzny, orzec trudno. Pytanie to wiąże się też z faktem sprowadzeuia przez Karola IV do klasztoru czeskiego mnichów chorwackich, którzy pisali głagolicą chorwacką.

p. n. „Assemanov iii vatikanski evangelistar” (Zagrzeb 1865, z podobizną i wstępem gramatycznym Jagića o 119 str.); drugie krytyczne wydanie nakładem własnym ogłosił Jan Órnćić, w transkrypcji łacińskiej, p. n. „Assemanovo izborno Evangjelje. Na svetlo dao dr. Ivan Crnćić, tajni dvornik sv. otca pape Lava XIII i kanonik slo-vënskoga sv. Jerolima” (Rzym 1878, str. 76 i 184 w 8-ce)    4) Psałterz Synaj ski ‘Psal

terium sinaiticum’, znajdujący się w klasztorze św. Katarzyny na górze Synaj, gdzie zwrócił na niego uwagę 1850 r. archimandryta Porfirjusz Uspenskij; składa się ze 177 kart, pisanych przez trzech lub czterech pisarzy. W r. 1883 wydał go L. Geitler p. n. '„Psalterium: glagolski spo-menik monastira Sinai brda” (Zagrzeb 1883, z podobizną). Jest to najstarszy odpis psałterza, jaki się zachował. Podług Geitlera pochodzi on z końca w. X lub z początku XI-go; Jagić odnosi go do w. XI. Co do właściwości językowych i innych szczegółów obacz rozprawę Jagića p. n. „Ćetyre kritikopaleografićeskije statji” (Petersburg 1884, str. 42 — 73).    5) Modlitwy Sy

naj skie ‘Euchologium sinaiticum’, zabytek treści liturgicznej, zawierający część księgi kościelnej t. zw. ‘służebnika’, podług którego odprawia się nabożeństwo cerkiewne, i część książki obrzędowej, t. z. ‘trebnika’, podług którego wykonywają się obrzędy kościoła wschodniego. Układ jego oparty jest na oryginałach greckich, ale niektóre części pochodzą z liturgji rzymskiej. Jest tu i przekład dosłowny zabytku staroniemieckiego, t. zw. modlitw emmeryjskich, które pozostają w związku z zabytkiem Fryzyngień-skim (ob. Encykl. t. XXIII, 393). Trzy karty tego zabytku znalazł P. Uspenskij na górze Synaj 1850 r., a wydał je I. Srezniewskij w dziele „Drevni-je głagolićeskije pamiatniki” (Petersb. 1866, str. 243—257). W r. 1879 Geitler odbył podróż na górę Synaj i znalazł tam pozostałych 106 kart tego rękopisu, który wydał następnie w całości p. n. „Euchologium. Glagolski spomenik monastira Sinai brda” (Zagrzeb 1882). Zabytek ten według Jagića pochodzi z w. XII-go. Geitler niesłusznie odnosił go do końca w. X-go (w swoim dziele „Die albanesischen u. slavischen Schriften 1883, str 149).    6) Zabytek głagolicki

Cl oz a ‘Glagolita Clozianus’, jeden z najstarszych pomników języka starosłowiańskiego, pisanych głagolicą, tak nazwany od swego dawnego posiadacza Parysa Cloza (f 1856), dziś znajdujący się w Trydencie, w tamtejszym muzeum. Składa się z 12-tu kart z homiljami ojców kościoła i jest ułamkiem większego rękopisu zaginionego. Redakcja jego chorwacka. Ob. W. Encykl. t. XXV, str. 99.    7) Ewangielja O cli

ii dzk a ‘Evangelium achridanum’, dwie karty, znalezione w Ochrydzie przez Grigorovica i będące następnie jego własnością. Wydał je I. Srezniewskij w dziele „Drevnije głagol. pamiat.” (str. 82 — 87). Podobizny zaś obu kart podał

Geitler w pracy „Die albanesischen u. slav. Schriften”. 8) Macedońska karta głagoli ck a była własnością Grigorovica i zawiera między innemi przekład nauki Efrema Syryjczyka. Pochodzi z wieku X go. Zabytek ten wydał I. Srezniewskij w dziele „Drevnije głag. pamiat.” (str. 220—234). Zbiór ten 8-u zabytków nosi nazwę głagolickich zabytków panońskch, nadaną im przez Miklośića, pomimo że żaden z nich nie był pisany w Panonji. Nie można też o wszystkich utrzymywać, aby ich oryginały powstały w państwie Wielkomoraw-skim albo w Panonji. Są to wszystko odpisy nieznanych oryginałów. Mają to wspólnego, że w tekstach ich dosyć jeszcze prawidłowo używane są nosówki (na wyrażenie ą i ę), półsa-mogłoski siö, t. j. u i i, nadto mają st odpowiednie pierwotnemu tj i zd odpowiednie dj. Innym zabytkiem głagoliekim, bardzo ważnym pod względem językowym i historycznym, a różniącym się od zabytków czysto panońskich, jest zabytek kijowski, znaleziony przez archiman-drytę Antonina w Jerozolimie i przywieziony przez niego do Kijowa, gdzie się obecnie znajduje w bibljotece akademji duchownej. Rękopis ten zawiera fragmenta przekładu ksiąg kościelnych obrządku łacińskiego, i na tym też polega jego ważność historyczna: stanowi bowiem dowód niewątpliwy, rzucający nowe światło na kwestję liturgji słowiańskiej na zachodzie, wykazując, że na język słowiański tłumaczone były nie tylko księgi kościelne używane wyłącznie w kościele greckim, ale także i księgi służące do użytku w kościele rzymsko-katolickim; tym samym udawadnia, że nabożeństwo według obrządku kościoła rzymskiego odbywało się w języku słowiańskim na zachodzie Słowiańszczyzny. Zabytek ten składa się z 7-u kart pergaminowych formatu małej 8-ki. Na pierwszej stronie, pisanej inną ręką i odmienną ortografją, znajduje się lekcja z listów Apostolskich (do Rzym. XIII, 11 — 14 i XIV, 1—4) i modlitwa; na następnych 13-tu stronach dziesięć modlitw w takiej formie, w jakiej używane są w mszałach łacińskich. Niezwykłą też przedstawia wartość i pod względem językowym z tego powodu, że w wielu ważnych szczegółach różni się od języka zabytków czysto-panońskicli. Pisany był gdzieś na gruncie czesko-słowackim, jak to wskazują czechizmy w jego tekście (c odpowiadające pierwotnemu tj, z odpow. dj, Sc odpow. stj lub k przed i, ju i in.). Pismo głagolickie ma charakter niezupełnie okrągły; litery na wyrażenie samogłosek krótkich i i. używają się tu prawidłowo, jak w żadnym może innym zabytku; podobnie poprawnie użyte są i litery na oddanie nosówek ą i ę; pod względem leksykalnym spotykają się tu pewne wyrazy, które wskazują epokę nie przekraczającą wieku X-go. Jeżeli nadto zważymy, że jest to odpis znacznie starszego oryginału, sięgającego doby Metodjuszowej,

Bibljografja.

A. A. K.

t. j, drugiej połowy wieku IX-go, to słusznie orzec można, że w zabytku tym dokładnie się przechowały najstarsze tradycje piśmiennictwa apostołów słowiańskich, i że stanowi on jeden więcej dowód na poparcie mniemania, że i apostołowie słowiańscy pisali głagolicą (Ob. Jagića pogląd w Archiv f. slav. Phil. Vil, 445 nst. z powodu dzieła Geitlera „Die alban. u. slav. Schrif-teu”). Zabytek ten wydany był po raz pierwszy 1876 r. w transkrypcji cyrylickiej przez I. Srez niewskiego w Pracach 3-go zjazdu archeologicznego w Kijowie p. t. „O ^pemien oarojii-t&CKOM pyKoiiucn, xpamiineficn Brf> KieBCKOil ji;y* xoBiioii aKa^eMin”; następnie tekst oryginalny głagolicki z transkrypcją cyrylicką z uwagami w t. XV-ym CóopmiKa OT^fea. pyccitaro astma h CjiOBeCHOCTH (Petersb. 1877); wreszcie przez

W.    Jagića przy innym zabytku głagolickim, składającym się z dwu kart pergaminowych w 8-ce małej, znalezionym w Wiedniu, w bibljotece nadwornej. Wydanie to nosi nagłówek „Glagolitica. Würdigung neuentdecker Fragmente” (w Denkschriften d. k. Akad. d. Wissensch. Philos.-hist. Cl. t. 38, w 4-ce str. 62, Wiedeń 1890). Tekst zabytku kijowskiego wydrukowany jest w transkrypcji cyrylickiej wraz z tłumaczeniem łacińskim (str. 45—54), końcowe zaś tablice, III —-

X,    podają go w dokładnej podobiźnie głagolickiej (dodane tylko w egzemplarzach odbitki). Sam zabytek wiedeński, złożony z 4-cli stron, dołączony w tym wydaniu w podobiźnie na tabl. 1 — 2, jest urywkiem bardzo dawnego mszału głagolickiego, redakcji chorwackiej; pochodzi z w. XII i zajmuje pierwsze miejsce pomiędzy zabytkami głagolickiemi pochodzenia chorwackiego, które służyły do użytku w kościele rzymskim obrządku słowiańskiego. Redakcję czesko-słowac-ką wykazują też głagolickie fragmenty praskie (prazské hlaholskó zlomky). Są to dwie karty z różnych rękopisów treści liturgicznej podług obrządku greckiego (10 krótkich himnów i część pasyjnych wielkopiątkowych). Wydane zostały przez K. Hóflera i Szafarzyka 1857 p. n. „Glagolitische Fragmente”. I tutaj, podobnie jak w zabytku kijowskim, użyte c zam. pierwotnego tj, z za dj, nadto połączenie dl (np. w modlitva), sc za st} i za sk, oraz formy vsego, vsi itp. zam. vsego, vsi, często a lub ja zam. ę, u stale za ą\ pismo tych ułamków jest bardziej kauciaste niż pismo zabytku kijowskiego; pochodzi z połowy wieku XII-go. Dość ważny jest szczegół, dowodzący starszeństwa głagolicy, że w zabytkach gł-ckich zachowało się wiele archaizmów językowych, których w zabytkach cyrylickicli albo wcale się nie spotyka, albo też bardzo rzadko; np. w deklinacji niema jeszcze tak wielkiego wpływu osnów rzeczownikowych na u, jak np. w cyrylickim rękopisie supraskim; w głagolickieh spotykają się często aorysty proste i aorysty na s, np. vedï>, ves^; nadto w zakresie słowozbioru mamy wyrazy stare, które

w cyrylickicli już są zastępowaue i mierni. — Co do zabytków dodać jeszcze należy, że zachowało się abecadło głagolickie (abecenarium bulgaricum) w rękopisie łacińskim z wieku XI, w Paryżu. Znany był także podpis głagolicki na pewnym greckim rękopisie z r. 982 (w Hierys-sie), dziś nie wiadomo, gdzie się on znajduje. Wreszcie wymienimy napis głagolicki na tablicy marmurowej, na wyspie i w mieście Veglia (chorw. Krk. przy brzegu łstryi), na mieszkaniu biskupim, pochodzący z w. XI lub XII (o którym Geitler, st. 183 i Jagić w Pracach zjazdu archeologicznego w Kijowie 1879).—W ciągu Wieków Średnich G. była w użyciu w Chorwa-cyi i Dalmacyi w aktach urzędowych i księgach kościelnych i teologicznych; z pojawieniem się zaś sztuki drukarskiej wydawano stale książki głagolickie. Pierwszą księgą drukowaną pismem głagolickim (okrągłym) jest mszał, wydany roku 1483 w Rzymie (w Wenecyi?); potym ukazał się żywot ś. Hieronima, napisany przez Bedrici-ća, wydany w Senie 1507 r.; następnie „Azbu-kovnak” (Elementarz) i Mszał, wydane w Wenecyi 1528 (często przedrukowywany); wiek XVI w drugiej zwłaszcza połowie, przedstawia druków obfitość (ob. Szafarzyka Pamńtky biali ols. pisę mn. st. L i ns.). Dzisiaj pismo głag. utrzymało się tylko w Dalmacyi w pewnych gminach; mszały rzymskie w języku słowiańskim, drukowane G-ą, są tam w kościele katolickim dotychczas w użyciu.

Oprócz dzieł przytoczonych w powyższym artykule ważniejsze prace o G-y są: Mi kłos i cli „Glagolitisch” w Ersclia i Grubera „Allgem. Encykl. der Wissensch. u. Künste”; tegoż „Zum Glagolita Clozianus” (1860); Raćki „Slovjensko pism»” (Zagrzeb 1861); Florins kij art. w „Wiadomościach uniwers. kijowskiego” (1890 N. 11; J. Taylor „Ueber den Ursprung des glagolitschen Alphabets” (w „Arch. f. slav. Phi-lol.” 1881, t. V); archiman. Leonid „O po,n,ii-irh u iipoiicxoHvteiiiii T-h ii o6ï> en OTiiome-iiin ki. KHpiLMHiijf}” (Petersb. 1891); Poprużen-ko „Ilpoiiuioe P-I.I” (w „Filologicz. zapiskach”

1891,    zesz. 6); D. E. Bëlajev „HcTopiłi ajnjia-BiiTa u HOBoe Miilmie o iiponcxojKîi.eiiiii F-ij” (Kazań 1885); Jagić „Glagolitica II. Grsko-vićev odlomak glagolskog apostola” (Zagrzeb

1893); ob. nadto wykaz bibljograficzny w „Sla-vistische Bibliographie” Fr. Pastrneka (Berlin

1892,    str. 130 nst. i 388, jako „Supplement-Band” do „Archiv f. slav. Philologie”).

Głaska, jezioro we wsi Swiężyce, w pow. Sandomierskim, gmina Koprzywnica. Ma 8 morgów obszaru. Przechodzi przez nie rzeczka Koprzywnica.

Głaszczyca, oh. Glos sina.

Głaśnik. Nazwę taką nosi w cerkwiach gre-cko-wschodnich zbiór śpiewów kościelnych, częściej też zwany oktoidem albo ośiniogłaśnikiem. G. z nutami zawiera pieśni kościelne, ułożone

IS? '

109

Głazów — Głębocki Józef Teodor.

A. A. K.

nia szczerego.

E. S.

E. S.

St. A. K.

na osiem głosów. Pierwszy taki ośmiogłasnik słowiański pismem cyrylickim wydrukowany był w Krakowie 1491 r. przez tamtejszego drukarza Świętopełka Fioła (ob. podobiznę ostatniej karty w Encykl. t. XVII, st. 126). — Głasnik u Serbów (znaczący tyle co goniec) jest nazwą czasopisma towarzystwa naukowego w Belgradzie: „Głasnik srpskoga ucenog druż-stwa”; wychodzi od r. 1847 przy udziale pierwszorzędnych uczonych serbskich.

Głazów, miasto powiatowe w gub. Wiackiej, nad rz. Czepsą, dopływem Wiatki; w r. 1890 liczyło 2 002 m-ców: 1 919 Rossyan i nieco Tatarów i Wotiaków. Ma trzy cerkwie, szkołę cerkiewną, progimnazyum żeńskie, szkołę powiatową, szpital i bank miejski, z rocznym obrotem 147 026 rubli. Powiat Głazowski zajmuje 2 516 632 desiatyn, mieszkańców w r. 1890 miał 343 745, a w tej liczbie Rossyan 197 102—resztę stanowili Wotiaki, Besermianie, Permianie i Tatarzy. R-

Głazunow Aleksander (* 10 sierp. 1865 w Petersburgu), rossyjski kompozytor muzyczny, uczeń Rimskiego- Korsakowa. Napisał sześć symfonij, poematy symfoniczne: „Morze”, „Karnawał” (wfor-mieuwertury), „Las”, „Wiosna”, „Rapsodyawschodnia”, „Kreml”, „Steńka Razin”, parę fantazyj, kwintet smyczkowy (A-dur Op. 39), trzy kwartety smyczkowe, rodzaj suity, złożonej z czterech utworów Chopina instrumentowanych przez G-a, a noszącej tytuł „Chopiniana” (Op. 46), balet „Rajmund” i w. in. G. jest technikiem wybornym i pomysłowym w instrumentacyi, brak mu wszakże melodyi płynnej, a często i natchnie-

A. Pol.

Głazy, ob. Narzutowe głazy.

Głąb (kapusty) jest to część osiowa głowy kapuścianej, przedstawiająca niezwykle skróconą łodygę, gęsto usianą zebranemi w główkę i ściśnię-temi liśćmi.

Głąbik kwiatowy (scapus)—jest to typ łodygi, uwieńczonej kwiatem samotnym i nie rozgałęzionej, jak np. u tulipana, ziinowita (Colchicum) i w. in. roślin.

Głąbiński Stanisław, doktor (* 25 lutego 1862 r. w Skolern w Galicyi), współczesny ekonomista, profesor zwycz. ekonomii politycznej, skarbowośei i prawa górniczego w uniwersytecie lwowskim. Gimnazyum ukończył w Samborze, studya prawne w r. 1889 w uniwersytecie lwowskim, poczerń kształcił się jeszcze we wszechnicach w Wiedniu i Berlinie. Uzyskawszy stopień doktora jeszcze w r. 1887 we Lwowie, w r. 1888 na podstawie rozprawy „O systemie fizyokratów w ekonomii społecznej” powołany został na zastępcę profesora Leona Bilińskiego, zaś od 1895 jest profesorem zwyczajnym; w okresie 1899/900 wybrany był na dziekana wydziału prawnego. Prócz działalności profesorskiej rozwija także działalność naukową w se-minaryach, towarzystwach naukowych i w literaturze, a nadto bierze żywy udział w ruchu ekonomicznym i społecznym Galicyi. W roku 1895 był redaktorem „Gazety Narodowej”, należał do żałożycieli: towarzystwa haudlowo-geo-graficznego, krajowego związku przemysłowego, towarzystwa kursów akademickich dla kobiet i prawnych wykładów uniwersyteckich dla kobiet, jest prezesem związku przemysłowego, wice-prezesem tow. kółek rolniczych, członkiem krajowej rady kolejowej, radnym m. Lwowa, przewodniczącym komissyi budżetowej, członkiem wydziału związków stowarzyszeń zarobkowych i gospodarczych i t. p. Z większych dzieł wydał dotychczas: w r. 1893 drugi tom „Systemu ekonomii politycznej” L. Bilińskiego, zupełnie przerobiony i opracowany samoistnie; w r. 1894 podręcznik p. n. „Wykład nauki skarbowej”; przygotował już do druku „Historyę ekonomii społecznej”. Z wielu jego rozpraw wymienić należy: „O systemie fizyokratów ekonomii społecznej” (1888), „Pojęcie nauki skarbowej” (dwa zeszyty 1889 i 1890), „Reforma waluty w Austryi” („Ekonomista” r. 1890), „Pogląd na dzisiejszy stan rolnictwa” („Przegląd prawa i adm.” i „Niwa” 1893), „Józef Supiński” („Przegląd prawa i admin.” i „Kraj” 1893), „Połączenie kredytu hypotecznego z ubezpieczeniem na życie” (referat przyjęty przez zjazd ekonomistów w Poznaniu r. 1893), „Sprzeczne hypotezy w ekonomii społecznej” (odczyt inaug., „Kraj” 1895), „Volkswirtschaftliche Rückblicke auf die Lemberger Landesausstellung” (w „Oesterr. Ungar. Revue” 1895), „Statystyka monarchii au-stro-węgierskiej ” (r. 1897—podręcznik naukowy dla gimnazyów); „Kwestye społeczne w świetle dochodu społecznego” (r. 1900); w „Wielkiej Encyklopedyi Powszechnej Ilustrowanej” w artykule „Galicya” opracował „ustrój polityczny, finanse i statystykę”. G. brał także czynny udział w kilku dochodzeniach ekonomicznych we Lwowie i Wiedniu, imieniem towarzystwa kółek rolniczych; napisał kilka referatów o kasach reiffeisenowskich, co dało pobudkę do akcyi sejmu na polu kredytu włościańskiego.

Głda (K u d d o w), rzeka, ob. G w d a.

Głębiel, ob. Cor ego nus.

Głębocki Józef Teodor, syn Stanisława Doli wy i Justyny z Głębockich, urodził się 28 marca 1810 r. w Krakowie. Nauki pobierał naprzód w liceum św. Anny w Krakowie, dalej od 1824 r. uczęszczał na wydziały matematyczno - fizyczny i literacko - filozoficzny w uniwersytecie Jagiellońskim. Następnie w kwietniu 1828 r. zaciągnął się jako ochotnik do korpusu artylleryi b. wojsk polskich, bateryi 1-ej pozycyjnej pieszej, dowództwa pułkownika Jana Lep-pigć, naówczas konsystującej w mieście Kozienicach, w województwie Sandomierskiem, gdzie przeszedłszy szybko pierwsze stopnie, doszedł stopnia podoficera 2-ej klasy, a 1829 roku dostał się do ówczesnej szkoły artylleryi w Warsza-

22

Kucyki. Powił lluitr, Ze«. 195, T. XXV,

wie. Po wypadkach r. 1830 i 1831 powrócił do Krakowa i tam mieszkał do zgonu, oddając się pracom naukowym, najgłówniej wojskowości. Oprócz artykułów tyczących się wojskowości, umieszczanych po różnych ówczesnych pismach peryodycznych, wydał: „Zastosowania geometryi wykreślnej, wedle rozkładu, pomysłu i notât Franciszka Sapalskiego” (Kraków 1839; obejmuje rys życia Fr. Sapalskiego; rozmaite zagadnienia tyczące geometryi teoretycznej i praktycznej, tudzież teoryę cieniów); „Rys dziejów wojennych, jako wstęp główny do umiejętności sztuki wojowania” (Kraków 1848. Zawiera rzut oka dziejowy na umiejętność i sztukę wojowania wszech narodów i rzut oka dziejowy na sprawę wojenną w dawnej Polsce; bibliografię polską wojenną; opis bitwy pod Grunwaldem; bitwy pod Kircholmem; przegląd krytyczny rozbioru wojny polskiej z r. 1831, przez generała Willisena dokonanego; dowody z „Voluminôw legum”); „Zakłady ku ulżeniu cierpień bliźnich obecnie w Krakowie istniejące, z krótką wzmianką o dawniejszych, a dziś nieistniejących, instytutach tego rodzaju” (Kraków 1852); „Napad Karola Gustawa szwedzkiego na Polskę za Jana Kazimierza w latach 1655, 1656 i 1657” (Kraków 1861). — „Enc. S. Orgelbranda większa.”

Głębocki Adryan Mikołaj, malarz (* 1832 we wsi Panki w pow. Częstochowskim), kształcił się w szkole sztuk pięknych w Warszawie, poczem zwiedził Paryż i Monachium; od 1863— 73 był nauczycielem rysunków w Częstochowie, następnie w instytucie głuchoniemych w Warszawie, oraz w gimnazyum III. Otrzymał nagrody na konkursach w Warszawie r. 1862, 1874, 1881 i w Krakowie 1881. Malował i rysował obrazy religijne, historyczne i rodzajowe, z których wymieniamy: Przybycie kompanii na Jasną Górę, Żebracy w Częstochowie, Kramy w Częstochowie, Chór kościoła tamże, Pracownia Wita Stwosza, Trzy pieśni, Matka (z poematu Andersena), Życie św. Franciszka z Assy-żu (70 tablic), Wiec Lechitów, Rzeź Dominikanów w Sandomierzu, Uczta u Piasta, tryptyk: Czyściec, Niebo i Piekło, cykl legend historycznych, Siedem Sakramentów, wiele pamiątek krajowych i rysunków humorystycznych; wydał „Wzory zabawek dla dzieci do wycinania z papieru” (24 tablice); napisał w „Wieku” historyę malarstwa częstochowskiego. Wiele kościołów posiada jego malowidła.-— „Encyklop. z ilustr. S. Orgelbranda.”

Głęboczek lub Chojeńskie jezioro, w pow. Rypińskim, przy wsi Głęboczek, o 4 wiorsty na wsch. płd. od Zbójna, a o 2 wiorsty na zachód od wsi Chojno; brzegi bezleśne, wyniosłe; ma 18 morgów obszaru i do 28 stóp głębokości.

Głęboczek, jezioro w pow. Toruńskim, spotyka się w starych dokumentach pod nazwą Gecze, W pobliżu znajdują się wioski; Nowy dwór, Rychnowo, Kamionka. Brzegi po większej części lasem zarosłe ; ma około 50 morgów obszaru. W pobliżu na północ leży jezioro Mlewskie, na zachód wielkie Chełmżyńskie jezioro. G. należał oddawna wraz z poblizkiemi wioskami do benedyktynek w Toruniu. R. 1513 ustąpiły one to jezioro Torunianom za roczny czynsz 50 grzywien. Później chciały je napowrót odzyskać, ale bezskutecznie. R. 1599 ostatecznie zrzekły się go na korzyść Torunia, którzy je do dziśdnia posiada.

Głębokie, wiele jezior tego nazwiska w Królestwie Polskiem: 1) G. jezior© w powiecie Augustowskim; 2) G., jezioro w powiecie Suwalskim, w dobrach Garbaś, 10 morgów obszaru, 16 stóp głębokości; 3) G., jezioro w powiecie Szczuczyńskim, we wsi Tajenek, —12 mórg., 72 stopy głębokości; 4) G., jez. w powiecie Lipnow-skim, ciągnie się długim pasem (do 5-u wiorst), między Steklinem, Niedźwiedziem, Steklinkiem i Hornowkiem; 5) G., jez. w powiecie Włodaw-skim, w dobrach Lej no, 97 mórg. rozległości, głębokość rozmaita, dochodząca do kilkunastu sążni; łączy się z jeziorami: Wielkie, Chumeńko i Blizno; 6) G., jez. w ppwiecie Włodawskim, przy wsi Krasno, 136 morgów rozległości, 20 sążni głębokości; 7) G., jez. w powiecie Włodawskim, przy wsi tegoż nazwiska o jedną wiorstę na północ od wsi Uścimowa i jeziora Uści-mowskiego, w zlewie rzeki Wieprza; obszar wód 34 morgi, głębokość 12 sążni; 8) G., jez. w powiecie Chełmskim, przy kolonii tegoż nazwiska, o 3 wiorsty na zacłi. od Cycowa, obszar około 30 morgów.

Głębokie, 1) jezioro w powiecie Horodeckim, w gub. Grodzieńskiej, we wsi Boleck, około 20 morgów obszaru; 2) G., jezioro w powiecie Le-pelskim, gub. Witebskiej, w dobrach Zabłocie, około 32-ch morgów obszaru; 3) G., jez. w powiecie Lepelskim, 74 morgi rozległości; 4) G., jez. pod miastem Dzisną, w gub. Wileńskiej.

Głębokie, ross. Głubokoje, m-ko w powiecie Dziśnieńskim, nad brzegiem jeziora tegoż nazwiska, przy trakcie pocztowym, łączącym Wilejkę z Dzisną; leży pod 55 °8' szerok. geogr. i 46',52' dług. wschód., o 233 w. od Wilna, o 63 w. w kierunku połudn.-zachód, od Dzisny i składa się jakby z dwóch nierównej wielkości miasteczek, przedzielonych rzeczką, wpadającą do jeziora. G. posiada: st. poczt: załatwiającą wszelkie korrespondencye, kancellaryę urzędu (stanu) policyjnego, zarząd gm. włość., szkółkę wiejską, kilka młynów, gorzelnię, parę browarów i fabryk miodu; 2 cerkwie prawosł., z tych: murowana parafialna, a drewniana filialna; mur. kość. paraf, katol. św. Trójcy; kilka izrael. domów modlitwy; 4 084 m-ców, z których 1942 męż. i 2 142 kob (1879), w 1893 r.—7 292. Józef Korsak, wojewoda mścisławski, fundował tu w r. 1628 kościół katol., na którego miejscu w późniejszym czasie, staraniem miejscowych proboszczów, została wymurowana dziś istniejąca fara. Ten sam Korsak fundował także w roku 1639 drugi mur. kość. katol. z obszernym klasztorem, w którym osadził karmelitów bosych, nadając im swoją połowę m-ka G. i inne obszerne dobra (Łastowica), mające 800 domów i przynoszące 100 tys. zł. rocznego dochodu, wkładając na zakonników obowiązek utrzymywania szkoły i bursy dla biednych uczniów. Karmelici wywiązali się ze swego obowiązku, utrzymując w klasztorze: szkółkę elementarną, konwikt szlachecki na 12 ubogich uczniów, bibliotekę z 3 tysięcy dzieł złożoną, zbiór rycin, kart geograficznych, gabinet fizyczny, aptekę, szpital i kilka gościnnych komnat dla zwiedzających to miejsce. Po kassacie zakonu w XIX stuleciu kość. przerobiono na paraf, cerkiew wschodniego obrządku, mury klasztorne oddano prawosła-wnemu duchowieństwu, resztki — większość bowiem została rozkradziona—biblioteki i zbiorów naukowych odesłano do wileńskiego muzeum, dobra zaś przeszły do skarbu. Połowa G-go dostała się Radziwiłłom w r. 1668 po Annie z Zenowi-czów, żonie ks. Albrychta, kasztelana wileńskiego, ordynata nieświeskiego, a po wygaśnięciu tej linii do ks. Witgensteina. Dnia 6 listopada 1661 r. wojska rzeczypospolitej pod dowództwem Czarnieckiego i Pawła Sapiehy odniosły walne zwycięztwo nad Chowańskim, cofającym się stąd do Potocka ze znacznemi stratami. W okolicach G-go dotąd pozostały ślady tej bitwy w okopach, z których wydobywano kościotrupy i halabardy. W 1812 r. główne siły armii francuskiej przeciągały tędy, dążąc do Rossyi; sam Napoleon I-y mieszkał dni kilka w klasztorze karmelickim.— (M. Baliński „Starożytna Polska” t. III).

Grłód (fizyologia). Uczucie pobudzające ustrój ludzki i zwierzęcy do przyjmowania pokarmu nazywamy G-em. Każdy ustrój żywy, zużywający się ciągle, dla podtrzymania istnienia swego wymaga dostarczania sobie nieustannego nowych materyałów uzupełniających, zdolnych zapełnić braki w nim powstałe (por. Przemiana mater y i). W warunkach zwykłych przyswajanie to, w ciągu dnia przynajmniej, nie ustaje prawie na chwilę, ponieważ wszyscy zwykli jadać w pewnych odstępach czasu niezbyt odległych od siebie, tak, że zanim trawienie potraw ostatnio spożytych dokonane zostało zupełnie, przybywają już nowe; wtedy też G-u nie czujemy nigdy, zjawia się dopiero wtenczas, gdy po dłuższej przerwie żołądek opróżnił się, dokonawszy pracy swej i przesunąwszy pokarm spożyty do jelit. Dopiero wówczas doznajemy uczucia czczości, pobudzającego nas dojedzenia; stan ten, wcale uieprzykry, zwiemy łaknieniem (appetitus), a zaspokojenie go sprawia nam przyjemność, gdy jednak okoliczności uczynić nam tego nie pozwalają, łaknienie przeradza się w G. właściwy. Jest to uczucie dolegliwe, zwolna lecz ciągle wzrastające, gniotące i jakby gryzące, umiejscowione z początku w o-kolicy żołądka, ale przechodzące z czasem i na kiszki. W tym okresie napełnienie żołądka, nawet rzeczami zgoła niepożywnemi, usuwa u-czucie G-u na czas pewien zupełnie, co nam dowodzi, że wywołane było li-tylko przez próżność przewodu pokarmowego. Ale ustroju w sposób ten długo oszukiwać nie można; jeżeli go się opycha obficie strawą nie zawierającą zgoła pierwiastków pożywnych, lub tylko bardzo małe ich ilości, jako też, gdy mu się dostarcza pokarmów, pożywnych wprawdzie, ale w ilościach zbyt skąpych, nie starczących na utrzymanie go, wtedy powstaje w nim nieprzeparta pożądliwość jadła, nie dająca się bliżej określić, ale różniąca się od G-u zwykłego. Ustrój głodzony, t. j. pozbawiony zupełnie pokarmu wszelkiego, przez czas pewien żyć może, utrzymując się kosztem istoty własnej, czyli, jakby powiedzieć można, zjada sam siebie. Od chwili, gdy ustało dostarczanie pokarmu z zewnątrz, ustrój spożywa te części ciała swego, bez których jeszcze jako - tako wyżyć może, przez co chudnie i traci na ciężkości dość prędko, przy-czem ciepłota ciała obniża się, tętno słabnie i woluieje, oddech staje się rzadszym oraz mniej głębokim, wszystkie czynności w ciele odbywają się leniwo, mięśniom ubywa siły, osłabienie o-gólne wzrasta coraz więcej, narządy ciała tracą stopniowo swą sprawność, jeden mózg tylko stanowi pod względem tym wyjątek, aż w końcu, gdy ustrój stracił już około połowy wagi swej, następuje wyczerpanie się i śmierć. Rozumie się, że osobniki zdrowe, silne i dobrze odżywiane przedtem, dłużej i skuteczniej walczyć mogą ze śmiercią głodową, niżeli chorowite, nędzne i źle odżywiane; dzieci też ulegają jej rychlej niż osoby dorosłe. Badacz francuski, Cliossat, robiący doświadczenia na gołębiach, przekonał się, że pisklęta ich chude, straciwszy ćwierć wagi ciała, umierały z głodu już po 3 dniach, starsze zaś, tłuste, żyły bez pokarmu wszelkiego do dnia trzynastego i utraciły w czasie tym blizko połowę wagi pierwotnej. W trupie istoty zamorzonej głodem tłuszcz wszelki znikł prawie bez śladu, ubyło go 91 do 93°/₀> to jest pozostała tylko tkanka łączna, zawierająca przedtem pęcherzyki tłuszczowe; ilość krwi zmniejszyła się w stosunku niemal takim samym; dlatego też wątroba i śledziona są blade, bezkrwiste, na powierzchni pomarszczone, a objętość ich zmniejszona widocznie, w sercu i w żyłach napotyka się bardzo mało skrzepów krwi. Żołądek i kiszki także są blade, próżne, pokurczone, ściany ich ścieńczone, niemal przezroczyste. Mięśnie, z powodu braku krwi, mają barwę jaśniejszą niż zwykle, są wiotkie i zanikłe: ich też kosztem najwięcej, po tłuszczu, ustrój podtrzymywał życie swe, walcząc z głodem. Mózg zwykle nie bywa zmieniony

Dr J. P.

65 000 000, a w roku 1899/900

r.

St. A. K.

i maju.

wcale, objętość jego nie zmniejsza się, tylko, tak samo jak w całem ciele, dostrzegać się w nim daje brak krwi.—Jak długo człowiek dorosły i zdrów bez pokarmu wszelkiego wyżyć może, dla braku dość licznych spostrzeżeń dokładnych i pewnych, orzec trudno, zdaje się wszakże, iż nie dłużej, jak około 2 tygodni. Dokuczliwe uczucie głodu jest zawsze najsilniejsze w pierwszych dniach, później znika nieraz zupełnie, ale powraca znowu czasami. Jeżeli ustrój otrzymuje pokarm, czy to ze względu na ilość, czy na jakość, nie wystarczający do utrzymania go, widzimy te same objawy, jak przy głodzeniu zupełnem, tylko przebieg ich jest powolniejszy i śmierć następuje później. Gdy istocie jakiej (doświadczenia tego rodzaju bywały robione na zwierzętach) podaje się tylko pokarmy stałe, suche, nie dając jej przytem płynów żadnych, to bardzo prędko jeść ona przestaje i ginie z głodu; tak samo zwierzę nie otrzymujące wcale pokarmów stałych, już po krótkim czasie nie dotyka podawanej mu wody.—Por. Pragnienie.

Głód — ze stauowiska ekonomicznego—jest to skutek dotkliwego braku środków żywności, po największej zaś części zboża. Oczywiście, stan taki połączony bywa z drożyzną artykułów spożywczych i wtrąca w nędzę ubogie warstwy ludności, które cierpią wtedy głód w dosłownem znaczeniu. Głównemi przyczynami nędzy głodowej są nieurodzaje, zniszczenia wojenne, blokady portów, zakazy wywozu zbóż w innych krajach i t. p. W miarę nizkiego stopnia rozwoju cywilizacyi i nieudoskonalonych środków przewozowych napięcie tej nędzy jest silniejsze i czas jej trwania dłuższy. Dlatego w naszych czasach, u kulturalnych ludów Europy, wypadki te zdarzają się rzadko. W starożytności u ludów Wschodu, w Grecyi i Rzymie, głód bywał zjawiskiem dość częstem, ale częstszem jeszcze w Wiekach Średnich. Z okresu Karolingów pozostały liczne świadectwa dziejowe nędzy i głodu; tak głód panował w 795 r., poczem, jak wspominają „Annales Fuldenses” w latach 850, 868, 873, 877, 880 i 889. Głody srożyły się jeszcze w 990, J100, 1125 (gdy Niemcy podobno utraciły połowę swych mieszkańców) i w r. 1187. Na Węgrzech w 1505 r. nie karano rodziców, którzy z głodu dzieci swe zabijali i spożywali ich ciała. W 1772 r. w Saksonii zginęło 150 000 ludzi skutkiem głodu. Na gruncie nędzy społecznej powstały głody w Irlandyi w 1847 r. i na Górnym Szląsku w r. 1847/48; głód wytwarzał tu tyfus głodowy. Na Szląsku powtórzył się głód jeszcze w 1877 r. Systematycznie pojawia się nędza głodowa ‘w In-dyach Wschodnich, w Bengalii i Chinach. W In-dyach Wsch. 1865/66 r. dotknęła ona 47 500 000 ludu, a 7 z nich padło jej ofiarą; w 1868/69 r., głodnych było 44 500 000, w 1876/78 58 000 000, w 1896/97

75 000 000. Głód w Indyach wynika z nieurodzajów, powodowanych posuchą. Z pomocą, niezowsze jednak skuteczną, przychodzi rząd angielski, a właściwie t. zw. Famine Commission, która opatruje ludność ubogą w zboże i dostarcza jej pracy przy robotach publicznych. Straty Indyj w urodzajach 1896/97 uczyniły 111 mil. f. st.,’ czyli przeszło 1 miliard rub. W⁷ Per-syi głód w 1870/72 r. powalił l‘/₂ mil. ludzi. W Azyi Mniejszej srożył się głód w 1873/76 r. w Angorze i Konieh. Do najstraszniejszych należał także głód w Chinach w 1877 r. i nast.; zginęło wówczas 4—6 milionów ludzi i grasowało dzieciobójstwo, oraz handel dziećmi. Częściowy głód w niektórych guberniach, dotkniętych nieurodzajem, panował w Rossyi w 1891/92 r. Nastąpił wówczas zakaz wywozu zboża. W latach 1898/99 nieurodzaje spowodowały nędzę, a nawet głód, w kilku guberniach środkowych.

Głodek (Draba), rodzaj rośliny, należącej do rodziny krzyżowych (Crucifcrae). Są to przeważnie drobne zioła, właściwe krainom górskim i północnym. D. aizoides (G. mrzygłód), D. to-mentosa (G. kutnerowaty), D. nemoralis (G. gajowy) i in. gatunki często trafiają się w Tatrach. U nas pospolity jest po polach piaszczystych i w górach G. wiosenny (D. verna)—drobna roślinka o skupionych w różyczkę listkach i małych białych kwiatkach; kwitnie w kwietniu

E S.

Głóg, ob. Crataegus.

Głogowa Dolna (cz. Wielka, G r o s s g 1 o-g a u), miasto powiatowe i twierdza drugiego rzędu, w regencyi Lignickiej, na Szląsku pruskim, na lewym brzegu Odry, poniżej uścia Baryczy, o 110 kim. odległe od Wrocławia, 83 m. n. p. m.; 2 kościoły ewangelickie, 1 staroluterski, 3 katolickie (z nich jeden na wyspie rz. Odry), synagoga. Wskutek wysunięcia fortyfikacyi, G. pozyskała nową, piękną dzielnicę z okazałemi gmachami; 1880: 20 529 m ców (z załogą wojskową), w tej liczbie 5 980 katolików, w marcu 1900: 53 000 m-ców (mniej-więcej). babrykacya cygar, machin, krochmalu, syropu, dekstryny, cukru, oleju, wód mineralnych, zegarów wieżowych, wyrobów glinianych, mebli, kapeluszy, waty; odlewnie żelaza, instytut kartograficzny; bank, handel wełną. Krzyżownica dróg żelaznych: Rudy (Raud-ten)-Podejuch, G.-Hansdorf, G.-Leszno (Lissa). Telefon wewnętrzny i z Berlinem, Frankfurtem nad Odrą i z innemi miastami. Do przystani w roku 1892 zawinęło 280 statków (19 990 ton ładunku), odbiło 152 (7130 ton). Gimnazyum katolickie i ewangelickie, szkoła wojskowa, konwikt chłopców, zakład dyakonis, dom sierot i t. p., sąd ziemiański, urząd podatkowy, sztab dywizyi. — Z G-y pochodził Jan Głogowczyk, oraz (1610) historyk Joachim Pastoryusz ab Hirtenberg. Tu również żył najlepszy poeta niemiecki XVII w., Andrzej Gryphius. Historyę G-y pisał po niem. Minsberg. Była to niegdyś stolica udzielnego księ-

stwa Głogowskiego, które około 1242 r. powstało, ale uszczuplane coraz bardziej dochowało swoich książąt do r. 1488 w osobie Jana II ks. na Żeganiu. Księstwo to obejmowało mniej-więcej tę przestrzeń, którą dziś zajmują powiaty: Głogowski, Zielonogórski, Kożuehowski,

ko bydło mieszkańców, 1818 r. przeniesiono ztąd władze powiatowe do Prądnika. Historyę G-ej wydał 1860 r., tamże, Niemiec Schnurpfeil.— „Słów. Geogr.”.

Z Głogowa Jan, ob. Głogowczyk Jan.

Szprotawski i Gorcki. G. wsławiła się 1008 i Głogowczyk Jan, zwany też J. z Głogowa, 1109 r. mężną obroną w wojnach Bolesławów poi- Johannes Glogoviensis, J. de G1 o go via skich przeciw Niemcom. Wtedy leżała na prawym (* około środka wieku XV w Głogowie na Szląs-brzegu Odry. R. 1120 Bolesław założył miasto ku—f w Krakowie d. 11 lutego r. 1507), filo-na lewym brzegu, a gdy 1147 wybuchł pożar zof, matematyk, teolog, a może i lekarz. Do na prawym, całe na brzeg lewy przeniesio- Polski przybył w wieku bardzo młodym. Gdzie no. Roku 1260 książę Konrad II zbudował się kształcił—niewiadomo, prawdopodobnie je-zamek, 1270 kościół na wyspie, 1271 oddał dnak w Krakowie, ale pewnie też i gdzieindziej dominikanom dawniejszy, na lewym brzegu jeszcze, może w Lipsku lub w Pradze. W każ-wzniesiony, kościół, a małżonka jego zbudo- dym razie, jak na swe czasy, posiadał wykształ-wała im kościół śś. Piotra i Pawła. R. 1300 cenie wcale pokaźne i przyczynił się też do

ks. Henryk III funduje klasztor klarysek. R. 1331 król czeski Jan oblega G-ę i zdobywa. R. 1462 zjazd króla polskiego, Kazimierza, z królem czeskim, Jerzym. W wojnie 30-letniej częste utarczki i przechody wojsk. R. 1741 w marcu Prusacy zdobywają G-ę szturmem. W ciągu 7-letniej wojny miasto nie było oblegane. W r. 1806 w grudniu G. kapitulowała, zajął ją gen. Vandamme.

w całej niemal Europie, z wyjątkiem Włoch, wyprzedzających kraje inne.—G. przez lat wiele był profesorem uniwersytetu Jagiellońskiego; około r. 1492 wspólnie z Bernardem z Nis-sy powierzono mu wykształcenie młodego możno władzcy litewskiego, Olbrachta Gasz-to Ida (oh.)—Kośmiński nazywa go Janem— przysłanego umyślnie w celu tym do Krakowa. Zresztą o przebiegu żywota jego szczegółów pewnych nie posiadamy. Bibliografowie nasi dzieła następne wymieniają, jako przez niego wydane, lub do wydania przygotowane: „Liber po-steriorum analecticoruin”(Lipsk 1499); „Exercitium nove logice seu librorum priorum et elenchorutn magistri Johannis de Glogovia pro iunioribus re-collectum” (Kraków 1499, w 4-ce; wyd. II tamże 1504; III tamże 1511); „Exercitium super omnes tractatus parvorum logicalium Petri Hispani” (Lipsk 1500, w 4-ce; wyd. II Kraków 1504; III Strasburg 1517); „Questiones librorum de anima Magistri Joannis Versoris ad impensas honesti viri et civis Cracoviensis Dni Job. Haller per Mag. Joannem Glogoviensem pro iuniorum in philosophiae studiis institutione noviter emendatae et resolutae” (Metz 1501, w 4-ce, arkuszy 60, drukiem Kacpra Hochfelde-ra, kosztem Jana Hallera; wydanie Il-e Kraków 1513, w 4-ce, u Hallera; wyd. Ill-e tamże 1514; Sołtykowicz wymienia jeszcze

krzewienia u nas tego, co wówczas w Europie środkowej za naukę uchodziło jeszcze. Jeżeli go porównamy ze spółczesnymi uczonymi włoskimi, uchodzić będzie musiał za scholastyka bardzo zacofanego, zdała stojącego od rozkwitającej nauki odrodzonej. Pisarze nasi dawniejsi, do pochwał bezkrytycznych aż nadto skłonni. uczoność i zasługi G-a przeceniają bardzo, Od 1742 do 1809 w G-ej była re- robiąc z niego znakomitość, którą z pewnością gencya Dolnego Szląska. R. 1814 w kwietniu nie był wcale. Ściśle rzeczy biorąc, G. dla sprzymierzeni odebrali to miasto Francuzom. nauki samodzielnie nic nie zrobił; będąc uczo-Głogowa Górna (Mała, Kleinglogau), miasto nym w stylu średniowiecznym, objaśniał i wy-na (pruskim) Szląsku Górnym, wregencyi Opolskiej, dawał tylko prace innych pisarzów, znacznie od powiecie Prądnickim (Neustadt), nad rz. Osobło- siebie wcześniejszych, ale za jego czasów ce-gą (Hotzenplotz, lewy dopływ Odry), przy drodze nionych jeszcze. Tak samo postępowano wtedy żelaznej Koźle (Kosel)-Kamieniec (Kamenz), 203 m. n p, m.; kościoły katolickie, 1 ewangelicki, ratusz, katolickie seminaryum nauczycielskie; w 1890 r. 5 514 m-ców (wraz z załogą), przeważnie katolików. * Tuż obok miasta zamek łirabiów

Oppersdorfów.

w. J.

Hi story a M. G-y datuje się od Władysława ks. opolskiego (1246 — 1283), który tu klasztor minorytów założył. W tymże czasie założoną być musiała wioska Wójtowice. Później powstał zamek, ale zapewne też w XIII w., bo już ks. opolski Bolesław II (1283 —1313) obrał sobie tu drugą rezydencyę. Do rzędu miast G. była podniesiona jeszcze za Władysława. W XV w. rej wodzili w mieście husyci, którymi opiekował się ks. gliwicki, Bolesław. Po zgonie ostatniego z książąt opolskich Głogowa Górna dostała się Jerzemu, margrafowi brandenburskiemu. Ten, jak i później, 1555 r., Izabella węgierska, usiłował krzewić tu protestantyzm, ale się to niezbyt powodziło. Podczas 30-letniej wojny miasto wiele ucierpiało. R. 1633—36 wielkie pożary je nawiedziły i 1633 morowe powietrze. R. 1643 Szwedzi splądrowali miasto.

D. 5 paźdz. 1655 przybył tu Jan Kazimierz i bawił do grudnia t. r. Jego żona pozostała dłużej, a on sam jeszcze raz był w G-ej 1669 r.

Po wojnie 7-letniej 1765 straszny pożar zniszczył miasto, 1800 grad wybił do szczętu wszyst

wyd. IV (wątpliwe] z r. 1522). Dzieło to stało 1516). Koś miński przytacza nadto „Tractatus się powodem śmiesznego nieporozumienia: Nie- astrologicus”— „rękopis należący do najrzadszych którzy ziomkowie nasi, zobaczywszy na str. w bibliotece Jagiellońskiej”, a Gąsiorowski 8 wyd. III rycinę przedstawiającą głowę ludzką, podług H e n s ch el e (Yatrologiae Siles. speciinen, „na której powierzchni jest wiele miejsc ozua- str. 5), także w druku nie wydane „Quaestiones czonych kołami, jakgdyby rozmaite organy urny- in Aristotelis parva naturalia i. e. de Sensu et Seu-słowe, mające wielkie podobieństwo do nowego sibili —de Memoria et reminiscentia—de Somno et systemu czaszkowego Galla”, zaczęli tegoż Galla oskarżać, że podaje za nowość to, co już na 300 lat przed nim w Krakowie wykładano, chcąc przytem naszego G-a pasować na wynalazcę frenologii (ob.), gdy ten powtarzał tylko to, co mówił Bernard de Gordon (ob.) już na dwa wieki przed nim, i powołując się wyraźnie na niego. Zresztą nie o frenologii w rozumieniu Galla tam mowa. O sprawie tej pisze ob- Wielka ilość książek wymienionych, wydanych szerniej J. Majer w „Obrazie postępu nauki lub przynajmniej do wydania przygotowanych, od lekarskiej i t. d.” [trzylecie drugie, Kraków r. 1499 do początku 1507, w którym G. żyć 1843, str. 399 --- 403], tam odsyłamy; „Exer- przestał, świadczyć-by musiała o nadzwyczajnej citium veteris artis, argumentum in librum i zdumiewającej pracowitości jego, wszakże przy-Porphirii peripatetici ysagogicum (sic!) in ca- puścić trzeba, iż znaczna ich część, jeżeli nie thegorias Aristotelis” (Kraków 1504, wydanie wszystkie, była już spisana wcześniej i że słu-II 1516; III 1519; IV Strasburg 1517); „Ae- żyła mu do wykładów uniwersyteckich. Wiadoma gidii Romani in libros Aristotelis interpretatio to rzecz, iż profesorowie średniowieczni przed fidelissima” (1504, w 4-ce; toż samo ma się rozpowszechnieniem się druku słuchaczom swym znajdować pomiędzy rękopisami bibl. Jagieł- zwykli byli dyktować opracowane przez siebie lońskiej p. n. „Egidii Romani in libros priorum j wykłady, które, zebrane, służyły im potem za pod-analecticorum interpretatio. Introductio in primam ] ręczniki; a wszystkie wydawnictwa G-a są wido-pbilosophiam Aristotelis”); „Phisionomia hinc iu-de ex illustribus scriptoribus per Mag. Johannem Glogoviensem diligentissime recollecta” (Kraków, u H. Vietora, 1518, w 4 ce, k. nl. 20); „Kecol-lectio critica Chiromantiae in florigera Craco-viensi Univer sitate” (w 8-ce 3 arkusze, bez wym. r. i m. dr.; F. M. Sobieszczański podaje:

Vigilia—de somni divinatione—de animalium motu—de vitae longitudine et brevitate—de juven-tute et senectute, vita et morte liber—de re-spiratione —de animalium incessu—de spiritu” oraz „De Astrorum judiciis liber ineditus” (jest to zapewne „Tractatus astrologicus”, przytoczony przez Ko śin niskiego). Podług Star o wolski ego miał też pisać „De arte poëtica”.—

cznie tego rodzaju wykładami, nie znajduje się między niemi ani jedna praca oryginalna, są to jeno kompilacye, lub dzieła cudze, opatrzone uwagami lub objaśnieniami, noszą więc na sobie znaki niezatarte wykładów uniwersyteckich. Wartości naukowej nie mają prawie żadnej, atoli dla badacza dziejów nauki ojczystej są bardzo cenne, ponieważ z ich pomocą można osiągnąć pojęcie wcale dokładne o sposobie naucża-nia i o stanie umysłowym wydziału filozoficznego wszechnicy Jagiellońskiej na końcu wieku XV i na początku XVI.—Por. S. Kośmińskiego „Słownik lek. pols.” str. 144; L. Gąsio-rowskiego „Zbiór wiad. do bist, sztuki lek. w Polsce” T. I, str. 365 i F. M. Sobie szcza ńskiego „ Głogowczyk ”, w „Encyklo-

pedyi powszechnej” S. Orgelbranda T. X, str.

Dr j. p.

Kraków 1506); „Introductorium compendiosum in tractatum sphere material s Mag. Johannis de Sacrobusto” (Kraków 1506, w 4-ce; wyd.

II    tamże 1513; III Strasburg 1518); „Introductorium astronomiae iu Ephemerides recollec-tum... etc.” (Kraków 1514, w 4-ce); „Tractatus praeclarissimus in judiciis astrorum, de mutatio-nibus aëris caeterisque accidentibus, singuiis annis evenientibus” (Kraków 1514, u Flor.

Wolfganga); „Interpretatio eorum que Almanach verorum inotuum planetarum Mag. Joannis de 49—51.

Głogowiec,— tą nazwą określają kilka gatunków motyli, najczęściej Pieris crataegi (ob).

Głomaczowie, ob. Dalemińcy.

Głos, wrażenie, wywierane na przyrząd słuchowy przez wpływy zewnętrzne. G. jest objawem ruchu drgającego ciał sprężystych (ob. Drganie), który dochodzi do naszego ucha za pośrednictwem fal (ob. Falowy ruch), przez drgania te w powietrzu otaczającem wzbudzanych. Różne głosy wywierają na ucho nasze rozmaite wrażenia, według których podzielić je można na dwie kategorye, szmery i dźwięki czyli tony (ob. Akustyka). Różne tony wyróżniają się między sobą trzema zasadniczemi

Monte Regio inscribuntur” (Kraków 1514); „De causis matrimonii” (Kraków 1509); „Alexandri Gallici secunda pars doctrinalis, seu de artifîcio-sa dictionum constructione, ordine et regimine”

(Kraków 1504; wyd. II tamże 1507; III tamże 1510; IV tamże 1517; V Wiedeń 1518), jest to część druga gramatyki A. Gallusa de Villa De i, wydana i objaśniona przez G-a);

„In minorem Magistri Donati de octo partibus orationis librum, maiori volumini Prisciani cor-respondentem, argumentum” (Kraków 1503);

„Minoris Donati de octo partibus orationis com-pendiosa interpretatio per Mag. Joan. Glogoviensem etc.” (Kraków 1503; wyd. II Lipsk 1509;

III    tamże 1510; IV Strasburg 1515; V tamże

Dwa pierwsze

7»

7l5*

co

cechami: wysokością, natężeniem i dźwięcznością, których źródła zyskały wyjaśnienie fizyczne.

Wysokość tonu polega na częstości drgań, czyli na ilości drgań, dokonywanych przez ciało drgające w ciągu sekundy; ton jest tern wyższy im drgania są częstsze; pod względem fizycznym wysokość tonu równoznaczna jest z odpowiadającą mu liczbą drgań, w czasie sekundy dokonywanych. Do mierzenia liczby drgań służą odpowiednie przyrządy: koło zębate i syrena (ob.), albo też wibrograf i fonauto-graf (ob.), za pośrednictwem których ciało brzmią ce samo automatycznie drgania swe wypisuje, skąd je dogodnie przeliczyć można. Tą drogą poznano, że drgania tylko w pewnych granicach sprawiają w uchu wrażenie G-u, drgań zbyt powolnych i zbyt szybkich ucho nie słyszy. Granice te nie dają się zupełnie ściśle oznaczyć, gdyż nie dla wszystkich uszu przypadają w jednakiej wysokości; Tyndall w wędrówce po Alpach słyszał głosy owadów, na które towarzysz jego był głuchy. Drgania zbyt powolne sprowadzają wrażenie jedynie uderzeń oddzielnych, dopiero przy ilości drgań 16 na sekundę ucho łączy je w jeden ton bardzo nizki; granica wyższa tonów przypada przy 40 000 drgań na sekundę, najwyższe wszakże tony w muzyce używane nie przechodzą 5 000 drgań na sekundę. Współbrzmienie dwu tonów sprawia wrażenie różne, zależne od stosunku ich częstości drgań, czyli liczby drgań, dokonywanych w ciągu sekundy. Stosunek ten, stanowiący różnicę muzyczną dwu tonów, nazywa się ich interwalem czyli przestań k i e m. Interwale najprostsze dają tony, które polegają na liczbie drgań 2, 3, 4, 5... razy większej, aniżeli ton inny, nazywany w tym razie tonem zasadniczym czyli p r i m ą. Tony te, wyrażone szeregiem liczb naturalnych, stanowią nad tony harmonijne tonu zasadniczego. Ton, wykonywający 2 razy więcej drgań, aniżeli ton zasadniczy, którego interwal przeto wyraża się stosunkiem 2:1, jest jego oktawą. Pomiędzy tonem zasadniczym a oktawą przypada jeszcze szereg tonów, które względem tonu zasadniczego pozostają w stosunkach prostych. Takim prostym stosunkiem jest przedewszyst-kiem stosunek 1 '/₂:1 czyli 3 : 2, a dalej stosunek 1 '/₄:1 czyli 5:4; tony, które wykonywają Va i 7* raza więcej drgań, aniżeli ton zasadniczy, nazywają się jego kwintą i tercyą. Inne jeszcze tony, wypełniające odstęp między tanem zasadniczym a jego oktawą, są: sekunda u/₈, kwarta ⁴/a, seksta ⁵/₃ i septyma ¹⁵/₈- Tony te oznaczają się zwykle głoskami alfabetu: e, d, e, f, g, a, h, c', albo też zgłoskami: ut (do), re, mi fa, sol, la, si, ut. Syllaby te wprowadzone zostały 1026 r. przez Gwidona z Arezzo z hymnu średniowiecznego do św. -lana:

Ut queant Iaxis resonare fibris, Afmi gestorum /a mul i tuorurn,

Solwe polluti dabii reatum, £ancte Joannes.

Oznaczanie tonów skali głoskami jest pochodzenia dawniejszego; pierwotnie głoski brane były w porządku alfabetycznym: a, b, c, d, e, f, g, gdy zaś za początek skali obrano ton c, szereg ten przyjął porządek: c, d, e, f, g, a¹, b'; głoska b otrzymała następnie inne znaczenie (ob niżej), wprowadzono więc zamiast niej do skali tonów głoskę h, jako bezpośrednio po g następującą; w ten sposób skala tonów utraciła pierwotny porządek alfabetyczny. Od tego tonu g (grec. T, gamma) cała ta skala tonów otrzymała też dotąd używaną nazwę gammy diatonicznej, która tedy obejmuje szereg tonów:

d e f g a h '

7« 7ł 7S 7-2 Y. 7s

Ułamki pod głoskami wypisane oznaczają stosunki każdego tonu do tonu zasadniczego; jeżeli więc np. ton c polega na 240-u drganiach na sekundę, odpowiadający mu ton d wykonywa 240- ⁹/K=r:270, ton e 300, f 320, g 360, a 400, h 460, c' 480 drgań w tymże czasie. W ogólności, skoro wysokość któregokolwiek tonu gammy jest dana, oznaczone są tern i bezwzględne wysokości wszystkich innych jej tonów. Aby otrzymać różnice muzyczne czyli interwale każdych dwu tonów gammy, po sobie kolejno następujących, należy brać stosunki

9/ . 1 9/ 5/ .«/ — I«/ 4/ .5/    IB/

/ 8 • ¹ / 8 ’ / 4 • / 8 / 9 * / 3 / 4 / 1 5

i t. d.; w ten sposób znajdujemy stosunki następujące:

f g a h c'

9/ 10/ 10/    9/ 10/ 9/    16/

/ 8    / 9    / 15 / 8    / 9 / 8    / 15

Interwale zatem między idącemi po sobie kolejno tonami gammy diatonicznej nie są równe, ale wynoszą ⁹/b>

ułamki niewiele różnią się między sobą; stosunek ich, wynoszący lJ/H : l0/₉ — H1/H0, nazywa się koma; różnicy tak małej (1 drgnięcie na 80) ucho nie odczuwa, oba tedy te przestanki przyjmują się jako równe i stanowią ton cały; przestanek wszakże lß/i₅ zachodzący między tonami e i f, oraz h i c', jest znacznie mniejszy i nazywa się półtonem. Aby więc ujednostajnić odstępy między tonami skali diatonicznej, trzeba między całe tony c i d, i e, f i g g i «, oraz a i h, wtrącić jeszcze osiągnąć można przez podwyższenie tonu niższego lub zniżenie tonu wyższego o półton; podwyższenie takie oznacza się krzyżykiem (4i=) lub dodaniem końcówki is do nazwy tonu, zniżenie zaś głoską b (bemol) lub końcówką es. Aby zatem wprowadzić półton pomiędzy tony c i d, należy bądź o półton podwyższyć ton c, bądź też o półton zniżyć ton J; tak otrzymane

wszakże tony cis i des nie są zupełnie między , podnosiła się z biegiem czasu, aby więc temu sobą równe, bowiem cis = P IB/in =    ! nadal zapobiedz, ustanowiono dla tonu a, urzę-

i a według niemieckiego 440:⁵/s—264 drgania na ! sekundę; stąd liczby drgań tonów zasadniczych wszystkich oktaw, używanych w muzyce, są:

des = ⁹/₈ : ,⁶/j₅ — ,35/12g. Toż samo ma miejsce ' dowo obowiązującą liczbę drgań. We Francyi i w innych odstępach. Aby więc uniknąć wpro- j tak oznaczona w r. 1859 wysokość tego tonu wadzenia zbyt znacznej liczby tonów, podobnie j wynosi 435 drgań na sekundę; podobnąż wyso-podwyższone i zniżone tony, jak cis i des, przyj- kość przyjęto i u nas, w Niemczech zaś 440 muje się za równe, a przez wtrącenie 5-u | drgań na sekundę. Według zatem kamertonu półtonów gammy diatonicznej otrzymuje się gam- francuskiego przypada dla tonu c, 435 : ⁵/₃ = 261, mę chromatyczną, złożoną z 12 u tonów:

c cis d dis e fis g gis a ais h c.

W tak odtworzonej wszakże skali tonów interwale nie są zupełnie równe, a obierając którykolwiek ton za ton zasadniczy, nie można posuwać się w skali tonów przez odstępy jednakie. Aby niedogodności tej zaradzić, trzeba 12 tonów gammy chromatycznej poddać i pewnym zmianom, a osiągnięte tą drogą wyrównanie nazywa się temperaturą. Ponieważ oktawa tworzy konsonans najdokładniejszy, którego nieczystość najbardziej jest dla ucha rażącą, z poświęceniem więc czystości innych tonów zachowuje się czystość oktaw, błąd zaś l°ny> używane w muzyce, mają kres w obię-rozrzuca się jednostajnie na inne tony gammy, ^ie oktawy c₄ ; najwyższy ton tej oktawy czyli interwale między niemi przyjmuje się rów- h₄=2U88> S/H—3915 lub 2112’ ⁵/H—3960 digan

na sekundę. Im fale są szybsze, czyli raczej im są częstsze, tem krótsze są wzbudzone przez nie

£

fale. Według związku £=— (oh. Falowy ruch),

jeżeli znamy szybkość rozchodzenia się głosu, która w powietrzu wynosi 333 metry na sekundę (ob. niżej), ze znanej liczby drgań n obliczyć można długość fali danego tonu w powie-

333 DL5

= 16 centymetrów.

C3

C4

a, =43 5    a, =440

16.31 32.62 65.25 130.5 261 522 1044 2088

16.5

33

66

132

264

528

1056

2112

ne. W tym razie interwal x półtonu, powtórzony 12 razy, wydać winien liczbę drgań oktawy dwukrotną' względem liczby drgań tonu zasadniczego, jest przeto xvl—2, czyli

x = J/“2~= 1,05946.

Przy takiej wartości półtonu wypada ton d— |/"2r= 1,12246,

gdy czysta sekunda ⁹/₈= 1,125; podobnież tercya utemperowana czyni

trzu. Długość zatem fali tonu c_₃ jest l—

333 2112

metrów, tonu c₄ zaś l—

=20

Natężenie głosu czyli siła głosu zależy prze-dewszystkiem od obszerności drgań ciała brzmiącego. Struna odchyloną być może więcej lub mniej od położenia, jakie w stanie równowagi zajmuje, posiada zatem rozmaitą energię ruchu, która się mierzy kwadratem obszerności czyli amplitudy drgań. Energia ta wszakże zależy i od masy ciała drgającego, natężenie więc G-u jest też proporcyonalne do masy ciała brzmiącego. W równej mierze wpływa tu i gęstość

e—\/ 2⁴ = 1,25992,

gdy tercya czysta ⁵/₄= 1,25. Liczby te świadczą, że rony gammy temperowanej są już-to niższe, już wyższe od tonów czystych, odstępstwa jednak nie są znaczne.—Też same stosunki powtarzają się w każdej z oktaw używanych w muzyce, które, poczynając od najniższej, nazywaja się: subkontra-oktawą (C, c_₃), kontra-oktawą (C, c_.,),

oktawą wielką (C, c_,), małą (c), raz kreśloną środka, który przejmuje drgania ciała brzmiące

(c, c, ), dwa razy kreśloną (c, c.,) i trzy razy

go i do ucha naszego doprowadza. Na wysokich górach, gdzie powietrze jest już znacznie rozrze-kreśloną (c, c₃). Ponieważ stosunki wszystkich to- dzone, strzał wydaje huk słaby; ciała stałe prze-nów są oznaczone, skoro przeto dana jest licz- prowadzają G. lepiej, aniżeli powietrze, i na tem ba drgań któregokolwiek tonu, wskazane są tem polega urządzenie stetoskopu (ob.). Struna samem i liczby drgań każdego tonu całej skali drgająca niewielkiej tylko ilości powietrza ruch muzycznej. Za podstawę do strojenia instrumen- swój udzielić może, brzmi przeto słabo; jeżeli tów muzycznych przyjmuje się zwykle kamer- ruch jej przenosi się na ciało o znacznej po-ton (ob.), wydający ton a gammy raz kreślonej wierzchni, pośrednictwo to wprawia w drgania (a,). Porównanie kamertonów dawnych z nowe- znaczną ilość powietrza, a natężenie G-u znacz-mi okazało, że wysokość bezwzględna tonów nie się wzmaga. Takie znaczenie mają pudła

w skrzypcach i fortepianach. Objawmy te nazywają się w ogólności rozdźwięcznością czyli rezonansem (ob.). Gdy G. rozchodzi się jednostajnie we wszystkich kierunkach, natężenie jego słabnie w stosunku kwadratów z odległości; siła wszakże G-u zawisła od tylu okoliczności ubocznych, że prawo to w tym razie nie utrzymuje się z równą ścisłością matematyczną, jak przy objawach światła. Jeżeli G. rozchodzi się w jednym tylko kierunku, albo raczej, jeżeli powstrzymujemy rozprzestrzenianie sięjego na wszystkie strony, posiada natężenie o wiele znaczniejsze; na tej zasadzie polega urządzenie rur akustycznych i tub morskich.

Dźwięczność, niewłaściwie zwana barwą głosu, albo z francuskiego tembr (timbre), jest to cecha, która wyróżnia tony jednakiej wysokości i jednakiego natężenia, a z różnych źródeł pochodzące. Ten sam ton, wydany przez skrzypce, fortepian, fujarkę wargową lub stroikową, otwartą lub zamkniętą, albo też głosem ludzkim śpiewany, posiada dźwięczność różną. Wysokość G-u, jak widzieliśmy, zależy od częstości drgań, czyli od długości fali, natężenie

Struna (ob.), drgając jako całość, rozpada się na 2, 3, 4 i t. d. części drgające oddzielnie, które tedy wydają tony 2, 3, 4 i t. d. razy wyższe, słabszego wszakże natężenia dla mniejszej obszerności, drgania. Tony 2, 3, 4... razy wyższe od tonu zasadniczego, jak wspomnieliśmy wyżej, nazywają się jego nadtonami harrno-nijnemi. Nadtony zatem harmonijne tonu c dają szereg:

crq cc

OS

00 O

a- CO

10 11 12

3 e3

§3

tj. nadtonami harmonijnemi danego tonu są: jego oktawa, kwinta tej oktawy, oktawa druga, ter-cya i kwinta tej oktawy, oktawa trzecia, sekunda, tercya i kwinta tej oktawy i t. d. Ciało więc brzmiące wydaje, nie ton pojedynczy, ale całą mieszaninę dźwięków, którą rozebrać, czyli której oddzielne tony wysłuchać, można za po średnietwem rezonatorów (ob.). Otóż, jak to wykazał Helmholtz (1863), od ilości, wysokości i natężenia tych tonów ubocznych, czyli nadtonów harmonijnych, które towarzyszą tono-

K-

V,

»L___

bh

Ot

o»

Linie falowe.

od obszerności drgań, dźwięczność zaś zależy od formy tych drgań, czyli od postaci fal. Proste czyli harmoniczne drgania wahadłowe, wypisując się za pomocą wibrografu lub fonauto-grafu, dają zawsze prawidłową linię falową (ob. Fonauto graf, fig. 170); jeżeli wszakże ruch ciała drgającego ulega innemu, bardziej zawiłemu prawu, to i postać linii falowej, w podobny sposób wypisanej, ulega zmianie, jak to wskazuje fig! 55, obejmująca trzy różne linie falowe, odpowiadające jednakiej długości i jednakiej obszerności fali, z których linia górna daje obraz drgań wahadłowych, dwie zaś dolne obraz drgań, odstępujących od prostego ruchu wahadłowego. Każda wszakże tak przeinaczona forma drgań jest następstwem zbiegu czyli kombinacyi dwu lub kilku prostych drgań wahadłowych różnej częstości, czyli różnej długości fali. Ciało brzmiące, oprócz głównego, zasadniczego swego tonu, wydaje szereg innych tonów ubocznych, słabszych, które nie wpływają na zmianę wysokości tonu głównego, ale wikłają prostą formę jego drgań i nadają mu właściwe brzmienie.

BaoykL Poważ. Ilusfcr. Zeaz, 196. T. XXV.

wi zasadniczemu, zależy dźwięczność całego brzmienia, którego wysokość od tonu zasadniczego zawisła. Te tony dodatkowe, łącząc się z tonem głównym, summują z nim swe drgania i wydają złożoną postać fali, która mniej lub więcej od prostych drgań wahadłowych odstępuje. Objaśnia to fig. 56, przedstawiająca skład tonu zasadniczego z jego kwintą. .4 jest to linia falowa tonu zasadniczego, B linia falowa jego kwinty; punkt czyli cząstka drgająca a, pod wpływem obu ruchów, które ją w danej chwili usuwają od położenia równowagi o odstępy ab i a'b', przesuwa się o odległość a"b" z^ab-^a'b' (fig. C), gdy cząstka c przesuwa się o odległość c"ä"—cd—c'd', gdyż oba ruchy pierwotne uchylają ją w strony przeciwne; odległość zaś f"g"— f'g\ gdyż pod wpływem ruchu falowego A cząstka f w tej chwili zajmuje położenie równowagi. W taki sposób nakreśloną została cała linia falowa C, która daje obraz drgania dźwięku złożonego z tonu zasadniczego i jego kwinty (c i g). Podobnież na fig. 57 daje C linię falową dźwięku, złożonego z tonu

23

zasadniczego i jego oktawy (c i c'), w przypuszczeniu, jak przy fig. 56, że oba te tony posiadają jednakie natężenie. Przykłady innych drgań złożonych daje fig. 172 (przy art. Fonautograf, t. XXII). Rozkład dźwięku złożonego na pojedyń-cze jego tony składowe jèst zawiłem zadaniem matematycznem, ucho wszakże nasze, jak to okazał już Ohm, każdy ruch peryodyczny powietrza rozkłada na szereg prostych drgań wahadłowych, czyli tonów pojedyńczych. Olbrzymia zatem rozmaitość dźwięczności różnych tonów stąd pochodzi, że do tonu głównego, zasadniczego, przybywają nadtony, które się z nim łączą i formę drgania złożonego określają. Drogą tą wyjaśnił Helmholtz nietylko źródło rozmaitej dźwięczności tonów muzycznych, ale powstające przy współbrzmieniu tonów różnej wysokości, a w ten sposób harmonia muzyczna zyskała wytłómaczenie fizyczne (ob. Kombinacyjne tony).

Podaliśmy tedy wyjaśnienie cech zasadniczych, wyróżniających między sobą różne głosy czyli raczej tony, mianowicie ich wysokości, natężenia i dźwięczności. Do budowy narzędzi muzycznych użyte być mogą jedynie ciała sprężyste, ruch bowiem drgający utrzymuje się pod wpływem ich sprężystości. Ciał stałych używa się głównie w postaci strun (ob.), rzadziej płyt lub prętów, powietrze wprawia się w drganie w przyrządach, obejmowanych w fizyce ogólną nazwą fujarek (oh.),

CO

F\

•A

Fig. 56. Skład tonu z jego kwintą.

/]

\J r

Fig. 57. Skład tonu z jego oktawą.

nadto powstawanie samogłosek mowy ludzkiej, brzmienia te bowiem tworzą się pod wpływem właściwych dla każdego z nich nadtonów, które się łączą z tonem, wydawanym przez struny głosowe krtani. Stwierdza się to nietylko rozbiorem czyli analizą dźwięku każdej samogłoski za pośrednictwem przytoczonych już rezonatorów, ale także przez skład czyli syntezę tonów, gdyż łącząc dźwięki odpowiednio dobranych ka-mertonów, wytworzył Helmlioltz brzmienia sztuczne, mające charakter samogłosek naturalnych (ob. Mowa, Samogłoski). W badaniach swych posunął się Helmholtz wszakże znacznie dalej jeszcze, wykazał bowiem, że źródłem zgodności i niezgodności tonów, albo raczej źródłem konsonansów i dyssonansów, są tony kombinacyjne, które się dzielą na wargowe i stroikowe; do tej ostatniej kategoryi należy i przyrząd głosowy człowieka, umieszczony w krtani (ob.). Sprężystość jest warunkiem koniecznym nie tylko samego powstawania G-u, ale i jego rozchodzenia się w przestrzeni, drgania bowiem ciała brzmiącego udzielają się cząstkom środka otaczającego, który w ruchu tym utrzymuje się również pod wpływem swej sprężystości, a drgania rozprzestrzeniają się w postaci fal (ob. Falowy ruch). W próżni głos się nie rozchodzi, zwykłym zaś środkiem, przeprowadzającym głos od jego źródła do naszego ucha, jest powietrze. Podobnie jak prędkość każdego ruchu falowego, tak też i prędkość głosu zależy od sprężystości środka, w którym się rozchodzi, i daje się obli-

/A r ^

czyć ze wzoru v —

S. K.

Dr j. P.

(ob. Falowy ruch),

gdzie e oznacza sprężystość, a d gęstość środka. Dla powietrza wzór ten daje szybkość 333 metrów na sekundę w temperaturze 0°. Ponieważ wszakże wraz z temperaturą wzrasta i sprężystość, albo raczej prężność powietrza, wzmaga się też i prędkość głosu o pół metra mniej więcej na przyrost temperatury o każdy stopień termometru stustopniowego; w temperaturze 14° przeto prędkość głosu wynosi 340 metrów na sekundę. Potwierdziły to liczne doświadczenia bezpośrednie, polegające na tern, że obserwator umieszczony w odległości oznaczonej od armaty notuje chwilę, w której dostrzega błysk, a następnie chwilę, w której słyszy huk strzału. Z powodu znacznej prędkości światła chwila dostrzeżenia błysku jest zarazem chwilą, w której strzał był dany, przeciąg czasu zatem, upływający między chwilą dostrzeżenia błysku, a chwilą usłyszenia huku, daje czas, jaki G. łożył na przebieżenie znanej odległości, skąd bezpośrednio wypada droga, przebieżona przez G. w ciągu jednej sekundy. Doświadczenia takie prowadzone były na zlecenie akademii nauk w Paryżu w r. 1738 i 1822, następnie przez Rćgnaulta i innych. Szybkość G-u w wodzie oznaczali Colladon i Sturm na jeziorze Genewskiem w r. 1817, a doświadczenia ich wydały, zgodnie z rachunkiem teoretycznym, 1425 metrów na sekundę. Inną jeszcze metodę dochodzenia szybkości G-u w różnych ciałach daje przytoczony już wyżej wzór v—ln (ob. Falowy ruch), w którym l oznacza długość fali głosowej, a n liczbę drgań tonu, fale te wzbudzającego. Jeżeli więc oznaczymy wysokość tonu, wydawanego przez dany pręt, czyli liczbę drgań n wykonywanych przez pręt ten w ciągu sekundy, a zarazem zmierzymy i długość rozchodzącej się w pręcie tym fali (l), iloczyn In da nam szybkość v, z jaką się G. w pręcie tym rozchodzi. W ten sposób Chladni i Wertheim ocenili, że G. w ołowiu bieży 4 razy, w złocie 6, w cynie 7‘/₂, w srebrze 9, w miedzi 12, w żelazie 15—17, w szkle 17, w drzewie 15 —17 razy prędzej, aniżeli w powietrzu. Podobneż liczby otrzymał Kundt (1866) inną jeszcze metodą.—Podobnie jak każdy ruch falowy, G., rozprzestrzeniając się, ulega odbiciu, załamaniu, uginaniu i interferencyi czyli krzyżowaniu. Szczególniej ważne są objawy odbicia, następstwem ich bowiem jest echo czyli odgłos (oh.). Co do historyi i literatury nauki o G-ie, ob. Akustyka i Fizyka.

Głos ludzki. Powietrze wydychane (wyjątkowo wszakże i wdychane) przechodząc przez krtań, gardło, usta i nos, gdy chcemy, może wprawiać w drżenie niektóre części do narządów wymienionych należące, przez co powstają dźwięki i szmery. Dźwięki same stanowią głos, w połączeniu zaś ze szmerami—mowę (ob.). G. 1. powstaje w krtani zupełnie tak samo, jak dźwięk w piszczałce organu, ponieważ jednak dla zrozumienia mechanizmu tego potrzebna jest znajomość budowy anatomicznej krtani, więc dopiero pod wyrazem tym dać możemy objaśnienie szczegółowe powstawania głosu.

Głoski są to najprostsze jednostki dźwiękowe mowy ludzkiej, czyli brzmienia wymawiane i słyszane. Z takich brzmień pojedyńczych, łącznie wymawianych, powstają wyrazy, z których się składa mowa ludzka. Znaki piśmienne wymawianych głosek nazywamy literami. Liter nie należy brać za jedno z samemi głoskami: głoski są brzmieniami, są to wrażenia słuchowe; litery zaś to umówione znaki napisane, które rozpoznajemy zapomocą wzroku. Ilość pojedyńczych głosek, używanych w rozlicznych językach na kuli ziemskiej, jest bardzo znaczna i wielce rozmaita. I)o wytworzenia pojedyńczych głosek czyli brzmień języka konieczne są trzy czynniki: 1. prąd wydechowy, regulowany przez muskulaturę oddychania; 2. pewna przeszkoda, jaką ten prąd napotyka w krtani lub w jamie ustnej, albo też jednocześnie w obu; 3. przestrzeń rezonansowa. Czynniki te działają w odpowiednich narządach mównych, któremi są: 1. klatka piersiowa, służąca do wydychania powietrza; 2. krtań ze strunami głosowemi; 3. jama nosowa, a przedewszyst-kim jama ustna wraz ze swemi częściami ruclio-memi, jak: język, wargi i' podniebienie miękkie, i nieruchomemi, jak: zęby z dziąsłami i podniebienie twarde; obie te jamy, ustna i nosowa, grają rolę rezonatorów. Różnorodność głosek każdego języka zależy od różnych sposobów działania samych części narządu mównego. I tak: różny może brać udział krtań i jej struny głosowe (stąd brzmienia ciche czyli bezdźwięczne, jak np. p, t, s... i głośne czyli dźwięczne, jak: &, d, g, z... oraz a, w...); podobnie różny może być udział jamy ustnej i pojedyńczych jej części składowych, od których zależy różnica umiejscowień tych czynności; od tego zależy powstawanie brzmień wargowych (jak: b, p, w, f... o, u) i brzmień językowych, które, zależnie od samej części czynnej języka, mogą być: przeduio-języ-kowe (np. d, t, z, s...), średnio-językowe (dé, ć, ż, ś,j...) i tylno-językowe (g, k, cli). Podział i rozgatunkowanie głosek opierać się musi również na zasadach, wykazujących udział organów, które głoski te wytwarzają. Główny podział na samogłoski i spółgłoski polega na tym, że w pierwszym razie prąd wydechowy, idący z krtani przez jamę ustną, ma tam drogę otwartą, w drugim zaś napotyka w jamie ustnej pewne przeszkody, tj. droga ta zamyka się lub zwęża, przez co wytwarzają się tam pewne umiejscowienia głosek. Inaczej mówiąc, przy samogłoskach prąd powietrza, przechodząc przez tchawicę i krtań, wprawia naprężone struny głosowe w dźwięczne drganie, wskutek czego powstają tony złożone

A. A. K.

Pil

i#™

D.

(a, e, i. o, u. .), różność zaś ich zależy od formy, jaką wówczas przybiera jama ustna; np. przy wymawianiu a jama ustna i usta są dostatecznie otwarte; przy wymawianiu u wargi, lejkowato zaokrąglone, wysuwają się naprzód; przy i jama ustna spłaszcza się, krtań nieco się podnosi, a wargi ściągają się w tył, jak przy u-śmiechu, przez co kanał mówny staje się krótszym; to też ton charakterystyczny samogłoski i jest znacznie wyższy od tonu samogłoski 7«; i t. d. Przeciwnie przy wymawianiu spółgłosek: tu prąd powietrza nie przechodzi przez jamę ustną swobodnie, lecz napotyka w niej przeszkody, wytwarzane przez zbliżanie się części ruchomych do nieruchomych, tak, że mamy tu określone miejsca, w których brzmienia te powstają, mamy więc umiejscowione ogniska, wytwarzające szmery czyli brzmienia spółgłoskowe. Tak np. gdy podczas przepływu powietrza przez jamę ustną język przyciska się do zębów i następnie nagle się od nich odrywa, wówczas powstaje brzmienie spółgłoskowe d (jeżeli drgają natężone struny głosowe), lub t (gdy niema drgań strun), i dla tego spółgłoski te nazywamy przednio-językowemi albo językowo-zębowemi. Gdy znowu, przy zamkniętych wargach, dla przepuszczenia prądu powietrza ustami naraz wargi otwieramy, wtedy wydobywa się brzmienie b lub p (zależnie od udziału strun głosowych), które też nazywamy spółgL wargową; i t. d. Możemy przeto orzec, że spółgłoski są to szmery, powstające w pewnych miejscach jamy ustnej podczas pędu powietrza z krtani i przy zbliżeniu się lub zetknięciu ruchomych części narządu mównego z nieruchomemi. Spółgłoski, zależnie od udziału strun głosowych, czyli zależnie od jakości prądu wydechowego, dźwięcznego lub bezdźwięcznego, dzielą się na dźwięczne albo głośne (np. b, <1, g, z...) bezdźwięczne albo cichej, t, •s...). Stosownie zaś do długości trwania brzmienia, spółgłoski są chwilowe albo wybuchowe (p, b, k, g.,.) i trwałe (s, sz, ż...). Zależnie znowu od miejsca, którym wydychane powietrze wychodzi (usta, nos lub jedno i drugie), głoski dzielimy na ustne i nosowe; nosowe są: samogłoski ą, ę, i spółgłoski m, n, m', ń (przy ich wymawianiu języczek czyli koniec miękkiego podniebienia opuszczony pozwala prądowi powietrza z krtani przejść do jamy nosowej); pozostałe brzmienia (w jęz. polskim) zarówno spółgłoskowe jak samogłoskowe są ustne.—Głoski w wyrazach nie pozostają w ciągu życia każdego języka stałemi, lecz z biegiem czasu ulegają ciągłym, choć powolnym, zmianom. Zmiany te w każdym zosobna języku należą do indywidualnych jego właściwości, a wykład ich wchodzi w zakres dziejów każdego języka, w szczególności zaś jest przedmiotem fonologji czyli głosowni. Treściwy zarys zmian tych, historycznie przedstawiony, mamy w artykułach: Fonologja arj o-europej ska

(Encyklop. XXII, str. 798 ns.), Fonologj a słowiańska (st, 802 ns.) i Fonologja polska (str. 811—819). Przy każdym z tych działów podana jest odpowiednia bibljografja.

Głosków, herb polski z nadania. Na tarczy ze złotą obwódką w polu czerwonem—dwa bara-ny, tyłem do siebie zwrócone. Nad hełmem w ■ koronie szlacheckiej trzy pióra strusie : czerwone między białemi. Nadany Franciszkowi Halkowskie-mu, dziedzicowi dóbr Głosków, za usiłowania w ulepszeniu gospodarstwa rolnego, przez Mikołaja I, cesarza rossyjskiego i króla polskiego, w dniu 13 kwietnia 1830 roku. — Źródła:    Archiwum b.

heroldyi Królestwa Polskiego; herbarz urzędo-Fig. ń8. Głosków (herb), wy Królestwa Polskiego.

Głoskowski Maciej, matematyk polski XVII stulecia, urodził się przypuszczalnie w Sowinie, był wyznania Braci Czeskich, przebywał przez pewien czas, prawdopodobnie od 1636 do 1641, w Hollandyi, gdzie oddawał się studyom matematycznym; pozyskawszy tu względy Fryderyka Henryka, księcia Orauii, bawił na jego dworze i uczył geometry i syna jego, późniejszego Wilhelma II. Około r. 1643 został komornikiem granicznym województwa Wileńskiego; w r. 1644 wybrany przez swych współwierców brał udział w synodzie kalwinów małopolskich, który odbył się w Chmielniku d. 15 lipca tego roku; był też deputatem Braci Czeskich w Toruniu w d. 28 sierpnia 1645 r., w którym odbywała się zwołana przez Władysława IV t. zw. Rozmowa przyjacielska. Przebywał głównie G. we wsi rodzinnej lub w Lesznie, kor-respondował z Komeniusem, Ursynem i Heweliuszem; zmarł przed r. 1651. G zajmuje chlubne miejsce w dziejach geometryi, jako autor dziełka p. t. „Geometria peregrinans” (jeden egz. znajduje się w bibliuteee jagiellońskiej w Krakowie, drugi w bibliotece kórnickiej, trzeci w bibliotece król. w Berlinie), bez podania roku i miesiąca wydania, napisane prawdopodobnie w r. 1642 i ogłoszone przed 1648 (wydrukowane, jak muiema J. S. Bandtkie, w Lub-czu nad Niemnem u Jana Langiusa). W dziele tern podaje G. 25 zagadnień, przeważnie z geometryi praktycznej, odnoszących się do wyznaczenia długości linii niedostępnej między dwoma punktami; do wykreślenia linii równoległej do prostej danej, tykami wyznaczonej, do prowadzenia prostopadłej do linii danej z punktu danego; do wyznaczenia długości takiej prostopadłej i t. d. Matematyk belgijski, Franciszek von Sch o o ten, w dziele swojem „Exer-

ski, Kraków 1878).

Głośnia, ob. Krtań.

Głośniki są to naczynia metalowe lub gliniane, służące do spotęgowania głosu w salach zebrań i świątyniach, o których użyciu wspomina już Witruwiusz Pollion w swem dziele (tom I, rodź. 5, ks. V). Były one wykonywane zazwyczaj z miedzi, a wielkość ich zależała od prze- bie 13 w stanie odkrytym, tak jak być strzeni i odległości skąd głos wychodził. Każdy głośnik w dawnych teatrach, greckich np., przy dotknięciu wydawał inny ton, a wszystkie razem stanowiły harmonijny akord. Jedne z nich np. wydawały tercye (diatessaron), inne kwinty (dia-pente) i t. d , w porządku aż do drugiej oktawy; wszystkie, ustawione w odpowiednich framugach, nie dotykając się ich ścian, potęgowały natężenie głosu i jego modulacyę. Jeżeli teatr był j również ze względów akustycznych podobne niewielki, wówczas ustawiano zwykle w jego garnki umieszczone, później aniżeli we Włoc-widowni 13 głośników w jednym rzędzie. Jeżeli ław ku znaleziono, zaś teatr był obszerniejszy, liczbę rzędów powiększano aż do trzech, w każdym umieszczając po 13 sztuk. Pierwszy rząd owych naczyń odpowiadał w rodzaju muzyki harmonijnym, drugi w chromatycznym, trzeci w diatonicznym.-—Ten sam Witruwiusz wspomina, że Lucyusz Mummiusz po zburzeniu teatru Koryntezyków wszystkie podobne głośniki, wykonane z miedzi, do Rzymu zabrał i, jako zdobycz na nieprzyjacielu, Dyanie w jej przybytku poświęcił. Z czasem głośniki metalowe dla oszczędności zastępowano naczyniami glinianemi, i te wprowadzono do świątyń, zwłaszcza w Grecyi. Tam do początku jeszcze XIX-go stulecia w kościołach używano podobnych G-ów, a na górze Athos np. budowniczowie tamtejsi jeszcze około r. 1840 wmurowywali w ściany gliniane naczynia. Podobne fakty spotykamy w epoce budownictwa romańskiego we Włoszech,

Francyi i Niemczech, a głównie nad Renem, potem zaś w epoce budownictwa ostrołukowego w budowlach kościelnych innych krajów, nawet u nas, w Polsce i na Litwie. Jako dowmd ostatniego twierdzenia można przytoczyć znalezienie podobnych głośników przed kilku laty w ścianach pres-biterium zrekonstruowanej i odnowionej katedry Włocławskiej. Tam-to po odbiciu tynków z XVI-go wieku, po obu stronach każdego G-a w sposób najodpowiedniejszy dla właściwe-okna, powyżej linii opór sklepieniowych, po- go kierunku życia parlamentarnego. Zarówno

citationes mathematieae” spożytkował pracę G-a i podał rozwiązanie niektórych jego zagadnień w drugiej księdze wymienionego dzieła pod tyt. „De constructione problematum simplicium geo-metricorum seu quae solvi possunt ducendo tantum rectas lineas”. G. zajmował się też sporządzeniem mapy Wielkopolski, jak o tem świadczy korrespondencya jego z Heweliuszem, «lest on też autorem przekładu „Grizeldy” Boe-cacia, poświęconego Annie Denhofównie Leszczyńskiej. Wyjaśnienie historyczne stanowiska naukowego G-ego zawdzięczamy J. N. Frankemu („Maciej Głoskowski, matematyk polski XVII-go stulecia”, skreślili «I. N. Franke i A. Jakubow-

S. D.

kazały się otwory lekko zatknięte cegiełkami, po których wyjęciu przekonano się, że otwory te, formy okrągłej, były właśnie otworami naczyń glinianych, położonych bokiem, a otworem do wewnątrz presbyterium w ścianach jego zamurowanych. Po ostrożnem odkuciu jednego z tych naczyń pokazało się, że jest ono zrobione na toczydle garncarskiem, z sinej wypalonej gliny, formy zbliżonej do kuli, z szyjką nizką, średnicy ze ścianami 4:,/₄ cala poi., zaś bez ścian czyli w świetle 3:!/₄ cala. Obwód w największej wypukłości brzuśca wynosi łok. 1 i cali 17¹/₂, wysokość zaś, począwszy od dna (które również ma nieco wypukłą formę) aż do wierzchu szyjki — 17'/₂ cala. Dno, podobnie jak i ściany u góry, posiada grubość x/₂ cala. Naczynie to, jako okaz rzadki, znajduje się obecnie w muzeum przy bibliotece seminaryjskiej we Włocławku, na miejsce zaś wyjętego, po zrobieniu nowego tej samej formy to nowe osadzono i razem z pozostałemi po ich oczyszczeniu w licz-powinno, pozostawiono. Z innych miejscowości, zasługujących na uwagę, z powodu odkrycia podobnych G-ów w naszym kraju, zacytować możemy: Ko łożę, przedmieście Grodna, w którem do dziś dnia sterczą jeszcze niektóre ściany dawnego kościółka, zbudowanego w stylu bizantyjskim z podobnemi naczyniami, i Inowrocław, gdzie w ruinach kościoła P. Maryi nawprost kazalnicy

Konst. Woj.

Głosowanie stanowi czynność oddawania głosów przez pojedyńczych członków danego stowarzyszenia, a zaś na podstawie wypowiedzianych w taki sposób opinij indywidualnych tworzy się uchwała właściwego zgromadzenia. Odbywa się ono bądź jawnie, bądź tajnie, z roz-maitemi w tej mierze odmianami. G. następuje zazwyczaj po wyczerpaniu dyskussyi i postawieniu danego wniosku. Wymagana wówczas ilość pojedyńczych głosów stanowi o przyjęciu lub odrzuceniu danego wniosku. G. w pari am en- » tach (ob.) regulują konstytucya i regulaminy, a rzecz ta wszędzie najszczegółowiej jest opracowaną.—G. na członków wydziału czy zarządu danej instytucyi jest to dokonywanie wyborów na takich przedstawicieli. Sposób załatwiania tej czynności określają ustawy pojedyńczych stowarzyszeń. G. najpoważniejsze posiada znaczenie przy wyborze posłów do parlamentu.

W tej mierze rozmaite fazy, przez które G. przechodzi, związane są ściśle z rozwojem samego parlamentaryzmu, i wszelkie walki, jakie o parlamentaryzm staczano, odbijały się przede wszystkiem na głosowaniu. Walki te trwają dotychczas, a wszędzie postawioną jest na porządku dziennym sprawa urządzenia instytucyi

teorya jak i praktyka wytworzyły rozmaite rodzaje G a publicznego, czyli, inaczej mówiąc, nauka i konstytucya nadają prawo udziału w wyborze członków izb, zwane prawem czy linem wyborczem, to szerszym, to bardziej ograniczonym warstwom ludności. G. w tern znaczeniu zowie się prawem wyborczem czynnem w odróżnieniu od prawa wyborczego biernego (ob. Wybory), jakie posiadają osoby, mogące występować w charakterze kandydatów na członków izb reprezentacyjnych.—Prof. Starzyński w „Studyach z zakresu prawa wyborczego” („Przegląd prawa i administracyi” Lwów 1895 r.) dzieli zasadnicze kierunki w przedmiocie G-a publicznego, t. j. prawa wyborczego czynnego, na następujące 4 grupy: 1) powszechne i bezpośrednie prawo G-a; 2) powszechne prawo G-a z ograniczeniami równości; 3) ograniczone, ale równe prawo wyborcze i 4) ograniczone prawo G-a nierówne. W rezultacie te cztery grupy dają się sprowadzić do dwóch głównych: powszechne i równe prawo G-a oraz ograniczone G. G. powszechne, równe i bezpośrednie, stanowi najidealniejszą instytucyę prawną, a sprowadza się do nadania prawa wyborczego każdemu pełnoletniemu obywatelowi państwa płci męskiej, nie karanemu sądownie, nie pobierającemu nadto zapomogi z funduszów publicznych i korzystającemu w pełni z praw cywilnych. Poza tern zasadniczym warunkiem posiadania prawa wyborczego jest wciągnięcie do odpowiedniej listy wyborczej, związane z pewnym ściśle określonym co do czasu pobytem w danym okręgu czy gminie. Według zasad tak pojętego G-a powszechnego przy wyborach w danym okręgu każdy z wymienionych mieszkańców oddaje głos na posła bezpośrednio.—Pierwsza Francya wprowadziła G. powszechne. Art. 6 i 14 deklaracyi praw człowieka z r. 1789 orzekają, że wszyscy obywatele mają prawo wpływać na powstawanie praw, a konstytucya republikańska z d. 24 czerwca 1793 r. nadała prawo G-a do konwentu każdemu pełnoletniemu Francuzowi. Bezpośredni wybór jednego deputowanego służył każdemu zgromadzeniu ludowemu, złożonemu z 39 000 do 41 000 dusz. Następna z kolei konstytucya republikańska z d. 23 września 1795 r. nadała prawo głosowania tylko obywatelom (citoyen français), t. j. mieszkańcom, posiadającym pewien, przewidziany przez prawo, census. Konstytucya konsularna z d. 22 frimaire r. VIII zniosła prawo G-a powszechnego, sprowadziwszy je do prawa proponowania senatowi list kandydatów na członków ciała prawodawczego (corps législatif) i trybunatu (tribunat). Konstytucya z d. 4 czerwca 1814 r. nadała prawo G-a każdemu, opłacającemu 300 franków podatków bezpośrednich. W czasie sławnych 100 dni ponownego panowania Napoleona przywrócono G. powszechne, z którego korzystać mógł każdy, zapisany do

list obywatelskich i przebywający we Francyi przynajmniej rok czasu. W końcu rządów Karola X, (ordonausa z d. 25 lipca r. 1830), osoby opłacające 300 franków podatków bezpośrednich miały prawo tylko proponować kandydatów na posłów, G. zaś ostateczne na posłów służyło tylko czwartej części wyborców departamentu, opłacających najwyższe podatki. Jak słusznie otrzymuje prof. Starzyński, osiągnięto w ten sposób kulminacyjny punkt ograniczeń prawa wyborczego. Niedługo wszakże ograniczenie to trwało, bo już po objęciu tronu przez Ludwika Filipa Orleańskiego census wyborczy obniżono w r. 1831 do 200 franków podatków, a wyborcom nadano bezpośrednie prawo G-a.— Po wybuchu rewolucyi z r. 1848 rząd tymczasowy zarządził powszechne wybory do Konstytuanty, a ordynacya wyborcza, zawotowana w d. 15 marca 1849 r., usankcyonowała powszechne prawo G-a. Zasada ta, z małemi zmianami, przetrwała do obecnych czasów. Ustawa wyborcza z d. 2 lutego 1852 r., przez Napoleona III wydana, wprowadziła powszechne równe G., w myśl którego 1 poseł przypadał na 35 000 wyborców.— System wyborczy obecny oparty jest na ustawie konstytucyjnej z 25 lutego 1875 r. oraz prawach z d. 30 listopada 1875 r. i z d. 13 lutego 1889 r. Prawo z d. 13 lutego 1889 r. przywróciło G. podług okręgów, chwilowo zastąpione G-ern z listy, na zasadzie ustawy z d. 16 czerwca 1885 r. Według tej ostatniej wszyscy mieszkańcy, posiadający prawo głosu, głosowali w całym departamencie na wszystkich posłów, którzy z danego departamentu mieli być wybrani. Obecnie każdy okrąg (arrondissement) wybiera jednego posła na 100 000 mieszkańców. Wyborcami są wszyscy zapisani do list wyborczych stałych, które w myśl dekretu z dnia 2 lutego 1852 r. ulegają corocznej rewizyi. Na listę wyborców z prawem G-a wpisani być muszą obywatele francuscy, używający w pełni praw cywilnych i politycznych, którzy nadto: l-o mają rzeczywiste zamieszkanie w gminie lub też mieszkają tam przynajmniej od sześciu miesięcy; 2-o opłacają jeden z czterech podatków bezpośrednich lub też spełniają powinności w naturze, i którzy, jeśli nie mieszkają w gminie, zapragną tam wykonywać swoje prawo wyborcze. Podobnież ulegają wpisaniu na listę członkowie rodzii.y wyborców spełniających powinności w naturze, choćby osobiście ich nie wykonywali, jak również mieszkańcy, którzy z powodu wieku lub ze względu na stan zdrowia, już do tych powinności pociągani nie są; 3-o ci, którzy na zasadzie art. 2 traktatu frankfurckiego z d. 10 maja 1871 r. wybrali narodowość francuską i wskazali miejsce zamieszkania we właściwej gminie; 4-o ci, którzy, z racyi urzędów swoich, obowiązkowo przebywać muszą w danej gminie, a mianowicie: duchowni wyznań przez państwo uznanych, oraz urzędnicy publiczni. Wojskowi na służbie czynnej głosować nie mogą. Dekret organiczny z d. 2 lutego 1852 r., do obecnej chwili posiadający moc obowiązującą, wymienia wszystkie okoliczności, pozbawiające prawa G-a publicznego. W myśl art. 15 i 16 rzeczonego dekretu nie mogą być wpisani na listę wyborczą: l-o pozbawieni praw cywilnych i politycznych wskutek wyroku; 2-o ci, którym trybunały poprawcze wzbroniły prawa G-a; 3-o skazani w myśl art. 463 kod. kar. na wieżę zamiast kary ciężkiej, a to wskutek przyznania skazanemu przez sąd przysięgłych okoliczności łagodzących; 4-o skazani na karę trzymiesięcznego więzienia za fałszowanie zapasów żywności i tym podobne wykroczenia i wogóle za szereg innych przestępstw; 5-o notaryusze i urzędnicy, złożeni z urzędu wskutek wyroków lub orzeczeń sądowych; 6-o skazani za włóczęgostwo lub żebractwo; 7-o skazani za lichwę; 8 o upadli, nie przywróceni do czci kupieckiej, których upadłość ogłosiły bądź trybunały francuskie, bądź wyroki zagraniczne, wykonalne we Frań-cyi. Prawo z d. 4 marca 1889 r., które ^prowadziło obok upadłości likwidacyę sądową, mogącym z likwidacyi korzystać pozwoliło wykonywać prawo wyborcze czynne. W ostatnich czasach rozmaite postanowienia prawodawcze włączyły do szeregu ograniczeń wypadki skazania za występki z natury swej łagodniej karane. Należą tu wykroczenia przeciwko prawu kolportowania, prawu o klubach itp.—Przytoczyliśmy ograniczenia wyborcze we Francyi dość szczegółowo dlatego, że są one typowe, i że mniej więcej we wszystkich krajach, posiadających powszechne prawo G-a, są z temi lub iunemi zmianami przez prawodawstwa sankcyo-nowane.

W Niemczech uchwalono równe i powszechne G. na sejmie frankfurckim z r. 1848. Teoretyczna ta ustawa, ogłoszona w d. 12 kwietnia 1849 r. znalazła zastosowanie w d. 31 maja 1869 r. w związku północuo-niemieckim. Następnie, po utworzeniu Cesarstwa Niem., G. powszechne wprowadzono do art. 20 konstytucyi z d. 16 kwietnia 1871 r. Wyborcą jest każdy Niemiec (Reichsangehörige) mający 25 lat wieku, posiadający wszystkie prawa i nieżyjący z jałmużny. Prawo to zawieszonem zostaje w czasie czynnej służby wojskowej. Wybory są bezpośrednie i tajne. Jednego deputowanego wybiera się w każdym okręgu, a wyborcą można być tylko w jednej miejscowości. Głosuje się kartkami, a kartka wyborcza musi być napisana poza obrębem sali, gdzie się wybory odbywają; kartki drukowane są dopuszczalne. Do państw posiadających powszechne i równe prawo G-a należą podług systemu prof. Starzyńskiego: —-1) Grecya; w myśl prawa z dnia 5 (17) września 1877 r. prawo wyborcze służy każdemu członkowi gminy, a liczba posłów każdej prowincyi pozostaje w pewnym stosunku do ludności.—2) Szwajcarya. Wyborcą do Rady Narodowej Zgromadzenia Związkowego jest każdy Szwajcar, nie pozbawiony praw czynnego obywatela przez ustawodawstwo kantonalne. Wybory są bezpośrednie, a jeden poseł przypada na 20 OoO mieszkańców. Kantony, posiadające jedno zgromadzenie, stosują również bezpośrednie i równe G., oparte na podziale okręgów względnie do liczby ludności. — 3) Bulgarya. W myśl ustawy wyborczej z dnia 12 (24) stycznia r. 1890 wyborcą jest każdy obywatel bułgarski, mający lat 20 i korzystający w pełni z praw cywilnych i politycznych. G. jest bezpośrednie i równe, a jeden poseł przypada na 10 000 mieszkańców.

Do powyższych państw europejskich, pod względem stosowania zasady G-a powszechnego zbliża się Anglia. Rozróżnić tam należy prawo wyborcze hrabstw, cz. gmin wiejskich, od prawa miast. W hrabstwach początkowo wybór posła stanowił czynność dokonywaną przez mieszkańców okręgu w sądzie hrabstwa pod przewodnictwem szeryfa. Zresztą nie stawiano żadnych ograniczeń co do prawa G-a. W r. 1430 wydany został statut, mocą którego czynne prawo wyborcze służy tym tylko, którzy posiadają nieruchomość (freehold) z czystym dochodem, wynoszącym przynajmniej 40 szylingów rocznie. W zasadzie prawo to nie było wstecznem, lecz rozwój ekonomiczny w Wielkiej Brytanii wpływał na ciągłe zmniejszanie się liczby wyborców. Stało się to za sprawą ciągłego tworzenia się latyfundyów, co z kolei wywoływało ustawiczne przechodzenie mniejszych posiadaczy do klassy dzierżawców, a nawet wyrobników. Mimo to statut z r. 1430 przetrwał szereg stuleci. Pierwszą reformę wprowadzono w r. 1832, na mocy której zasadę dochodu 40-szylingowego utrzymano w stosunku do freehol-ders, którzy właśność nabyli w drodze spadku, małżeństwa lub też urzędu. Co do wszystkich innych freeholders, to głosować mogli ci z nich, którzy mieli przynajmniej 10 funtów rocznego dochodu. Nadto nadano prawo G-a dzierżawcom (copyholders i leaseholders), których dzierżawy przynajmniej lat 60 trwać mogły i którzy wykazać mogą takiż sam dochód czysty. Dzierżawcy na krótszy okres czasu musieli mieć 50 funtów dochodu. Rozszerzenie prawa G-a nastąpiło w r. 1867 na mocy prawa „Representation of the People Act”. Census względem dzierżawców czasowych zmniejszono z 50 funtów na 12, a dzierżawców wieczystych z 10 na 5 funtów. Wreszcie prawo z r. 1884 52 „Representation of the People Act” nadało w hrabstwach prawo G-a wszystkim lokatorom, zajmującym cały dom albo oddzielny lokal (householders i lodgers) ze zmniejszeniem czynszu z wydzierżawionych nieruchomości z 12 na 10 funtów. Jeśli w hrabstwach prawodawstwo z początku wprowadziło co do G-a pewne normy stałe, to natomiast w okręgach miejskich panował zupełny prawie chaos, i to aż do reformy z r. 1832. W zasadzie każdy szeryf miał obowiązek zarządzenia wyboru do parlamentu po 2-cli obywateli z każdego miasta. Zdarzało się wszakże, że szeryfowie wprost odpowiadali, iż brak w ich okręgach miast do uskutecznienia wyboru. Obok tak nieokreślonych okręgów wyborczych samo prawo G-a było zupełnie nieuregulowane i panował w tej dziedzinie bezład. W niektórych miastach głosowali wszyscy mieszkańcy, w innych tylko posiadający prawo przynależytości gminnej i mający samoistne utrzymanie, gdzieniegdzie wyłącznie właściciele domów, a w niektórych gminach tylko sprawujący urzędy miejskie. W jednych miastach głosowano bezpośrednio, w innych pośrednio. Miasto Winchester miało w r. 1784 trzech wyborców. Miejscowość Bossiney w Kornwalii posiadała jednego tylko wyborcę. Dopiero tedy bill z r. 1832 uporządkował jako-tako systemy wyborcze w miastach. W zasadzie postanowiono, że głosować mogą wszyscy obywatele miejscy i właściciele nieruchomości (freemen i freeholders). Poza tern pra wo to służyło właścicielowi lub dzierżawcy mieszkania, składu towarów, kantoru, zabudowania, opłacającemu przynajmniej 10 funtów za najem, i na tej podstawie opodatkowanemu, jeśli nad to uprawniony nie dopuścił się zaległości i przynajmniej 6 miesięcy mieszkał w danej miejscowości przed złożeniem listy wyborczej. Prawo z r. 18(57, stanowiące podstawę dzisiejszej organizacyi wyborczej, nadało prawo G-a po miastach wszystkim, którzy wynajmują mieszkanie i opłacają podatek na ubogich, jeśli nadto czynsz roczny za lokal przedstawia wartość przynajmniej 10 funtów. Reforma ta powiększyła ilość wyborców prawie o 2 miliony. Dla zapewnienia praw mniejszości postanowiono, że w okręgach wybierających trzech przedstawicieli jeden wyborca może głosować tylko na dwóch, albo też jednemu kandydatowi może dać dwa głosy. Prawo z r. 1869 nie pozbawia głosu lokatora, jeśli podatek na ubogich opłaca zamiast niego właściciel domu. Według billu z r. 1885 „Redistribution of Seats Act”, miasta mające 15 000 do 50 000 ni-ców wysyłają jednego deputowanego, ludność od 50 do 165 tysięcy daje prawo do dwóch posłów, a na każdą następną ilość 50 000 dusz przypada jeden mandat. Podobnież hrabstwa dzielą się na okręgi z przecięciową ludnością po 52 000 dusz. Poza tern uniwersytety w Oksfordzie (około 6 000 wyborców), w Cambridge (1 500 wyborców) i City londyńskie wybierają po 2-eh posłów. Wreszcie uniwersytet londyński, liczący 3 000 wyborców, wysyła jednego przedstawiciela. W ogólności od udziału w G-u wyłączeni są: 1) kobiety; 2) nieletni; 3) chorzy umysłowo; 4) skazani kryminalnie, przed odcierpieniem kary; 5) lordowie; 6) nienaturalizowani cudzoziemcy; 7) żyjący z jałmużny. Żołnierze faktycznie usunięci są od G-a, a to ze względu na wykładnię przepisu, że ten tylko uważa się za stałego lokatora, kto po chwilowej nieobecności ma zamiar i prawo powrotu do mieszkania, czego o żołnierzach powiedzieć niepodobna.

Z państw europejskich jedne tylko Włochy usuwają analfabetów od prawa wyborczego czynnego. Według prawa z d. 24 września 1882 r. wyborcą jest każdy, mający 21 lat wieku, umiejący czytać i pisać, i opłacający 19 franków 80 centymów podatku, albo też posiadający osadę, sklep, lub zamieszkujący lokal z czynszem rocznym 150 fr. Nadto wyborcami są: członkowie akademii, izb rolniczych, handlowych lub przemysłowych, profesorowie czynni i dymissyono-wani zakładów naukowych wyższych, średnich i technicznych, urzędnicy, osoby, posiadające ordery królewskie, mający stopnie lub nagrody uniwersyteckie, adwokaci, uotaryusze, geometrzy, agenci giełdowi, aptekarze i weterynarze dyplomowani i t. d.

W Austryi pierwsze wybory do rady państwa odbyły się w r. 1848 na mocy kon-stytucyi z d. 25 kwietnia 1848 r. D. 9 maja tegoż roku wydano tymczasowe prawo wyborcze, które wprowadziło dwie kurye: miejską i wiejską. Głosować mógł każdy pełnoletni i samodzielny obywatel austryacki, który od sześciu miesięcy posiadał zamieszkanie w okręgu wyborczym, z wyłączeniem robotników dziennych, służby, oraz osób pobierających publiczną zapomogę. Wybory były w obu kuryach pośrednie; dopiero wybrani delegaci dopełniali za pomocą tajnego G-a wyboru posłów. Wkrótce, bo w czerwcu 1848 r., rozszerzono czynne prawo wyborcze i nadano je wszystkim robotnikom, mającym 24 lata wieku, samoistnym i posiadającym zamieszkanie w jednym z okręgów wyborczych. Kon-stytucya z d. 4 marca 1849, rozszerzona i na Węgry, wprowadziła dla izby niższej bezpośrednie G., które wszakże w życie wprowadzonem nie było. Patent cesarski z d. 20 października 1860 r. zniósł bezpośrednie G., a wybór członków rady państwa powierzył sejmom krajowym. W r. 1867 nastąpiło zawarcie ugody państwowej z Węgrami, lecz w dalszym ciągu wyborów dokonywały sejmy. Dopiero prawo z d. 2 kwietnia 1873 r. zniosło wybór posłów przez sejmy i oparło go na G-u bezpośredniem. Utworzono w tym celu cztery kurye wyborcze: 1) większej własności; 2) miast; 3) izb handlowych i 4) gmin wiejskich czyli mniejszych własności. Ostatnie prawo wyborcze, ogłoszone w r. 1896, dodało do tych czterech grup piątą—G-a powszechnego. Czynne prawo wyborcze posiada obecnie w Austryi każdy samoistny obywatel płci męskiej, mający 24 lata wieku i uiepozbawiony prawa G-a. Prawo to wykonywa się w 5-ej kuryi ogólnej w każdej gminie, w której wyborca przynajmniej na 6 miesięcy przed rozpisaniem wyborów mieszkał, Obok tego prawa wyborczego istnieje jeszcze inne, nadające prawo drugiego głosu w poszczególnych czterech kuryach.— Prawo drugiego głosu w 4-ch pozostałych kuryach połączone jest z rozporządzeniami szczególuemi dla każdej z tych grup (ob. Parlament i Wybory). Nadmienić trzeba, że członkowie kuryj gmin czyli mniejszych posiadłości są tylko pra-wyborcami i że dopiero wybrani delegaci dopełniają wyboru reprezentantów.

Z pozostałych państw europejskich Prusy wraz z W. Ks. Poznańskiem posiadają ordynacyę wyborczą jeszcze od 30 maja r. 1849. Opiera się ona na systemie prawyborów i uznaje zależność G-a od summy podatków bezpośrednich, t. j. podatku klasycznego, gruntowego, przemysłowego i dochodowego. Summa ta dzieli się na trzy części, a względnie do niej prawyborcy. Do pierwszej klassy należą najbogatsi, opłacający jedną trzecią część wszystkich podatków; do drugiej uiszczający również ¹/₃ część; wreszcie do trzeciej najubożsi, ponoszący pozostałą część podatków, oraz ci, co żadnych nie mogą ponosić ciężarów. Delegaci wybrani w trzech tych grupach dopełniają wyboru posłów.

Państwa skandynawskie niejednakowo normują prawo wyborcze czynne. — W Danii wyborcą jest każdy mający trzydzieści lat wieku i nie żyjący kosztem dobroczynności publicznej. — W Szwecyi wymagane jest opłacanie pewnych podatków, a wyborca polityczny utożsamiony jest z gminnym.—W Norwegii wreszcie, w myśl prawa z d. 4 lipca r. 1884, prawo G-a służy: 1) urzędnikom: 2) użytkującym w ja-kibądź sposób z nieruchomości wiejskiej i właścicielom nieruchomości miejskich, reprezentujących 600 koron (840 franków) wartości; 3) tym wreszcie, którzy w roku poprzedzającym G. wnieśli podatek bezpośredni do kassy państwa lub gminy, od dochodu 500 koron na wsi, 800 koron w mieście.

W Stanach Zjednoczonych Ameryki Północnej istnieje faktycznie głosowanie powszechne od czasu przyjęcia XV poprawki (Amendment) do konstytucyi związkowej. Poprawka ta, ogłoszona w r. 1870, orzeka, że prawo G-a nie będzie mogło być ograniczone czy to przez całość związku, czy przez poszczególne stany z tytułu rasy, koloru skóry, lub stanu niewoli.

W Księstwie Warszawskiem, w myśl ustawy konstytucyjnej z d. 22 lipca 1807, członkowie izby poselskiej, tj. niższej, składali się z posłów, oraz deputowanych. Pierwszych wybierały sejmiki, czyli zgromadzenia powiatowe, drugich zaś zgromadzenia gminne. W skład sejmików wchodziła szlachta, zamieszkała w powiecie. W zgromadzeniach gminnych mieli prawo głosu: 1) każdy obywatel - właściciel nieszlachcic; 2) każdy rękodzielnik, oraz przełożony nad czeladzią warsztatową; każdy kupiec, posiadający własny swój kapitał w sklepie lub w magazynie, wartości 10 000 złotych polskich; 8) wszyscy plebani i wikaryusze;

Encykl. Powie. Ilmtr. Ze*E. 195, X. XXY.

4) każdy artysta i obywatel, znany z talentów, wiadomości lub usług, oddanych bądź handlowi, bądź kunsztowi;    5)    każdy    podoficer    i żołnierz, który odniósł    rany,    lub też    który

po odbyciu kilku kampanij otrzymał uwolnienie ze służby;    6)    każdy    podoficer    i żołnierz, pozostający    w    służbie    czynnej, który za

dobre sprawowanie otrzymał odznaczenie honorowe; 7) oficerowie wszelkiego stopnia, podoficerowie i żołnierze pozostający w służbie czynnej i w tym charakterze pełniący obowiązki w załodze, która konsystuje w miejscu posiedzeń zgromadzenia—nie korzystali z czynnego prawa wyborczego. — Listę uprawnionych do głosowania właścicieli układała municypalność; listę plebanów i wikaryuszów układał prefekt, a potwierdzało ministeryum spraw wewnętrznych. Listę oficerów, podoficerów i żołnierzy układał prefekt i poświadczał minister wojny. Wreszcie listę rzemieślników, kupców oraz obywateli znakomitych formował prefekt, a zatwierdzał corocznie senat. Obywatelom mającym prawo wyborcze czynne wolno było zwracać się bezpośrednio do senatu z dowodami wspierającemi ich żądanie. Nadto senat z urzędu mógł nakazać zmianę lub uzupełnienie listy rzeczonych wyborców.

Konstytucya Królestwa Polskiego z r. 1815

utrzymała system dwuizbowy, a art. 118 orzeka, że izba poselska składa się z 77-u posłów wybranych na sejmikach czyli zgromadzeniach szlachty, biorąc po jednym pośle z każdego powiatu, oraz z 51 deputowanych „od gminów”. W sejmikach uczestniczy, stosownie do art. 125, „szlachta, właściciele każdego powiatu”, i wybierają między innymi jednego posła. Głosować mogą na zasadzie art. 127 „szlachta, w księgę obywatelską szlachty powiatu wpisani, używający praw obywatelskich, mający lat dwadzieścia jeden skończonych i posiadający własność gruntową”. Księgi układają rady wojewódzkie, a zatwierdza senat. — Z liczby 51 okręgów gminnych osiem było w Warszawie, a 43 w pozostałej części kraju. W każdym okręgu gminnym było zgromadzenie gminne, które między innemi wybierało jednego deputowanego na sejm. Do zgromadzeń gminnych należeli w myśl art. 131: 1) każdy obywatel właściciel nie szlachcic, opłacający ze swej własności gruntowej jakikolwiek podatek; 2) każdy rękodzielnik i przełożony nad czeladzią warsztatową, każdy kupiec, mający własny zapas w sklepie lub w magazynie, wartości 10 000 złp.; 3) wszyscy plebani i wi-karyusze; 4) profesorowie, nauczyciele i inne osoby, mające sobie powierzone oświecenie publiczne; 5) każdy artysta znakomity z talentów, znajomości lub przysług uczynionych bądź handlowi, bądź kunsztom. Głosować mogą tylko wpisani do księgi obywatelskiej gminnej, używający nadto praw obywatelskich, o ile wreszcie ukończyli 21 lat wieku, Listę właścicieli

24

mających prawo glosowania układa rada wojewódzka. Listę rękodzielników, kupców i obywateli, znakomitych z talentów i przysług—ko-missya spraw wewnętrznych. Wreszcie listę plebanów i wikaryuszów, jako też urzędników w wydziale oświaty, sporządza komissya wyznań religijnych i oświecenia publicznego (art. 133).

liczba wyborców w stosunku do ilości głosów przedstawiała się jak następuje: na ogólną liczbę 1 370 687 wyborców do izby reprezentantów było wyborców: z jednym głosem 853 628, z dwoma

293 678 i z trzema'— 223 381.

Na ogólną zaś liczbę 1 158 714 głosujących do senatu było wyborców: z jednym głosem 657 678, z dwoma—285 862 i z trzema 215174. Oprócz wielokrotności głosów, która ma wprowadzić jakość do głosowania, usiłowano za pomocą głosowania z listy zapewnić wpływ mniejszościom. Polega ono na tem, że wszyscy uprawnieni do głosowania głosują w danym okręgu (departamencie) na wszystkich posłów. Zjednoczone głosy mniejszości są w stanie zapewnić wówczas wybór kandydatom, należącym do mniej licznych grup. System ten stosowany był przez pewien czas we Francyi, lecz następnie zniesiony ze względów politycznych; za-

Wszystkie prawie przytoczone przez nas or-dynacye wyborcze, które obowiązują lub obowiązywały w poszczególnych państwach, zapewniają zwycięstwo większości, i to ilościowej.

et politiques” (kwiecień 1898 r.), proponował nadanie 2-ch głosów żonatym, a trzech ojcom rodzin.— System wielokrotności głosów wprowadziła u siebie Belgia, a to w myśl art. 47 konstytucyi przejrzanej w r. 1893. Każdy obywatel belgijski, który ukończył 25 lat wieku, ma jeden głos. Dwa głosy służą Belgijczyko-wi, mającemu 35 lat wieku, będącemu głową rodziny, żonatemu lub wdowcowi dzietnemu i opłacającemu 5 franków osobistego podatku, albo też właścicielowi majątku. Wreszcie kon-stytucya zapewnia trzy głosy obywatelowi mającemu 25 lat wieku, który posiada dyplom z wykształcenia wyższego lub też świadectwo z ukończenia zakładu naukowego średniego stopnia wyższego. Nikt nie może mieć więcej nad trzy głosy. — Według statystyki, zamieszczonej w „Annuaire statistique de la Belgique” za r. 1894 i obejmującej listy wyborcze na r, 1894/95

Absolutna większość głosów w stosunku do głosujących oddana za danym kandydatem stanowi o wyborze posła. Przy takim zaś systemie z jednej strony—mniejszości, bardzo nieraz ilościowo poważne, żadnego nie mają przedstawiciela, a z drugiej—sama tylko liczba głosów bez żadnej ich jakości gra wyłączną rolę. To też oddawna już przemyśliwano w teoryi i w prak- j chodziła bowiem obawa plebiscytu na korzyść tyce nad zapewnieniem większego znaczenia generała Boulangera. Obok głosowania z listy owym pomijanym przy głosowaniu mniejszo- w niektórych krajach (Anglia w r. 1867, Bra-ściom. W dodatku rozmaite objawy współcze- zylia w r. 1875, Hiszpania w r. 1878 i 1890) snego parlamentaryzmu, zdradzające jego upa- wprowadzono głosowanie ograniczone (vote limi-dek, wywołują potrzebę naprawy, i tego uzdro- té, eingeschränkte Stimmgebung, the limited wienia szukać pragną zarówno uczeni, jak i prawo- vote). Polega ono na tem, że wyborca gło-dawcy przedewszystkiem w przekształceniu syste- sować nie może na wszystkich posłów, — każ-mu wyborczego, zarówno czyunego jak i bier- da kartka wyborcza obejmować musi o jednego nego. Nas w tej chwili interesuje pierwsze, ja- kandydata mniej w stosunku do liczby posłów ko znajdujące swój wyraz w głosowaniu publiez- z danego okręgu. Stąd więc, jeśli dany okrąg nem, powołującetn wybrańców narodu do ciał ma wybrać trzech posłów, każdy wyborca gło-ustawodawczych. — -leszcze John Stuart Mili suje na dwóch. W ten sposób większość może (O rządzie reprezentacyjnym, tłómaczył G. Czer- zyskać dwa tylko mandaty, a trzeci dostaje nicki, Kraków 1866), bez względu na swoje mniejszość. Lecz w praktyce niezawsze tak demokratyczne poglądy, żądał, aby glosy roz- się dzieje. Dobrze zorganizowana i silna więk-maitych wyborców nie były równe. Domagał szość może, nawet przy takim systemie, posiąść się, słowem, wprowadzenia systemu wielokrotno- wszystkie krzesła poselskie. Według najnow-ści głosów. Z nowszych pisarzy za wielokrot- szych pojęć jedynie tylko proporcyonalny sy-nością przemawiają: Otto Bähr, Bening, wresz- stem wyborczy zapewnić zdoła reprezentacyę cie Hartmann i Anatol Leroy-Beaulieu. Ten mniejszościom. Ma on na celu doprowadzić gło-ostatni, w pracy drukowanej w „Séances et sowanie w sposób matematyczny do tego, aby travaux de l’Académie des sciences morales każda partya polityczna posiadała odpowiednią

liczbę przedstawicieli w parlamencie, słowem, aby w pojedynczych okręgach wyborczych większość nie - pochłaniała mniejszości, które w ogólnej swej summie przedstawiać mogą siłę bardzo znaczną. W obronie teoryi o reprezentacyi pro-porcyonalnej wydał w r. 1899 dwutomowe dzieło w Paryżu Nicolas Saripolos p. t. „La démocratie et l’élection proportioneile.”—Z państw, które zastosowały do obecnej chwili reprezentacyę proporcyonalną, wymienić należy: 1) Rzeczpospolitą Argentyńską; kolistytucya z d. 1 stycznia 1895 r. dla prowincyi Mendoza w art. 57 uświęciła zasadę proporcyoualności, a prawo z d. 29 października 1895 r. wprowadziło system konkurencyi list do wyboru deputowanych, oraz deputowanych drugiego stopnia, wybierających gubernatora i wice - gubernatora. Izba deputowanych dzieli ogólną liczbę głosów przez ilość deputowanych lub wyborców gu

H. K.

bernatora. Iloraz z tej manipulacyi uważa się za współczynnik wyborczy. Współczynnik wyborczy dzieli się przez liczbę głosów, uzyskanych na każdej liście. Nowe te współczynniki wskazują liczbę kandydatów wybrać się mających z każdej listy. Uważani będą za wybranych z każdej listy ci, którzy uzyskają największą liczbę głosów, a ilość tak wybranych odpowiadać będzie liczbie na każdą listę przypadających kandydatów.— 2) Serbia. Art. 93 konstytncyi z d. 22 grudnia (9 stycznia) 1888 r. orzeka, co następuje: Ogólna liczba wyborców, którzy głosowali, podzielona przez liczbę deputowanych, którzy mają być wybrani, daje współczynnik wyborczy, podług niego zaś określi się liczbę kandydatów, których ma się wziąć z każdej listy. Każda lista otrzymuje tyle krzeseł poselskich, ile razy mieści się w niej współczynnik wyborczy. Następnie bierze się już kandydatów z list podług kolei zapisania. — 3) Sz w aj c ary a. Reprezentacyę podobną zaprowadzono w kantonie Tessyńskim w d. 24 listopada 1891 r.; w kantonie Neuchâtel w d. 8 października 1891 r.; w Genewskim w d. 6 lipca 1892 r., w kantonie Zug w d. 31 stycznia 1894 i w kantonie Soleure w d. 30 listopada 1894 r. Wreszcie w r. 1899 wprowadzono system pro-porcyonalny w Belgii, gdzie oparto go mniej-więcej na ty cli samych zasadach, co w Argentynie i Serbii. Pierwsze wybory podług tej or-dynacyi wyborczej odbyły się w maju 1900 r.— Bibliografia. Szczegółowa literatura w przedmiocie głosowania przytoczona została w powołanej książce Saripolos’a. Wymienić nadto można: prof. Stanisław Starzyński „Studya z zakresu prawa wyborczego” („Przegląd prawa i administracyi” Lwów 1895 i 1896, oraz w osobnej odbitce). Tenże „Reichsraths-Wahlord-nung” w „Oesterreichisches Staatswörterbuch” (Mischlera i Ulbricha. Wiedeń 1897 r.): Dr Karol Wertheim „Wörterbuch des englischen Rechts” (Berlin, wyraz Parlament), H. Konic „Parlamentaryzm a gmina” („Ateneum” 1893). Tenże „Rzut oka na ustawę z r. 1807” („Biblioteka Warszawska” marzec 1900 r.).

Głosowanie w sejmach, sejmikach i trybunałach polskich. 1) W sejmach. Nie posiadamy dokładnych wiadomości, w jaki sposób odbywało się głosowanie w sejmach polskich, w pierwszych czasach po ich wytworzeniu się (pod koniec w. XV); nie wyszła też, ani podówczas, ani przez długie czasy potem, żadna ustawa, któraby rzecz tę zasadniczo i szczegółowo określiła. Ponieważ Sejm Walny powrstał z dwu różnych składników, których dawniejszy, historyczny rozwój, przed połączeniem się we wspólne ciało prawodawcze, był zgoła odmienny, t. j. z Rady królewskiej (senatu) i izby poselskiej, t. j. ogółu wysłańców, wybieranych przez sejmiki poszczególnych ziem, przeto zdaje się nie ulegać wątpliwości, że już od samego początku

obie izby, wyższa i niższa, głosowały oddzielnie,— zasada, która utrzymała się także i później, aż do upadku Rzeczypospolitej. Nawet zwyczaj odbywania wspólnych posiedzeń senatu i izby poselskiej, jaki z biegiem czasu widzimy ustalony, a który, być może, istniał nawet od początku, niczego w tej mierze nie zmienił; na posiedzenia wspólne zbierano się bowiem tylko na początku każdego sejmu dla dokonania formalności wstępnych i zapoznania się z materyałem, który ma przyjść pod obrady, jako też na końcu sejmu, dla przeczytania uchwalonych już konstytu-cyi, jako też przedsięwzięcia formalności zamykających sejm; zresztą, przy wykonywaniu właściwych czynności ustawodawczych obie izby gromadziły się osobno i osobno też głosowały. Ustawa radomska.—Nihil novi—z r. 1505, wymagająca do uchwalenia ustawy wspólnego zezwolenia senatu i izby poselskiej (communis consensus consiliariorum et nuntiorum terrestrium), mylnie do niedawna w nauce tłómaczona, nie dotyczy bynajmniej sposobu głosowania w którejkolwiek z izb sejmowych; wyraża ona tylko ogólnie, iż król wydać może pewną ustawę tylko wtedy, jeżeli uzyska wspólną zgodę zarówno senatu jako całości, jako też izby poselskiej jako całości, to zn. że w razie, gdyby jedna z izb ustawie się sprzeciwiła, nie mogłaby ona nabrać mocy obowiązującej. Ponieważ przed r. 1505 właściwie tylko izba poselska miała sobie przyznany glos stanowczy w rzeczach ustawodawstwa, a senat, jako ciało doradcze króla, miał dotąd tylko głos doradczy, przeto główna reforma, w ustawie z r. 1505 przeprowadzona, polegała na tem, iż przyznała poraź pierwszy wyraźnie senatowi głos stanowczy i przez to stanowisko obu składników sejmu, jako równorzędnych czynników ustawodawczych, między sobą porównała. Ale pytania: w jaki sposób w obrębie każdej z obu izb sejmowych odbywać się ma głosowanie; czy potrzebną jest tu jednomyślność, czy wystarcza większość głosów?—ustawa radomska nie tylko nie rozwiązała, ale nawet nie poruszyła. Tak więc zgoła co innego jest wspomniane w niej wspólne zezwolenie (communis consensus) obu izb sejmowych, aniżeli jednomyślna zgoda (una-nimis consensus) w obrębie którejkolwiek z nich; dla tego nie można w niej upatrywać podstawy późniejszego liberum veto. Znaczenie głosów w obrębie każdej z izb sejmowych i, co za tem szło także, sposób głosowania, jakiego tu przestrzega-no, wypływały z zasadniczego stanowiska, jakie członkowie każdej izby zajmowali. Senatorowie zasiadali w senacie z mocy swojego urzędowego stanowiska, jako biskupi, wojewodowie, kasztelanowie i urzędnicy stanu; nie byli oni zatem pełnomocnikami jakichkolwiek ciał, któreby jako takie miały sobie przyznany stanowczy udział w ustawodawstwie; objawiali wyłącznie tylko swoje własne, osobiste zdanie. Tutaj zatem nawet sprzeciwienie się jednego lub więcej senatorów nie przeszkadzało dojściu do skutku pewnej ustawy, byleby większość oświadczyła się za nią; jakoż mamy liczne dowody na to, że mimo odmienne zdanie pewnej części senatorów niejednokrotnie uchwalano konstytucye sejmowe. Dla tego także w izbie sonatorskiej liberum veto nigdy nie mogło dojść do znaczenia, nawet w tym czasie, kiedy w izbie poselskiej w pełni już zostało uznanem. Nie należy tylko owej zasady stanowienia większością głosów w senacie przedstawiać sobm w świetle dzisiejszych urządzeń parlamentarnych, t. j. w znaczeniu większości w ścisłem tego słowa znaczeniu formalnej. Nie uwzględniano zdania nieznacznej tylko mniejszości senatorów; jeżeli ta mniejszość była poważniejszą, zdanie jej ważyło na szali, i ustawa nie dochodziła do skutku, mimo że się jakaś nieznaczna większość w senacie za nią oświadczyła. Zgoła innem było stanowisko członków izby poselskiej. Już statut nieszawski z r. 1454 postanowił był, że do uchwalenia ustawy potrzeba przyzwolenia sejmików ziemskich, t. j. ogółu szlachty z każdej ziemi (województwa), na osobne zgromadzenia sejmikowe zebranej. Kiedy później sejmiki owe zaczęły wysyłać posłów na wspólne zgromadzenia z królem i senatem, i w ten sposób powstała instytucya sejmu walnego, posłowie, zjednoczeni w izbie poselskiej, uważani byli właściwie tylko za pośredników w objawianiu woli sejmików. Nie mieli tedy w zasadzie samoistnego w sejmie stanowiska, nie objawiali swojego osobistego zdania, jeno tylko to, za czem się oświadczyła wszystka szlachta ich ziemi; dla tego też wiązani byli instrukcyami sejmików. Czasem tylko instrukcye owe dawały możność swobodniejszego poruszania się posłom; upoważniano ich n. p. do głosowania tak, jak będą głosowali posłowie innych ziem, albo nawet, co jednak zdarzało się już tylko wyjątkowo, pozwalano im głosować według uznania własnego. Bądź co bądź, sprzeciwienie się posła, chociażby tylko jednego, miało tu już znaczenie zgoła inne, aniżeli oporny głos członka senatu; sprzeciwienie się to było uważane za brak zezwolenia sejmiku, którego wolę objawiał poseł; nie dostawało zatem warunku, który w myśl statutu nieszawskiego potrzebnym był do uchwalenia ustawy. Już więc na zasadzie tego postanowienia zeszła Polska na tę pochyłość, która ją później wydać miała na łup liberi veto. Jeżeli się to nie stało od-razu, to dlatego, że w organizacji sejmowej polskiej przejawiał się do pewnego stopnia charakter kongresywny. Izba poselska nietyle uchodziła za organiczną, nawewnątrz spojoną całość, ile raczej za summę reprezentantów kilkudziesięciu ziem i województw; interesy każdego z nich miały tu być zosobna przez odnośnych posłów warowane. Stąd, przez cały ciąg wieku XVI i częściowo w wieku XVII wyrobił się następujący sposób głosowania w izbie poselskiej. Jeżeli chodziło o jakąś sprawę ściśle partykularną, dotyczącą np. jednego województwa, albo jednej dzielnicy, naówczas sprawa taka mogła być uchwaloną jedynie tylko za zgodą przedstawicieli tegoż województwa lub dzielnicy; opór jakiejkolwiek mniejszości posłów, bezpośrednio tu interesowanych, przeszkadzał dojściu ustawy do skutku, chociażby nawet ogromna większość innych posłów za nią się oświadczyła. Izba poselska jako taka pozostawiała też zazwyczaj takie sprawy partykularne wyłącznemu rozstrzygnięciu posłów interesowanych i .brała w głosowaniu nad odnośną konstytucyą tylko udział formalny; co najwięcej, mogła u-chwałę taką odrzucić, jeśli uważała, że sprze ciwia się ona interesowi publicznemu, ale nie mogła jej nigdy wbrew wroli posłów odnośnej ziemi narzucić. Powtóre, mogły się wyłonić sprawy z istoty swojej dotyczące całego państwa, ale takie, iż dały się odmiennie załatwić w odniesieniu do poszczególnych jego części: i takiej uchwały nie można było narzucić pewnej ziemi wbrew woli jej posłów, chociażby nawet wszyscy inni sejmujący za nią się oświadczyli; w tym wypadku uzyskiwała ona moc obowiązującą tylko w odniesieniu do tych ziem, których posłowie ją przyjęli. W ten sposób przychodziły czasem do skutku uchwały podatkowe dla całego państwa, z wyłączeniem jednak niektórych ziem lub województw, których posłowie odmówili zgody, albo też wydawano pewne przepisy z zakresu prawa prywatnego, karnego, procesowego i t. p., stanowiąc, iż obowiązywać mają w całej Koronie, z wyjątkiem pewnego województwa, którego posłowie nie dali przyzwolenia. Wreszcie były sprawy dotyczące całego państwa, które z istoty rzeczy nie dały się stosować w różny sposób do różnych ziem, które też bez względu na to, w jaki sposób załatwione zostaną, musiały w skutkach swoich odbić się na całym organizmie państwowym. Tutaj brak zezwolenia chociażby jednego posła mógł już od samego początku przy ścisłej in-terpretacyi statutu nieszawskiego, przeszkodzić uchwaleniu ustawy, jako, że brakło zgody jednego z ogniw parlamentarnego organizmu polskiego, któremu rzeczony statut zapewnił był stanowczy wpływ w sprawach ustawodawczych. Przez dłuższy czas jednak nie wysnuto z tej zasady tak skrajnych konsekwencyj; zdrowy zmysł szlachty ówczesnej szukał środków do ominięcia tej ostateczności. Jeżeli się okazała niezgodność zdań w izbie poselskiej, większość przeprowadzała rokowania z mniejszością, ażeby ją przeciągnąć na swoją stronę, powtarzała kilkakrotnie formalność głosowania, przy którem kolejno zyskiwać mogła coraz więcej głosów, i doprowadzała niejednokrotnie do tego, że ostatecznie wszyscy posłowie oświadczali się za je-dnem zdaniem. Posłowie, którzy zrazu byli zdania przeciwnego, ustępując większości, prze-

kraczali niejednokrotnie instrukcye swojego sejmiku, biorąc za to na siebie odpowiedzialność wobec braci, i niejednokrotnie też potem znajdowali tu usprawiedliwienie. Jeżeli mimo wszystkie usiłowania nie udało się doprowadzić do jednomyślnej zgody w izbie poselskiej, rzecz stawała się bardziej zawiłą, ale, jak nie uznano zrazu zasady liberi veto, tak też nie postawiono tu bynajmniej zasady arytmetycznej większości głosów w rozumieniu dzisiejszych urządzeń parlamentarnych. Jeżeli liczba przeciwników pewnej uchwały była bardzo nieznaczną, przeprowadzono ją wbrew ich oporowi i stanowiono odnośną konstytucyą; wiedząc z góry, iż postanowienie takie nie wzbudzi dalej idącego niezadowolenia i oporu wśród społeczeństwa szlacheckiego. Jeżeli natomiast owa mniejszość, sprzeciwiająca się uchwale, była znaczniejszą i poważniejszą, uaówczas, mimo że opór wychodził tylko od mniejszości, większość nie ważyła się przeprowadzić uchwały, świadoma skutków. jakie krok ten mógłby za sobą pociągnąć, tej utorowało najłatwiejszą drogę do zwycię-W ten sposób zasady głosowania, przyjęte w wieku XVI i częściowo w XVII, zapewniały sejmowaniu polskiemu dość pomyślne warunki rozwoju. Dopiero demoralizacya polityczna, jakiej z biegiem czasu uległa szlachta, jako też zbytnia wybujałość mylnie pojętej wolności szlacheckiej, jaka się pośród niej skutkiem tego rozpowszechniła, sprowadziły tu zasadniczą zmianę, która poraź pierwszy w całej jaskrawości i nagości przejawiła się na zewnątrz na sejmie z r. 1652 w postępku posła upickiego, Si(y)ciń-skiego, i w konsekwencyach, jakie sam sejm z postępku tego wysnuł. Stanęła zasada, że sprzeciwienie się jednego posła, wypowiedziane w sejmie w uroczystej formie: nie pozwalam, albo też w formie protestu, wniesionego do ksiąc: kancellaryi królewskiej lub najbliższego grodu, połączone z opuszczeniem sejmu, niweczy skuteczność odnośnej uchwały, choćby się za nią zresztą wszyscy inni posłowie i cały senat oświadczył. Co większa, sprzeciwienie się takie niweczyło skuteczność wszystkich innych, poprzednio na tymże sejmie nawet jednogłośnie przyjętych uchwał, udaremniało zatem akcyę całego sejmu; trafnie też określano owe skutki wyrażeniem: sistere activitatem sejmu. W ten sposób zrodziło się liberum veto w Polsce, jedna z najzgubniejszych zasad politycznej organiza-cyi państwa, która odtąd bez żadnego ograniczenia przetrwała z okładem całe stulecie, po wodując zry\vanie wielu sejmów, rodząc w kraju upadek polityczny, zamieszanie i anarchię: a przecież w pojęciu ówczesnej szlachty uważana za najważniejsze i najdonioślejsze jej prawo, za źrenicę wolności. Takiem było liberum veto w zasadzie i teoryi; przypatrując się jednak stosowaniu jego w praktyce, widzimy, że zachodziły tu przecież różnice. I teraz jeszcze nie można go uważać za możność zrywania

sejmów głosem jednego przeciw woli wszystkich bez wyjątku. Są znane wypadki, że taki zgoła odosobniony opór jednostki nie przynosił rezultatu; sejmujący nie zważali nań wcale, albo pozbywali się opornego; kończyło się na proteście interesowanego w aktach jakiegoś grodu, sejm zaś dokonywał rozpoczętego dzieła, ustawy wydawał i wykonanie im zapewniał. Sku-tecznem było liberum veto tylko wtedy, jeśli poza zrywającym posłem stała jakaś grupa zwolenników; ci, kładąc nacisk na zasadę wolnego głosu, tamowali czynności sejmu, nie dopuszczali do powzięcia uchwał. Było zatem liberum veto środkiem, za pomocą którego mniejszość sejmowa mogła terroryzować większość; ale i w tej formie było ono najzgubniejszą zasadą politycznego ustroju Polski. Było zgubnem już przez to samo, że dawało mniejszości możność paraliżowania usiłowań większości, że w sejmowanie polskie wprowadziło i na pierwszem miejscu postawiło ideę negacyi, że wreszcie negacyi

stwa. I)la przeprowadzenia jakichkolwiek szkodliwych dla państwa, czasem nikczemnych, dążeń, ożywiających pewną grupę sejmujących, do których oni sami nie byliby mieli odwagi przyznać się otwarcie, tern mniej zaś w ich obronie wystąpić, wystarczyło postarać się o jednego posła, któryby się zgodził zrobić użytek z liberum veto, a sukces był zapewniony: oponenta trafiała często wzgarda i nienawiść społeczeństwa, ale ci wszyscy, co za nim stali, dopiąwszy celu, wychodzili czysto i bez szwanku. W ten - to sposób niejednokrotnie senatorowie, w których ręku nie leżała możność używania liberi veto, posługiwali się dla swych celów, częstokroć prywatnych, jednostkami z izby poselskiej, pozyskanemi w jakikolwiek sposób; tak więc izba poselska, mimo że w sejmowaniu polskiem wysuwała się znaczeniem na pierwsze miejsce, częstokroć działalnością swą pokrywała tylko zabiegi możnowładztwa. Jedynym środkiem do uniknięcia skutków „wolnego głosu” stało się zawiązywanie sejmów pod węzłem konfederacyi (ob.); konfederacya bowiem stanowiła o sprawach większością głosów. Do tego środka niezawsze jednak można było sięgać; ponadto konfederacya sama w sobie była urządzeniem zgoła niebezpiecznem, mając możność zwrócenia się każdej chwili przeciw porządkowi społecznemu i interesowi państwowemu. Stąd też już od drugiej połowy XVII w. pewne jednostki, niezasklepione w ciasnej sferze wyobrażeń ówczesnej szlachty, patrzące dalej i szerzej, ideą dobra publicznego przejęte, podnoszą myśl usunięcia lub przynajmniej ograniczenia liberi veto; zrazu dzieje się to na sejmach, w przedłożonych kilkakrotnie projektach reformy sejmowania; kiedy zaś usiłowania te napotykały tu zawsze na stanowczy opór, przenoszą się te myśli na pole literatury politycznej, gdzie

w obronie ich występują tacy statyści, jak | potem w praktyce zaczęto obok materyj ekono-Leszczyński (ob.), a przedewszystkiem Konarski (ob.). Nawoływania statystów i smutne doświadczenia, jakie poczynił naród na liberum veto, szczególnie w czasach saskich, przygotowały wreszcie grunt pod reformę. W r. 1768 przeprowadzono pierwsze, częściowe ograniczenie „głosu wolnego”. Konstytucya sejmowa z tegoż roku w szeregu spraw, jakie wogóle mogą stanowić przedmiot obrad sejmu, rozróżniła trzy grupy. Pierwszą stanowiły t. zw. prawa kardynalne (ob.), na sejmie tym w szeregu artykułów sformułowane, obejmujące 24 ustaw zasadniczych państwa, co do których orzeczono, że są wieczyście trwałe, nigdy nieodmienne, że żaden późniejszy sejm nie będzie mógł ich zreformować, i że nawet wniosek o zmianę ich, gdyby był postawiony na sejmie, ma być uważany za zdradę stanu. W szeregu tych praw kardynalnych znalazła się pewna część postanowień dodatnich, ale pośród nich także i niektóre zgubne zasady dawniejszego ustroju Polski, jako to: elekcyjność tronu, artykuł de non praestanda obedientia, liberum veto w materyach status, dwoistość rządu w Koronie i Litwie, nieodwołalność nadanych urzędów, a przez to także nieodpowiedzialność urzędników wobec króla. Była to pod pewnym względem petryfi-kacya nierządu polskiego; skutek formalny zawartych tu postanowień był ten, iż wszystkie ustalone tu zasady, jak wogóle nie mogły być przedmiotem obrad, tak też nie mogły stanowić przedmiotu G-a na sejmach. Drugą grupę spraw nazwano materyami status; co do nich orzeczono, że odnośne uchwały zapadać mogą tylko jednomyślnością, utrzymano tu zatem liberum veto. Do rzędu materyj status zaliczono: uchwały o wypowiedzeniu wojny i zawarciu pokoju, przyzwolenie na wszelkie wogóle traktaty polityczne lub handlowe z obcemi mocarstwami, uchwały o zwołaniu pospolitego ruszenia lub o powiększeniu wojska, uchwały dotyczące ustanawiania nowych lub zmiany dawnych podatków, uchwały co do ligi i kursu monety, reformy porządku sejmowania i sejmikowania, reor-ganizacyę senatu, ministeryów i trybunałów, uchwały w przedmiocie nadania indygienatu lub szlachectwa, przyzwolenie nabywania dóbr ziemskich przez króla, wreszcie zmianę ustawy o zajazdach. Do rzędu materyj status zaliczono tedy znaczną część najważniejszych i najdrażliwszych spraw, o które dotąd najczęściej rozbijały się sejmy; dla liberum veto pozostało zatem jeszcze bardzo szerokie pole. Do trzeciej grupy zaliczono wreszcie wszystkie pozostałe sprawy pod ogólną nazwą materyj ekonomicznych; nazwa nie była całkiem trafną, gdyż obok spraw w ścisłem tego słowa znaczeniu ekonomicznych wchodziły tu także sprawy prawnicze (np. reformy w zakresie prawodawstwa cywilnego, karnego i t. p.); dlatego też wnet

micznych rozróżniać także materye jurydyczne. Co do materyj ekonomicznych (t. zw. późniejszych ekonomicznych i jurydycznych) orzeczono, że mają być rozstrzygane na sejmie większością głosów. Odnośnie do tej grupy spraw zostało zatem liberum veto zniesione, i na tern też polegała przedewszystkiem dodatnia strona reformy z r. 1768; przytem postanowiono też, że użycie liberi veto w materyach status nie niweczy skuteczności uchwał, powziętych chociażby tylko większością głosów w ma-teryath ekonomicznych, jak było przedtem. Odtąd więc, przynajmniej w rzeczach podrzędniejszej wagi, liberum veto nie udaremniało w całości poprzedniej akcyi sejmu. Głosować miały obecnie, podobnie jak i poprzednio, obie izby sejmowe zosobna, a obliczenie większości głosów miało być ściśle arytmetycznem, według zasad nowożytnych, wszelako nie w obrębie każdej z izb sejmowych z osobna, jeno łącznie w obu, t. j. zarówno w senacie jak i izbie poselskiej; mógł się zatem zdarzyć wypadek, że uchwała, za którą oświadczyła się mniejszość posłów, jeżeli pozyskała znaczniejszą większość w senacie, stawała się prawem obowiązującem, i na odwrót. Jeśli głosy obu izb, zliczone razem, dały równą ilość po jednej i po drugiej stronie, przeważało zdanie poparte przez króla, któremu przyznawano dwie kreski przy G-u. Zasadniczą reformę w tej sprawie przyniosła wreszcie konstytucya z d. 3 maja 1791 r. Uchyliła ona w całości liberum veto, stawiając na jego miejsce nowożytną zasadę uchwalania praw prostą większością głosów, bez względu na to, czy sprawa, o którą chodzi, jest podrzędniejszego znaczenia, czy też chociażby najważniejszą. Różność spraw wpływać miała jedynie na odmienny sposób G-a. Podzielono wszystkie w o-góle sprawy sejmowe na dwie grupy, z których jednę nazwano „prawami ogólnemi”, drugą „uchwałami sejmowemi”. Do „praw ogólnych” zaliczono prawa konstytucyjne, cywilne, kryminalne, tudzież ustawy, wprowadzające nowe podatki wieczyste; do „uchwał sejmowych” wszelkie inne sprawy, między innemi szereg takich, które poprzednio należały do materiae status, jak uchwała wojny, zawarcia pokoju lub wogóle traktatów międzynarodowych, uchwała podatków doczesnych, uchwała budżetu, zaciągnięcie pożyczki państwowej, nobilitacye i inne nagrody. W obu rodzajach spraw obie izby, senatorska i poselska, głosować miały oddzielnie, przyczem w senatorskiej głos króla liczył się za dwie kreski. Co do „uchwał sejmowych” zliczano jednak po dokonanem G-u głosy obu izb i dopiero uzyskana w ten sposób większość rozstrzygała o dojściu ustawy do skutku. Ponieważ komplet głosów poselskich wynosił 177 przeciw 156 głosom senatorskim, licząc w to już nawet dwie kreski królewskie, przeto izba po-

selska, jeżeli tylko szła zgodnie, miała możność zmajoryzowania senatu w każdej tego rodzaju sprawie.' Już więc w tern postanowieniu przebija dążność do zapewnienia przewagi niższej izbie sejmowej nad wyższą. Jeszcze bardziej widoczną jest ona w przepisach o sposobie G-a co do „praw ogólnych”. Tutaj zliczania głodów obu izb nie zarządzono; każda rozstrzygała sprawę większością własnych głosów. Jeżeli ta większość każdej z obu izb oświadczyła się za pewną ustawą, stawała się ona prawem obowiązuj ącem. Jeżeli natomiast izba poselska oświadczyła się za jakąś ustawą, której sprzeciwił się senat, natenczas chwilowo nie mogła ona nabrać mocy obowiązującej; gdyby wszelako na najbliższym potem sejmie izba poselska to samo prawo ponownie, chociażby tylko więk- ] szością głosów, uchwaliła, natenczas dalszy opór senatu tracił skuteczność: -skutkiem ponownej uchwały posłów odnośne prawo nabywało samo przez się mocy obowiązującej. Co do „praw ogólnych” stanowisko i znaczenie senatu zostało zatem jeszcze bardziej na korzyść izby poselskiej ograniczonem, aniżeli co do „uchwał sejmowych”, pomimo, że pierwsza z dwu tych grup spraw obejmowała właśnie sprawy najważniejsze. Reforma z r. 1791 dała tedy izbie poselskiej daleko większą przewagę nad senatem, niż jakakolwiek poprzednia. Wpłynął na to w części brak ufności szlachty do możnowładztwa, głównie zaś i przedewszystkiem głęboko w przekonaniu społeczeństwa szlacheckiego zdawna tkwiące przeświadczenie, że wszystko, co się w państwie dzieje, dziać się powinno z woli narodu - szlachty; zasada, którą na krótko przedtem poparł w tak wymowny sposób Rousseau. Daleko sięgające znaczenie w reformie tej przedstawia ponadto zasada, zgoła już do nowożytnych poglądów przystosowana, że poseł uważany jest na sejmie jako przedstawiciel interesów całego państwa i naredu, nie zaś, jak było dotychczas, jako pośrednik w objawieniu woli swojego sejmiku, obrońca interesów swojej ziemi. Wobec tego, przy G-u, ma on możność postępowania według własnego zdania, nie krępuje go instrukcya sejmiku. Z tego powodu postanowiła konstytucya, że co do „uchwał sejmowych” nie mają być wydawane żadne in-strukcye sejmikowe; co do „praw ogólnych” dopuściła wprawdzie jeszcze takie instrukcye, ale niewątpliwie w tem już tylko znaczeniu, że są to życzenia, wskazówki sejmikującej szlachty, nie z.aś mandaty rozkazujące, jak przedtem. 2. Na sejmikach. Ponieważ sejmik był zgromadzeniem wszystkiej szlachty pewnego województwa lub ziemi, przeto prawo G-a przysługiwało tu zrazu każdemu szlachcicowi z tegoż województwa, który na sejmik przybył. Głosował zatem przedewszystkiem miejscowy biskup (jeśli tu było biskupstwo), na którego ębowiązek uczestnięzęnia w sejmiku włożył wyraźnie statut z r. 1511, a od którego zwolniła go dopiero konstytucja z r. 1768; głosowali miejscowi senatorowie świeccy, t. j. wojewoda i kasztelanowie, następnie wszyscy urzędnicy ziemscy i grodzcy, wreszcie szlachta urzędów niepiastująca, i to zarówno dziedzice dóbr ziemskich, jako też zastawnicy, dożywotnicy, emfi-teuci, dzierżawcy, wreszcie nawet szlachta nieo-siadła, sprawująca służby czeladne u bogatszych panów, wszyscy, oczywiście, pod warunkiem, żeby byli dorośli; nie było jednak zrazu wyraźnego przepisu, określającego granicę wieku, od której rozpoczyna się prawo G-a na sejmiku. Przewagę na sejmiku miał zatem tłum szlachecki, masy ciemne; żywioły intelligentuiejsze były w znacznej mniejszości. Próba ograniczenia prawa G-a do samej tylko szlachty osiadłej, przedsięwzięta w r. 1611 przez kilka województw, nie przyniosła pożądanego wyniku z powodu oporu wszystkich innych ziem. Dopiero w r. 1690 stanęła ustawa, iż przy wyborach posłów sejmowych, dokonywanych na sejmikach, głosować może tylko szlachta osiadła; co do wszelkich innych spraw, a miauowicie wyboru deputatów trybunalskich, urzędników ziemskich, co do uchwalania instrukcyj poselskich i wydawania wszelakich innych postanowień sejmikowych, utrzymanem zostało i teraz jeszcze dawne prawo głosu wszystkich bez wyjątku uczestników sejmiku, zatem także szlachty nieosia-dłej. W r. 1764 postanowiono co do sejmików litewskich, iż przy wyborach deputatów trybunalskich i urzędników ziemskich mogą głos oddawać tylko possessyonaci, przyczem po raz pierwszy oznaczono, stwierdzając niewątpliwie zasadę dawno już przedtem w całem państwie uznaną, że potrzebny do udziału i G-a na sejmiku wiek wynosi lat 18. Wydana potem, r. 1768, konsty-tucya koronna o sejmikach nie przeprowadziła tak daleko sięgających ograniczeń co do prawa G-a; przyznała ona głos na sejmikach wszystkiej szlachcie, posiadającej majątki dziedziczne w województwie, jako też jej braciom i synom, chociażby jeszcze niewydzielonym od braci lub ojców, jeśli przekroczyli 18-y rok życia, dalej—wszystkim zastawnikom, dożywotnikom, emefiteutom, wreszcie nawet szlachcie nieosiadłej, jeżeli pochodzi z tego właśnie województwa i przez kogokolwiek ze szlachty osiadłej przyznaną zostanie za imienników (współklejnotników). Z pośród szlachty nieosiadłej wyłączono zatem od G-a tylko tych, którzy pochodzili z innych ziem, a w danem województwie żyli jako familiauci na dworach miejscowych panów i szlachty. Najdalej w ograniczeniach co do prawa G-a poszła wydana na sejmie czteroletnim ustawa o sejmikach z r. 1791, zmierzająca widocznie do tego, ażeby punkt ciężkości przenieść tu na żywioły intelligentuiejsze, a zarazem ekonomicznie silniejsze, z usunięciem prawa głosu mas ciemnych i zależnych. Przyznała ona prawo G-a; szlachcie, posiadającej majątki dziedziczne, jeżeli plącą z nich podatek do skarbu państwa, w jakiejkolwiek wysokości, jako też jej braciom i synom, chociażby niewydzielonym, jeżeli doszli do 18 lat wieku; dalej zastawnikom i dożywotnikom, wszelako pod warunkiem, iż płacą podatku dziesiątego grosza conajmniej 100 zip. rocznie. Wszyscy inni pozbawieni zostali głosu na sejmikach; a nawet z pośród tych, którzy byli uprawnieni, wyłączono jeszcze: tych, którzy odnośnej possessyi nie dzierżyli jeszcze przez cały rok wstecz, licząc od daty zebrać się mającego sejmiku; tych, którzy skazani zostali za zbrodnię, choćby wyrok nie stał się jeszcze prawomocnym; wreszcie tych, którzy służyli wojskowo, chyba że w czasie odbywania sejmiku używają prawnie udzielonego urlopu. Co do samego G-a, to już od dawniejszych czasów, w których rzecz tę mamy możność śledzić dokładniej, a mianowicie od ostatniej ćwierci wieku XIV, obowiązywała zasada jednomyślności; zarówno lauda jak i iti-strukeye sejmikowe, jako też i wszelkie wybory urzędników i posłów, na sejmikach dokonywane, wymagały do swej ważności, ażeby się im nikt nie sprzeciwiał; przyczem głos chociażby najuboższego nieosiadłego familianta ważył tyle, co głos pierwszego senatora. Dopiero od końca wieku XVI pojawiają się pierwsze partykuła)ne próby częściowego ograniczenia tej zasady, i to jedynie tylko co do jednej z czynności sejmikowych, t. j. wyborów, jakich na nich dokonywano, które ze względu na mieszające się z tą sprawą pobudki i interesy osobiste bardzo trudno mogły doprowadzić do jednomyślności, i przez to stawały się powodem zakłócania i zrywania sejmików, jako też udaremniania wyborów. Pierwszy ślad ograniczenia jednomyślności przy wyborach spotykamy w konstytucyi z r. 1598, która w stosunku do województwa Mazowieckiego orzekła, iż elekcye deputatów trybunalskich i urzędników ziemskich (ale jeszcze nie posłów sejmowych) odbywać się mają większością głosów. Takież samo zarządzenie, podciągając tu także elekcye poselskie, wydano w r. 1667 co do województwa Rawskiego. Około tego czasu, może zresztą i znacznie wcześniej, wyrobiła się zasada wybierania większością głosów posłów sejmowych i deputatów trybunalskich w województwach rdzennie wielkopolskich; wspomina o niej, jako o poprzednio już istniejącej, konstytucya z r. 1685, która zarazem rozciągnęła ją na oba województwa kujawskie, t. j. Brzeskie i Inowrocławskie. Inne województwa reformy takiej u siebie nie przeprowadziły, przynajmniej nie odszukano dotąd śladów jej dokonania; a są dowody, że nawet tam, gdzie przy wyborach uznano już zasadę większości głosów, nie znalazła ona trwałego urzeczywistnienia; tak np. w województwach kujawskich jeszcze w r. 1754 powołano się i zastosowano w zdarzonym wypadku zasadę jednomyślności. Dopiero w r. 1764 postanowiono ogólnie, zarówno co do Korony jak i Litwy, że wybory deputatów trybunalskich, jako też urzędników ziemskich, odbywać się mają większością głosów, przydając wyraźny przepis, stwierdzający, zapewne wyrobiony już dawniej zwyczaj, że w razie równości głosów rozstrzyga kreska marszałka sejmikowego. Zasady wybierania posłów sejmowych większością głosów nawet i ta ustawa jeszcze nie uznała. Co do laudów i iustruk-cyj sejmikowych utrzymała się przez cały ten czas powszechnie zasada jednomyślności. Sposób G-a co do spraw wymagających jednomyślności był bardzo prosty, przez akklamacyę; marszałek pytał zgromadzonych, czy jest powszechna zgoda na odnośną uchwałę, wzgl. wybór; jeżeli nikt się nie sprzeciwiał, uważano uchwałę za przyjętą lub wybór za dokonany; w przeciwnym razie wybór lub uchwała nie dochodziły do skutku. Co do wyborów, dokonywanych większością głosów, marszałek zapytywał przede-wszystkiem, czy jest powszechna zgoda; jeśli jej nie było, przystępowano do właściwego wo-towania. W tym celu mianował marszałek z pośród zgromadzonych (zazwyczaj z pośród urzędników województwa) kilku, najczęściej czterech, skrutatorów, zwanych as s essora mi, których zadaniem było zbierać pośród sejmikujących, według pewnego, z góry oznaczonego porządku, poszczególne wota i następnie wynik G-a zestawić. Dopiero konstytucya z r. 1768 orzekła ogólnie, że zarówno wszelkie wybory, jako też i uchwały sejmikowe przychodzą do skutku większością głosów, przez co ostateczuie usuniętą została jedna z najzgubniejszych zasad sejmikowania polskiego. Ten sam przepis ponowiła także ustawa o sejmikach z r. 1791, zmieniając dawniejszy sposób postępowania w tern, iż na wyborach przy równości głosów rozstrzyga los. Obie, szczególnie ostatnia, podały też bardzo dokładne postanowienia o samym formalizmie G-a; najdonioślejsze znaczenie ma tu przepis (z r. 1791), że G. nad uchwałami i instrukcyami sejmikowe-mi jest jawnem, natomiast wybory dokonywają się przez G. tajne.—3. W trybunałach. Według ordynacyi Trybunału Koronnego z r. 1578, sprawy, należące do tego sądu, były dwojakie: świeckie, albo duchowue. Pierwsze sądziły się wyłącznie przed deputatami świeckimi, wybieranymi na sejmikach, których komplet wynosił zrazu 27; drugie rozsądzać miał sąd mieszany, złożony z wszystkich deputatów duchownych, w liczbie sześciu, jako też sześciu deputatów świeckich; w jaki sposób należało ich wybierać z pośród wszystkich 27, konstytucya bliżej nie określiła. W r. 1589/90 poddano Trybunałowi Koronnemu także województwa: Wołyńskie, Bra-cławskie i Kijowskie, dla których zrazu (1578) utworzono osobny trybunał w Łucku, wnet potem zniesiony. Zastrzeżono przytem, że sprawy z tych trzech województw sądzone być mają statutem litewskim, a wyroki pisane w języku

ruskim. Mimo to nie przekazano sądów w rzeczonych sprawach wyłącznie tylko deputatom wo-łyńsko-ukraińskim: owszem, obok uieh mieli tu brać udział także z innych wTojew. koron, („koronni”, „polscy”). Orzeczono także, iż wyroki w tych sprawach podpisane być mają przez dwu wołyń.-ukraińskich, jako też dwu innych („koronnych’') deputatów z Korony. Naodwrót, przyznano też deputatom wołyń.-ukraiń. głos w sprawach koronnych. Sprawy duchowne wołyńsko-ukraińskie poddano, podobnie jak sprawy w reszcie Korony, sądowi mieszanemu, złożonemu z 6-u deput. świeckich woł ukr. i 6-u duchownych „koronnych”, przyczem duchowieństwu wołyńskiemu i bracławskiemu nie zapewniono tu żadnego osobnego przedstawicielstwa (Vol. Leg. II 1294). W tymże samym r. 1589 poddano też Prusy Królewskie Trybunałowi koron.; pytania, czy w sprawach świeckich, z ziemi tej przychodzących, sądzić mają wyłącznie deputaci pruscy, czy też wespół z innymi deputatami koronnymi, konstytucya wyraźnie nie rozstrzygnęła. Co do spra\# duchownych z Prus, zarządzono, iż mają być stamtąd wybierani dwaj deputaci'duchowni, wszelako odnośne sądy sprawować się mają wyłącznie tylko w komplecie sześciu deputatów świeckich i sześciu duchownych, tak, iż z deputatów duchownych koronnych wstrzymywać się musiało dwu od wotowania.—Jeszcze przedtem,

r. 1581 otrzymała także Litwa osobny trybunał, zorganizowany w całości na wzór koronnego. Ze względu, że oba trybunały posiadały dość znaczną ilość deputatów świeckich, a ilość spraw do rozsądzenia była bardzo wielka, wyrobiła się, niewiadomo dokładnie kiedy, zasada, iż deputaci świeccy dzielili się na dwie, równocześnie funkcyouujące, izby sądowe. Były więc w każdym trybunale właściwie trzy senaty orzekające: dwa świeckie, a jeden mieszany, świecko-duchowny. Co do G-a przepisała już ordynacya koronna z r. 1578, a za nią i litewska z r. 1581, że jednorazowe oddawanie wotów wystarcza tylko wtedy, jeżeli wszyscy wyrokujący deputaci zgadzają się na wyrok jednomyślnie; w razie różności zdań, bez względu zresztą, czy jedno z nich ma za sobą większość, czy też oba równość głosów, następuje prócz tego jeszcze dwukrotne G. Dopiero po trzech próbach rozstrzyga wzgląd, „która strona za sobą dowodów prawnych więcej będzie miała, a potem maior pars konkludować ma”. Oba te punkty stoją do siebie w dość niejasnym stosunku; brak mianowicie wyjaśnienia: jak należy tłómaczyć pojęcie: więcej dowodów prawnych; dalej: kto miał moc rozstrzygać bezwarunkowo pytanie, które dowody prawne uważać należy za więcej znaczące; a wreszcie: czy one miały rozstrzygać nawet w tym razie, jeśliby za przeciwnem zdaniem oświadczyła się większa liczba głosów. Przepis ten stawiał obok siebie całkiem niewłaściwie dwa czynniki rozstrzygające, które nawzajem wykluczać się mogły, a prócz tego wywoływać mógł

Kucyki. Pqws*. Iluttr. Z<m. 196. T. XXY.

nieporozumienia i spory między deputatami. Praktyka uprościła rzecz w ten sposób, że bez względu na „większą ilość dowodów prawnych” uświęciła wprost zasadę większości przy trzeciem wotowaniu. Konstytucya z r. 1764 określiła bliżej sposób G-a w tych razach. Jeżeli tedy pierwsze dwa wotowania nie doprowadziły do jednomyślności, naówczas pisarz trybunalski miał dla wszystkich deputatów orzekających spisać różne wśród G-a objawione zdania i wręczyć je każdemu z nich; następnie deputaci do jednej z przygotowanych skrzynek wrzucali kartki z o-wem zdaniem, za którem się oświadczają, do drugiej inne, które nie odpowiadały ich myśli. Zdanie, za którem oświadczyła się większość kartek, do pierwszej skrzynki wrzuconych, stawało się wyrokiem. Ostatnie głosowanie było zatem tajnem, dwa pierwsze — jawnemi. Jest rzeczą prawdopodobną, że owe przepisy z r. 1764 były tylko stwierdzeniem wyrobionego dawniej zwyczaju. Jeżeli nawet przy trzeciem głosowaniu padła równa ilość głosów za dwoma zdaniami odmiennemi, naówczas, według ordyna-cyi z r. ,1578 i 1581, należało je odesłać do rozstrzygnięcia na sąd sejmowy. Przepis ten odnosił się wprawdzie wyraźnie tylko do spraw duchownych; atoli praktyka, przez analogię, zastosowała go także do spraw świeckich (t. z. causae ex paritate votorum). Dopiero konstytucya z r. 1607 zarządziła co do tego rodzaju spraw, iż należy je odesłać na najbliższą kadencyę następnego (przyszłorocznego) trybunału. Ważne zmiany co do sposobu głosowania, w związku z przeprowadzoną równocześnie zasadniczą re-organizacyą trybunałów, wprowadziły dwie ustawy z r. 1792. Jedna z nich, o trybunale litewskim, zbliża się stosunkowo jeszcze bardziej do zasad dawuiejszych. Trybunał litewski, z 34 deputatów złożony, rozdziela oua na trzy izby orzekające: dwie świeckie, pomiędzy które deputaci rozdzielają się po połowie przez losowanie, jako też osobny „trybunał koła duchownego”. Każda z tych izb sądzi osobno; w pewnych wypadkach zbierają się jednak na posiedzenia wspólne. Wyroki każdej izby, jeżeli przy dwu pierwszych jawnych głosowaniach nie uzyskały jednomyślności, zapadają w trzeciem, tajnem głosowaniu, większością głosów; gdyby za trzecim razem dwa zdania odmienne uzyskały równość głosów, ma być sprawa odesłaną na wspólne posiedzenie całego trybunału; jeśliby i tutaj jedno ze zdań nie uzyskało większości, lecz po trzechkrotnem głosowaniu okazała się znowu równość wotów, należy sprawę odesłać na przyszłą kadencyę trybunału, chyba że strony zgodziłyby się, ażeby ją zaraz rozstrzygnąć losem. Dalej idące zmiany przeprowadziła koronna ordynacya trybunalska z r. 1792. Stworzyła ona dwa osobne trybunały, w Piotrkowie i Lublinie, każdy z 25 członków (po 20 świeckich, a 5 duchownych) złożony; każdy z nich dźielić się miał na dwie izby po

25

12 i 13 członków liczące, w miarę jak ich po- Wiele zwierząt niższych, jak np. większość ro-między nie rozdzieli los. Jeżeli w izbie za baków, małże, ukwiały i t. d., G-y zgoła nie po-pewnem zdaniem oświadczą się wszystkie lub siada; tak samo pozbawiony jej jest Amphio-trzy czwarte części głosów, naówczas staje się xus lanceolatus, stanowiący ogniwo przecho-ono wyrokiem niezwruszonym; jeśli natomiast dnie od kręgowców do robaków. G. owadów oświadczy się za niem tylko prosta (trzech czwar- i wogóle zwierząt niższych, o ile ją posiadają, tych części niedochodząca) większość, natenczas nie będąc siedliskiem mózgu, nie ma też zna-staje się ono wyrokiem tylko w takim razie, czenia tak wielkiego jak u kręgowców, u których jeśli obie strony na nim poprzestaną. Wolno odcięcie jej sprowadza śmierć, szybko bardzo, jednakże każdej z nich zażądać w tym wypadku zwykle natychmiast, przynajmniej u wszystkich ponownego głosowania; w tym razie zpośród ciepłokrwistych, gdyż gady i płazy niektóre ogółu deputatów trybunalskich składa się przez oraz wiele ryb, pozbawione jej, jeszcze przez czhs nowe losowanie osobną izbę do rozpatrzenia tej \ pewien, nieraz przez godzin kilka, dają znaki życia sprawy; wyrok, na który tutaj zgodzi się jaka- powolnie gasnącego. Podobnie rzecz ma się i z owa-kolwiek, chociażby tylko nieznaczna większość, darni, wszakże i one po odjęciu G-y długo dalej nabiera ostatecznie mocy obowiązującej. — Pre- istnieć nie mogą; niektóre tylko ślimaki, gdy im siowski „Krótka wiadomość o sejmach i sej- odcięta zostanie, niekiedy nietylko że nie umie-mikach w Polsce” (1829); Bentkowski „Vicis- rają, ale nawet po pewnym, dłuższym przecią-situdines comitiorum sub Jagellonum stirpe, Acta gu czasu, odrasta im głowa nowa, zupełnie równa soc. Jabłoń, nova” (VII. 1839); Pawiński „Sej- dawniejszej. Zwróciwszy uwagę na te różnice, miki ziemskie w Polsce” (1894); Prochaska w dalszym ciągu już tylko mówić będziemy „Geneza i rozwój parlamentaryzmu za pierwszych o G-ie człowieka i zwierząt wyższych. G-ę Jagiellonów” (1898); Bobrzy liski „Sejmy poi- kręgowców, więc i ludzką, dzielimy na dwie skie za Olbrachta i Aleksandra” („Ateneum” części, t. j. na czaszkę i twarz (ob. te wyr.).

1876); Bobiński „De nuntiorum terrestrium iii Czaszka, będąca rodzajem puszki kościanej, za-Polonorum Republica origine, conditione, rebus wiera w sobie mózg, móżdżek, rdzeń przedłu-gestis” (1863); Plebański „De nuntiorum Polo- żony (ob. Mózgowie) i początki nerwów z nich niae terrestrium libero veto” (w tegoż „Com- wyrastające: można ją więc, u człowieka przy-mentatio historica de successoris designandi eon- najmniej, nazwać częścią duchową G-y; wierz-silio vivo Ioanne Casimiro”(1855); Kubala „Pierw- chołek jej zwie się ciemieniem (Vertex), sze liberum veto” („Przew. nauk. i liter.” 1875); przed nim leży p r z o d o g 1 o w i e (Sinciput), zaczy-Kalicki „O niektórych projektach reformy sej- nające się powyżej brwi, za nim tyłogłowie mowej w wieku XVII” (1883); Czerniak „Pró- (Occiput). Twarz, w zrozumieniu anatomicznem, ba naprawy Rzeczypospolitej za Jana Kazimie- ustanowionem już przez Galena (ob.), jest rza” („Bibliot. Warsz.” 1891); Sawczyński częścią G-y zaczynającą się poniżej brwi, się-„Sprawa reformy sejmowania za Jana Kazimie- gającą ku dołowi aż po brzeg dolny podbródka, rza” („Kwart. Hist.” 1893); Korzon „Wewnę- po bokach zaś, aż do t. zw. wyrostków sut-trzne dzieje Polski za Stanisława Augusta III” kowatych (processus mastoidei), za uszyma (III, IV. 1883—86); B alz e r „Reformy społeczne położonych, składa się głównie ze szczęk: gór-i polityczne Konstytucyi Trzeciego Maja” (1891); nej i dolnej, czyli żuchwy, oraz z oczu, nosa Pawiński „Rządy sejmikowe w Polsce” (1888); i uszu. Ponieważ w niej mieszczą się nadto Balzer „Geneza Trybunału koronnego” (1886); przyrządy służące do przyjmowania pokarmów, Jasińskij „Łuckij Tribunal” (1900).    ⁰ R więc możnaby ją w przeciwstawieniu do czasz-

Głosowe struny (.Ohordae    vocales, Ligamenta    ki- nazwać    G'ï materyalną, albo po pro-

vocalia), ob. Krtań.    stu zw,erze«ł- W Gle ludzkleJ czaszka obJ«~

.    ,    „    tością swą przeważa znacznie twarz, u rasy bia-

Głosowma albo głoskowma,    ob. bonolo-    }ej jest to szczególnie widoczne, u ras ciem-

gia ( one ty ui.    nych stosunek ten maleje nieco na korzyść

Głowa (łac. caput), część ciała, u człowie- twarzy, która wszakże zawsze u ludzi mniejsza ka najwyżej, u stworzeń innych najwięcej ku od czaszki bywa, u wszystkich zaś zwierząt, przodowi położona, mieszcząca w sobie u krę- nie wyjmując od tego nawet małp najwięcej gowców mózg, narządy zmysłowe i do przyj- do człowieka zbliżonych, twarz ma przewagę mowania pokarmów służące; z ciałem łączy nad czaszką, głównie wskutek potężnego rozwo-się, u człowieka i większości kręgowców, za po- ju szczęk i zębów. Skóra głowy ludzkiej na średnictwem szyi, u ryb wszystkich, u gadów czaszce, z wyjątkiem czoła, jest uwłosiona ob-i płazów licznych przyrasta bez wszelkiego ficie, na twarzy porasta, u mężczyzn tylko na przejścia do ciała dalszego. Owady posiadają szczękach, a u płci obojej nad oczyma (brwi) zawsze G-ę ruchomą, ale brak im szyi właści- i dokoła nich (rzęsy). Skóra ta na czole i skro-wej, u pająków, raków i t. p. głowa samodziel- niach jest cieńsza niż gdziekolwiek indziej na na nie istnieje wcale, lecz tworzy jedną całość ciele, i o ile jest włosami pokryta, obfituje z przodem ciała (t. zw, Céphalothorax), w gruczołki potowe i łojowe, w warstwach jej

Nos, Oko, Ucho, Szczęka i t. d.

Dr j. p.

głębszych przebiegają naczyuia krwionośne i chłonne, jako też nerwy. Pod skórą czaszki leży płaski mięsień naczaszny (musculus epicranius), składający się z dwu części: przedniej, stanowiącej podwójny m. czelny (m. fron-talis) i tylnej, zwanej m. potylicznym (m. occipitalis), także podwójnym. Obie części łączy ścięgno szerokie, tworzące rodzaj jamułki, lekko przylegającej do okostnej czaszki, ale ściśle zrosłej ze skórą jej, zwiemy ją o głowieni lub czepcem ścięgnistym (galea aporenroti-ca). — Por. Czaszka, Mózgowie, Twarz,

Dr j. p

Głowa Meduzy, drobny gwiazdozbiór wchodzący w skład Perseusza (ob.).

Głowa Meduzy, łac. Caput Medmae (lek.). W niektórych cierpieniach wątroby, jak np. marskość jej (cirrhosis), bąblowiec (echinocoecus) lub nowotwory, tamujące przez ucisk swobodne krążenie krwi w żyle wrotnej (ob. Wątroba), powstaje krążenie poboczne za pośrednictwem gałązek tejże żyły, przebiegających pomiędzy listkami wieszadła wątroby ku ścianie brzusznej i zespalających się z gałązkami żył nabrzusz-nych i pierśnych wewnętrznych. W razie tym żyły skórne brzucha nabiegają i rozszerzają się niezmiernie, tworząc dokoła pępka sploty wijących się, nieraz nad powierzchnię skóry wystających, sinych, krętych powrózków, którym, ponieważ mają podobieństwo niejakie do wężów skłębionych i rozchodzą się dokoła z jednego miejsca, nadano miano mitologiczne Gł. M.

Głowacki Jan Nepomucen, malarz polski (* r. 1802 w Krakowie—f 1847 tamże). Ukończywszy nauki w liceum św. Anny, wstąpił do szkoły sztuk pięknych, gdzie początkowem jego ukształceniem artystycznem kierowali Józef Peszka i Józef Brodowski. /Następnie uzupełnił studya swoje malarskie częścią w Pradze, a głównie w akademii wiedeńskiej, gdzie przepędził trzy lata, przeważnie oddając się krajobrazowi pod kierownictwem profesora Stein-felda. Wróciwszy do Krakowa, został nauczycielem rysunków w liceum św. Anny i profesorem nadzwyczajnym malarstwa w uniwersytecie Jagiellońskim. Oceniając zdolności jego niepospolite, rząd krakowski wysłał go swoim kosztem na dalsze studya za granicę, co pozwoliło mu talent swój wrodzony pięknie rozwinąć, przez pilne studya, którym się oddawał w Wiedniu, Monachium, a osobliwie w Rzymie, gdzie pracował dwa lata. Za powrotem do miasta rodzinnego w r. 1835 zajął dawniejsze stanowisko w liceum św. Anny i uczył rysunków w szkole technicznej. Odtąd stale aż do zgonu mieszkał w Krakowie, całkowicie ukochanej sztuce oddany; a lubo nazbyt wcześnie życie zakończył, chlubne przecież imię pozyskał i piękną a bogatą pozostawił puściznę, Baron Ra-stawiecki w swym „Słowniku malarzów pol-skich” wymienia 34 jego główniejsze krajobrazy i 15 obrazów, przedstawiających pojedyncze ludzkie postacie, odtwarzane już - to z fantazyi, już z natury, jako typy, albo portrety. Krajobrazy G-ego na szczególniejszą zasługują uwagę, nietylko pod względem artystycznym, ale i przez to jeszcze, że, z nielicznemi wyjątkami, wszystkie mają za przedmiot malownicze widoki swojskie, przeważnie z okolic Krakowa i z Tatrów. Zdolny litograf mógłby z nich ułożyć prześliczny album. W inny sposób pokusił się był o to w r. 1836 księgarz krakowski, D. E. Friedlein, który z rysunków, umyślnie zamówionych w tym celu u G-go, wydał „Dwadzieścia cztery widoki Krakowa i jego okolic wraz z ich opisami”, litografowane w Paryżu u Engelmanna przez Jacottefa i Da-vida.— Oprócz tego G. wykonywał portrety akwarellowe i miniatury, lecz bez wyższej wartości artystycznej.

Głowacki Aleksander (pseudonim: Bolesław Prus—* 1846 r.), humorysta, felje-tonista i powieściopisarz, urodzony w Lubelskiem, przechodził szkoły w Lublinie od r. 1856 do 1866 wśród młodzieży pełnej sił, wrzawliwej, niezbyt ochoczej do nauki szkolnej, ale chętnie zajmującej się zagadnieniami ogól-nemi i wiedzą przekraczającą zakres programu szkół średnich. Mianowicie od r. 1862 w wyższych trzech klasach obudził się nadzwyczaj żywy ruch w sprawie kształcenia się wzajemnego. Czytano, nie romanse, ale ekonomię, statystykę, psychologię, historyę filozofii Schweglera w tłómaczeniu ks. Krupińskiego, mechanikę, rachunek różniczkowy, filozofię historyi Vicona, dzieła Śniadeckich; znano też nieco Renana i zasłyszano coś o Darwinie. Rozprawiano o Bogu, duszy, czasie i przestrzeni, o nadużyciach szlachty, nędzy chłopów, położeniu żydów i t. p. Urządzono zbiorowe powtarzanie lekcyj, wydawano nawet jakieś pisemko pod tytułem „Głos z kąta”. G. był w tych szkołach „fanatykiem matematyki i nauk przyrodniczych”; więc dowodził zawzięcie, że wszystko jest głupstwem i kłamstwem, czego nie można wyliczyć i zważyć, a przynajmniej zaobserwować. Ulu-bionem jego marzeniem było sprowadzić wszystkie nauki do metod i form matematycznych, a cały język—do formuł algebraicznych. Z upodobaniem uczył się statystyki, czytał ekonomikę Milla i Roschera; z wielkim zapałem studyo-wał logikę, tłómaczącą metody dedukcyjne i indukcyjne, a dzięki logice—psychologię. Przybywszy do Warszawy w r. 1866, zapisał się na wydział fizyko - matematyczny w Szkole Głównej i przez dwa lata poświęcał się gorliwie tym studyom specyalnym; wesołości zaś swojej dawał uście na zebraniach koleżeńskich, które się grupowały zazwyczaj wedle znajomości, zawartych dawniej na ławach gimnazyal-nych. Przebywał więc najczęściej w tein sa-mein mniej - więcej otoczeniu, co w ostatnich dwu klasach w Lublinie. Oczywiście, nie mógł nie odczuć prądu ogólniejszego, jaki się wtedy wśród młodzieży objawiać zaczął pod wpływem czytania głośnych natenczas autorów zagranicznych. W prądzie tym było bardzo dużo pierwiastków przypadających wybornie do umysło-wości Głowackiego; opierał się on bowiem na uznaniu zdobyczy naukowych, osiągniętych drogą obserwacyi i doświadczenia, chętnie przybierając nazwę „pozytywnego”, lecz bynajmniej nie utożsamiał się z pozytywizmem Augusta Comte'a (ob.). Młodzież, rwąca się do pióra, żądna wypowiedzenia świeżo przyswojonych poglądów, znalazła w jednem z czasopism ówczesnych, w „Przeglądzie Tygodniowym”, możność swobodnego wypisania się; nie dziw zatem, że się tam pogarnęła. Jeden z kolegów i przyjaciół G-ego, Julian Ochorowicz, już od r. 1867 był spółpracownikiem „Przeglądu”; rzecz więc naturalna, że czasopismo to nie mogło pozostać obcem G-emu, tembardziej, że wogóle wśród młodych cieszyło się uznaniem i poczytno-ścią. Zajęty naukami ścisłemi, tłómacząc logikę Milia, G. pomieszczał w „Przeglądzie” sprawozdania z ruchu naukowego; nie podpisywał atoli artykułów i nie brał słowem pisanem u-działu w ówczesnej walce dziennikarskiej, jaka się od r. 1871 wywiązała pomiędzy „młodymi” a „starymi”. G. podzielał zapewne główne zasady i hasła świeżego prądu, lecz nie chciał się solidaryzować ze sposobami głoszenia ich przez „młodych”. Zajęty wtedy stosowaniem matematyki do logiki, i wprawiając się w sztuce pisania przez tworzenie „wykładu logiki popularnej”, nie mógł pochwalać jaskrawych i namiętnych wycieczek przeciwko powagom prawdziwym czy urojonym, rad był widzieć więcej umiarkowania we wszystkiem, co się o „starych” pisało. Kiedy w r. 1872 powstały dwa nowe organa „młodych”, t. j. świeżo założony dwutygodnik „Niwa” i zreformowany „Opiekun domowy”, umiarkowańsze w tonie od „Przeglądu”, G. wystąpił w obu po raz pierwszy z podpisem, i to dwojakim—rzeczywistego nazwiska i pseudonimu. W „Niwie” pomieścił rozprawę o elektryczności” jako G., w „Opiekunie” jako Bolesław Prus—„Listy ze starego obozu”. Dwa te artykuły to jakby dwa oblicza, które współcześnie lub kolejno ukazywał odtąd publiczności: jedno poważne, w prawdy ścisłe z miłością wpatrzone i w ich rozpowszechnieniu widzące skutki dla społeczeństwa najpożądańsze; drugie uśmieclmione, nieraz zabawnemi grymasami wykrzywione, ale w gruncie równie poważne i surowe, moralizatorskim i kaznodziejskim duchem przejęte. G. nie zamierzał jeszcze wówczas poświęcić się wyłącznie piśmiennictwu: owszem, działalność swoją w tym względzie poczytywał za coś przygodnego, pobocznego; zamyślał nawet oddać się pracy na polu techniki, wstąpił jako robotnik do warsztatów Lilpopa i Rana i kilka miesięcy w nich przebył. Dopiero w r. 1873 zaczął coraz bardziej przechylać się ku literaturze, pisując artykuły wstępne do „Opiekuna”, jako to: „Nasi robotnicy”, „Pracownie naukowe prywatne”, „O potrzebie gimnastyki”, „W sprawie opuszczonych”, oraz ogłaszając tu drugi „List ze starego obozu”, gdzie za pomocą powiastek starał się wykazać na wzór Cham forta (ob.) potrzebę badania życia codziennego. Wesołość już tutaj przeważne zajęła miejsce, a za środek wywołania jej uznawał wtedy przesadę i karykaturę. Jeszcze w wyższym stopniu czynniki te wystąpiły w „Kłopotach babuni” i w zbiorku p. t. „To i owo, właściwie zaś ani to, ani owo, czyli 48 powiastek dla pełnoletnich dzieci” (1874). Wogóle

r. 1874 był chwilą największego rozbawienia się G-ego w literaturze. Był on wtedy feljeto-nistą kilku pism odrazu. Żądanie „dowcipnych” kronik zbiegło się wówczas z nastrojem młodego autora, który, poczuwszy w sobie możność zużytkowania wielkich zapasów wesołej żarto-bliwości, rad był się w tym kierunku wypowiedzieć i pokazać wirtuozyę swoją w równoczes-nem pisaniu kilku feljetonów. Powoli to junackie usposobienie ulegało ograniczeniom; myśl poważna, społeczna dopominała się praw swoich i zaczęła używać konceptu, dowcipu, ironii, sarkazmu jako przynęty dla czytelników, ażeby przytem włożyć w ich głowy pewną summę zdrowych poglądów, pożytecznych wiadomości lub zbawiennych projektów. W kronikach, pisanych dla „Kuryera Warszawskiego”, G. miał przeważnie na celu wyśmianie jakiegoś przesądu lub złego nałogu, zachęcenie do pracy, o-szczędności, do rozumnego rachowania się z cza-' sem i siłami, do przenoszenia rzeczy pożytecznych nad przyjemne i piękne tylko. Równocześnie przez półtrzecia prawie roku dawał kroniki miesięczne dla „Ateneum” (od 1876 do 1878), gdzie już całkowicie mógł się oddać swemu zamiłowaniu do cyfr, zbieianiu danych statystycznych, wyciąganiu z nich wniosków, traktowaniu całych séryj objawów życia społecznego. Gdy został redaktorem pisma codziennego p. t. „Nowiny”, w r. 1882, zapełniał kroniki swoje rozprawami, w których figurowały albo liczby w wielkiej obfitości, albo też wywody na rozumowaniu oparte, dostępne dla tych tylko czytelników, co na czas dłuższy skupić potrafią uwagę. Chciał on z dziennika utworzyć obserwa-toryum, w któremby dokonywano spostrzeżeń nad życiem społecznem, gdyż dopiero na podstawie całego szeregu dokonanych obserwacyj można dawać społeczeństwu jakieś wskazówki postępowania. Wtedy-to ułożyły się w umyśle G-ego do pewnej równowagi te myśli, które dotychczas ukazywały się odosobnione w jego pismach, i wytworzyły szereg artykułów, ściśle z sobą się łączących, zebranych następnie

w książeczce p. t. „Szkic programu w warunkach obecnego Rozwoju społeczeństwa'’ (Warszawa 1883). Rozpatrzył tu G. wszystkie siły i środki materyalne i umysłowe naszego kraju, nakreślił drogi, na których powinny być wyzyskane i zastosowane, wskazał cel, ku któremu dążyć trzeba. W ostatecznym wyniku osądził, że „wartość społeczeństwa nie zależy od obszer-ności jego terrytoryów, ale od ilości przerobionych wytworów natury; nie zależy też od bezwzględnej liczby mieszkańców, ale od stosunkowej ilości jednostek produkcyjnych i od sił, jaskie jednostka wkłada w pracę”. Wielkość narodu nie zasadza się „na wymiarach, sławie, narzucaniu się innym, ale na wynalezieniu i utrzymaniu takiego stanu równowagi społecznej, w którymby istniało najwięcej pracy, szczęścia, doskonałości, wymiany usług, a najmniej próżniactwa, cierpień, ułomności i walk”. Wszystkie inne cele—zdaniem G ego —,,są złudzeniami, dowodem dzikości lub obłędu; we wszystkich innych poświęca się rozwój jednych klas dla interesu drugich, treść życia dla formy”. Z tych słów atoli nie należy wyciągać wniosku, jakoby autor miał na myśli błogość życia kosmopolityczną; przeciwnie, bardzo silnie zaznacza on odrębności narodowe i uzasadnia je pozytywnie. „Ponieważ -powiada—każdy naród jest inną funkcyą warunków rasowych, historycznych, klimatycznych itd., więc dla każdego istnieje inne maximum rozwmju, każdy musi je wytwarzać sam sobie, żaden nie może kopiować prac, zwyczajów i instytucyj drugiego”. Poczytując narody za organizmy, G. konsekwentnie zastosowuje nazwy techniczne, w fizyologii przyjęte, do oznaczenia różnych czynności społecznych; a przekonany, że jak wszelkie organizmy, tak i narody ulegają „pewnym nieugiętym prawom”, starał się drogą obserwacyi prawa te odkryć i oprzeć swój program na systematycznym wykładzie praw w ten sposób odkrytych. Za przyczynę mnóstwa klęsk społecznych uważał ten fakt, że ludzie wpływowi, zamiast odkrywać programy, wymyślają je i narzucają społeczeństwu. Skutkiem tego „bardzo często naturalny rozwój społeczeństw ulega zatamowaniu, które następnie wywołuje różnorodne objawy patologiczne”. W tern widzi głęboką różnicę między swojemi poglądami a przekonaniami konserwatystów czy postępowców. Niektóre części tego programu w zastosowaniu do życia moralno - społecznego rozwinął G. w szeregu artykułów, pomieszczonych w „Ku-ryerze Codziennym” r. 1897 i 1898. G. wyszedł z zasad socyologicznych Herberta Spencera (ob.) i starał się je zastosować specyalnie w rozbiorze warunków bytu społeczeństwa własnego oraz w nakreśleniu dla niego drogi dalszego postępowania.—W twórczości nowelistycznej G-ego wystąpił najwydatniej przedewszyst-kiem dowcip, zrazu karykaturalny, potem humor we właściwem, estetycznem, znaczeniu wyrazu. Oprócz wspomnianych już poprzednio zarysów, dowcip ów karykaturalny, przesada w kreśleniu postaci i sytuacyj, komizm niewybredny widnieją w najdawniejszych powiastkach, zebranych znacznie później w jedną całość p. t. „Drobiazgi” (Warszawa 1892). G. .przez czas długi tłumił w sobie strunę uczuciową i z buńczuczną junakieryą śmiał się i żartował, chłostał biczem satyry śmieszności i zdrożności ludzkie, malowania uczuć miłosnych zazwyczaj unikał, albo też sprowadzał je do znaczenia funk-cyj fizyologicznych; kiedy zaś inny, idealniejszy odcień przedstawiać próbował, to wpadał albo w przesadę deklamacyjną, albo w powszednie oklepanki; postaci kobiecych zakochanych tworzył mało, a mniej jeszcze niemi się zajmował, t. j. wplatał je w akcyę. Inne rodzaje uczuć, jako to: tęsknota, sympatya, litość były również wyrażane z początku ułomnie lub jednostronnie, up. w powieści „Pałac i rudera” (Warszawa

1876). Szukając atoli dość długo środka połączenia dawniej już ujawnionych i znacznie udoskonalonych zalet rozsądku, rozumu i fantazyi z domagającem się coraz silniej ujawnienia uczuciem, znalazł go wreszcie w humorze. Stopnie kolejnego udoskonalenia w rozwoju tego nowego czynnika wskazują nowelle: „Anielka”, „Grzechy dzieciństwa”, „Dusze w niewoli”, „Przygoda Stasia”, „Antek”. W„Antku” dosięgnął G. mi-strzowstwa nowelistycznego. Od czasu napisania go nie przybyło autorowi nowych pierwiastków twórczych; rozszerzała się tylko przed nim widownia postaci i sytuacyj i pogłębiało wniknięcie w ich istotę. Nie wszystko, oczywiście, co tworzył od tej pory, było doskonaleni pod względem wykonania; nie wszędzie myśl czy uczucie znajdowało najstosowniejszy dla siebie wyraz; lecz wszędzie poznać można było humorystę, który nauczył się kierować swoim talentem i sztuki swojej jest świadomym. Najcelniejsze z tych późniejszych nowel są: „Michał-ko”, „Kamizelka”, „Katarynka”, „Przy księżycu”, „Orfeusz w niewoli”.—W nowellach wątek główny stanowiła sprawa jakaś indywidualna, lubo połączona częstokroć ze sprawami ogólniej-szemi. Dopiero w „Powracającej fali” (1880

r.) uderzył G. w wielki dzwon palącej sprawy społecznej, rozpatrując stosunki między pracodawcami a robotnikami fabrycznymi. Wyzysk z jednej strony, niezaradność, brak ukształcenia i organizacyi z drugiej — oto najkrótsze tych stosunków sformułowanie, które w powieści przybiera kształty plastyczne, a rozwija się w sposób wstrząsający. Druga powieść społeczna: „Placówka” (1885 r.) przedstawia wybornie, a z wielkiem uczuciem i poetycką fan-tazyą anormalność naszych stosunków wiejskich, wśród których pomiędzy sąsiadami z dworu i chaty nie może przyjść do porozumienia, czy-to z powodu lekkomyślnego sposobu postę-

w\

powania jednych, czy nieufności drugich, z czego korzystają żywioły nieprzyjazne w osobach kolonistów niemieckich, zagarniających ziemię i uszczuplających zarobki mieszkańców tubylczych. Przyroda w poetycznym ukazuje się tu pryzmacie i wszystko w niej żyje, mówi niemal i działa. Pod względem kompozycyi drobne zaledwie usterki „Placówce” zarzucić-by można; okazał w niej G. swoją zmężniałą umiejętność kształtowania charakterów na szerszą skalę i wiązanie cząstek wątku powieściowego w jednolitą, harmonijną całość, nie tylko w. zakresie nowelli, ale i w obrębie większej powieści. Troszkę może zacieśnione są stosunki życia głównej postaci; możeby roztoczenie szersze zarysu „gromady” wiejskiej przyczyniło się do większego urozmaicenia; lecz i w takim stanie, w jakim „Placówkę” wydrukowano, stanowi ona utwór wyborny pod względem artystycznym, a ważny pod względem społecznym. Jak „Antek” w nowellistyce, tak „Placówka” w po-

M§%

Si

HPP

wmf

Fig⁻. 59. Głowacki Aleksander.

wieściopisarstwie naszem zajęła zaszczytne i trwałe miejsce, obudziła żywe zajęcie i zwiększyła sympatyczne dla autora uczucie. Czego „Placówce” brakowało, to się znalazło w wielkiej obfitości w „Lalce” (1891), gdzie średnie mieszczaństwo zwłaszcza, świat studencki, a po części życie szlacheckie na wsi bardzo bogatą przedstawiają galeryę postaci i sylwetek, scen i sytuacyj, kreślonych żywo, barwnie, dowcipnie, choć czasami karykaturalnie. „Lalka” jest bodaj najcharakterystyczniejszym utworem G-ego; skłonność do wesołości hałaśliwej, a obok tego rzewny humor, spostrzegawczość i dążność do szerokich uogólnień, złączenie powszedniości z wzniosłością, nigdzie tak znamiennie nie występują jak tutaj. Głównym wątkiem opowieści jest odmalowanie bezowocnych zapasów genialnej jednostki z otoczeniem, które nie daje odpowiedniego pola do działania, ani też poparcia w szeroko zakreślonych zamiarach, lecz przeciwnie, na każdym kroku stawia przeszkody, usiłując zniżyć ową jednostkę do swego pospolitego poziomu. Nie potrafił wprawdzie G. przekonywająco przeprowadzić tej tezy, ale bądź co bądź udowodnił, że wnika głęboko w zagadnienia społeczne i umie je w sposób rzeczywiście artystyczny ogółowi przed oczy wystawiać. W „Emancypantkach” (1894, cztery tomy) wystąpił G. przeciw ujemnym stronom ruchu kobiecego w zakresie życia towarzyskiego i naukowego. Jego zdaniem, jeżeli kobieta ze sfery zamożnej oddaje się nauce, robi to z nudów, dla jakiego - takiego zapełnienia życia, chociaż celu tego nie osiąga, wtedy zaś dopiero uspokaja się naprawdę, gdy znajdzie męża, którego może wielbić, choćby to był nicpoń lub samo-lub-niedołęga. Jeżeli zaś kobieta uczy się i szuka rozszerzenia pola swej pracy z biedy, to się popisuje hasłami emancypacyjnemi dopóty jedynie, dopóki nie spotka również jakiegoś pana i władzcy. Prawdziwie kobiece natury przesuwają się tylko poprzez fale ruchu emancypacyjnego, ale z jego haseł to jedynie do nich przylega, co z uczuciem litości, miłosierdzia, spół-cierpieuia i dobroczynności najściślejszy ma związek, a co i bez haseł emancypacyjnych od dawien - dawna istniało, lecz co spełuiać jest trudniej, aniżeli wypowiadać górno-brzmiące frazesy. W takim poglądzie na sprawę kot iecą u nas niewątpliwie dużo jest prawdy; i to, co G. tu ośmieszył: brak logiki, frazeologiczna krzykliwość, łatwe zmienianie zdań pod wpływem pobudek natury uczuciowej, powierzchowność i płytkość w traktowaniu wszelkich zagadnień itp.— zasługiwało na ośmieszenie. Tkwiła jednak w tem i pewna jednostronność. Sama chęć pogłębienia swych wiadomości zasługuje przecież na uznanie najzupełniejsze, choćby z tego jednego praktycznego względu, ażebyśmy mieli rozumne, rzetelnie wykształcone (a nie ogładzone jedynie) matki, któreby umiały wychowaniem swych dzieci w pierwszych latach ich życia dobrze pokierować. Pomijając atoli tę jednostronność, uznać musimy „Emancypantki” za jedno z najbardziej interesujących zjawisk belletrystyki naszej. Swoje żartobliwe usposobienie i skłonność do używania barw jaskrawych przejawił G. najbardziej w tomie II, gdzie nakreślił mnóstwo scen powszednich, przeważnie komicznych, na bruku małego miasteczka. Subtelność pędzla wykazał w otworzeniu życia na pensyi w tomie I, oraz w wielu scenach tomu III i IV. Ten ostatni ugina się pod nawałem rozpraw filozoficzuo-przyrodniczych i nie jest harmonijnem zaokrągleniem całości; uwydatnia się w nim głębia myśli powieściopisarza-psychologa, lecz artyzm za to martwieje.—„Faraon” (1896) wreszcie jest obrazem życia egipskiego z XI wieku przed Chrystusem, obrazem ogarniającym różnorodne strony rozwoju cywilizacyjnego, związane z historyą młodego następcy tronu, potem faraona, Ramzesa XIII, który

zamierzył złamać potęgę kasty kapłańskiej , we Lwowie (f 14 września 1776 r.). Wywodził i ulżyć ludowi ciężarów, ale porywczością tem- j się ze szlacheckiej rodziny herbu Roch-secundo, peramentu i nierozwagą w doborze środków j pochodzącej z miasteczka Główna (dziś pow. działania, wprowadził tylko zamęt w państwie ; Brzeziński), a w wieku XVI osiadłej w woje-i sam zginął przedwcześnie; arcykapłan Herhor, i wództwie Ruskiem. Przodkowie G-ego, piszący który go zgnębił, wprowadził w czyn niektóre j się „de Głowno”, zasłużeni byli Kościołowi: je-zamiary jego i sam zasiadł na tronie, ożeniw- den bowiem z nich ufundował był dwie kanonie szy się z jego matką. Suchą dydaktyką nad- i prelaturę w kapitule lwowskiej. Dlatego też werężył G. dobrze skądinąd skomponowane Samuel, w bardzo młodym wieku wstąpiwszy do dzieło, a zbyt pochopnem przyjęciem domysłów stanu duchownego, szybko posuwał się po sto-o „tajemnicach kapłanów egipskich”, znających pniaeh hierarchii kościelnej i otrzymywał intrat-jakoby w XI wieku to, co było zdobyczą znacz- ne beneficya. Niesiecki pisze o nim, iż był nie późniejszych stuleci, nie uczynił zadość wy- proboszczem w Śniatyniu i Satanowie na Podo-maganiu ścisłości historycznej. Nie działa ta lu, kanonikiem lwowskim, później kanclerzem powieść odrazu na umysł przeciętnego czytelni- arcybiskupa lwów., wreszcie officyałem, w r. ka, ale rozważana pilniej, daje niemałe zado- 1728 był wybrany na deputata do trybuuału w Lu-wolenie dla myśli,' a poczęści dla smaku este- blinie. Prekonizowany na biskupa hebrońskiego

A tycznego. W dziedziny mistyczne wkraczają 9" szkice „Z żywotów świętych” i parę innych. G. niewątpliwie nie doszedł jeszcze szczytu

swojej twórczości; każde jego dzieło jest z tego lub owego względu postępem naprzód; autor zastanawia się teoretycznie nad kompozycyą utworów i stara się tym wywodem uczynić zadość nie tylko w dziełach na mniejszą skalę, jak „Placówka”, ale i w większych, jak „Faraon”. Czasami skłonności refleksyjne szkodzą artyzmowi, gdy autor nie potrafi ich artystycznie traktować, ale w każdym razie dają myśli karm’ obfitą.—Zbiorowe wydanie pomniejszych utworów G-ego wyszło w czterech tomach r. 1885 pod tytułem „Szkice i obrazki”. Do nich dołączyć potrzeba „Opowiadania wieczorne”, ogłoszone roku 1895. Wybór dzieł w trzech dużych tomach wyszedł w Warszawie r. 1897 nakładem H. Wawelberga. Kompletnej edycyi do-

P. Ohm.

tychczas niema.

Głowacz, ob. Byczek (Głowaczyk).— G-ami nazywają się także pewne gatunki owadów. Głowacz, ob. Konopie.

Głowaczów, osada, przedtem miasteczko, nad rzeką Radomką, w pow. Kozienickim. Leży śród lasów rządowych, o 33 wiorsty od Radomia a 80 wiorst od Warszawy. Posiada kościół parafial ny murowany (wystawiony 1662 r. przez ks.

Tomasza Leżańskiego, biskupa łuckiego, opata , J ,

wąchockiego dziedzica G-a), szkolę elementarną I datnl® f?“* zreformowanego przez od 1827. Założony został jako miasto w 1445 r.    szkolnictwa. Porozumiawszy s,ę z tym_ ostał-

przez Sędziwoja Głowacza z Leżenie, dzielnego    poświęca wszystkie swe oszczędności , do-

rycerza, towarzysza wypraw wojennych Witolda    oraz całą swą energię, aby załozyc kon-

W następnych wiekach należał do 'vlkt P¹Jarow we L'v0,wie “ W!ior warszawskie-Wieszczyckich, w końcu do Boskich. Kościół go co legimn nobilium i tu urządzić wykłady tutejszy miał być założony w 1390 r. przez Ja- * duchu narodowym. Otrzymuje w 1.48 r. od na Głowacza z Leżenie (wioski- przyległej Augusta III stosowny przywilej i po latach kil-z Głowaczowem, który prawdopodobnie założony podczas których przygotowywał i uporządko-był na jej gruntach).-„Sł. geogr.”.    wywal folusze, sprowadza Pijarów i przezna-

cza im, oprocz 60 000 złp. w gotowce na wzniesienie gmachów, grunta podmiejskie, które był na ten cel zakupił, a nadto dwie swoje wsie,

i na sufragana lwowskiego wybrany, G., zanim o-trzymał święcenie biskupie, objął czasowo rządy archidyecezyi, osieroconej przez śmierć Jana Skarbka (ob.) 1773 roku i sprawował je do

r. 17 37. W przeciągu tego czasu wziął probostwo w Szczerzecu pod Lwowem, a gdy Mikołaj Gierald - Wyżycki został arcybiskupem lwowskim, G. dostał po nim bogate probostwo kruświc-kie. W 1754 roku zostaje proboszczem archika-tedralnym, a w trzy lata później, po śmierci Wyżyckiego, powtórnie jest obrany na czasowego rządzcę archidyecezyi i na tem ostatniem stanowisku pozostaje z małą tylko przerwą do roku 1759; następca bowiem Wyżyckiego, Mikołaj Dembowski (ob.), umarł, zanim objął rządy archidyecezyi, a następca Dembowskiego, arcbp. Wład. Łubieński (ob.), w trzy miesiące po objęciu archidyee. lwów. został przeniesiony na prymasowską stolicę. Złożył G. zarząd archi-dyec. dopiero w ręce Wacława Sierakowskiego (ob.) i, przebywając stale we Lwowie, tamże życia dokonał po czterdziestu trzech le-ciech biskupstwa.—G. należy niewątpliwie do bardzo zasłużonych ludzi dla oświaty w Polsce. Przyjaciel księdza St. Konarskiego, tudzież króla Stanisława Augusta, podzielał ich szlachetne dążności, skierowane ku podniesieniu oświaty. Posiadając umysł bystry i wielką miłość społeczeństwa, spostrzegł odrazu wszystkie do-

Konarskie-

W. ks. lit.

Głowiarka, ob. F ul ix.

Głowienka, ob. Prune 11 a.

Głowiński Samuel, tytularny biskup hebroń- wpobliżu Lwowa leżące, Winniki i Podbrzeźce ski, sufragau lwowski, fundator szkół pijarskich ■ (Podbereźce), Na mocy umowy z ks, Konar-

1870 siostry miłosierdzia.

1 a g o.

skim fundusz ten miał wystarczać na utrzymanie konwiktu, t. j. 12-u księży i tyluż uczniów-stypendystów. Pierwszeństwo do stypendyów mieli uczniowie z rodziny G-cli, w braku tych— ze szlachty województwa Rawskiego, a wreszcie z Rusi Halickiej. Nastały wszakże poważne przeszkody, które udaremniały patryotyczny czyn G-ego. Jezuici, którzy wówczas starali się o u-tworzenie akademii w stolicy Rusi Czerwonej (ob. Akademia lwowska) i doznawali oporu ze strony akademii Krakowskiej, przeszkadzali Pjiarom: wytoczyli sprawę nowemu konwiktowi, dowodząc, że oni tylko mają wyłącznie prawo nauczania publicznego. Jezuitów popierał arcybiskup Sierakowski, konserwatysta i niechętny Pijarom. Stąd wywiązał się spór między arcybiskupem a suffraganem. Pierwszy popierał pretensye Jezuitów w Rzymie, dokąd sprawę wniesiono; usiłował też odebrać G u wieś Czar-nuszewice, niegdyś nadaną przez arcbpa St. Grochowskiego (ob.) suffraganii lwowskiej, później przez arcybiskupów odebraną, G. odzyskał był ją za rządów arcybiskupa Wyżyckie-go; teraz Sierakowski rościł do niej pretensye. Oprócz arcbpa Sierakowskiego, przyjaciela i dobroczyńcy Jezuitów (por. Rzepnicki S. J. „Vitae Praesulum Poloniae” przeciwko twierdzeniom Bartoszewicza w „Enc. Pow. Orgelb. "), mieli Pijarzy lwowscy niechętnego w osobie nuncyusza apostolskiego, ks. Albaniego. Pomimo to, w Rzymie, na mocy wydanej już poprzednio bulli Klemensa XII w r. 1733, rozstrzygającej spór Pijarów z Jezuitami na korzyść pierwszych, — sprawę tak załatwiono, że konwikt, fundowany przez G-go, nietylko nie upadł, lecz podnosić się zaczął. G. w 1763 roku dodał jeszcze nowe fundusze, tak, iż za nie Pijarzy utrzymywać mogli 22 uczniów i 12 profesorów - księży. Około tegoż roku rozpoczął G. budowę nowych gmachów murowanych na wielką skalę, wraz z kościołem dla konwiktu. Zabór austryacki zastał niewykończoną fundacyę biskupa, który kołacze teraz do rządu austryackiego i otrzymuje wreszcie od Maryi Teresy pozwolenie na dokończenie rozpoczętej budowy; ofiarowano mu nawet znaczną zapomogę i obiecano płacić ze skarbu pewną kwotę na uczniów. Rząd jednak austryacki zarząd i wychowanie młodzieży biał na siebie, a nadto za warunek położył G-u, aby konwikt był ukończony w ciągu dwóch miesięcy (na paźdz. 1776 r.). Gdy zakład otwarto, szlachetny fundator już nie żył. Po ośmiu latach istnienia tej szkoły p. n. „Collegium nobilium” albo „theresianum”, Józef II 1784 r. fundusze skonfiskował; gmach zaś obrócono na istniejący dotąd szpital powszechny, zostawiwszy tylko kaplicę dla wygody chorych i powierzywszy opiekę nad nią kapłanom przy kościele św. Antoniego. W 1851 roku utworzono osobną kapelanię lokalną. Nadzór nad chorymi mają od r.

Kr. Wł. Kn.

Główki pyłkowe, Ob. Pylniki.

Główkozrosłe, ob. Comp osi tae.

Główna, prawy dopływ Warty, ma źródło blizko wsi Imielna, w pow. Gnieźnieńskim; przepływa przez cztery z kolei jeziora, pod wsią Głownem, blizko Pobiedzisk. Długość wynosi około 30 kilom.

Głownia, grzybek pasorzytny, ob. Usti-

Głównica, ob. Claviceps.

Główno, osada, przedtem miasteczko; przy zbiegu rzeczek: Brzuśnia i Mroga, w pow. Brzezińskim. Leży przy drodze bitej z Łowicza do Zgierza, odległe od Rawy 42 wiorsty, od Warszawy 105 w. Założone zostało tu miasto w 1427 r. przez ks. Ziemowita Mazowieckiego. Potwierdził przywileje w 1522 r. Zygmunt I. W XVII wńeku należało do Czarneckich, w 1609

r. do Bryckich, dawniej Głowińskich. Kościół i parafię erygował 1427 Jakób de Główno dziedzic. R. 1609 była to filia Domaniewickiego kościoła. Był też w G-ie dom dla ubogich i ora-toryuin św. Krzyża. Obecnie G. posiada kościół parafialny murowany, synagogę, szkołę początkową, od 1821 r , i stacyę pocztową. Główny fałsz, ob. Fałsz.

Głowonogi — Cephalopoda, stauowią odrębną gromadę morskich mięczaków (Mollusca). Są to zwierzęta o symetrycznej wydłużonej postaci ciała, które zewnętrznie może być podzielone na dwie główne części: przednią—głowę i tylną— tułów. Nazwę swą gromada ta zawdzięcza temu szczegółowi organizacyi, iż dokoła otworu ustnego, na przedniej części głowy położonego, zwierzęta te posiadają wieniec silnie rozwiniętych wyrostków chwytnych, czyli ramion albo nóg. Wyrostki te opatrzone są podłużnemi szeregami mięsistych przyssawek lub haczyków, ułatwiających zwierzęciu chwytanie zdobyczy, i uważane są za zróżnicowaną część tak charakterystycznej dla wszystkich mięczaków (ob.) nogi. U niektórych, mianowicie u czteroskrzel-nych głowonogich, spotykamy ramiona bezprzy-ssawkowe. Szczególnemu przeobrażeniu ulega jedno (wyjątkowo—dwa) ramię pierwszej, trzeciej lub czwartej pary u samców: mianowicie, ramię takie przeistacza się w t. zw. „hectocoty-lus,” który pośredniczy w zapładnianiu samic w ten sposób, iż będąc napełnionym sperma-toforami (ob.), odrywa się od ciała samca, przenika do jamy płaszczowej samicy i pozostaje tam przez pewien czas przy życiu. Stąd przez dłuai czas „hectocotylus” uważano za szczególne zwierzę, pasorzytniczące u samic głowonogich. Oprócz ramion na głowie głowo-nogi posiadają organy zmysłów: parę dużych, bardzo złożonej budowy, oczu, parę organów słuchowych, oraz węchowe zagłębienie skóry. U niektórych głowonogich występuje zewnętrzna lub wewnętrzna muszla; różne formy ostatniej

należy uważać za różne fazy uwstecznienia. skrzel: bardzo wysoko rozwinięty układ krąże-Z obecnie żyjących głowonogich najlepiej roz- nia; jedną lub dwie pary nerek, i wreszcie—co winiętą muszlę zewnętrzną posiada łodzik (Nau- jest najcharakterystyczuiejszem dla głowono-tilus). Muszla łodzika jest spiralnie skręcona, przyczem najwewnętrzniejsze, resp. najstarsze, skręty poprzecznemi sklepistemi przegrodami podzielone są na szereg komór, kommunikujących

£U£~

Hcu

' Im

Fig. 60.

Łodzik (Nautilus pompilius).

» * «'«Bf

mäm

Fig. 62.

Samiec Żeglarka (Argonauta argo), z Avolnem ramieniem Hectocylus.

'K

---„ .....

się z sobą tylko za pomocą wąziutkiego, centralnego kanalika, czyli t. zw. syfonu. Najzewnętrz-niejszą komorę zajmuje ciało łodzika, przytwierdzające się za pomocą cienkiego sznurko-watego przedłużenia tylnego końca, wypełniającego syfon, do centrum muszli. Ze szczegółów

gich — wewnętrzny chrząstkowy skielet, szczególny organ ruchu—„lejek”, oraz worek atramentowy. Skielet wewnętrzny G-ich stanowi chrząstkowa torebka, otaczająca ośrodki nerwowe w głowie, oraz różne drobne chrząstki, tu i owdzie znajdujące się w tułowiu. „Lejek” ma kształt mięsistej rurki, otwartej na obu końcach, górną swą stroną przytwierdzonej na granicy głowy do górnej ścianki jamy płaszczowej. Porusza się zwierzę za pomocą „lejka” w ten sposób, iż woda, wchodząca przez szero-

■y

«lit

y.‘(

jjk

:Ą

m.

Fig. 61.

Samica Sepii pospolitej (Sepia officinalis).

Fig. 68.

Samica Żeglarka (Argonauta argo) w ruchu.

wewnętrznej budowy, wyróżniającej głowonogie zpośród innych mięczaków, należy wymienić: obecność silnie wykształconych, mających podobieństwo do dzioba papugi, szczęk; jedną lub dwie pary ulokowanych w jamie płaszczowej

Sno. Po^riB. Ilułtr. Ze$z. 1CÜ. T, XXY.

ką szczelinę do jamy płaszczowej, zostaje, wskutek raptowuych skurczów płaszcza, strumieniem wyrzucaną przez „lejek”, co wywołuje raptowne posuwanie się w kieruuku wstecznym. W razie niebezpieczeństwa głowonóg zwinnie

26

|Hg===g

\V

ssiBi

r<. '3

rts

mß I li

WH

k>- ■■

'V».

mm

fei-¹-'- ■

Ci

SK

BK

K. K—o.

ratuje się ucieczką, wyrzucając jednocześnie z worka atramentowego, otwierającego się tuż po za odbytem do jamy płaszczowej, pewną ilość cieczy atramentowej, czyli sepii, która tworzy w wodzie ciemny obłok; ukrywając się za tym obłokiem, głowonóg ginie z oczu swego napastnika. Głowonogie zamieszkują głównie skały podwodne na różnej głębokości mórz—zwłaszcza południowych; są nadzwyczaj drapieżne i żarłoczne, pożerając mnóstwo mięczaków, skorupiaków, ryb i t p. Rozmnażają się głowono-

MÉÊm

jpara

am

PSI

••

as*«

'-s,

spis

as

Wmfâ

W':i

sût»

flBi

- .

"UŚPI

Ï:M sL"'

M '--k

Fig. 64.

Ośmiornica (Octopus Vulgaris).

gie bez przemian, innym mięczakom właściwych; samice składają sporej wielkości jaja, posklejane w kształcie gron, które marynarze nazywają „winogronami morskiemi”. Niektóre gatunki są jadalne. Obecnie żyjące głowonogie są bardzo nieliczne pod względem gatunków w po-równaniu z kopalnymi swymi przodkami; wymarłe zostały dokładnie przez paleontologów poznane, dzięki przechowanym ich muszlom w różnych pokładach geologicznych, poczynając od okresu syluryjskiego aż do kredowego. Pod względem układu systematycznego głowonogie dzielą się na dwa rzędy: I rząd, G. czteroskrzelne (C.te-trabranchiata, seu tentaculifera, s. polythalamia), posiadają muszlę zewnętrzną spiralnie skręconą, na liczne komory podzieloną. Worka atramentowego nie mają. Oprócz żyjącej postaci łodzika (Nautilus pompilius; fig. 60) do rzędu tego należą liczne postacie kopalne z grup: Nautiloidea i Ammonitidea. — II rząd, G. dwuskrzelne, posiadające muszlę wewnętrzną, albo nie posiadające żadnej. Rząd ten obejmuje dwa podrzędy: a) Dziesięcionogi (Deca-poda), mające 10 ramion; należą do nieb następujące rodziny: Spiru-lidae, Belemnitidae (kopalne —z wewnętrzną, zwykle prostą i na komory podzieloną, muszlą), Oigopsidae i Myosepidae (fig. 61); b) Ośrnio-nogi (Octopoda), o 8-u ramionach,— należą tu rodziny: Philonexidae (rodzaj: żeglarek, Argonauta argo, którego samica posiada zewnętrzną, nie podzieloną na komory, delikatną muszlę; fig. 62 i 63), oraz Octopo-didae (Oetopus—ośmiornica; fig. 64). Ścisłe badania naukowe zdołały obalić przesadne i fantastyczne o gło-wonogach baśni, które były nader rozpowszechnione wśród nadmorskich ludów i wśród marynarzy od naj-starożytniejszych czasów. Fantazya Starożytnych uważała te szczególne, dziwaczne zwierzęta za nadzwyczaj niebezpiecznych olbrzymów, posiadających niezwykłą siłę, której nic nie mogło stawić oporu.

Głowszczyzna jest to materyalne wynagrodzenie, które zabójca (względnie jego ród) winien dać rodowi zabitego. G. jest instytucyą ogólnoludzką, wspólną wszystkim ludom pierwotnym, a celem jej jest zapobieżenie wykonaniu przez ród zabitego krwawej pomsty na osobie zabójcy lub też kogoś z jego rodu. Żądza zemsty leży w naturze ludzkiej. Człowiek pierwotny mści się ślepo za doznaną krzywdę, nietyl-ko na ludziach, ale i na zwierzętach, a nawet na rzeczach martwych, a wedle jego wyobrażeń, duch człowieka zabitego nie ma dopóty spokoju, dopóki krew jego pomszczoną nie zostanie — i dlatego na najbliższych zabitego (na jego rodzie) cięży obowiązek pomsty. Ród, którego członek zabity został, uzbraja się i wywiera zemstę na rodzie zabójcy, zabijając albo jego samego, albo też kogokolwiek innego z jego rodu. Wywiązuje się z tego krwawa walka, wśród której członkowie zwaśnionych rodów wytępiają się wzajemnie. Rody mogą jednak wejść na drogę układów. Układy te rozpoczynają się od zawiązania między rodami zwaśnio-nemi pobratymstwa, czy to przez małżeństwo między temiż rodami, czy też przez adopcyę lub kumowstwo. Pobratymstwo zawiązane sprawia, że mściciel, zamiast spełnienia krwawej pomsty, zadawala się aktem, który jest tylko jej fikcyą, a więc np.: zabija zwierzę, które wyobraża zabójcę, lub wykonywa nad głową zabójcy ruch bronią, jakby w zamiarze zabicia go. Ta fikcya pomsty wystarcza już do uspokojenia ducha zabitego. Pozostaje jeszcze do wyrównania szkoda materyalna, którą poniósł ród zabitego, skutkiem utraty jednego członka. Tę stratę wyrównywa się przez opłacenie okupu, na który składają się przedmioty wartościowe. Okup ten to właśnie G. W miarę rozwijania się ludów pierwotnych w stalsze organizmy społeczne i powstawania państw, ustaje krwawa zemsta, a coraz częstszemi stają się jednania, których punktem najważniejszym są układy o wysokość okupu. Nowopowstające państwa popierają instytucyę okupu, jako zapobiegającą krwawej zemście i rozterkom wewnętrznym; to też w prawach pisanych takich państw spotykamy zazwyczaj szczegółowe taksy okupu za zabicie lub zranienie. Początkowo uważa się zabójstwa lub zranienia za sprawy prawno-pry-watne, a nie za zbrodnie lub przestępstwa, za któreby państwo karę publiczną wymierzyć powinno. Dopiero w miarę;' jak państwo samo rozwija swą siłę i znaczenie wobec jednostek, powstaje też pojęcie zbrodni, jako naruszenia pokoju i porządku prawnego, na którego straży państwo stoi, i pojęcie kary, jako reakcyi państwa na zbrodnię. Odebranie człowiekowi życia należy do czynów, które stosunkowo najwcześniej wywołują reakcyę państwa i podpadają karom publicznym. Kara publiczna nie usuwa pierwotnie zemsty prywatnej, ani też możności pogodzenia się z rodem zabitego, i dopiero później wyklucza już zemstę prywatną, która staje się nawet czynem zabronionym. Wtedy G. traci pierwotny swój charakter, t. j. przestaje być jednym z warunków potrzebnych do zaniechania zemsty, i staje się zwykłem wynagrodzeniem szkody. W Polsce pierwotnej istniała również krwawa zemsta, którą trzeba było dopiero drogą ujednania zażegnywać. Stan nieprzyjaźni między dwoma rodami nazywał się wróżdą; ceremoniał, będący fikcyjnem wykonaniem zemsty, zwano pokorą, a okup za głowę głową lub G-ą. Najdawniejsze pomniki prawa polskiego (z w. XIII) wspominają o G-nie, ale też równocześnie okazują, że już w tym czasie władza państwowa traktowała, przynajmniej pewnego rodzaju, zabójstwa, jako występki, i wymierzała za nie kary (pieniężne). W najdawniejszym pomniku zwyczajowego prawa polskiego z w. XIII czytamy, że gościniec publiczny obwarowany jest pokojem (mirem) książęcym; kto zabije kogoś na publicznym gościńcu, ten nietylko winien zapłacić głowszczy-znę krewnym zabitego, ale nadto płaci 50 grzywien księciu, jako karę za złamanie jego miru. Nawet drogi wiejskie obwarowane są mirem, i ten, kto zabije kogo na drodze wiejskiej, płaci głowszczyznę rodzinie zabitego, a nadto 6 grzywien temu, do kogo sądownictwo na tym obszarze należy. Liczne przywileje książęce XIII wieku, nadające właścicielom wsi juryzdyk-cyę patrymonialną, przelewają na nich prawo pobierania kary za zabójstwo, dokonane w ich dobrach, kary zwanej zagłówna lub krwawa. Istniała tedy już w Polsce XIII w. pewna re-pressya karna w razie zabicia, która ujawniała się na zewnątrz w karach pieniężnych. Repres-sya ta była jednak jeszcze słabą, nie obejmowała wszystkich zabójstw, lecz tylko te, które spełnione były w miejscach specyalnym pokojem obwarowanych, i nie usuwała jeszcze ani zemsty prywatnej, ani tern bardziej G-y. Ten sam pomnik prawa zwyczajowego przepisuje wysokość G-y, która zależy od stanu zabitego. Za głowę rycerza, szlachcica lub kupca wynosi G. 50 grzywien, za głowę kmiecia lub Niemca (gościa)—30 grzywien. Statuty Kazimierza W-ego zawierają również taksy głowszczyzn. Za głowę szlachecką należało się 60 grzywien w Ma-łopolsce a 30 grz. w Wielkopolsce; za skarta-bella (ścierciałkę) w Małopolsce 30 grz.; tamże za szlachcica uczynionego z sołtysa, 15 grz., a za głowę kmiecą zarówno w Wielko- jak i w Małopolsce — 6 grzywien. G. przypadała rodzinie zabitego, i to najbliższej; tylko po kmieciu brał połowę G-y pan jego, a połowę rodzina. Po matce, nawet nie ślubnej, należała się G. dzieciom. W razie bratobójstwa lub siostrobój-stwa zabójca nie płacił prawdopodobnie G-y, gdyż zabójstwo dokonanem było w obrębie tego samego rodu, popadał jednak w infamię. G-y dochodzić było trzeba w przeciągu 3-ch lat po dokonaniu zabójstwa, gdyż po upływie tego czasu skarga się przedawniała. Karze publicznej podlegały, według statutów Kazimierza W-go, zabójstwa w obrębie rodziny (o czem wyżej była mowa), zabójstwa na publicznej drodze, tudzież zabicie szlachcica przy najściu gwałto-wnem na jego dom, gdyż wówczas zabójca oprócz G-y płacił nadto karę publiczną, zwaną sied m na dz i es tą. Późniejsza praktyka sądowa utrzymała aż do końca XIV w. różnicę między G-ą szlachecką w Wielkopolsce, 30 grz. wynoszącą, a takąż G-ą w Małopolsce, która 60 grz. wynosiła. Dopiero z końcem XIV w. poczyna się także w Wielkopolsce pojawiać G. szlachecka, 60 grz. wynosząca. Natomiast G. kmieca podniosła się w tym czasie w Małopolsce do 10 grz. (z czego 6 grz. przypadało panu kmiecia, a 4 grz. jego rodzinie), poczem zwyczaj ten przeniósł się do Wielkopolski, gdzie, w Łęczyckiem widzimy z początkiem XV w. że G. kmieca wynosi lOgrz., z czego jednak 7 grz. przypada panu zabitego kmiecia, a tylko 3 grz. jego rodzinie. W Sieradzkiem panował zwyczaj partykularny, według którego cała G. po chłopce (kobiecie lub dziewczynie) przypadała jej panu. Zwyczaj ten zachował Kazimierz Jagiellończyk w statucie nieszawskim, w r. 1454 dla ziemi Sieradzkiej wydanym. Statuty i zwyczaj przepisywały tylko wysokość G-y, natomiast inne warunki pojednania i sposób wypłaty G-y ustalały strony wraz z sądem. Jeszcze w XV w. miała G. charakter okupu, składanego w zamian za zaniechanie krwawej zemsty; to też gdy strona poszkodowana w toku rokowań pokojowych zemstę wykonała, traciła temsamem prawo żądania G-y. Przy końcu XV w. widzimy już w Polsce silniejszą repressyę karną w wypadkach zabójstwa. Statuty piotrkowskie Jana Olbrachta z lat 1493 i 1496 zarzucają karę pieniężną, jako karę za zabójstwo, i wprowadzają natomiast karę więzienia w wieży, a równocześnie podwyższają G-ę szlachecką w dwójnasób—do 120 grzywien. Nawet zwykłe zabójstwa, popełnione bez zamiaru zabicia, podpadają karze wieży przez rok i 6 tygodni, która jest karą publiczną i żadnym układem z rodziną zabójcy uniknioną być nie może. Zabójca prócz odsiedzenia wieży ma zapłacić G-y 120 grz. Kara wieży nie spotyka tego, kto w obronie własnego życia zabił przeciwnika; ten tylko G-ę zapłacić powinien. W wypadku zabójstwa specyalnie kwalifikowanym, a mianowicie w wypadku zabicia szlachcica w jego domu własnym, przy gwałtownem najściu tego domu, napastnik ponosi karę śmierci, gdy sześciu szlachty, zpośród osiemnastu wybranych, winę jego poprzysięże.—Od czasu wydania statutów piotrkowskich widzimy w Polsce stały postęp, idący w kierunku coraz to silniejszej re-pressyi karnej za zabójstwa. Konst, z r. 1520 zagroziła karą gardłową zabójstwo dokonane podczas sejmu, konst. z r. 1532 tę samą karę postanowiła na plebejusza, któryby bez danej przyczyny szlachcica zabił lub ciężko zranił, a konst. z r. 1581 tę samą karę przepisała w razie zabicia plebejusza przez plebejusza. Karę śmierci postanowiła konst. z r. 1601 za zabicie szlachcica z łuku lub strzelby w czasie zjazdów szlachty, prywatnych lub publicznych; konst. z r. 1726 uznała każde zabójstwo wprost za zbrodnię, którą z urzędu ścigać należy, przedawnienie zaś zupełnie zniosła, a konst. z r. 1768 postanowiła karę śmierci za każde zabójstwo rozmyślne (morderstwo) tak, że szlachcic, rozmyślnie chłopa zabijający, miał odtąd śmiercią być karany. Równolegle z tą repressyą karną podwyższono też taksę G-y. Konst. z r. 1588 podwyższyła G-ę szlachcica zabitego bronią ręczną na 240 grz., a zabitego bronią palną na 480 grz.; konst. z r. 1581 podwyższyła

G-ę kmiecia na 30 grz., a konst. z r. 1631 na 100 grz. Partykularne prawo mazowieckie urządziło instytucyę G-y podobnie jak prawo polskie, choć się od niego w szczegółach różniło. G. szlachecka wynosiła na Mazowszu w XIV i XV wieku 48 kóp groszy, a w XVI wieku 60 kóp groszy; za głowę włodyki płacono w XIV i XV w. 20 kóp groszy, a za głowę kmiecą w wiekach XIV—XVI osiem kóp groszy, z której - to summy 4 kopy przypadały dzieciom zabitego, 3 kopy panu zabitego, a jedna kopa panu zabójcy (gdy ten był kmieciem), względnie kasztelanowi (gdy zabójca był szlachcicem). Gdy szlachcic zabił szlachcica i nie miał czem G-y zapłacić, wówczas szyję tracił, gdy włcdy-kę, wówczas tracił tylko rękę, gdy zaś włody-ka zabił szlachcica lub włodykę i nie miał czem G-y opłacić, wówczas także gardło dać musiał. Chłop, zabijający szlachcica, zawsze gardło dać musiał. We wszystkich wypadkach, gdy krewny zabitego zemstę wykonał, ustawał obowiązek wypłaty G-y. Po zabójcy, zabitym w zemście, G., oczywiście, się nie należała. Re-pressya karna zabójstwa odmiennie się przedstawia na Mazowszu, niż w Wielko- lub Małopol-sce. Istnieje wprawdzie na Mazowszu kara pieniężna za zabójstwo, która przypada skarbowi książęcemu i jest nawet dość wysoka, gdyż np. w razie zabicia szlachcianki lub w razie zabicia szlachcica przez mieszczan, wynosi tyle, co G., ale za to kara więzienia przez rok i 6 tygodni nie ma zastosowania częstego. Zabójca może bowiem, a nawet powinien, po dokonaniu zabójstwa ujść z kraju za granicę na 1 rok i 6 tygodni i dopiero, gdyby tego nie uczynił, ma być pojmany i na przeciąg tego czasu osadzony w wieży. Za to zwyczaj prawny mazowiecki wprowadził znaczniejsze obostrzenie w wypadkach, gdy szlachcic zabił innego szlachcica na polu przy robocie zajętego, gdyż postanowił karę wieży przez 2 lata i 2 tygodnie i podwójną G-ę, a w razie zabicia z broni palnej—poczwórną G-ę i wieżę przez 4 lata i 48 tygodni. Zwyczaj ten wszedł do t. zw. Exceptôw mazowieckich i rozpowszechnił się później po całej Polsce. — W prawie litewski em przedstawia się nam iustytucya G-y wykończoną do drobnych nawet szczegółów, zwłaszcza zaś w Statucie litewskim trzecim. Wysokość G-y stosuje się do stanu zabitego — co dla prawa litewskiego jest charakterystycznem ; kobieta każdego stanu ma G-ę dwa razy wyższą niż mężczyzna jej stanu. G. szlachecka wynosi w St. III-cim 100 kóp groszy, pancernego sługi 60 kóp groszy, putnego sługi 50 k. gr., bartnika 40 k. gr., pociężni-ka 25 k. gr., czeladnika domowego 20 k. gr., ciwu-na, klucznika, wójta, starca 40 k. gr., a każdego rzemieślnika 30 k. gr. W miastach mających prawo magdeburskie wynosi G. wójta, burmistrza, ławnika i pisarza 50 k. gr., a mieszczanina 30 k. gr.; w miastach zaś prawa tego niemają-

dreisinnige Menschen). Ze dola ich jest jeszcze stokroć smutniejsza, niżeli głuchoniemych widzących, dowodzić byłoby zbyteczne. W czasach dawniejszych nic dla polepszenia ich stanu uczynić nie umiano, a nawet w nowszych, gdy już gorliwie zajmować się zaczęto wychowywaniem głuchoniemych widzących, nie wiedziano z początku jeszcze, co począć z nimi; wszakże w połowie pierwszej wieku XIX udało się i takim, tak strasznie upośledzonym, istotom dać wykształcenie pewne, nauczyć ich czytania pi-za za- sma wypukłego, dla ociemniałych wynalezionego, oraz porozumiewania się z otoczeniem na migi. Służy im do tego mowa wyrażająca głoski za pomocą palców, już przedtem wymyślona dla głuchoniemych wzrok posiadających (por. Głuchoniemota, III 3), rozumie się, żeby pojąć mówiącego do nich w ten sposób, dotykać się muszą rąk jego swemi. Nad szczegółami sposobów tego nauczania, oczywiście, nad wyraz ’ wszelki mozolnego i żmudnego, rozwodzić się tu nie miejsce; znaleźć je można w dziełach przytoczonych poniżej. Udawało się też wyuczyć G-ych o-ych rzemiosł niektórych, jak np. koszy-tany zostanie, ma dać gardło. Karą śmierci za- karstwa, szczotkarstwa, a nawet tokarstwa.— grożone jest dalej zabójstwo przy najściu gwał- Znana jest Amerykanka Laura Bridgman townem na dom lub gospodę. Inne wypadki (* w r. 1829 — f w 1889; ob.), G-a o-a, która karane są już lżej, bo tylko karą w wieży na umieszczona w zakładzie dla ociemniałych w Bos-dnie (in fundo) przez rok i 6 tygodni. G. należy się tonie wyuczyła się czytać pismo wypukłe, a na-także w wypadkach, w których samo zabójstwo wet pisać stosunkowo biegle. Przypadki podo-jest bezkarnem, np.: w razie zabicia przypad- bne postrzegano również w Lausannie, Dreźnie kowego lub w obronie własnej.—Literatura. G. oraz innych miejscach. Na szczęście, kalectwo, w Polsce niema dotąd osobnej monografii. Na- o którem mówimy, należy do rzadkości wielkich, tomiast o krwawej zemście i pojednaniu w za- ponieważ na milion ludzi żyjących przypada zabójstwie traktują następujące rozprawy: Hube ledwie jeden G-y o-y. — Por. Stötzner „Altes „Pokora podług praw polskich i czeskich” („The- und Neues aus dem Gebiete der Heilpädagogik” mis polska”, t. VI, r. 1829); tenże „Wróżba, (Lipsk 1868); H amon du Fougeray et wróżda i pokora” („Ateneum” z r. 1884, t. III); L. Couëtoux „Manuel pratique des méthodes Pawiński „O pojednaniu w zabójstwie we- ' d’enseignement spéciales aux enfants anormaux dług dawnego prawa polskiego” (Warszawa j [sourds-muets, aveugles etc.]” (Paryż 1896); o L. 1884); Ul an o ws ki „O pokucie publicznej w Pol- Bridgman zaś szczególnie: K, Dickens sce” (Rozpr. Akad. umiej. wydz. liist.-filoz., T. „American notes” (Londyn 1842) i Jerusalem XXIII, r. 1888); Pawiński „Odpowiedź wedle „Laura Bridgman. Eine psychologische Studie”

cych wynosi G. wójta lub ławnika 30 k. gr., a mieszczanina 24 k. gr. Tatarzy, którzy służą wojskowo, mają G-ę szlachecką, inni 20 k. gr. Prawo do poboru G-y mają przed innymi rodzice zabitego, potem dzieci jego, a w braku ich bracia rodzeni, którzy wykluczają siostry za mąż wydane. Dopiero w braku braci siostrom należy się G., a w braku sióstr—dalszym krewnym w miarę bliż^zości pokrewieństwa. Po mężatce zmarłej bezpotomnie, lub mającej dzieci niedorosłe, należy się G. przed innymi jej mężowi. G nie należy się: bitego wywołańca, gwałtownika, który cudzy dom lub grunt najechał, lub u kogoś na dworze zasiadł, za zabitego w pojedynku, lub w razie gdy dwaj przeciwnicy w zwadzie wzajemnie się pozabijali. Gdy zabitym zostanie człowiek nieznany, po którym nikt G-y nie dochodzi, wówczas pobiera ją urząd. Repressya karna za zabójstwa jest w Statucie litewskim Ill-cim bardzo silna. Za zabójstwo rozmyślne (morderstwo) są kary bardzo surowe, jak: ćwiertowanie lub wbicie na pal; nawet szlachcic, rozmyślnie chłopa zabijający, gdy na gorącym uczynku schwy-

Dr j. p.

obyczaju rycerskiego w prawie polskiem” („Ateneum” 1896); Bar uch „Z powodu artykułu Pa-wińskiego o odpowiedzi” („Ateneum” 1897): Dąbkowski „Jeszcze o odpowiedzi w prawie polskiem” („Przegląd prawa i administracyi”, Lwów 1899); tenże „Zemsta, okup i pokora na Rusi halickiej” („Przegląd prawa i adiniui-stracyi” Lwów 1898); Ciszewski „Wróżda

i pojednanie”, studyum etnologiczne (Warszawa

a. w.

(Wiedeń 1890).

1900).

Głuchoniemi, Ob. Głuchoniemota. Głuchoniemi ociemniali. Zdarza się, że głu-

Głuohoniemota. /. Niezdolność mówienia, będąca wyłącznie następstwem głuchoty (ob.). Odróżniać należy od G-y niemotę (ob.) właściwą, wynikającą bądź ze zmian, mających siedlisko swe w mózgu, bądź z wrodzonego braku, z rozwoju wadliwego, nakoniec z uszkodzenia ciężkiego, lub zniszczenia narządów mowy przez chorobę. Człowiek dotknięty niemotą może słyszeć doskonale, głuchoniemy zaś zwykle jedynie dla tego nie mówi, że urodziwszy się głuchym (G. wrodzona), lub zostawszy nim' choniemy w dziecięctwie swem oślepnie, albo, że w wieku bardzo młodym (G. nabyta), nie nau-dziecko wskutek choroby razem i wzrok i słuch czył się mówić tak, jak inne dzieci kalectwem utraci. Nieszczęśnik taki z pięciu zmysłów po- tern nie obarczone, pomimo, że posiada narządy siada już tylko trzy, mianowicie: dotyk, smak ku temu potrzebne, rozwinięte należycie. Kto i powonienie, więc też kalecy tego rodzaju na- I ogłuchnie w wieku późniejszym, wtedy, gdy już zywani bywają czasem trójzmy słowy mi (nm. I mową od dawna biegle włada, nigdy głuchonie-

mym nie będzie. W przypadkach wyjątkowych obok głuchoty może też istnieć i niemota właściwa, ale wtedy stan mózgu bywa tak zmieniony, że nieszczęśliwych tego rodzaju zaliczać trzeba nie do głuchoniemych, lecz do upośledzonych na umyśle, o nich też tu nie mówi się wcale. Jeżeli głuchocie wrodzonej, lub wcześnie nabytej, nie towarzyszą zmiany chorobne w mózgu, wywierające wpływ ujemny na zdolności i rozwój umysłu wogóle, to wtedy prawie zawsze głuchoniemego wyuczyć można mowy, czytania i pisania, oraz dać mu wykształcenie pewne, nieraz nawet po za średnie wybiegające. Pozostawiony sam sobie, odbierający z zewnątrz wrażenia przeważnie tylko za pomocą wzroku i dotyku, pozbawiony nauki wszelkiej, ani umysłowo, ani moralnie rozwinąć się dostatecznie w żaden sposób nie inoże i przez to wobec ludzi zwykłych staje się upośledzonym; dlatego też dawniej, gdy nie umiano kształcić tych kaleków nieszczęśliwych, stawiano ich powszechnie w jednym niemal rzędzie z obłąkanymi, wątpiąc zaś szczerze o możności rozwinięcia ich umysłu w jakikolwiek sposób, nie troszcząc się o nich, znoszono ich tylko, lub, co gorsza, pomiatano nimi nawet, przez co wyrabiano w nich usposobienie skryte, podejrzliwe, złośliwe, jednem słowem: nieznośne, a wskutek tego stawali się oni ciężarem jeszcze większym dla otoczenia swego. O ile głuchoniemy, w sposób należyty wychowany i wykształcony, stać się może w wielu razach członkiem społeczeństwa użytecznym, o tyle zaniedbany i pozostawiony sam sobie zawadzać tylko musi zwykle innym, chociaż zdarza się, że zdolniejsi z pomiędzy nich o siłach własnych zdobywają sobie niejakie wykształcenie umysłowe, oraz wyuczają się niektórych zajęć ręcznych; ale są to wyjątki. Według obliczeń statystycznych, rozumie się, niemogących rościć sobie prawa do ścisłości bezwarunkowej, na milion ludzi żyjących przypada 700 głuchoniemych, więc na Europę około 220 000, na kraj nasz zaś około 7 000. G. nie wszędzie jest jednako częsta: w okolicach górzystych łatwiej się z nią spotkać, niż na równinach; rodzaj męski częściej dotknięty nią bywa, niżeli żeński, stosunek jest, jak 4=8. Na 10 głuchoniemych przeciętnie tylko 8 można wykształcić lepiej, ale i pozostali, o ile nie są umysłowo zniedołężniali zupełnie, zawsze jeszcze poduczyć się dają. Więc u nas, na przypuszczalnie 7 000 głuchoniemych przynajmniej 2 000 wykształcić-by można, czyniąc z nich użytecznych członków społeczeństwa. Dodać tu jeszcze trzeba, że głuchoniemi z urodzenia, zwykle bywają zdolniejsi, niźli ogłuchli i oniemieli z choroby, z czego wnosić można, iż to samo cierpienie, które pozbawiło ich słuchu, równocześnie nadwyrężyło mózg, nabawiając ich niedołęstwa umysłowego. Zresztą wobec trudności wielkich, nastręczających się, gdy chcemy porozumieć się z głuchoniemym, nieposiadającym jeszcze wykształcenia żadnego, powinniśmy być bardzo ostrożnymi w sądzie o jego zdolnościach umysłowych, gdyż pomylić się łatwo, a dopiero po długich i mozolnych spostrzeżeniach, po wypróbowaniu daremnem różnych sposobów nauczania, orzec można, czy jest rzeczywiście na umyśle osłabiony. W każdym razie między ludźmi dotkniętymi G-ą zdarzają się nieraz i bardzo zdolni; nie jeden z nich, byle odebrał wykształcenie odpowiednie, wyszedł już, jak dowodzą przykłady wcale nie rzadkie, na rzemieślnika zręcznego i pomysłowego, lub na artystę wybitniejszego, inni znów jako nauczyciele zdatni pracowali i pracują z korzyścią w zakładach dla kształcenia towarzyszów ich niedoli poświęconych; byli nawet i tacy, jak np. Karol T eus cher w Lipsku i Otton Kruse w Altonie, którzy się z powodzeniem niejakiem pracy literackiej poświęcali.

//. Zakłady wychowawcze dla głuchoniemych. Ani Starożytność, ani Wieki Średnie o poprawę losu głuchoniemych nie troszczyły się wcale; przynajmniej nigdzie nie napotykamy śladów działalności takiej. Kościół również odmawiał im swej opieki, ponieważ św. Augustyn wypowiedział był już zdanie, że „dla głuchoniemych z urodzenia wiara jest niedostępna, posiadać jej nie mogą nigdy, dlatego, że wiara wypływa z nauki, z tego, co się słyszy; nauczyć ich nie można ani czytania, ani pisania”. Uważano więc nieszczęśliwych tych za upośledzonych przez Pana Boga, spoglądano na nich z litością, ale i z obawą pewną, tak samo jak na obłąkanych, nie czyniąc nic, aby ich podźwignąć z ich poniżenia umysłowego, w przekonaniu, że wszelkie usiłowania i tak na nie-by się nie zdały. Dopiero w wieku XVI znaleźli się ludzie wyjątkowi, litościwi i chrześciańską miłością bliźniego zagrzani, którzy zaczęli przemyśliwać o polepszeniu doli głuchoniemych, niektórych przynajmniej, gdyż o zaopiekowaniu się nimi ogól-niejszem marzyć nawet wtedy nie było można. O ile wiadomo, pierwszy gorliwie zajął się tą sprawą benedyktyn hiszpański, Piotr Ponce de Leon (fwr. 1584), który 4 głuchoniemych wyuczył mowy, czytania i pisania. Sposób nauczania przez niego użyty opisał potem, w r. 1620, ziomek jego, Jan Paweł Bonę t; równocześnie z nim działał też Ra mire z de Carrion. Hiszpanii zatem należy się zaszczyt przodownictwa w dziele szlachetnem nauczania głuchoniemych. W Anglii w duchu podobnym działali później Jan Bulwer, Jan Wallis i Wilhelm Holden; w Hollandyi lekarz Jan Konrad Amman (* w Szafhuzie w r. 1669—f w Warmondzie pod Lejdą w r. 1730); w Niemczech Agricola, Karger, Rap hel, Ar no 1 di i inni; we Francyi Deschamps i Pereira. Ale usiłowania wszystkich wymienionych tu mężów, aczkolwiek zacne i użyteczne

bardzo, nie wydawały jeszcze wyników o doniosłości ogólniejszej, ponieważ podejmowane bywały środkami małemi .i poparcia skutecznego ani u rządów, ani u społeczeństw nie znajdowały. Pierwsze zakłady, dające możność kształcenia się razem większej liczbie dzieci dotkniętych G-ą, dopiero urządzili: we Francyi w r. 1760 ksiądz Karol Michał de l’Epée (ob.) i w Niemczech w r. 1772 Samuel Heinicke (ob.), zupełnie jeden od drugiego niezależnie, każdy z nich nauczał też w sposób odrębny. Pierwsza z tych szkół, założona i utrzymywana przez początkowych lat kilka wyłącznie staraniem i kosztem zacnego księdza, później podpierana przez księcia de Penthièvre, a od r. 1785 przez króla Ludwika XVI, stała się dopiero zakładem rządowym w r. 1791, gdy założyciel jej od lat kilku już nie żył. Druga, powstała również ze środków osobistych Heinicke-go, istniała początkowo w Eppendorfie pod Hamburgiem; w r. 1778, licząc wtedy 9 uczniów; przeniesiona została do Lipska na żądanie elektora saskiego Fryderyka Augusta i pozostając pod opieką jego, rozwijała się odtąd pomyślnie. Później nieco powstały zakłady podobne w Wiedniu, Berlinie, Pradze, Monachium oraz w innych miejscowościach. W Warszawie, dzięki staraniom księdza Jakóba Falkowskiego (oh.), który już od r. 1802 zajmował się żywo tą sprawą, otworzono zakład taki d. 23 października r. 1817.—W końcu wieku XIX istniało szkół i zakładów dla dotkniętych G-ą w Niemczech 97; w Stanach Zjednoczonych Ameryki Północnej 76; we Francyi 69; w Anglii, Szkocyi i Irlandyi 36; we Włoszech 35; w Austro-Wę-grzech 29; w Szwecyi i Norwegii 27, z tych na Norwegię przypada 9; w Szwajcaryi 15; w ca-łem państwie Rossyjskiem 14; w Belgii 11; w Hiszpanii i w Kanadzie po 7; w Danii 4; w Portugalii 2; nakoniec w Luksemburgu, w Serbii, w Brazylii, w Argentynie i w kraju naszym po 1. Najlepiej urządzone zakłady tego rodzaju posiadają: Dania, Hannower, Oldenburg i Saksonia; większość ich bardzo znaczna powstała dopiero w ciągu w. XIX, mało który liczy 100 lat istnienia, a kilka zaledwie więcej.

III. Kształcenie głuchoniemych. Podstawą najgłówniejszą nauczania wszelkiego dla dziecka zwykłego jest słuch; za jego pośrednictwem dowiaduje się o wszystkiem, nabywa pojęć o rzeczach niewidzianych nigdy, uczy się mowy i myślenia wyrazowego. Inne zmysły dopomagają mu tylko do tego mniej lub więcej, ale działanie ich pozostaje zawsze tylko pomocniczem, nigdy nie jest głównem. Inaczej rzecz się ma z dzieckiem dotkuiętem G-ą; pozbawione możności słyszenia i wynikającym stąd brakiem mowy, porozumiewać się może tylko z otoczeniem swem za pomocą oka, zastępującego mu w tym razie bardzo niedostatecznie miejsce ucha, i jeno posługując się niem, może się nauczyć czegokolwiek; zmy

sły dotyku, smaku i powonienia niewiele mu przy-tem są pomocne, w każdym razie nie więcej, niż dziecku niepozbawionemu słuchu! Otrzymując tedy wrażenia, na umysł działające, przeważnie tylko za pośrednictwem wzroku, głuchoniemy rozwijać się też może, sam sobie pozostawiony, wyłącznie w kierunku czysto zmysłowym; wszelkie pojęcia oderwane są dla niego niedostępne, myślenie jego odbywa się także w sposób zupełnie inny, niż u ludzi słyszących; brak mu wyrazów, brak mu pojęć ogólnych, myśl mu nic innego prócz obrazów widzianych, lub uczuć doznanych, przedstawić nie zdoła; rozumowanie jest dla niego niedostępne. Widzimy więc, że głuchoniemy wskutek kalectwa swego jest rzeczywiście istotą na umyśle znacznie upośledzoną, chociażby nawet posiadał zdolności wrodzone. Ale nauka umiejętnie i właściwie zastosowana zaradzić temu potrafi i umie do stopnia pewnego zrównać go z ludźmi słyszącymi; wszakże spełnienie zadania tego bynajmniej łatwe nie jest. Jeżeli gdzie, to, gdy chodzi o głuchoniemych, t. z w', sposób nauczania poglądowy stosowany bywa z powodzeniem, ale sam przez się nie starczy: trzeba przecie do okazywanych przedmiotów dodawać objaśnienia dla uczącego się zrozumiałe. Osiągnąć to można w sposób różny, i na tern też opierają się metody porozumiewania się z głuchoniemymi oraz nauczanie ich. Środki te są: 1) Znaki ogólne, czyli giesty, zrozumiałe powszechnie każdemu, a przez głuchoniemych pomysłowych doprowadzane nieraz do wielkiej doskonałości i wyrazistości. Sposób ten porozumiewania się, szczególnie na początku nauczania, jest niezbędny, jako stanowiący, jeśli tak powiedzieć wolno, język ojczysty głuchoniemych, bez niego też ani marzyć - by nie można o prędszem nauczaniu czegokolwiek.— 2) Mowa, złożona ze znaków sztucznych, z zastanowieniem dowolnie wymyślonych i ustanowionych, wyrażających pewne pojęcia lub wyrazy, czasem nawet zdania całe. Zalet niemałych warunkowo odmówić jej nie można, ale posiada też ona wady tak wielkie, że obecnie coraz mniej używana bywa. Najcięższy zarzut, który ją słusznie dotyka jest ten, że, będąc zupełnie zawisłą od wynalazców swych, tylko dla tych, którzy jej się umyślnie nauczyli, zrozumiałą bywa, dla wszystkich innych zaś zostaje zawsze językiem zgoła obcym, więc chociaż uczniowie zakładu danego z łatwością porozumiewają się z jej pomocą, poza murami jego już na nic im się przydać nie może. Język ten tylko w takim razie mógłby korzyść ogólniejszą przynosić, gdyby jeden i ten sam we wszystkich zakładach nauczany bywał, i gdyby nadto osoby słyszące, a z głuchoniemymi stosunki miewające, wyuczyć go się także chciały. Jednakże jako środek pomocniczy do kształcenia głuchoniemych ma swoją wartość, jeno poprzestawać na nim samym nie należy. — 3) Jako postać pośrednia między językiem ze

znaków umówionych złożonym a językiem piśmiennym stoi mowa wyrażająca głoski za pomocą palców i w ten sposób składa wyrazy całe, zupełnie tak samo, jak druk lub pismo. Ma i ona zalety swe bynajmniej niemałe i przez wielu wychowawców głuchoniemych, jak Pereira, Jamet, Bebian i inni, doszła do wydoskonalenia wcale nie pospolitego, ale posiada wady niemal te same, co język ze znaków dowolnych złożony, więc też z dniem każdym traci zwolenników. Zachowała atoli i zachowa pewno, na zawsze, znaczenie bardzo doniosłe w tych przypadkach, gdy chodzi o danie wykształcenia głuchoniemym ociemniałym (ob.).—4) Język piśmienny jest bez wątpienia wszelkiego potężną dźwignią wykształcenia w ogólności, oraz środkiem nauczania nadzwyczaj cennym, gdy chodzi o głuchoniemych. Umiejętność czytania i pisania, równie jak dla ludzi słyszących, i dla nich jest nieodbicie potrzebna do osiągnięcia wiedzy nieco rozleglejszej, więc też we wszystkich zakładach bez wyjątku gorliwie uprawiana bywa. — 5) Język mówiony czyli głosowy, równie ważny, jak język piśmienny, albo może ważniejszy jeszcze, gdy chodzi o nauczanie, w stosunkach zaś społecznych stanowczo potrzebniejszy, ponieważ dopiero za jego pomocą głuchoniemy znosić się może swobodnie z ludźmi słyszącymi.

uchodzi on za najlepszy. Niewszyscy jednak głuchoniemi, doświadczenie wykazało to niezbicie, zdołają wyuczyć się mówienia, pomimo, że z ruchu ust poznają, co się do nich rzekło: ci więc * muszą posługiwać się migami lub pismem, ilekroć chcą się porozumieć z otoczeniem swem. Wogóle mowa głuchoniemych, nawet najbieglej nią władających, jest zawsze dla ucha niemiła, brzmi ciężko, znać w niej wysiłek, a dźwięki jej są twarde, bez cieniowania głosu, akcentowanie wyrazów nieokreślone, ponieważ mówiący słów własnych nie słyszy, więc i nie może czuwać nad ich wymawianiem poprawnem. Nauka w zakładach dla głuchoniemych ma zwykle mniej lub więcej zakres ten sam, co w kilkoklasowych szkołach ludowych: obejmuje więc czytanie, pisanie, religię, cztery działania arytmetyczne, czasem trochę geometryi, nieco historyi, geografii, nauk przyrodniczych, nakoniec rysunki; w wielu zakładach uczą nadto rzemiosł i robót ręcznych.— Literatura: Dechamps „Cours d’éducation de sourds et muets” (Paryż 1779); pisma księdza de l’Epée wymieniono przy życiorysie jego (ob.); tu przytaczamy tylko jeszcze dzieła najnowsze i najważniejsze: Schüttle „Lehrbuch der Taubstummenbildung” (Tybinga 1874); Heil „Der Taubstumme und seine Bildung” (wyd. 3-e, Hildburghausen 1880); Walther „Geschichte des Taubstummenbildungswesens” (Bielefeld i Lipsk 1882);

H. Mygind „Die angeborene Taubheit. Beitrag zur Aetiologie und Pathogenese der Taubstummheit” (Berlin 1890); Vatter „Die Taubstummenpflege” (Gota 1891); V. Urbantsehitsch „Ueber Hörübungen bei Taubstummen und bei Ertaubung im späteren Lebensalter” (Wiedeń 1895); Walther „Handbuch der Taubstummen-bildung” (Berlin 1895); Hamon Du Fougeray et L. Couëtoux „Manuel pratique des méthodes d’enseignement spéciales aux enfants anormaux (sourds-muets, aveugles, idiots, bègues etc)” (Paryż 1890); I. A. Rattel „Dictionnaire des sourds-muets, d’après le manuscrit de l’abbé Ferrand” (Paryż 1896); tenże „Dictionnaire des sourds-muets, d’après le manuscrit de l’abbé de l’Epée” (Paryż 1896); F. Bezold „Das Hörvermögen der Taubstummen mit besonderer Berücksichtigung der Helmholtz’schen Theorie des Sitzes der Erkrankung und des Taubstummenunterrichts” (Wiesbaden 1896, z 4 tabl.—tamże w r. 1900 „Nachträge etc”); Tr ei tel „Ueber das Wesen und den Wert der Hörübungen bei Taubstummen und Schwerhörigen” (Jena 1898); Schwendt und Wagner „Untersuchung von Taubstummen” (Berlin 1899). — Dzieje początku nauczania głuchoniemych w kraju naszym opisał ks. J. Falkowski w książeczce p. n. „Instytut Głuchoniemych zaprasza szan. publiczność na examen” (Warszawa 1823, str. 15 — 54); A. Wolfgang „Rys historyczny usiłowań w ucze-

W nauce języka tego chodzi o dwie rzeczy różne: naprzód o to, żeby uczeń pozbawiony słuchu, pomimo to, przez samo patrzenie się baczne na usta mówiącego nauczyciela nabrał wprawy w rozumieniu wyrazów wymawianych; powtóre zrś, żeby z czasem i sam nauczył się wymawiać je.

Że spełnienie zadania tego trudne być musi, zrozumieć łatwo. O ile wiadomo, pierwszy J. K.

Amman w Hollandyi zaczął podług zasad dobrze obmyślonych nauczać głuchoniemych mowy głosowej; postępowanie jego było przytem następujące: Naprzód przyzwyczajał uczniów swych do pilnego a bacznego przypatrywania się ustom swym podczas wymawiania pojedyńczych zgłosek lub wyrazów, objaśniając znaczenie ich na migi, lub przez pokazanie przedmiotu danego, następnie kazał im stawać przed zwierciadłem i wykonywać ruchy ust zupełnie te same; potem wymawiając zgłoskę jaką przykładał sobie do krtani rękę głuchoniemego, aby mógł uczuć drgania powstające w niej podczas wydawania głosu, następnie, każąc mu głos swój naśladować, zalecał tak samo przyłożyć rękę do krtani własnej.

W ten sposób dobywał z niego dźwięki głosu, którychby głuchy przez samo naśladowanie ruchów ust nie miał możności naśladować. Metodę swą nauczania opisał Amman w książce „Surdus loquens, sive methodus, qua qui surdus natus est loqui discere possit”, którą ogłosił w r.

1692; doczekała się ona wielu wydań późniejszych, oraz tłómaczeń na kilka języków. Sposób nauczania jego udoskonalili następnie Hei nicke niu głuchoniemych i zakładów na ten cel prze-i Graser, a dziś, powszechnie prawie, słusznie | znaczonych” (Wilno 1830). Por. też „Pamiętnik

Warsz. Instytutu Głuchoniemych i Ociemniałych”

Dr J. P.

Dr J. P.

E.

W r. 1764,

(Warszawa 1870—1875).

Głuchoń, ob. Głuszec.

Głuchota (Sur dit as). Brak zupełny zdolności odczuwania wrażeń słuchowych nazywamy G-ą (Cophosis), zmniejszenie zaś możności słyszenia—tępością lub przytępieniem słuchu, niedosłyszeniem, albo po dawnemu olc linieniem, ode Imieniem i oknie ni em (Baryecoia, Audit u s difficilis), chociaż w mowie potocznej różnice te nie zawsze przestrzegane bywają i częstokroć ludzie dotknięci tylko tępością słuchu otrzymują miano głuchych. Podobnie też używany bywa wyraz łac. surditas. Przyczyny G-y lub przytępienia słuchu bywają różne, kalectwa te mogą być wrodzone lub nabyte przez uszkodzenia lub choroby, bądź-to pewnych części narządu słuchowego, bądź też tej okolicy mózgu, z której nerw słuchowy początek swój bierze. G. zupełna, wrodzona, na szczęście niezbyt częsta, jako też obie nabyte, zależne od zmian głębszych w uchu samem lub w mózgu, wyleczone być nie mogą nigdy, przytępienie zaś słuchu w bardzo wielu razach za pomocą leczenia odpowiedniego, nieraz trwającego długo, usunąć ze wszystkiem, lub przynajmniej znacznie zmniejszyć można. Lekceważyć go nie trzeba nigdy, ponieważ z czasem wzmaga się zwykle, a nieraz nawet skończyć się może G-ą zupełną, jeżeli w porę nie postarano się o zapobieżenie tak smutnemu kalectwu. Dla tego też z leczeniem tępości słuchu, skoro tylko spostrzeżona będzie, zwlekać nie trzeba nigdy, pamiętając o tern, że zaniedbana i przestarzała zazwyczaj opiera się leczeniu wszelkiemu. Głuchota, nabyta w niemowlęctwie, lub w dziecięctwie wczesnem, tak samo jak wrodzona, pociąga zawsze za sobą głuchoniemotę (ob.). — Literat, nowsza. A. von Tröltsch „Lehrbuch der Ohrenheilkunde” (wyd. VII, Lipsk 1881); E. Gellé „Précis des maladies de l’oreille” (Paryż 1884); E. De Rossi „Le malat-tie dell’orechio. Trattato teorico-prattico etc.” (wyd. II, Neapol 1884); H. Jones „Diseases of the Ear etc.” (wyd. III, Londyn 1887); V. Urbantsehitscli „Lehrbuch der Ohrenheilkunde” (wyd. III, Wiedeń 1890); A. Hartmann „Die Krankheiten des Ohres und ihre Behandlung” (wyd. V, Berlin 1892); A. Politzer „Lehrbuch der Ohrenheilkunde” (wyd. III, Stuttgart 1893); T. M. Ho veil „A Treatise on Diseases of the Ear etc” (Londyn 1894); L. Jank au „Die Hygiene des Ohres und die Prophylaxie der Ohrenerkrankungen” (Lipsk 1895); G. Bacon „A manuał ofotology” (Londyn 1899) i W. Kirchner „Handbuch der Ohrenheilkunde” (wyd. VI, Berlin 1899).

Głuchów, miasto powiatowe (od r. 1782) w gub. Czernihowskiej, nad rzeką Esmanią, dopływem Klewieni; około 18 000 m-ców, śród których najwięcej Wielkorossyan, po nich idą Małoross>anie i Żydzi. Obrót handlowy dochodzi do 5 721 340 rubli. Pomimo znacznej odległości od kolei żelaznej i złego stanu dróg, odbywa się tu bardzo ożywiony transport budulcu, dziegciu i smoły tia południe. W mieście jest cerkwi 11, piękny sobor w starożytnym stylu bizantyjskim; trzy szkoły parafialne, gim-nazyum męskie, progimnazyum żeńskie, instytut nauczycielski ze szkołą wzorową, wzorowa szkoła miejska, urządzona i utrzymywana kosztem miejscowego obywatela Tereszczeuki, o-chrona dziecięca jego imienia, szpital i dom dobroczynności, biblioteka, bank, telegraf, dwa ogrody publiczne, dwa wielkie bazary murowane, 8 wielkich składów handlowych, 354 magazyny i kramy, dwa hotele i 24 piwiarnie; fabryka parowa machin, gorzelnia, browar, 2 młyny i garbarnia. Odbywają się tu 4 jarmarki rocznie, z obrotem 300 000 rubli. Pomnik Rumiancowa Zadunajskiego; na krańcu zachodnim miasta— brama tryumfalna.

Historya G-a w krótkości jest taką: w lato-pisach imię G-a jako miasta spotykamy poraź pierwszy w r. 1152, w którym-to czasie było zrabowane przez Połowców, przybyłych na pomoc księciu swemu, Dołhorukiemu. W r. 1168 jest już miastem ks. Siewierskiego, (odległe o 60 wiorst od teraźniejszego m. Nowogrodu-Siewier-skiego). W r. 1239 G. wzięty przez Tatarów, należał potem do księstwa Czernihowskiego, następnie przeszedł w posiadanie Litwy i Polski. W r. 1352 mieszkańcy G-a wymarli od dżumy, jak wieść niesie, pozostał jeden tylko człowiek; lecz miasto prędko na nowo się zaludniło, osobliwie gdy przybył do niego z Litwy, ze Słucka, szlachcic Marek Gimber, czy Kimber, herbu Topór, który tu przemysł znaczny rozwinął, za co otrzymał w nadaniu wieś Berezę, o 5 wiorst od G a. Głownem zajęciem jego było wyrabianie potażu. Po śmierci Marka Gimbera handel prowadziła żona jego. Osada, będąca owego czasu w jej posiadaniu, obecnie jest miasteczkiem, noszącem, od imienia pierwotnej właścicielki, nazwę swą: Marczychina Buda. G. był twierdzą dosyć silną; w r. 1664 oblegali go Polacy, lecz, nie zdobywszy, odstąpili. Miejscowi rządzcy G-a nazywali się pułkownikami. W roku 1708, po wyklęciu Mazepy, w G-ie został obrany hetmanem Jan Skoropadski, później Paweł Połu-botek, ostatnim był Rozumowski. W roku 1722 w G-ie urządzono kollegium małorossyjskie, rodzaj senatu. Pierwszym prezesem kollegium z ramienia rządu rossyjskiego był Stefan Weljaminów, który rządził despotycznie i surowo, mając pod swą władzą i duchowieństwo na mocy ukazu Cesarza Piotra I. gdy się Rozumowski zrzekł lietmaństwa, głównym rządzcą Małorossyi i prezesem kollegium zamianowany przez Cesarzową Katarzynę II hr. Piotr Rumiancow mieszkał w G-ie, w powiecie zaś miał dobra. Odtąd członkowie kollegium byli nawpół Wielkorossyanie i sekre-

27

Eue. Pour. Iltutr. Zeaz. 1S& T. XXV.

tarz, również Wielkorossyanin. Po skasowaniu kollegium w roku 1782 G. stał się powiatowem miastem księstwa (gubernii) Nowogrodsiewier-skiego, w a końcu—gubernii Czernihowskiej. —

wian; wiadomo jednak, że we wschodniej stronie pow. żyją Polacy, w liczbie 2000; w Baborowie, Jarowniowie, w Tłustych Mostach—Morawianie). W zachodniej części są podgórza morawskie lesiste, do 1 200 stóp wysokie, we wschodniej grunt falisto-wzgórzysty; najniższy punkt Kietrz 700 st. np. m. Główne rzeki: Oppa, Troja, Cynna, Straduna, Osobłoga. Fa-rafij katol. 30, ewang. 4. Z parafij katol. należy 26 do dyec. Ołomunieckiej, 4 do Wrocławskiej. Gleba bardzo żyzna, wydaje zboże, doskonały jęczmień, owoce, chmiel, len; pokłady gipsu, gliny; staranna hodowla owiec, koni obfita ilość.

Kietrz; wielka wieś Dirschel. w}szła „Geschichte der Stadt Leobschiitz” Mins-berga.— („Słów. geogr.”).

Głuptak (Gap), ob. L u 1 a.

Głuptak, jeden z gatunku P i ng w i nó w, ob. Spheniscidae.

Głusk, ob. Hłusk.

Głuszec (Tetrao urogallus) należy do rodziny Głuszcowatych (Tetraonomorphae), z rzędu Kurowatych (Basores), które zaliczają się do gromady Ptaków (Aves) z typu Kręgowców (Ver-tebrata). Sródnoże ma zupełnie opierzone, bez ostrogi, palce zaś nagie. Samice brunatne,

(„Słów. geogr.”).

w odległości 24

Główne miasta: Głupczyce, Baborów, W Nissie 1828 r.

R.

Głuchowski Piotro-Pawłowski monaster, w gub. Czernihowskiej wiorst od Głuchowa, nad rz. Klewienią. Założenie jego odnoszą do r. 1280. O trzy wiorsty od miasta leży pustelnia, w której zwykł był szukać samotności ihumen tego monasteru, Dymitr Rostowski; do pustelni tej prowadzi aleja lipowa, według podania, przez niego samego zasadzona.

Głupczyce, Hłupczyce, Lubczyce, niem.

Leobschuetz, m. powiatowe na Górnym Szlą-sku, pod 50° 11'45" szer. płn. i 35° 30' dł. wscli., 282 metr. n. p. m., nad Cynną, o 18 mil od Wrocławia; st. dr. żel., skąd się rozchodzą drogi do Nissy, Bogumina, Karniowa, o 18 kil. od Karniowa, 57 od Nissy, mury miejskie i kilka bram jeszcze zachowane, fosy zasypane. Ok.

13 000 m-ców bez wojska. Fabr. wód miner, huta szklana, młyn parowy, fabryki tkanin wełnianych, znaczny handel zbożem, lnem, tkaninami.

Do miasta należą wsie: Blümsdorf, Selilegenberg,

Al

Kaltenhausen. Gotycki ratusz z r. 1863 najpiękniejszy na Górnym Szląsku. Szpital św. Jana z r. 1278, św. Józefa z 1809. Kościół parafialny katolicki z XIII w., założony przez Kunegundę Mazowiecką, drugą żonę Ottokara II. Drugi kościół katolicki, św. Trójcy, podczas wojny 30-letniej zniszczony, 1778 wznowiony. Trzeci kościół, gimnazyalny albo klasztorny, św. Idziego, zbudowany 1453 przez mieszczan za zachętą św.

Jana Kapistrana, 1454 oddany franciszkanom, których 1810 zniesiono. Odtąd kościół ten jest miejski, gimnazyalny. Kościół ewang. istnieje od roku 1792, synagoga niedawno wzniesiona.

LI

Gimnazyuin 1753 r. założone, dwie szkoły elementarne, bogate archiwum miejskie. G. miały już przed r. 1000 prawa miejskie. R. 1241 zniszczyli je Mongołowie, w XIII w. miasto już /    _    ,

wiele się przyczynił do podniesienia miasta G-c. W R. 1426 odparło ono husytów, r. 1433 oparło §1 się napadowi ks. Opolskiego Bolesława. Około ^ 1541 zlutrzone mieszczaństwo wypędziło franciszkanów. R. 1603 pożar zniszczył miasto..

W wojnie trzydziestoletniej dużo ucierpiało R. 1741 przeszło pod panowanie pruskie*

R. 1807 i 1808 stały tu wojska francuskie.— Powiat Głupczycki w swym obecnym rozmiarze istnieje od r. 1817 i obejmnje części dawnych księstw: Karniowskiego, Opawskiego, Opolskiego i obwodu Kietrskiego. Ma 12.91 mil □, około 90 000 m-ców, 90% katol., 10% ewang. (według Adamy’ego 90% Niemców, 7°/₀ Mora-

było prawie zupełnie niemieckie. Spierali się É. o nie książęta piastowscy i królowie czescy. Na mocy traktatu 1270 w Opawie dostało się Cze- |-1Błf ,>? % chom z Opawą i Karniowem. Król Ottokar    Wjtâ

* /S*

Fig. 65. Głuszec.

a samce czarnawe, z piersią zielonawo-stalowego koloru. Samce znacznie są większe niż samice. Samiec długości 1.1 m. i więcej, waży przecięciowo 6 kilogramów. Nozdrza oraz nasada dzioba pokryte są gęsto piórami. Dziób krótki, na wierzchołku zakrzywiony; ogon bardzo wybitnie zaokrąglony i wydłużone pióra na gardle, G. wzrok i słuch ma znakomity;

K. s.

Jr. Wch.

Gmelin” (Karlsruhe 1887).

Dr J. P.

Dr J. P.

z tego powodu polowanie nań bywa bardzo trudne i odbywa na wiosnę w okresie parzenia się. Samiec wówczas, siedząc na drzewie, napusza wszystkie pióra, wydaje rozmaite głosy, wykonywa osobliwe ruchy (co w języku myśliwskim zwie się tokowaniem), a następnie zlatuje z drzewa do samicy. Podczas tokowania samiec traci swą zwyczajną ostrożność i wówczas można łatwo go podejść. Bywają często wielkie walki pomiędzy samcami o samicę i zazwyczaj kończą się śmiercią słabszego. G-ce żyją w poligamii. Jaja żółto-szarego koloru z ciemnemi plamami, w liczbie 6—12, są wylęgane przez samicę. Piskląt pilnuje i broni również samica. Młode nowonarodzone są dość silne i mogą natychmiast biegać. G. zamieszkuje okolice lesiste (przeważnie lasy iglaste) naszego kraju, a oprócz tego znajduje się w Hiszpanii, Grecyi, Azyi Mniejszej i w Alpach. Życie prowadzi osiadłe, ale czasem wędruje z gór w doliny i z powrotem. Dzień spędza na ziemi, a nocuje na drzewach. Karmi się pączkami liści, jagodami, nasionami i owadami.

Gmach, niemiecki Gemach — pokój; szereg pokoi=apartament; budowla. U nas wyraz ten używany jest w ostatniem znaczeniu, z tern jednak zastrzeżeniem, że kojarzy się z nim pojęcie piękna, nauki, sztuki ; wyraz budynek (ob.) oznacza wogóle budowlę, mającą związek z przemysłem. Gmachem więc nazywa się budowla, zwykle publiczna, która pięknością, bogactwem, ładnemi proporcyami, wogóle całością swą korzystnie odrzyna się od tła zwyczajnych budynków i nosi na sobie charakter dzieła pomnikowego. Dla tego mówimy Gmach teatru, Gmach bibioteki, Gmach uniwersytetu, Zachęty Sztuk Pięknych—zaś: budynek fabryczny, kolejowy, folwarczny i t. d.

Gmelin, nazwisko znakomitej rodziny uczonych niemieckich, z której łona wyszedł poczet pokaźny przyrodników, lekarzów i prawników. Życiorysy wybitniejszych podajemy poniżej,—dla łatwiejszego zaś zrozumienia pokrewieństwa ich między sobą umieszczamy tu następujący wyciąg z rodowodu, oznaczając w nim gwiazdką * tych, których biografie znajdują się w Encyklopedyi niniejszej. Liczba rzymska, postawiona w życiorysie po nazwisku i imieniu, wskazuje miejsce zajęte w rodowodzie. — Porów. M. Gmelin „Stammbaum der Familie

Dr j. p.

Gmelin Jan Jerzy. III (* w Tubindze d. 12 czerwca r. 1709—f tamże d. 20 maja r. 1755), lekarz, botanik, chemik i podróżnik. Mając lat 14, rozpoczął już nauki lekarskie w mieście rodzinnem, a w r. 1727 dyplom doktorski osiągnął, poczem zaraz wyjechał do Petersburga, gdzie znalazł poparcie w L. Blumentroscie, ówczesnym prezesie Akademii nauk; dzięki jemu głównie został członkiem tej instytucyi i w roku 1731 profesorem zwyczajnym chemii i nauk przyrodniczych. W r. 1733 udał się, kosztem rządu rossyjskiego, wspólnie z astronomem Delisle de la Croyère, historykiem G. F. Müll erem i kapitanem Behringiem w podróż naukową po Syberyi. Z wyprawy tej powrócił dopiero w r. 1743, przywożąc z sobą cenne zbiory, szczególnie botaniczne, oraz mnóstwo spostrzeżeń nowych i ciekawych, których uporządkowaniem zajął się zaraz. Z Petersburga wyjechał w r. 1747, udając się do rodzinnej Tubingi, gdzie w dwa lata później został profesorem zwyczajnym botaniki i chemii. Rozprawy jego treści lekarskiej, pisane po łacinie, tylko bibliografa dziś zająć mogą, więc ich tu nie wymieniamy, natomiast na wyszczególnienie zasługują jego „Reisen durch Sibirien” (Getynga 1751 — 1752, 4 tomy) oraz pod względem botanicznym bardzo ważne dzieło „Flora Sibiri-ca” (Petersburg 1747 —1769; 4 tomy).

Gmelin Fiiip Fryderyk. IV (* w r. 1721 w Tubindze—f tamże d. 9 maja r. 1788), lekarz i botanik. Do nauk lekarskich zaczął się przykładać w 15 roku życia; rozpoczął i ukończył je w mieście rodzinnem. Podróżował potem dość długo po Hollandyi i Anglii; po powrocie został w Tubindze w r. 1750 naprzód nadzwyczajnym, w roku zaś 1755 zwyczajnym profesorem botaniki i chemii; katedrę tę objął po zmarłym bracie starszym Janie Jerzym (ob.). Napisał około 20 rozpraw i broszur w języku łacińskim, treści lekarskiej, i więcej jeszcze zajmujących się botaniką lub chemią; dziś wszystkie mają już tylko znaczenie bibliograficzne.

I. Jan Jerzy Gmelin, aptekarz w Tubindze (1674 f 1728).

III.* Jan Jerzy G., lekarz i botanik (1709 f 1755).

II. Jan Konrad G., lekarz i aptekarz w Tubindze (1707 f 1759).

V.* Samuel Gott- VI. Krystyan VII.* Krystyan VIII.* Eber-lieb G., lekarz, Gottlieb G., Gottlob von G., botanik i podróżnik lekarz i apte-(1743 f 1774). karz w Tubindze

h a r d G., lekarz

(1749 f 1809).

prawnik

(1750 f 1820).    (1751 f 1808).

IV.* Filip Fryderyk G., lekarz, botanik i chemik

(1721 f 1788)._

IX.* Jan Fryde- X.* Krystyan ryk G., lekarz    Gottlieb G.,

i chemik    prawnik

(1748 f 1804).    (1749 f 1818).

XI.* F er dynand XII. Herman XIII.* Krysty an Gott lieb Von G., August G., prawnik.

lekarz

(1782 f 1848).

Gottlob G., chemik (1792 f 1860).

XIV. Edward XV.*Leopold XVI.* Fryderyk G., prawnik

(1788 f 1853).    (1784 f 1847).

G., prawnik.

G., lekarz i chemik

matologia botanica compléta, oder vollständiges botanisches Wörterbuch” (Ulm 1771 —1777, tomów 9).

G-melin Krystyan G o 111 i e b X (* w r. 17 49 w Tubindze — f w r. 1818), brat młodszy Jana Fryderyka, profesor prawa kryminalnego w Tubindze. Napisał podręcznik prawny p. t. „Ord-

H. K.

Gmelin Samuel Gottlieb. V (* w Tubin-dze d. 23 czerwca r. 1743—f w Achmetken-dzie na Kaukazie d. 27 czerwca r. 1774), lekarz, botanik i podróżnik. Nauk lekarskich słuchał w mieście rodzinnem i ukończywszy je, jako doktor medycyny w r. 1763 wyjechał do Hollandyi; bawiąc w Lejdzie, zaprzyjaźnił się z Pallasem (ob.) i przez niego zawiązał stosunki z Rossyą. W r. 1766 powołano go do Petersburga i powierzono mu katedrę botaniki.

Z rozporządzenia Katarzyny II, w latach 1768—1773, odbył wspólnie z Giildenstaed-tem, Pallasem i Łapuchinem podróż nau- w Tubindze. kową po Rossyi, podczas której badał, jako przyrodnik, osobliwie okolice nad Donem oraz prowincye perskie, do morza Kaspijskiego przylegające. Wracając z tej wyprawy był pojmany przez chana Chataitaków i wkrótce potem rozchorowawszy się w Achmetkendzie, umarł w niewoli. Z prac jego wymienić należy: „Historia fucorum” (Petersburg 1768) i „Reisen durch Russland zur Untersuchung der drei Naturreiche” (tamże 1771 —1784, in fol.).

G-melin Jan Fryderyk. IX (* w Tubindze d. 8 sierpnia r. 1748—f w Getyndze d. 1 listopada r. 1804). Lekarz, chemik i botanik.

Mając lat 15, wstąpił na uniwersytet w mieście rodzinnem, gdzie obok nauk lekarskich słuchał głównie botaniki i chemii. Zostawszy w r. 1769 doktorem medycyny, podróżował przez czas dłuższy po Hollandyi i Anglii, poczem zwiedził jeszcze znamienitsze uniwersytety niemieckie, powrócił znów do Tubingi i rozpoczął, jako docent, wykłady botaniki i mineralogii; w r. 1772 został profesorem nadzwyczajnym medycyny, w roku zaś 1775 otrzymał katedrę zwyczajną w wydziale filozoficznym jako profesor nauk przyrodniczych. W r. 1780 powołano go na profesora zwyczajnego medycyny do Getyngi, gdzie w r. 1789 został też doktorem filozofii, a w rok później osiągnął tytuł radzcy dworu.

Sztuką i nauką lekarską zajmował się tylko pośrednio, przeważnie pracował nad botaniką i chemią, zatrudniał się również mineralogią, te przedmioty też i wykładał. Jako chemik był przeciwnikiem stanowczym Lavoisiera (ob.), a zwolennikiem t. z w. teoryi f logistycznej (ob. Flogiston i Chemia). Pisarzem był nadzwyczajnie płodnym, wydał mnóstwo rozpraw i kilka podręczników, cieszących się w swoim czasie powodzeniem i uznaniem. Najważniejsze dzieła jego są: „Grundsätze der technischen Chemie” (Halla 1786; wyd. 2-e tamże 1796);

„Geschichte der Chemie” (1797 —1798; 3 tomy), dzieło poważne, bardzo starannie, z wielkim nakładem uczoności i z głęboką znajomością rzeczy napisane, i „Geschichte der Gifte”

(1776 —1777, 3 toiny; tom II doczekał się wydania powtórnego w r. 1801 p. n. „Geschichte der Pflanzengifte”); nakoniec sławę jego jako botanika ustaliła praca obszerna p. n. „Ono-

Dr J. P.

nung der Gläubiger”.

Qmelin Krystyan Gottlob. VII (* 1750—f 1820), syn Jana Jerzego, lekarza. W 25 roku życia otrzymał katedrę pandektów i historyi

prawa w Erlangen. W r. .1781 objął profesurę

H K.

Gmelin Eberhard. VIII (* w Tubindze d. 1 maja r. 1751 — f w Heilbronnie w r. 1808), lekarz. Po ukończeniu nauk w mieście rodzin

nem zajmował się wykonawstwem lekarskiem w miasteczku Heilbronn. Główna zasługa jego polega na tern, że należał do grona pierwszych le-karzów, badających krytycznie i rzeczywiście nau kowo poglądy Mes mera (ob.) i jego t. z w. magnetyzm zwierzęcy (ob.). O rzeczy tej napisał dwie prace ze wszech miar na uwagę zasługujące, mianowicie: „Ueber den thierischen Magnetismus, in einem Briefe an Herrn geheimen Rath Hoffmann in Mainz” (Tubinga 1787) i „Neue Untersuchungen über den thierischen Magnetismus” (tamże 1789); oprócz tego wydał jeszcze „Materialien für die Anthropologie”

Dr J. p.

Dr J. P.

(tamże 1791 —1793, 2 tomy).

Gmelin Ferdynand Gottlieb von. XI (* w Tubindze d 10 marca r. 1782 —f tamże d. 21 grudnia r. 1848), lekarz Kształcił się w mieście rodzinnem i tamże, obroniwszy „Dis-sert. inauguralis sistens observationes physicas et chemicas de electricitate et galvanismo”, w r. 1802 dyplom doktorski osiągnął, poczem zwiedził Niemcy, Węgry, Włochy i Francyę, a powróciwszy do Tubingi został tamże w r. 1805 profesorem nadzwyczajnym medycyny, w następnym zaś nadto lekarzem seminaryum teologicznego, nakoniec w r. 1810 profesorem zwyczajnym medycyny i nauk przyrodniczych. W r. 1823 otrzymał order Korony wirtember-skiej, a z nim razem szlachectwo. Z dzieł jego, po większej części przestarzałych, wymienić można: „Allgemeine Pathologie des menschlichen Körpers” (Sztutgard i Tubinga 1813; wyd. 2-e tamże 1821) i „Allgemeine Therapie der Krankheiten des Menschen” (Tubinga 1830); oba mają już dziś tylko wartość historyczną, jako dające nam wierny obraz poglądów panujących w nauce lekarskiej podczas pierwszych dziesiątków lat wieku XIX; wartość podobną posiada też „Die Behandlung der ostindischen Cholera nach ihren verschiedenen Graden, Formen und Stadien etc.” (Tybinga 1832); natomiast dotąd nie utraciła znaczenia swego pierwotnego jego „Kritik der Principien der Homöopathie” (tamże 1835). Oprócz tego przełożył na język niemiecki i opatrzył dopełnieniami pracę J.

des gegenwärtigen

sze.

II. K.

że 1827).

Gmelin Krystyan Gottlob. XIII (* w Tu-bindze d. 12 października r. 1792—f tamże d. 13 maja r. 1860), chemik i lekarz. W naukach lekarskich i przyrodniczych kształcił się w mieście rodzinnem; tam też w r. 1814, obroniwszy „Dissert. inaug. sistens analysin ehemicam re-num hominis, vaccae et felis” dyplom doktora medycyny uzyskał. Wkrótce potem puścił się wspólnie z krewnym swym, Leopoldem G. (ob.), na dłuższą podróż naukową, zwiedził wtedy Francyę, Anglię, Szwecyę i Norwegię i doskonalił się w chemii pod przewodnictwem Berzeliusa (ob.). Powróciwszy do Tubingi został w r. 1817 profesorem zwyczajnym chemii i farmacyi, na stanowisku tem dotrwał do śmierci.—Jest autorem licznych prac większych lub mniejszych treści chemicznej oraz dzieła p. u. „Einleitung in die Chemie” (Tubinga 1833 —

Dr j. p.

z. w.

Mason G o o d a (ob.) „Die ostiiidische Cholera des Menschen” (tamże 1831; wyd. 2-e 1832) i J. Barona „Bericht Zustandes der Vaccination etc.” (tamże 1840). Nadto ogłosił jeszcze różne prace pomniej-

Dr j. p. ■

Gmelin Fryderyk Ludwik. XVI (* 1784, f 1847), syn Krystyana Gottlieba, kryminalisty, mąż stanu wirtemberski. Brał udział w obradach nad opracowaniem nowej konstytucyi, którą w d. 22 września 1819 r. uchwalono, Jako członek sejmu przyczynił się do uchwalenia szeregu praw o zastawach, o notaryacie i wielu innych.

Gmelin Leopold. XV (* w Getyndze d. 2 sierpnia r. 1788—f w Heidelbergu d. 13 kwietnia r. 1853), fizyolog i chemik Nauk lekarskich i przyrodniczych słuchał w Getyndze i w r. 1812 dyplom doktorski osiągnął. Rozprawa jego doktorska p. n. „Diss. iuaug. chem.-physiol. sistens indagatiouem ehemicam pigmenti nigri oculoruin taurinorum et vitulinorum, adne-xis quibusdam in id animadversionibus physio-logicis”, znacznie przewyższająca poziom zwykły prac tego rodzaju, zwróciła na siebie uwagę świata uczonego i doczekała się zaszczytu wydania drugiego (Heidelberg 1814), oraz przekładu na język niemiecki (w Trommsdorffa „Journal der Pharm.” r. 1814). W r. 1813 rozpoczął G. wykłady chemii w Heidelbergu, jako doceut, w roku następnym został profesorem nadzwyczajnym, a po odbyciu dłuższej podróży naukowej do Francyi, Anglii, Szwecyi i Norwegii, podczas której doskonalił się w chemii, ja ko uczeń Berzeliusa (ob.) otrzymał katedrę zwyczajną medycyny i chemii w r. 1817 i pozostawał na stanowisku tern do r. 1851, w którym ustąpił dobrowolnie. G. zarówno jako chemik i fizyolog cieszył się sławą dobrze zasłużoną, należał też do rzędu pierwszych pracowników i krzewicieli chemii fizyologicznej w w. XIX. Pisał wiele i dobrze; z dzieł jego najważniejsze są:    „Handbuch der theoretischen Chemie”

(Frankfurt 1817 —1819, wyd. 4-e Heidelberg 1841—1855; opracowanie nowe, dokonane przez Kr au ta, w 2 oddziałach: 1. „Handbuch der Chemie, Anorganische Chemie” (wyd. 4-e, Heidelberg 1875—1886; 3 tomy), II. „Handbuch der organischen Chemie” (wyd. 4-e tamże 1860—1875; 5 tomów); „Versuch eines neuen chemischen Mineraîsystems” (Heidelberg 1825); „Ueber einige im Gehirn der Menschen und 'filiere vorkommende Fettarten” („Zeitschrift für Physiologie” r. 1824) i wiele innych monograficznych prac pomniejszych. Razem z Fr. Tie-de mannem (ob.) opracował i wydał dzieła znakomite: „Versuche über die Wege, auf welchen Substanzen aus dem Magen und Darmca-nale ins Blut gelangen, über die Verrichtung der Milz uud die geheimen Harnwege” (Heidelberg 1820) i „Die Verdauung nach Versuchen”

(tamże 1826—1827, 2 tomy; tłom. franc, tam-

Dr .1 p.

1837; 2 tomy).

Gmelinit, minerał zeolit, wodny glinokrzemian wapnia i sodu, wzoru (Na.₂, Ca). Al., Si₄0₁₂. 6H.₂0; kryształy romboedryczue, łupliwe równolegle do podstawy; twardość 4.5, cięż. wł. 2. Białawy, o połysku szklistym, słabo-przeświecający. W kwasie solnym rozkladny z wydzieleniem krzemionki galaretowatej. Występuje w sekrecyach migdałowców bazaltowych w Montecchio Maggiore, na Cyprze, w Nowej Szkocyi.

Gmin, Gmina. A. Ogólne pojęcie. Wystarcza zestawić nazwy w różnych językach, aby mieć najpierwsze, a jednak dość dokładne objaśnienie przedmiotu. Wielu słownikarzy obok siebie kładzie wyrazy w nagłówku położone, jako ze wspólnego źródła pojęć powstałe. W języku francuskim odpowiednikami są: commun (rzeczownik: gmin i przym.: wspólny, zwyczajny, powszechny, pospolity), commune (gmina). W języku angielskim common w tem znaczeniu co franc, commun, a złożone wyrazy: common-council, common-hall, common-sense, common-law tłómaczą się: jako rada gminna, miejska, ratusz, zdrowy, ogólny rozsądek, prawo wspólne, zwyczajowe. W Anglii zarzucono słowo commune, niegdyś równie jak i we Francyi używane, a powstały synonimy jego: parish (parafia) i munici-pality. Pozostały jednak pochodne znaki myśli, jako dowód wr tym samym kierunku dalszego jej rozwoju, i tak: communalty, commons, com-moners oznacza najpierw stan, klasę ludzi, w przeciwstawieniu do No bili ty (szlachty) w pięciu jej stopniach. Każdy, kto nie ma prawa zaliczać się do nobility, jest commonerem, należy do communalty. Obu ostatniemi wyrazami spe-cyalnie nazywają się członkowie izby gmin, a ogólnie wszyscy nieszlachcice, ale wśród nich Anglik odróżnia jeszcze gentry, w końcu common- people i lords. W języku niemieckim spotykamy: gemein, gemeiner (wspólny, powszechny, prosty, gminny), Gemeine, Gemeinde (gmina) gemeinder; w języku włoskim comuna; w języku rossyjskim mir (ogół, świat) obszczy-na (obszczyj, wspólny, powszechny) i wołost' (od włast': wola, wolność, moc, władza, zwierzchność); w mowie ludów południowo-słowiańskich są: gmejn, gmajna, gmanja, obezyna, drużba, drultwo, zhromadny lud. Przypomnijmy sobie z kolei łaciński przymiotnik communis (wspólny),—pochodzący od starołacińskiego comoinis, złożonego z cum (z) i moene, albo moinus, nimm (powinność. obowiązek) — i communitas (wspólność, związek, społeczeństwo). Porówuywając łacinę z nazwami nowożytnemi, dojdziemy do przekonania,, że żaden naród nie wziął tutaj nic od sąsiadów, gdyż wszystkie powyższe wyrazy mają jedno i toż samo źródło, ową językową szatę, dla oznaczenia tegoż samego pojęcia; tkwi w nich myśl jedna, mianowicie „wspólność”, „zjednoczenie ogólne”. Z tego powodu niepodobna się zgodzić ze zdaniem tych, którzy nasz „gmin”, naszą „gminę” wyprowadzają z niemieckiego, twierdząc, jakoby wyraz miał się ustalić w XII stuleciu, przy pośrednictwie osadników z Germanii przybyłych. Sądzę, że podobny zarzut możnaby uczynić językowi niemieckiemu, w porównaniu z romańskiemi nazwami. Jakkolwiek-bądź, najpierw był rzeczownik gmina, jako wspólnota, jednota, a potem powstały przymiotniki, z początku normalne, w rodzaju gminny (synonim powszechny, ogólny, pospolity), następnie owym przymiotnikom dano odcień pogardliwy, a co najmniej przeciwstawienie czemuś wyższemu. Wiadomo, że u nas wyraz „pospolity” znaczy i ogólny, np.: rzeczpospolita, pospolite ruszenie i właściwy niższym warstwom ludności, w oppozycyi względem wyższych, wyjątkowych. U wszystkich narodów w ten sam sposób rozwinęły się pojęcia G-y i G-u, z tegoż samego pierwotnego znaku myśli, znaku w całej Europie o jednym i tym samym typie słownikowym. Gmin i gminny, ujemnie pojmowany, jest tylko kontrastem sztucznym, przyjętym zresztą w potocznej mowie przez pewne klasy, chcące odróżnić się, lub rzeczywiście odróżniające się od ogółu. Odsuwając więc na bok ów kontrast, można zwrócić się do pojęcia naukowego „gminy”. Już w samej nazwie tkwi wszędzie: zespolenie się pewnej grupy ludzi, pewne uogólnienie czegoś, wspólnota. Historya i nauki społeczne wyrazowi temu dają też podobną deflni-cyę. Wśród określeń, jedne bywają więcej, drugie mniej trafne. Trzeba wybrać najbardziej zbliżające się do istoty omawianego przedmiotu. Littré np. (słownik T. I) określa w dwojaki sposób: „za czasów feudalnych gmina jest korpora-cyą mieszczan lub samem miastem z nadaną sobie kartą samorządową, dzisiaj zaś jest to związek rodzin, znajdujących się na pewnem terryto-ryum i zjednoczonych stosunkami sąsiedztwa, oraz wspólnością interesów i uznających jeden zarząd.” Pierwsza definicya odnosi się do fak

tycznego stanu rzeczy i naukowej nie wytrzymuje krytyki. Druga o tyle grzeszy niedokładnością, że trzeba dodać uzupełnienie w słowach „związek jednostek i rodzin”, a opuścić „terrytoryum”, gdyż w historycznym' przebiegu zjawisk dziś jeszcze (przedtem w Anglii i Ameryce północnej) w stowarzyszeniach gminno - religijnych terrytoryalność nie bywa uwzględnianą. Kasparek („Podr. pr. polit.” T. II) stoi znów na gruncie współczesnych wyobrażeń, mówiąc, że „przez gminę uważać trzeba związek osób, w pewnej miejscowości lub okręgu zamieszkałych, celem spełniania zadań publicznych, wynikających ze wspólności interesów.... jest ona właściwie organizacyą interesów miejscowych”. Na owych dwu określeniach poprzestaniemy, ponieważ stosunkowo najwięcej zbliżają się one do pojęcia istoty danej rzeczy.— Nauka i praktyka życia odróżniają gminy wiejskie i miejskie, a wśród nich, pod wpływem koniecznych potrzeb, dalsze, obszerniejsze zjednoczenia, zwane inaczej gminami wyższego rzędu, inaczej okręgowe, t. j.: powiaty, obwody, prowincye, albo ściślej po angielsku: unions, district, po niemiecku Gemeindeverband. Wzgląd na wspólność interesów i celów spowodował, że wszędzie nowo-powstałym zespoleniom wyznaniowo-religijnym, lub dawnym rozproszonym zwolennikom pewnego kultu, nadawano jakiś ustrój stały, a wtedy, zamiast szukać nowej nazwy, mówiono: gmina żydowska, ewangelicka, metodystów, n o-wochrzczeńców i t. p.

B. Zarys historyczny / współczesny ustrój gminy w państwach europejskich.— /. Pomiędzy formami uspołecznienia ludzkiego, pomijając luźną hordę, zjawia się, jako fakt wyższy w rozwoju, rodzina, dalej ród, pokolenie. W tych jednak kształtach istnieje tylko jednakie pochodzenie i, co najwyżej, cel zagarnięcia w posiadanie jakichś pastwisk lub terrenów do polowania. Gdy z czasem pewna grupa ludzi nie przechodzi do okresu cywilizacyjnego, który ekonomiści nazywają rolniczym, wytwarzają się stosunki sąsiedzkie, potrzeba uprawy wspólnej ziemi, urządzenia wspólnych pastwisk i zobopólnej obrony przeciw obcym, potrzeba jednej władzy, rozstrzygającej spory, kierującej ogólnemi interesami. W tym stanie rzeczy rodowość schodzi na plan drugi, a cele ekonomiczno - administracyjne mają pierwszeństwo, z kierownictwem, złożonem w ręku bądź starszych wiekiem, bądź wybrańców. Takie same stosunki zachodzić muszą między rybakami lub osadnikami, prowadzącymi handel. W ten sposób zapewne utworzyły się jednocześnie ze stałeini osadami gminy wiejskie, złożone z rolników, rybaków, i pierwsze grody, miasta, jako dalszy stopień rozwoju, gdzie już ustrój połączony był ze zbrojną obroną osady. Do owego tła gospodarczego trzeba dodać wspólny kult

III. Historya miast i miasteczek kolonij greckich, Rzymu, kantonów szwajcarskich, przekonywa, że osady te były przedewszystkiem gminami i z owego skromnego środowiska miejscowych drobnych interesów i celów stawały się w większym lub mniejszym zakresie państwami, mocarstwami w całem obszernem słowa znacze

religijny, kult, który, jak np. w Anglii średniowiecznej, nadał specyalny charakter gminie, nazwę parafii, wytworzył prtrzebę zjednoczeń dalszych. Słowem gmina, jako forma uspołecznienia, jest wyższym etapem od rodziny, rodu, pokolenia, poprzedza zwykle ustrój państwowy, a w następstwie rzeczy albo sama staje się pestką, z której powstaje państwo, albo w niem ulega odpowiednim przeobrażeniom.

//. Zdaje się nie ulegać wątpliwości, że na tle gospodarczo-roluiczem powstały najpierw gminy wiejskie, a potem miejskie. Prawie u wszystkich znanych narodów spotykamy w zaraniu dziej o-wem wspólne grunta, 'pastwiska, łąki i lasy; prawie wszędzie, oprócz jednoty rodzinnej (za-drugi), której członkowie pod kierunkiem starszego pracują i dzielą się rezultatami trudu, są w dalszym historycznym rozwoju zespolenia sąsiedzkie chat i domów, liczących się na dziesiątki i setki, a nawet blizkich siebie całych osad. Z tego stosunku powstały nazwy: socii, vicini (vesius, besis), pagenses, cives. Sportlern jest w nauce, jaka wspólnota co do uprawy ziemi, użytkowania z lasów, pastwisk i łąk, była pierwszą: czy całego rodu,—czy dopiero z plemiennej przez wydzielania gruntów na pojedyńcze domy familijne powstała rodzina, czy naodwrót. Ślady jednak systemów pracy i ciągnionych korzyści mamy w nazwach VIII i IX stulecia: bifang, assarum, purpressura, odemprevium, frê-reches, pagesies, companias, Weisthümer, consor-teriae. Z rodzinnej, czy rodowo-plemiennej wspólnoty powstaje właściwa gmina, oparta już na samych stosunkach sąsiedztwa. Członkowie gminy rozdzielają do użytkowania ziemie podług domów, i z tego źródła są w XI i XII stuleciu francuskie: mazades, belgijskie masuirs, fłandryjskie amborges. Wreszcie pod wpływem nacisku panków feudalnych i nadużyć ze strony kierowników gospodarstwa wspólnego powstaje własność osobista rolników wiejskich. Po miastach długo jeszcze są okoliczne grunta przy-należytością całego grodu. Słowem, interesy rolnicze prawie wszędzie były jedną z pierwszych głównych przyczyn zespoleń się gminnych.

niu. Dzieje Grecyi, Italii i Szwajcaryi są nie-tylko historyą gmin pojedyńczych, ale zarazem i państwowego ich rozwoju. Z małego obszaru działalności, z silnego poczucia jednoty, opartej na sąsiedzkich dążeniach i wspólnej władzy, wyrastało powoli najwyższe, jakie dotychczas znamy, uspołecznienie ludzkie. Gdy w danej okolicy jedna gmina wzrosła w potęgę, wtedy

bądź dobrowolnie siłą ciążenia, bądź przymusem mniejsze osady bywały pochłonięte. Zagarnięcie jednak pierwiastkowo rzadko skut kowało utratę samodzielności całkowitej Przeciwnie — nawet zaborcza rzeczpospolita Rzymska zostawiała grodom Italii, zwanym munie i-piami, znaczną ilość praw oddzielnych. Tej samej polityki światowładny senat trzymał się względem osad i państewek zewnątrz Europy podbijanych. Wymagano dostarczenia zaciężnych żołnierzy i podatków, a samorząd miejscowy, oparty na odwiecznych zasadach, pozostawał nietknięty. Tylko względem ludów⁷ dzikich, mało zespolonych, albo dążących do niezawisłości, Rzym odgrywał smutną rolę rządu militarnego. Typem gminy europejskiej miejskiej, typem, który za wzór poniekąd służył średniowiecznym urządzeniom, było municipium italskie, czyli miasto starożytne, mające, oprócz własnych praw, obywatelstwo rzymskie. Między 384—338 przed Chr. odróżniano municipia, mające zupełnie narówni z Rzymem przywileje obywatelskie (jus sujfragii i jus honorum) i nie mające prawa głosowania (municipia sine sutfra-gio), ale zawsze znaczną wewnętrzną samoist-ność. Różnice owe przetrwały do 9 go roku przed Chr., kiedy lex Julia zrównała wszystkie miasta italskie pod względem prerogatyw obywatelskich, tak, że municeps był odtąd jednocześnie civis romanus. Powoli imperatorowie ustrój municypalny przenoszą na pewne grody zewnątrz Włoch, aż wreszcie cesarz Karakalla dozwala każdemu miastu cesarstwa korzystać z praw będących dotychczas wyjątkiem dla Italii i Gre-cyi. Zazwyczaj w municipiach odróżniano zwykłych obywateli i obcych przesiedlonych (inco-lae). Ogólne zgromadzenie wybierało bądź urzędników z tytułami: dictator, praetor, aedilis itp., bądź kollegium p. n.: quatuor viri lub duo-viri, z których jedni sprawowali obowiązki sędziów, drudzy administratorów. Bywała też i rada gminna, ordo decurionum, rodzaj senatu z członków dożywotnich. Od drugiego stulecia po Chr. imperatorowie bardzo często narzucają dekuryonów. Reforma administracyjna Konstantyna odnosiła się do wielkich jednostek ter-rytoryalnych, jakiemi były prefektury, dye-cezye i prowineye. Cesarz Leon odbiera municipiom prawo zbywania dóbr nieruchomych. Z upadającem moralnie cesarstwem Rzymskiem ginie też powoli naturalny samorząd gmin starożytnych. Urzędy stają się tu i owdzie dzie-dzicznemi lub są przywilejem pewnych rodzin, a liczne nadużycia w administracyi i finansowo-ści przyczyniają się do faktycznego upadku.

IV. Nowe ludy, które na gruzach rzymskiego mocarstwa rozpoczęły dobę dziejową, zwaną Wiekami Sredniemi, wnoszą z sobą i przekształ-ją dalej silną ideę assocyacyi, odmienny system władania ziemią, innj⁷ ustrój polityczny, zwany feudalizmem, oraz ustalone już właśnie po-

ci poczynają się mieszać

jęcia i formy gminy. Z początku dawne muni-cipia, o ile ostać się mogły, zachowują pierwotne prawa, a świeżo wznoszone grody w części wzorują się na ustawach rzymskich, w tfzęści zaś wprowadzają normy, jakie ludy germańskie miały w swych poprzednich siedzibach. W ciągu pierwszych pięciu stuleci od upadku Rzymu istnieją obok siebie urządzenia rzymskie i germańskie (leges barbarorum). Prawdziwie średniowieczna gmina utrwala się i potężnieje w ciągu XI i XII stulecia. Ciężkim był początek owych grodów, opartych już wszędzie na nowym porządku rzeczy, tylko bowiem w nazwach urzędników tu i owdzie zostały jakie takie ślady rzymskiego ustroju. Podług nowych obyczajów miasta musiały zyskać przywileje samoistności od ówczesnych książąt, którzy tworzyli, jak mówi dzisiejsza teorya, podwaliny państwowe. Idea zespolenia rodzinna Germanii organizowała w grodach korporacye zawodowe i religijne w kształcie bractw i cechów. Każda korporacya miała swój statut, a miasto średniowieczne było zjednoczeniem owych związków. Aby znów zapewnić trwałość statutom i prawom samego grodu, trzeba było zgody księcia lub wielmoży, czy świeckiego, czy duchownego. Akceptacyę zwano przywilejem, lub „kurtą” i zdobywało się je datkami, opłatami, podstępem lub siłą; bywały one stałe „na wieczne czasy”, poręczane „za nas i potomków naszych”; albo też wydawano pergaminy obowiązujące samego seniora dopóty, dopóki książątko nie potrzebowało świeżego zasiłku pieniężnego. Zdarzały się wypadki, że przy każdej zmianie organów municypalnych zachodziła potrzeba odnowienia prerogatywy. W ciągu XI, XII i XIII stulecia wielmoże chętnie udzielają nadań, szczególnie duchowni, a świeccy są zmuszani pod wpływem wojen dynastycznych i krzyżowych. Dosadnie malującemi ówczesne stosunki są obietnice udzielnych panków. Oto, co mówi w 1127 r. hr. Flandryi w karcie nadanej miastu Saint Omer: „Postaram się o spokój dla was względem wszystkich, utrzymam go i obronię was przeciw moim ludziom.” W dalszym rozwoju wypadków książęta, zazdroszcząc miastom potęgi militarnej, nagromadzonych skarbów i zamożności, często łamią pod jakimkolwiek pozorem dane przywileje, i znów trzeba ich bronić, zamykać bramy przed napaścią, wyjednywać przez nowe opłaty świeże pergaminy, świeże obietnice „za nas i potomków naszych.” Pod wpływem owego niezadowolenia wielmożów pisze znany kronikarz Guibert de Nogent: „Gmina jest nową szkaradną nazwą; pod nią rozumieć trzeba, że ludzie obowiązani płacić podatki uiszczają je zaledwie dwa razy do roku, są wolni od datków, jakie wszyscy poddani składają księciu, gdy zaś spełnią przestępstwo, można ich karać tylko podług norm przewidzianych przez ustawy,” Z chwilą wzmagania się

władzy książąt pod różnemi pozorami w sprawy miejskie: trzeba więc odróżnić od ogólnego tła gminy średniowiecznej jej rozwój dalszy w oddzielnych grupach państw. Zanim przebiegniemy pokrótce szczegóły, należy stwierdzić cechy wspólne. Gmina średniowieczna dąży do udziel-ności zupełnej i cel ten osiąga u jednych narodów na czas dłuższy, u innych na krótszy. Z czasem, gdy ginie lej odrębność, to z powodu, że owo zespolenie miejscowych sąsiedzkich interesów jest koniecznem, staje się ona organem policyj no-p ob or o wy m dla władzy państwowej, najniższym poddziałem administracyjnym. Dopiero w wieku XIX na kontynencie Europy (wyjątek bowiem stanowi zawsze Anglia) odzyskuje, nie udzielność, ale mniejszy lub większy samorząd.

V.    We Włoszech najbardziej zachowały się kształty rzymskiego municipium z nazwami da-wnemi. Pod wpływem nowych ludów zmieniają się urządzenia, lecz miasta włoskie ciągle toczą boje o samoistność, o odrębne swe prawa; potęga ich wzrasta, stają się bądź udzielnemi państwami, bądź pod słabą władzą obcą. Osady np. utworzone przez wychodźców na lagunach jednoczą się p. n. r z e c z y p o s p o 1 i t e j Weneckiej, rządzone z początku przez trybunów, potem od VIII-go stulecia przez duxa, w miejsco-wem narzeczu przezwanego dożą (doge), który dzieli władzę od XII wieku z radą wielką, od XIV z radą dziesięciu itd. Tak samo pojedyń-cze miasta w t z w. pen ta polis włoskiej: Rimini, Pesaro, Fano, Sinigaglia, Aukona zachowują autonomię długo jeszcze, gdy już przeszły pod panowanie obce; tak samo dzieje się w egzarchacie rzymskim i z Rawenną. Znaną jest historya Florencyi, Pizy, Genui, Medyolanu, miast lombardzkich. W wolnych owych pier-wiastkowo gmino-państwach władza spoczywa w ręku konsulów, małej rady (credanza), wielkiej rady i zgromadzenia ludowego (parlamento); biorą one udział w walce papieży z cesarzami niemieckimi i wpadają często pod rządy miejscowych tyrańskich wielmożów, ale ich samorządowi zawdzięcza Italia rozwój handlu, przemysłu, nauk i sztuk. Kończy się historya wolnych gmin włoskich dopiero od XVI stulecia z jednoczesnym wpływem rządów hiszpaósko-austryackich i stan taki trwa do końca XVIII wieku. Nic nie zyskują miasta pod uzuipacyą Napoleona I i Napoleonidów, Austryi i oddzielnych królów i książąt. Marzenia Dantego i pa-tryotów o jedności Włoch spełniły się dopiero w 1859 roku. Ustawy gminne i prowincyońal-ne noszą daty 20 marca 1865, 30 grudnia 1888. Ustrój zbliżony do systemu francusko-belgijskie-go z pewnemi różnicami na l^orzyść obszerniejszego samorządu. Na czele miasta stoi syndyk z juntą municypalną.

VI,    We Francy i pewna stałość w organiza-cyi gminy miejskiej utrwala się z końcem XI i początkiem XII w. Ludwik VI słynie z licznych nadanych „kart”. Koniec znów swobody rozpoczyna się od panowania Filipa Augusta (kon. XII w.). Z powodu złej gospodarki Ludwik św. poddaje rachunki pod kontrolę izby obrachunkowej Wiele miast następnie zmuszonych zostało poddać się bezpośredniej władzy królewskiej. Ponieważ znów wszystkie prowincye dzielono na pays (Vélection ipays d'état, tj. mające reprezentacyę miejscową i zarządzane przez intendentów państwowych, więc i gminy samoistne w części ocalały tam, gdzie biurokraeya nie władała: inaczej, stają się jednostkami administracyjno-poborowemi. Co się zaś tyczy ustroju organów, to magistraty były albo wybierane, albo dożywotnie, czasami dziedziczne. Niekiedy członkowie rady miejskiej wchodzą do niej przez kooptacyę (ob.). Bywały grody, gdzie wielka rada składała się z t. zw. parów (pairs) i wyznaczała kollegia z 12 jurés (jurati) i 12 conseillers. W innych miastach są konsulowie (consuls) lub consiliarii w liczbie dwu lub sześciu. Tuluza zwie swych dostojników capitularii. We Francyi, tak jak wszędzie, gmina wiejska opiera się w części na wspólnem posiadaniu gruntów, w części na osobistej własności ziemskiej obywateli, ale od XVI-go wieku notować trzeba ciągłe skargi i żale na panków, którzy przywłaszczają sobie obszary gminne. Wyznać należy, że parlament i królowie starali się powstrzymać nadużycia. Samoistnośó zespoleń wiejskich obumiera z chwilą, gdy włościanin traci osobistą swobodę. Do upadku miast przyczyniła się z jednej strony wzmagająca się władza królów i dążność cen-tralizacyjna, a z drugiej teorye tamtejszych prawników, którzy wytworzyli następny aksyo-mat: „au royaume de France nul ne peut faire de ville de commune sinon le roi ou avec le con-sentiment du roi”. Jeszcze dziś wielu jurystów francuskich, rozpatrując historyczny przebieg zjawisk na polu działalności gminnej, patrzy na fakty z pewnem uprzedzeniem, nazywając uzur-pacyą dawne prerogatywy sądowe i autonomiczne. Jeszcze dziś wielu z nich unika wyrazu samorząd, a mówi tylko o decentralizacyi lub używa omówienia „libertés locales”. Dopiero w ostatnich kilku dziesiątkach lat, pod wpływem porównawczych studyów nad angiel-skiemi i niemieckiemi urządzeniami, poglądy idą w normalnym kierunku. Centralizacya, jak wiadomo, ustala się już w zaraniu nowszych stuleci i utrwala się od Ludwika XIV, a nawet przewrót z 1789 r. doprowadził ją do zenitu. Kierownikom t. zw. wielkiej rewolucyi chodziło o usunięcie wszelkich różnic, wszelkich dawniej nabytych uprawnień, o utworzenie jednakiego schematu departamentów, okręgów i gmin. Wprawdzie Mirabeau mówił: „Dla dobrej orga-nizacyi społeczeństwa potrzeba, aby wszystkie jego części działały na korzyść zarządu i aby

Etaoykl. Fowik, Ilmtr. Zew. 196. X. XXY.

obywatele nie patrzyli na siebie jako na poddanych, ale uważali się za członków jednego ciała”. Wprawdzie ustawy z 1789 i 1790 r. postanawiają wybory co do organów municypalnych, a corps municipal razem z podwójną liczbą notablów stanowić miało conseil général gminy, zatwierdzeniu zaś przez władzę wyższą ulegają tylko uchwały, dotykające ogólnej admi-nistracyi państwowej, nowych przedsięwzięć i nadzwyczajnych robót. Następujące potem t. z w. konstytucye wyszły z innego punktu widzenia. W r. 1793 wprowadzono zasadę wyborczą do wszystkich instytucyj państwowych, ale nie na długo, gdyż jednocześnie powstaje obawa przed federacyą, przed wpływami arysto-kracyi. Wiadomo, że Francuzi celują we frazesach ogólnikowych i owe frazesy biorą za podstawę urządzeń społecznych. Za taki aforyzm działający w ujemnym kierunku, względnie do naszego przedmiotu, poczytywać należy zdanie Thi-baudeau: „administracya prowincyonalna mogła przynosić korzyści, gdy dawniej chodziło o zmniejszenie władzy despotycznej; dziś, pod rządem wolności, jest nonsensem. Sieyès znów wygłosił frazes: „zaufanie winno iść z dołu, a władza z góry”. Roederer jest twórcą aksyo-matu do dziś we Francyi obowiązującego: „naradzać się może wielu, ale administrować winien jeden” (délibérer est le fait de plusieurs, administrer est le fait d’un seul). Zgodnie z a-foryzmami reformatorów wprowadzono konsekwentnie biurokratyzm centralistyczny, z legionem prefektów, podprefektów i merów, rady zaś gminne zepchnięto do roli ekspertów, których opinia miała charakter doradzczy. Napoleonowi I-mu tylko podobać się mógł system przypominający organizacyę wojskową. Za Re-stauracyi rząd sprzyjał autonomii, ale projekty jego upadały w Izbach prawodawczych, pod wpływem koteryjnych celów stronnictw, walczących o przewagę arystokracyi lub demokracyi. Dopiero ustawy z 23 marca 1831 i 6 lipca 1867 stwierdzają zasadę wyborczą rad municypalnych, lecz z wysokim censusem; merowie i ich pomocnicy są mianowani; koinpetencya nieco rozszerzona z mnóstwem wyjątków, wymagających zgody ze strony rządu. Dla zjednania intelligencyi była t. zw. capacité z zewnątrz censusu majątkowego dla sędziów, adwokatów, notaryuszów, lekarzy, profesorów itp. Ustawa z 3 lipca 1848 dozwala merów wybierać. Za cesarza Napoleona III przywrócono nominacyę. Gdy jednak cesarz spostrzegł, że nawet drobne miejscowe sprawy zbyt wiele potrzebują instan-cyj do załatwienia, powstało prawo z 1867, dające większe * stanowcze orzecznictwo radom municypalnym w zakresie wszech kategoryj interesów, p. t. reglement, délibération et avis, t. j. że rada w pewnych kwestyach decyduje od-razu, w innych jej uchwała musi być zatwierdzoną, a jeszcze w innych daje tylko swą opinię. Za trzeciej rzeczypospolitej ustawa z 10 sierpnia 1876 r. dozwala wybierać merów, ustawa z 5 kwietnia 1884 r. ustala dzisiejszą kom-petencyę gminną. W wielu przedmiotach rada municypalna wydaje postanowienia ostateczne, ale nie tyczą się one kwestyj gospodarczych, kom-munikacyj i robót miejscowych, kas oszczędności itp.; w ważniejszych rzeczach uchwały ulegają zatwierdzeniu, lub stanowią rodzaj ekspertyzy dla rządu.

Wzory francuskie naśladowano we Włoszech i Belgii (ust. z 30 marca 1836, 30 lipca 1842, 1 marca i 13 kwietnia 1848 r., 30 czerwca 1865 r., 18 maja 1877 r., 4 czerwca 1878 r.). W obu krajach jest postęp w kierunku większego samorządu. Dalej jeszcze ku lepszemu posunięta jest Hiszpania (ust. z 2 paźdz. 1877) i Portugalia, flollandya znów (ust. z 29 czerwca 1851, 30 marca 1853 r., 8 maja 1856 r., 7 lipca 1865 r., 28 czerwca 1881 r.) i Belgia umiejętnie łączą autonomię z administracyą państwową.

VII. W Anglii system zarządu miejscowych interesów różnił się i różni od stosunków kontynentalnych. Zbyt wcześnie rozwinęły się swobody obywatelskie, i gmina również, mimo trudnych warunków, jakie tamtejszy feudalizm stawiał jej rozwojowi, przybrała samoistny i oryginalny charakter. Miasta, jak wszędzie, były zjednoczeniem gildyj, bractw i cechów. Na wsiach od najścia Normannów król jest lord paramount, właścicielem de jure całej ziemi królestwa i nadaje ją obywatelom wolnym lub lordom. Ci ostatni zyskali z czasem wyjątkowe prawa p. n. manor. Z mocy tego przywileju, ustalonego statutem w 1235 roku, właściciel manor’u miał zupełną swobodę „ogrodzić” i zająć pod uprawę pastwiska lub parku tyle ziemi w hrabstwie, ile uznał za właściwe, byleby przed sądem dowiódł, że zostawił jej dostateczną ilość dla wolnych rolników (f r ę e h o 1 de r s, ob.). Na gruncie tak samowolnie zajętym przez lorda, gospodarującego podług systemu manor’u, osiedlali się rolnicy dzierżawcy, tworząc klasę, zwaną c opyli older s. Dziwaczne owe stosunki posiadania ziemi, miarkowane tylko przez obyczaje i sądy, przetrwały do 1853 roku, W ciężkich więc o-kolicznościach zewnętrznych ustalała swe prerogatywy parafia (parish) jako jednostka gminna. Zespolenie powstało na tle miejscowych interesów rolniczych i religijnych po wsiach, w związku z przemysłowo - handlowemi po miastach. Różniczkowanie się wyznań od XV i XVI stulecia jest przyczyną, że często nie można się było przy zjednoczeniu kierować względami ter-rytoryalnemi, lecz jakością i ilością uczestników. W parafiach zachodziła potrzeba opieki nad chorymi, biednymi, gdy więc środki pojedyńczego zjednoczenia nie wystarczały na opędzenie potrzeb, do których z czasem przybyły szkółki i troska o kommunikacye, wtedy parafie łączą się z sobą w t. zw. unions i districts. Za Henryka VIII władza państwowa swą powoli wyrabiającą się łączność uczyniła obowiązkową, od ustaw zaś z 1834 i 1836 jest ona konieczną. Drugim czynnikiem, który historycznie powstał i oddziałał na działalność parafii, są sędziowie pokoju. Z dobrowolnych kandydatów przedstawicieli gentry i nabili ty, zapisanych na listę u lorda namiestnika hrabstwa, król nadaje inwestyturę. Sędziowie pokoju na zebraniach kwartalnych zatwierdzali urzędników z wyboru parafialnych i mieli dozór nad rozkładem podaków, koncessyami i t. p. zatwierdzenie zniesiono dopiero za Jerzego II. Attrybucye nadzorcze, bardzo obszerne, sędziów pokoju ustały z chwilą wprowadzenia w bieżącein stuleciu reform parafialnych i municypalnych. Ponieważ urządzenia miejskie odwieczne niezawsze odpowiadały nowszym potrzebom i brak był w nich jednolitości, przeto w r. 1835 uchwalono ustawę (6 Will IV c. 76) p. n. „the municipal corporation act.” Ustawa ta konsoliduje i ujednostajnia ustrój miejski, utrwala wszędzie rządy: common-cou ncil lub town-council, wybrane na lat trzy, radnych wydziałowych (aldermen c.) z mandatem sześcioletnim i starszego naczelnika (mayor) na rok jeden. Do reklamacyj wyborczych są assesoro-wie, do rachunków—audytorowie i niżsi urzędnicy (townęlerk, treasurer itp.). Ustawa określa dokładnie dotychczasową władzę policyjną i sądowniczą miast. Mayor i jego poprzednik w pewnych sprawach mają władzę sędziego pokoju, a w większych ogniskach są sędziowie płatni. W tym samym czasie (1834 i 1837 r.) nadano obowiązkową sankcyę zjednoczeniom parafij w sprawach dobroczynnych i szkolnych (unions, school-districts). Związki parafij tworzą okręgi, w których biura z wyboru (boards) pod liczną kontrolą urzędników państwowych przedsiębiorą wszystkie czynności w danym zakresie. Doniosłego znaczenia reformą była kousolidacya samorządu w hrabstwach w 1888 i 1889 roku, gdy ogłoszono „Local government act” z 13 sierpnia 1888 dla Anglii i Walii i takiż d. 26 sierpnia 1889 dla Szkocyi, w r. zaś 1899 dla Irlandyi. W każ-dem hrabstwie jest rada złożona z przewodniczącego (chairman), radnych (aldermen) i rządz-ców (county conciliors).- Rady powołane są do spraw administracyjnych i finansowych hrabstwa, mają attrybucye dawnych zjazdów kwartalnych sędziów pokoju; tutaj więc należą: zarząd majątkiem, kommunikacye, zdrowie publiczne, zakłady dobroczynne, dozór nad handlem, przemysłem, miejscami zabaw i rozrywek. Rada wyznacza urzędników, określa etat i wydatki, a sprawy czysto-policyjne należą do wydziału, złożonego w części z członków rady, w części z sędziów pokoju, wybranych na zjeździe kwartalnym. Ustawę o hrabstwach wprowadzono zaraz do 122 miast większych, mających ludność ponad 50 000—i dziś takie miasta noszą nazwę county boroughs. Tak np. Londyn z wyjątkiem City wraz z częścią hrabstwa Midiessex,, z Surrey i Kent, tworzy jedno hrabstwo administracyjne. Miasteczka z ludnością mniejszą niż 50 000 rządzą się ustawą poprzednią z 1835 roku.

VIII. Co się tyczy Niemiec, to już wyżej powiedziano, jakie wrodzone przymioty wniosły z sobą ludy germańskie do nowej doby dziejowej, do rozszerzonych kosztem starożytnego Rzymu siedzib. Jeśli bractwa, cechy, korpora-cye stanowią typową własność Wieków Średnich, głównie przyczyniły się do tego stanu plemiona niemieckie. Jeśli feudalne pojęcia w stosunkach jednostek między sobą i w sposobie władania ziemią dziś jeszcze nie wygasły zupełnie, przyczyna tego leży w obyczajach owych ludów. Idea państwowa powoli, z trudem tworzyła się, choć miała przedstawiciela w cesarzu i na nim wzorujących się książętach, usiłujących złamać zależność więcej teoretyczną niż faktyczną. Gmina wiejska, oparta w części na wspólnem posiadaniu gruntów, obumiera w*krótce. Tutaj, tak samo jak w Anglii, rycerstwo wyrobiło sobie prawo „ogradzania” swych posiadłości kosztem rolników; uzurpuje z kolei wyłączność korzystania z lasów: zanika więc współwłasność gminy wobec pretensyj panków feudalnych, którzy zyskali jeszcze jurysdykcyę patrymonialną (XVI w.). Wieśniacy wolni stają się poddanymi, zwierzchnicy gminni—prostymi oficyalistarai rycerskich posiadaczy dóbr, wydających Dorfordnungen. Gdy liczne żale i skargi nie pomagają, zrywa się parokrotnie burza w kształcie wojen chłopskich. Bunty jednak stłumiono, a los włościan jeszcze się pogorszył. Inaczej rzecz się miała z mieszczaństwem: zdołało ono, przy pomocy korporacyj religijnych i zawodowych, ocalić gminę miejską, tak, że nawet po traktacie westfalskim, kiedy zapanował absolutyzm wyemancypowanych od władzy cesarskiej książąt, jeszcze w XVIII stuleciu na dwu ławach sejmu Rzeszy 51 miast miało swych przedstawicieli. Gdzie jak gdzie, ale najdłużej w Niemczech przetrwały samoistne, a często całkiem niezależne, typowo średniowieczne gminy miejskie. Rozwojowi ich zawdzięczać można oświatę, przemysł i handel wszechświatowy. Aby jednak zyskać niezależność, trzeba było często bronić przez dziesiątki lat murów, trzeba było podstępem, datkami, wyrafinowaną dyplo-macyą wyjednywać, nietylko pergaminy „na wieczne czasy”, ale umieć je utrwalić, utrzymać w złej i dobrej doli dziejowej. Należy też wyznać, że szczęście, a może i większa zdolność, większa pracowitość, oszczędność i wytrwałość sprzyjała bardziej miastom niemieckim w porównaniu np. z włoskiemi i franeuskiemi. Miarą potęgi olbrzymio wzrosłej jest Hanza (unio hanseatica), jako związek od 1239 roku, najpierw trzech, potem czterech, wreszcie 85 miast, celem obrony handlu od rozboju na lądzie i morzu,— związek, mający swój organ reprezentacyjny w formie sejmu, system podatkowy, wojskowy, tworzący własne kommuuikacye, zawierający międzynarodowe traktaty. W miastach niemieckich zwykłe organy samorządu dzieliły się na trzy porządki {très ordines): a) magistrat, złożony z wójta {Vogt, advocatus), burmistrza i rajców; b) ławica z kompetencyą sądową, która wyrobiła sobie oddzielne ustawy i jurysprudencyę; c) reprezentacya w liczbie od 30 do 100 „mężów”, wybierających dwie pierwsze kategorye urzędników. Z czasem rola wójta staje się drugorzędną: przewodniczy on tylko ławie sędziów, a wzrasta stanowisko burmistrzów, zwanych tu i owdzie konsulami. Gminy wyższego rzędu, tj. obwody, prowincye, pod wpływem rozmaitych uprawnionych, oraz nielegalnych pretensyj i uzurpacyj panków feudalnych, wytworzyły z czasem udzielne księstwa, hrabstwa itp. Gdy absolutyzm w XVII i XVIII w. zapanował, wtedy niewszystkie miasta zdołały ocalić swe prawa. Upadek był często skutkiem nadużyć patrycyatu miejskiego, dopuszczającego się gwałtów nad tłumem zwyczajnych obywateli, często złej gospodarki finansowej; natenczas in-terwencya książęca jakoby ratowała sytuacyę: zaczęto więc odróżniać grody ulegające władzy pośredniej panujących od „bezpośrednich” (unmittelbare), niezależnych. W XIX ra stuleciu, po klęskach wywołanych wojnami Napoleona I-go, poczęto w każdym prawie kraju regulować stosunki gminne; z początku wszędzie jest przewaga żywiołów wstecznych, wpływów „rycerskich” posiadaczy gruntów szczególniej na wsi. Ponieważ wiele państw niemieckich wzorowało się na systemie pruskim, przeto podajemy tu główne jego znamiona. Decydującemi są ustawy z 30 maja 1853, 13 grudnia 1872, 29 lip-ca 1875, 19 i 22 marca 1881, 30 lipca 1883 r. Państwo Pruskie dzieli się na prowincye, a te znów na regencye; dalszym poddziałem są powiaty (Kreise), a w nich cyrkuły (Amtsbezirke), mające zwierzchnika p. t. Amtsvorsteher. Jest to rodzaj komissarza policyjnego, mianowanego przez nadprezydenta prowineyi, na przedstawienie sejmiku powiatowego z kategoryi urzędników-emerytów, szlachty. Urząd jego jest ustępstwem dla „rycerzy”, za utratę jurysdyk-cyi patrymonialnej. Z gminy wiejskiej są wyłączone obszary dworskie, które stanowią Gutsbezirk, a jego właściciel, sam lub przez zastępcę, na swem terrytoryum dominialnem pełni rolę urzędnika policyjnego p. n. Gutsvorsteher. W gminie znów wiejskiej władzą kontrolującą i rozporządzającą jest zebranie obywateli, organem wykonawczym t. zw. sędzia. Dawny ustrój władz w miastach pod względem nazw pozostał w swej mocy.—W Bawaryi i Saksonii niema różnic ustrojowych między wsią i miastem.

IX. W Austr/i. złożonej z różnych narodo-

wości, szczepów i ras, do czasów Maryi Teresy i Józefa II tolerowano obszerny samorząd krajów koronnych. W Wiedniu były tylko dwie wspólne kancellarye do sprawT zagranicznych i wojskowych, a oprócz nich odróżniano kancellarye: czeską, węgierską, siedmiogrodzką, włoską, niderlandzką i t. d. Józef II postanowił nietylko uszczęśliwić „swoje ludy” centralizacyą, ale je zgermanizować; system jego przetrwał . do r. 1848, a chwilowe prądy ku lepszemu upa dały. Dopiero od 1860/Cl r., a szczególniej pod wpływem klęsk wojennych w 1866 roku, samorząd powracany jest stopniowo prowin-cyom, powiatom i gminom. Trzeba odróżnić ^gminy wiejskie od miast. Wśród pierwszych w Galicyi i Bukowinie wydzielone są obszary dworskie, podobnie jak w Prusiech. Organami samorządu są: a) Zgromadzenie wszystkich obywateli, mających prawo wyborcze: forma ta istnieje tylko w Czechach i Styryi do pewnych wyjątkowych spraw, b) Reprezentacya z 8-u do 30-tu członków p. n. rady gminnej. W Pradze Czeskiej, Tryeście i Wiedniu odróżniają radę gminną (Gemeinderath), załatwiającą ważniejsze, uchwalające czynności, i radę miejską (Stadtrath), jako wydział do bieżących spraw administracyjnych, c) Zwierzchność gminna w osobie burmistrza w miastach, wójta po wsiach. W Węgrzech naczelnik gminy nazywany jest sędzią (biro); są wreszcie specyalni urzędnicy: kassyer, budowniczy, inspektor policyi i t. p.

/. W Rossy i nazwą w o ł o s t i pierwotni kronikarze oznaczali każdą oddzielną ziemię lub księstwo, potem rozumie się tu już gmina wiejska, złożona z pojedynczych wsi, siół i osad, gdzie przedewszystkiem istnieje wspólne posiadanie ziemi (poziemielnaja obszczyna), a interesa załatwiają się na zgromadzeniu; organami wykonaw-czemi bywają starostowie, setnicy, pięćdziesięt-nicy, dziesiętnicy. Z tego samodzielnego ustroju panujący skorzystali, czyniąc z wołosti okrąg administracyjny do poboru rekruta, podatków. Między uczonymi istnieje spór (Czyczeryn, Bie-lajew, Gładków, Siewiercow, Leontowicz, Blumenfeld, Aksakow, Leszków, Kryłow, S. M. So-łowiew, Nikolskij, Kawelin, Ewers) co do pochodzenia i rozwoju pierwiastkowego „poziemiel-nej obszczyny”. Faktem jest, że odróżniano „białą” ziemię, będącą przedmiotem własności prywatnej, od „czarnej”, wspólnej gminnej. Spór głównie idzie o to, czy obszczyna powstała ze wspólnoty rodowej, czy z sąsiedzkich, a więc właściwie z granicznych, stosunków. Każda przestrzeń „czarna” rozdzielaną była do użytkowania losem, i stąd kawałki gruntów zwą się żerebiami. Pewniejsze wiadomości są od XIV i XV stulecia. Każdy pełny obywatel je-dnoty wiejskiej miał swoją cząstkę do użytkowania i z niej ponosił ciężary i podatki; kto wyprowadził się z granic, tracił udział i prawa na przyszłość. Mający „tiadieł” mógł wydzier

żawić go, wznosić budowle. W miarę rozszerzającego się posiadania gruntów ze strony klasy uprzywilejowanej, giną powoli gminy wiejskie samodzielne, choć wspólnota zmniejszona w swym zakresie trwa dalej. W XVI stuleciu obywatel ziemski (szlachcic) mógł odebrać całkowitą ziemię włościanom, ale nie mógł zwiększyć lub zmniejszyć określonej ilości podług t. zw. nariadnoj lub poriadnoj. Fakt stałego przypisania chłopów do gruntów (prikre-pleuia) i podatek od „duszy” (podtisznaja podat') w XVIII stuleciu ustalił władanie ziemią tam, gdzie stosunki były dawniej chwiejne. Po bór należał do obszczyny, która rozkłada ciężar już nie na domy, ale na „dusze” męskie, pełnoletnie, a i ziemia wspólna rozdziela się do użytkowania podług ilości dusz. Szlachta więc osadza swoją służbę po wsiach i żąda wydzielania dla niej gruntu, aby uniknąć opłaty skarbowej, i nie ma interesu w zagarnięciu ziemi. Za cesarza Pawła w majątkach skarbowych i domenach polecono tworzyć wołosti z t zw. gołową na czele, starostami i pisarzem. Właściwą jednak reformę gminną w zakresie owych dóbr (gdyż o prywatnych mowy nie było) zaprowadził hrabia, Kisielew w 1837 r., tworząc cały schemat organizacyjny zarządu majątków państwowych (z wyjątkiem gubernij zachodnich i białoruskich, gdzie pozostały dawne wiejskie, „obszczestwa”). Według tej reformy następujące organa utworzono w wołosti: a) zebranie gminne (schód); b) zarząd (prawienie), składający się z „gołowy” i assesorów (zasiedatelej), pisarza i pomocnika; c) sąd (wołostnaja rasprawa), złożony z głowy i dwu członków, a stanowiący drugą instaucyę, gdyż pierwszą był sąd wiej ski. Każda bowiem wołost’ składała się z kilku wsi, a w każdej wsi był sołtys wiejski (star-szyna). W zasadzie urzędnicy byli z wyboru, ale władze wyższe mogły ich zostawaić na dalsze okresy trzechletnie, dopóki uznawały to za pożyteczne, lub wprost bezpośrednio zamianować. Schemat hrabiego Kisielewa, przyjęty w dobrach skarbowych i domenach, posłużył za wzór ogólnej reformy włościańskiej w 1861 roku i w latach następnych. Obecuie wołost' jest jednostką administracyjną, państwową, drugim stopniem urządzeń kilku wsi (siół) w skład jej wchodzących, a zarazem ma znaczny samorząd, nietylko gospodarczo - policyjny, ale i sądowy. Przy tworzeniu wołosti starano się połączyć sioła w jednej parafii wyznaniowej; niekiedy dwie m:,łe parafie wraz ze znajdującemi się w nich osadami tworzą jedną całość. Tęż samą reformę z pewnemi zmianami wprowadzono d. 19 lutego 1866 r. w kraju Nadbałtyckim, gdzie znów pogodzono obszar wołosti z granicami majątku ziemskiego lub pastoratu. Dzisiejsza wołost' w cesarstwie Rossyjskiem ma charakter stanowy. Wyłączone są z niej obszary dworskie, a nawet z pod jej jurysdykcyi, z małym wyjąt-

Idem (ob. niżej), inne klasy, prócz włościańskiej.

tworzy „naczelników ziemskich”, mających władzę zwierzchnią nad wołostiami i sądami odno-śnemi, oraz dyscyplinarną nad członkami. Dziś sąd woł. rozstrzyga w centrum Rossyi sprawy do 300-u r., a w kraju nadbałtyckim do 100-u r., o sukcessyę do 500 r. i wyżej, jeśli spadek jest na miejscu. Co do kar, w Cesarstwie są grzywny do 30-u rubli, w kraju Nadbałtyckim do 12, areszt w pierwszem trzydziestodniowy, w drugim dwutygodniowy. Nad Bałtykiem karę cielesną trzeba, gdy delikwent prosi, zamienić na areszt, a w centrum Cesarstwa niema tej ulgi. Jurysdykcyi władz wołostnych od 1889 roku poddani są mieszczanie, tak co do policyi, jak i rządu, jeśli na wsi mieszkają. Co się tyczy władania niepodzielnego ziemią, okólnik ministra, spraw wewn., Łanskoja, z d. 5 grudnia 1857 roku polecił nie zmieniać dotychczasowych obyczajów i norm. Podczas prac przygotowawczych do ogólnej reformy włościańskiej były dwa prądy: jeden za utrzymaniem status quo, drugi za indywidualizacyą własności. Komissya redakcyjna przyjęła drogę pośrednią. Wedle ustawy z 1861 r. ziemia wspólna, nazwana mirskaja, należy do wszystkich i jej użytkowaniem rozporządza gromada wiejska (sielskij schód). Za pozwoleniem gromady można stawiać na „czarnej” ziemi budowle, odstępować wyznaczony sobie kawałek (nadieł) innym członkom: ów kawałek przechodzić może sukcessyj-nie w użytkowanie spadkobierców w jednej rodzinie, a dopiero w razie jej wymarcia gro-fnada stanowi co zrobić z ową cząstką. Kto przesiedli się ze wsi, traci wszelkie prawa do ziemi wspólnej. Gromada, większością ²/;i głosów gospodarzy domów, ma prawo rozdzielić niepodzielną ziemię między włościan w użytkowanie i zamienić ją na własność dziedziczną.— Co się tyczy miast, dawniej nie miały one żadnej autonomii, dopiero od 1870 roku

Prąd inny, zainicyowany przez hr. Loris-Meliko-wa i komissyę Kachanowa, .nie utrzymał się.

nalizacyi, oświetlenia; do nich należy piecza nad ubogimi, chorymi, ustrój zakładów dobroczynnych i sanitarnych, opieka nad oświatą elementarną, handlem, przemysłem, urządzanie bibliotek, muzeów, teatrów. Organa miejskie winny wypełniać zlecenia władz wojskowych i cywilnych, mogą zaciągać zobowiązania, ustępować rzeczy ruchome i nieruchome, prowadzić sprawy sądowe. Organa te są: a) rada (duma, ob.) z członków 20 do 60, wybranych na lat cztery; jest ona instytucyą decydująco-doradzczą; b) zarząd miejski (uprawa), z prezydentem (golowa) na czele, pełni rolę wykonawczą.

C. Zasady ogólne co do przynależy-

W pojęcie więc rossyjskiej gminy wchodzą dwie podporządkowane sobie jednostki terrytoryalne, złożone z włościan, zamieszkujących wieś (sioło), a kilka wsi stanowi wołost'. Organem rozporządzającym wsi jest gromada właścicieli nieruchomości (sielskij schód), a jej attrybucye są: wybór starosty miejscowego, delegatów na zebranie gminne (wołosti) i innych oficyalistów, decyzya co do nowych członków lub uwolnienia dawnych z gromady, działy rodzinne, sprawy dotyczące użytkowania i posiadania ziemi, dobroczynność, szkolnictwo, rozdział podatków, ' budżet wiejski, kontrola oficyalistów. Sołtys (starosta) jest jednocześnie wykonawcą rozporządzeń, przedstawicielem wsi, . oraz policyjnym organem administracyi państwowej, zależnym od hierarchii władz, tak rządowych jak i ziemskich. W każdej znów wołosti jest: a) zgro madzenie gminne (wołostnyj schód), złożone z wiejskich delegatów, starostów, poborcy, asse-sorów, członków zarządu woł. i sędziów woł., pod przewodnictwem starszyny. W kraju Nadbałtyckim udział biorą i przedstawiciele, jeden na 10, ludzi bez ziemi, rolników pracujących nie u siebie. Do orzecznictwa należy wybór urzędników woł., gospodarstwo woł., bezpieczeństwo, zdrowie publiczne, magazyny zapasowe, rozkład podatków i ciężarów, kontrola urzędników. W kraju Nadbałtyckim odróżniają od ogólnego zgromadzenia (schód), będącego tylko raz w rok zwoływanem ciałem wyborczem, jeszcze ściślejsze kollegium, które załatwia te czynności, które w centrum Rossyi należą do woł. schodu. b) Woł. starszyna, naczelnik gminy i wykonawca rozporządzeń zgromadzenia, oraz władz państwowych i ziemskich, c) Zarząd (woł. prawienie) złożony ze starszyny, wszystkich starostów poborców, ma charakter doradczo-kon- są jednostkami samorządu. Obecnie obowią-trolujący i rozstrzyga pewne sprawy, gdzie wy- żującą jest ustawa z 11 czerwca 1892 r. Orga-magalia jest odpowiedzialność pieniężna; d) woł. na miejskie z wyboru mają prawo zarządu ka-sąd, składający się podług ogólnej ustawy pitałami, dochodami i majątkami: do nich nale-z 4-ch do 12-tu sędziów, komplet z 3-eli osób, żą środki zdrowotne: urządzanie ulic, placów, ostatecznie decydował: aa) wszystkie spory mię- i przystani, ogrodów, bulwarów, wodociągów, ka-dzy włościanami do 100-u rubli i wszystkie spory, gdzie obie strony z góry na tę kompe-tencyę zgodziły się; bb) sprawy o mało ważne przestępstwa, spełnione w gminie przez włościan przeciwko włościanom, za które mógł ka rać grzywnami do 3-ch rubli, robotą publiczną przez 6 dni, aresztem do 7-u dni i rózgami do 20-u uderzeń. Do 1866 roku wyroki były bezapelacyjne. Od 1866 roku skargi szły do Zjazdu „mirowych pośredników”, który ograniczał się tylko sprawdzeniem, czy sąd woł. nie przekroczył władzy i czy sądził sprawę po wezwaniu stron. Od 1874 r. zamiast zjazdu appela-cyjną instancyą był urząd do spraw włościańskich powiatowy. Ustawa z d. 12 lipca 1889 r. łości, zakresu działania własnego i

z/econego każdej gminy.—I. W dzisiejszem pojęciu oprócz definicyi, którą podaliśmy wyżej pod A, uważać trzeba G. jako korporacyę wobec ustaw cywilnych i publicznych. Każdy obywatel winien należeć do jakiejś G-y. Wyjątki są w niektórych państwach co do obszarów dworskich (ces. Rossyjskie, oprócz Królestwa Polskiego, dalej król. Pruskie, Galicya i Bukowina w Austryi). Tylko we Francyi i Wirtembergii ustawy zrównały ustrój miast i wsi, wszędzie indziej są różnice, tak pod względem organizacyi, jak i orzecznictwa. W cesarstwie Rossyjskiem, kraju Nadbałtyckim i Królestwie Polskiem G-ę wiejską stanowią dwie podporządkowane sobie jednostki: wieś i włość czyli właściwa G. W* Anglii G. zowie się parafią w odróżnieniu od urządzeń miejskich municypalnych. — II. Już w starożytnych municipiach odróżniano obywateli pełnoprawnych od incolae przybyłych, choćby stale zamieszkałych. W Wiekach Średnich istniały t. zw. an-klawy, t. j. obszary, choć terrytoryalnie wchodzące w granice miasta, ale jego organom niepodległe, i wyjątki, t. z w. jurydyki, oraz całe klasy ludzi (np. uprzywilejowane stauy dziś w ces. Rossyjskiem) niepoddane normom, bądź wiejskim, bądź miejskim. Wogóle dzisiejsze wyleczenia noszą inny charakter, ale trzeba oddzielić obywateli przynależnych, od wszelkich innych mieszkańców faktycznych. Przedmiot ten nazywa się w nauce i praktyce prawnej swojszczyzną (Heimatsrecht) i regulowanym jest zgó-ry przez ustawy, które dadzą się sprowadzić do następnych kategoryj: a) system dziedziczny (Biir gergemeiude, commune bourgeoise), przyjęty w niektórych kantonach Szwajcaryi, gdzie tylko pochodzący od rodzin obywatelskich mają wszystkie prawa swojszczyzny; b) system francuski krótkotrwałego zamieszkania w ciągu 6 miesięcy (ustawa z d. 5 kwietnia 1884 r.); c) długotrwałe zamieszkanie, np. rok jeden, w miastach pruskich, dwa lata w Baden i Hessyi, trzy lata w Wirtembergii, a nadto urodzeni z obywateli, kobiety zamężne, urzędnicy państwowi i przyjęci do obywatelstwa; d) posiadanie pewnej nieruchomości (Grundbesitzergemeinde) w G-ach wiejskich wschodnich Prus, w Rossyi i Królestwie Polskiem, z wyjątkiem kraju Nadbałtyckiego. W Austryi jest właściwie system pod literą a), lecz każdy obcy może być przyjętym, panuje zresztą zupełna swoboda w przesiedlaniu się. Kobiety zamężne i urzędnicy przez sam fakt pobytu. Ustawa galicyjska wyróżnia uczestników, t. j. osoby, mające majątek nieruchomy, przedsiębiorstwa, kapitały, od których płacą podatki.—III. Co się tyczy zakresu działania, odróżnić należy zakres własny. Ustawa galicyjska tak go określa: jest to działalność, „w której G., z zachowaniem ustaw, samodzielnie zarządzać i rozporządzać władna; obejmuje ona wogóle wszystko, co bezpośrednio tyczy się jej interesów i w jej granicach włas-nemi siłami załatwionem i przeprowadzonem być może”. Zakresem zleconym jest sfera czynów, gdzie G., jako organ pomocniczy państwa, spełnia różne zadania ogólnej administra-cyi społecznej. Do zakresu własnego należy zarząd majątkiem, kommunikacye, piecza nad ubogimi, zdrowiem publicznem i odpowiednie środki, zakłady dobroczynne, sanitarne, szkolnictwo, po-licya miejscowa. — IV. Nadzór nad czynnościami i odpowiedzialność dyscyplinarna bywa rozmaita, w formie zatwierdzania uchwał, bądź przez wyższe jednostki samorządne, bądź przez władze ściśle państwowe, bądź przez komissye mieszane. Owe różnice są w sferze zakresu własnego; co się tyczy zleconego, administracya państwowa czuwa nad spełnieniem swoich zleceń. Większy lub mniejszy samorząd gminny przewiązany jest do większych attrybucyj bez potrzeby zatwierdzenia, i do zależności jedynie od rad powiatowych, prowincjonalnych, t. j. od wyższych jednostek autonomicznych. W wielu państwach, dla uniknięcia kollizyj i nadania większej sprężystości wykonaniu uchwał, albo pod wpływem braku zaufania do obywateli, w organach egzekucyjnych system wyborczy połączono z nominacyą w różnych kombinacyach.

4. Literatura: Otto Mayer „Theorie des französischen Verwaltungsrechts” (1886); Ducroq „Etudes sur la loi municipale” (1886); Batbie „Traité théorique et pratique de droit public et administratif” (1885); Stengel „Wörterbuch des deutschen Verwaltungsrechts” (1889); Morbio „Sto-ria de’ municipi italiani” (Medyolan 1841 — 46, 6 tomów).—Franciszek Kasparek ustępy w dziełach: „Prawo polityczne ogólne” (1878—84, 2 tomy); „Podręcznik prawa politycznego” (1888 — 94, 2 t.); „Uwagi krytyczne o galicyjskiej orga-nizacyi gminnej” (1880); Antoni Okolski „Wykład prawa administracyjnego” (1879—84, 3 t.); „O znaczeuiu miast” (1867 [„Ekonomista warsz.”]); „O urządzeniach miejskich w cesarstwie” („Ateneum” 1871); „O urządzeniach ziemskich” („Niwa” 1871); „Instytucye samorządu” („Gazeta Warsz.” i „Słowo” 1897); S. Bratkowski „Gmina w Polsce” (Paryż 1859); I. Florkiewicz „Projekt reorganizacyi gminnej”; Aleksander Rembowski „Kilka uwag o ustawie dla gmin wiejskich” („Gazeta Sądowa warsz.” 1876); Ludwik Górski „Projekty ustawy sądowej i gminnej” (1871); Zygmunt Miroslawski „Nasz samorząd gminny” („Wiek” 1876); Feliks Ochimowski: artykuły o gminie w „Echu” i „Niwie”, oraz „Samorząd” („Gazeta Sądowa” 1898 i odbitka); Walenty Miklaszewski „Kilka słów o sądach gminnych” (1879) i wraz z Budzińskim i Okolskim „Przewodnik dla sędziów gminnych” (1867—68); Aleksy Hempel „O stosunkach gminnych w Królestwie Polskiem” (1882); „Przegląd krytyczny itd.” (1883); Julian Łapicki „Stosunki gminne w Królestwie Polskiem” (1881); „Elementarne potrzeby gmin” („Kraj” 1888); Włodzimierz Spasowicz „O gminach i sądach w Królestwie Polskiem”; „O obecnym sta-

f. o.

nie ziemstw” („Przegląd sądowy lwowski”); Henryk Konic „Samorząd gminny w Królestwie Pol-skiem” (1886); „Zebranie gminne itd.” („Kraj” 1888); „Parlamentaryzm i gmina” („Ateneum“ 1893); wspólnie z Pr. Olszewskim „Podręcznik dla władz gminnych” (1883); Adolf Suligowski „O samorządzie ziemskim” („Ateneum” 1898 i odbitka); Kutyłowski: artykuł w „Głosie” (1898); Henryk Langer „Kommentarz do ustawy gminnej” (1867); Paweł Skwarczyński „Projekt zmian w ust. gm. 1869”; „Ustawa gm. z 1869 r.”; „Ziór ustaw 1884”; M. Wolff „O zarządzie gmi ny” (Kraków 1870); S. Mieroszewski „Do zwierzchności gmin” (1874); E. Mochnacki „Kaiserfeld i ustawodawstwo gminne” (1876); F. Piłat „Pogląd historyczny na urządzenia gmin w Galicyi” (1878); Statystyka gmin” (1878); Józef Kleczyń-ski „Statystyka gospodarstwa gm.” (1878—82); „Organizacya samorządu” („Kraj” 1888); P. Zbro-żek „Prawa i obowiązki naczelnika gminy” (1884); Feliks’Pintowski „O obowiązkach gminy względem dróg” (1888); Witold Lewicki „Materyały do reformy gm. w Galicyi” (1867); „Samorząd gm. w Galicyi i dzieje jego reformy” (1888); „Reforma ust. gm. w Galicyi” („Kraj” 1888); Antoni Wrotnowski „Trudności zreformowania gmin wiejskich” (1891); „Reforma gmin wiejskich w Galicyi” („Kraj” 1888); „Autonomia galicyjska” (1889); Piotr Górski „Samorząd gm. w Galicyi” („Przegląd Polski” 1893); Mieczysław Aleksandrowicz „Ustawa gminna” (1883).

Gmina w ogólności. G. (po niem. Gemeinde, po franc. Commune, po ang. Community) w znaczeniu r o z ciągłej sz em jest to każda organizacya, łącząca gromadę jednostek, osiadłych na ściśle ograniczonej przestrzeni ziemi, oparta na obowiązkowej łączności zarządu, a stanowiąca ogniwo pośrednie pomiędzy państwem a jednostką. Takie pojęcie G-y obejmuje zarówńo G-ę w ścisłem znaczeniu, jak z drugiej strony różne jednostki polityczne, mające pewien zakres samorządu, a podporządkowane ogólnej administracyi państwowej (jak w różnych państwach np.: okręgi, powiaty, departamenty, hrabstwa i t. p.), a nakoniec G-y wyznaniowe i szkolne, stanowiące znowu cząstkę G-n miejscowych. G-y są więc wogóle rodzajem podrzędnego organizmu państwowego, który ma za zadanie czuwać nad interesami zbiorowiska jednostek, objętego tym zarządem. Ważniejsze i sa-modzielniejsze jednak znaczenie ze stanowiska administracyjnego i ekonomicznego ma G. w ścisłem pojęciu tego słowa. Jest to G. jako określona cząstka państwa, wyposażona w stosowny samorząd polityczny i przeznaczona do popierania miejscowych ogólnych interesów ludności. Taka G. wynikła wprawdzie z historycznego rozwoju społeczeństw i narodów, lecz jest zarazem koniecznością państwową i we współczesnym ustroju, bo służy do regulowania tych miejscowych stosunków, których państwo nie może ująć w system swej bezpośredniej kontroli Naczelna władza państwowa, choćby była najbardziej centralistyczną, nie jest w stanie sama spełniać wszystkich zadań w zakresie zarządu miejscowego: musi więc część swoich praw przelewać na miejscowe związki, posiadające prawno-poli-tyczne przywileje. Te właśnie związki tworzą G-y. Zasób przywilejów G-n zależny jest od ich dziejowego kształtowania się, jako też od kierunków politycznych, które w danem państwie panują. W każdym razie z jednej strony względy polityki ogólnej, a z drugiej względy finansowe, zawarunkowane równomiernym podziałem podatków, przemawiają za samorządem G-n. To też zadanie G-n na polu gospodarki finansowej należy do najważniejszych. G-y zajmują się gromadzeniem środków na miejscowe potrzeby policyjne, dobroczynne, szkolne, sądowe, kommu-nikacyjne i t. p. Zarazem w niektórych wypadkach rozkładają jeszcze ogólne podatki państwowe na ludność, G-ą objęte, aby dogodny pobór podatków państwu ułatwić. Zadania administracyjne G-y rozpadają się na te same działy, których dotyczą podatki gminne, a więc na: attry-bucye policyjne, dobroczynność publiczną, szkolnictwo, sądownictwo, budowę dróg, szos, mostów i t. p. W G-ie należy odróżniać dwa główne jej typy: 1) wiejską i 2) miejską Pierwsza jest G-ą w najściślejszem znaczeniu. Jakkolwiek bowiem G., spełniająca samorząd miasta, obejmuje obszerny zakres stosunków, to jednak łączność interesów gminnych wsi jest ściślejsza i tu właściwie G. występuje jako organizacya naj-wybitniej ukształtowana. — Porównywając sferę gospodarstwa gminnego w teraźniejszości z przeszłością, spotykamy znamienne różnice i ewolucyjne przejawy, będące w związku ze zmienne-mi w historycznym rozwoju dążnościami państwa. W zamierzchłej przeszłości G. tworzyła pierwszy etap społeczno-osiadłego życia. Ludy osiadłe zespalały się pod wspólnym zarządem rodowo - gminnym i prawdopodobnie ze wspólną własnością ziemską. Znaczenie G-y w Wiekach Średnich polegało już na zupełnej prawie niezależności od państwa. G. tworzyła państwo w państwie, posiadające własny ustrój, który w każdej niemal jednostce gminnej był odmienny. W miarę jeduak rozwoju władzy państwowej słabnie samoistność G-n i przeistaczają się one w organy, zupełnie w swej działalności sparaliżowane przez absolutną władzę monarchiczną, która poddaje niewolniczej kontroli czynności i finanse G-n. Tendencya centralistyczna takich rządów dąży do wytworzenia bezpośredniej łączności między każdym poddanym a państwem. Wprawdzie G. formalnie posiada i wtedy dawny swój ustrój, lecz działania jej zredukowały się do wykonania rozkazów monarchy. Prawa gminne rozszerzyło znowu państwo nowoczesne, lecz i tutaj zaszła ważna zmiana w porównaniu z charakterem G-n w Wiekach Średnich. (). no-

1900).

woczesna nie jest organizacyą niezależną od państwa, lecz tylko ogniwem w całym systemie urządzeń państwa, ogniwem względnie samodziel-nem, ale poddanem kontroli i niejako z tytułu pełnomocnictw państwowych wyposażonem w prawa autonomiczne. Państwo określa granice praw G-y, a niektóre jej działania, np. w zakresie pożyczek, czyni zależnemi od approbaty władzy naczelnej. Tak przedstawiają się ogólne zasady G-n. Należy jednak zwrócić jeszcze uwagę na poszczególne organizacye gminne w kilku państwach. W Anglii, gdzie zarząd wogóle, a więc w szczególności i administracya gminna, w .nowszych czasach rdzennie przekształcone nie zostały, reformy polegały tylko na zmianach prawodawczych, zastosowanych do potrzeb praktycznych. Dlatego brak tu jednolitego systemu i równomierności zadań oddzielnych G-n. W r. 1888 wydany został local governement act, który stanowi dopiero zaczątek ujednostajnienia zarządu. Najważniejsze ogniwo organizacyi tworzy tu pari sh (parafia), która nie jest jednak G-ą, centralizującą wszystkie zadania samodzielne; obok niej istnieją związki gminne, załatwiające pewne poszczególne zadania. Parafie łączą się znowu w obszerniejsze stowarzyszenia, unions—do celów szerszego zarządu opieki nad ubogimi, a w high-way districts — do celów budowy dróg. Dla finansowości G-n ważny jest dalszy podział na hrabstwa, które także są podstawą sądów pokoju i zarządu policyjnego. W zarządzie miast główną rolę spełniają t. zw. municipal b or o u gh s, albo corporate t o w n s - organizacye, powołane do zarządzania, za pomocą wybieralnych władz, wszystkiemi sprawami miast. Lecz i te organy nie mają jednolitej władzy, tak, iż niektóre miasta posiadają tylko samorząd w zakresie opieki sanitarnej. We Francy i panuje system wprost przeciwny angielskiemu, a więc zupełnie jednostajny; są tu dwa ogniwa gminne: G. miejscowa i departament. G. miejscowa pozyskała szerokie przywileje z mocy prawa z 1884 r., mianowicie zadania w zakresie władzy policyjnej, szkół (początkowych i po części średnich), dróg, opieki nad chorymi i ubogimi i t. p. Departamenty powołała już do życia rewolucya; uzupełniają one, zaokrąglają samorząd G-n. W Niemczech panuje system pośredni między angielskim a francuskim. G. miejscowa tworzy podstawę samorządu, lecz istnieją także G-y szczególne, spełniające odrębne zadania, a więc między niemi: G. kościelna i szkolna. Zachodzą przytem różnice pomiędzy G-mi wiejskiemi i miejskiemi, zarówno co do zadań, jak co do organizacyi. Związki gminne wyższego rzędu (prowincye, okręgi i t. p.) pochłaniają po części zadania G n. — W Austryi istnieje w oddzielnych krajach różny ustrój. W ogólności jednak wyodrębniają się tutaj jako mniej więcej jednolite ustroje: G. miejscowa i „kraj”. „Kraj” jest względnie najsamodzielniejszym organem sa

morządu i spraw finansowych. Prawa swe spełnia za pomocą sejmu i wydziału krajowego; obejmują one te działania, które przekraczają granice zadań G-n miejscowych, a do takich należą: zarząd majątkiem kraju, oraz jego publicz-nemi instytucyami, urządzenia policyjne, większe zakłady dobroczynne, szpitale, szkolnictwo, drogi publiczne i t. p. — W Rossy i w G-ie wielko-rossyjskiej istnieje szczególna organizacya, polegająca na wspólnej własności ziemskiej G-y. G. rossyjska nazywa się wogóle mirem, który w pojęciu ludu oznacza ucieleśnienie wspólności gminnej, jako przewagi i władzy całości nad członkami G-y. Gminowładztwo stanowi część tej zwierzchniczej władzy G-y, a płynie zwyczajowo z tak urobionego historycznie poczucia jej możnowładztwa. Co się tyczy dziejowej genezy wspólnego władania ziemią, to dawniej wyprowadzano je z rodowo-społeoznego współżycia ludu rossyjskiego. Ale późniejsze badania przekonały, że już za czasów najdawniejszych posiadłość ziemi po śmierci ojca dzieliła się pomiędzy krewnych. Jest to więc wytwór czasów późniejszych, prawdopodobnie dopiero w. XVII, gdy wśród zawieruch i walk politycznych, rodziny jednoczyły się dla ogólnej obrony. Gminowładztwo reguluje się zasadniczo na podstawie prawa gminnego z d. 13 lutego 1801 r., które w uwadze do § 113 (o miejscowych prawach włościan wielkorossyj-skich) orzeka: „Gminnem nazywa się zwyczajowe użytkowanie, w którem ziemie, przez uchwałę miru, rozdają się lub rozdzielają pomiędzy włościan podług dusz, „tiagieł”, lub innym sposobem, a powinności, ciążące na ziemi, wykonywają się za solidarną poręką”. Do takiej uchwały wymagana jest przewaga z 2 głosów na zebraniu gminnem. Pod wpływem prawa tego, oraz łączących się z niem przywilejów G-y, pozyskała ona w Ros-syi olbrzymie znaczenie państwowe i ekonomiczne. G. jednak, choć podtrzymuje własność ziemską, pochłania zarazem prawa jednostkowe i przemyślnym włościanom nadaje przewagę nad gromadą. Dlatego system wspólnego władania ziemią w G-ie ma wielu przeciwników.—Por. „Obsz-czynnyj byt i clioziajstwiennaja nieobezpieczen-nost’ krestian”: N. Brzeski j w „Russk. ekonom. Obozrenje” (r. 1898), oraz „Wspólna własność ziemska” Stanisław Piotrowski w „Ateneum” (r.

St. A. K.

Gmina wiejska w dawnej Polsce. Początków G-y wiejskiej w Polsce szukać należy w organizacyi najdawniejszych wsi polskich. Pytanie: jak powstały te wsi? dotychczas jest spornem. Do niedawna utrzymywało się w historyografii polskiej przekonanie, jakoby wsi polskie powstały skutkiem osiedlania się pojedyńczych rodzin (prawidłowo z ojca, matki i dzieci złożonych), które to rodziny, z biegiem czasu rozmnażając się, tworzyły całe wsi. Hipotezie tej przeciwstawiano w czasach ostatnich inną, wedle której, nie pojedyncze rodziny, ale rody całe

Gmina wiejska

(z kilku pokrewnych sobie rodzin złożone) na jednem miejscu osiadały i wsi tworzyły. Na czele rodu stał najstarszy, względnie najdzielniejszy, członek rodu, zwany w Polsce starostą, który reprezentował ród na zewnątrz, a wraz z radą dorosłych członków rodu sprawował rządy rodu, względnie wsi, którą ród zamieszkiwał. Organi-zacya taka przypomina żywo południowo-słowiań-ską z ad rugę. Kilka rodów sąsiadujących z sobą tworzyło związek zwany w Polsce opolem, odpowiadający znów południowo - słowiańskiemu bractwu, a kilka opoli—kasztelanię. Rody łączyły się w opola, gdyż tego wymagała potrzeba ekonomiczna. Kilka bowiem rodów razem używało wspólnie lasów sąsiednich, pastwisk, wód i dróg. Z tej wspólności używania ekonomicznego wynikała potrzeba wspólnego przestrzegania nietykalności granic terrytoryum opola i pilnowania na niein porządku i bezpieczeństwa życia i imienia. To też wszyscy członkowie opola mieli obowiązek ścigania złoczyńcy, który na ich terrytoryum się znalazł, gdyż w razie przeciwnym odpowiadało to opole, względnie ten ród, na którego terrytoryum ślad złoczyńcy zniknął, za szkodę przezeń wyrządzoną. Rząd opola stanowili zapewne naczelnicy rodów w skład jego wchodzących, którzy schodzili się na obrady w miejscowości w obrębie opola leżącej, a zwanej czołem opola. Jak się zwał najstarszy w tej radzie—niewiadomo. Przedmiotem obrad starszyzny opolnej były sprawy gospodarskie, ze wspólnego używania pożytków na terrytoryum opolnem wynikające, a dalej sprawy między pojedyńczetni rodami; gdyż spory między członkami tego samego rodu załatwiano w obrębie tegoż rodu. Do dalszych attrybucyj opola należało ściąganie i uiszczanie daniu i powinności, które opola winne były panującemu i jego urzędnikom, i rozkład ich na rody. Tak więc opola były w Polsce pierwotnej najniższą jednostką administracyjną. Samorządowi opola zadały ciężki cios liczne immunitates, nadawane od początku XIII w. przez książąt polskich biskupstwom, kapitułom, kościołom, klasztorom i rycerstwu, które poddały masy ludności wiejskiej pod bezpośrednich właścicieli terrytoryów, taką i mm imitas obdarowanych. Uprzywilejowani właściciele nabyli wraz z ziemiami praw książęcych nad ludnością na ziemiach tych osiadłą. Do najważniejszych zaś praw należało prawo nakładania ciężarów w postaci danin w pieniądzach i naturze, żądania licznych posług, tudzież sądownictwo nad ludnością. To wyjęcie ludności ziemskiej w dobrach nadanych z pod prawa książęcego i poddanie jej władzy patrymonialnej panów dziedzicznych musiało zniszczyć organizacyę opolną, zwłaszcza, że częstokroć rozrywano opola, nadając pojedyńcze wsi różnym właścicielom. Wkrótce jednak powiał po Polsce prąd, który stworzył nowy rodzaj gmin, cieszących się pewnemi swobodami autonomicznemu Od połowy XIII w. poczyna się Polska koloni-

Encykl. Powił Ilustr. Zesz, 196. T. XXV.

O.

03

TJ

a.

u*«

zować przybyszami z Niemiec, którzy, osiedlająć się we wsiach książęcych, duchownych i szła-checkich, dostają od właścicieli t. zw. prawo niemieckie. Osadnicy ci zachowują wolność osobistą, otrzymują grunta do uprawy i pożytki z lasów, łąk, pastwisk i wód pańskich, a wza-mian za to obowiązani są jedynie do uiszczania pewnego czynszu w pieniądzach i w płodach. Stosunek tych kmieci do panów polega na umowie obustronnej, która może być rozwiązana. Kmieci sprowadzał i osadzał we wsi sołtys, który bywał zazwyczaj mieszczaninem, sługą dworskim, rzemieślnikiem wiejskim, a nawet nieraz i szlachcicem. Na mocy osobnej umowy z panem wsi otrzymywał on kilka łanów wolnych od czynszu, a nadto dochody, np. z szynku, młyna, jatek, kuźni i t. p., a wreszcie część (zwykle ‘/₃) dochodów z sądownictwa, t. j. z taks sądowych i kar pieniężnych. W stosunku do pana uważany był sołtys za lennika, winien mu był wierność, a nadto wyruszał z panem na wojnę we własnej zbroi i na własnym koniu. Sołtystwo przechodziło dziedzictwem z ojca na syna. Ten tedy sołtys stał na czele gminy wiejskiej i sprawował sądownictwo we wsi wraz z ławnikami, obieranymi przez gromadę zpośród kmieci, gdyż do swobód przyznanych osadnikom przez pana należało też i własne sądownictwo. Sąd ten wiejski nie zasiadał we dworze dziedzica, ale sołtysa, plebana, w karczmie lub w chacie kmiecia. Wykonywał on nad kmieciami jurys-dykcyę cywilną i kryminalną. Tylko przed ten sąd mógł kmiecia pozywać kmieć inny, mieszczanin, szlachcic, a nawet sam dziedzic, i ten sąd rozstrzygał spory między dziedzicem a kmieciem, np. o opuszczenie gruntu, o zwrot załogi, o długi na gospodarstwie ciążące, o nieodrabianie robocizny, o niepłacenie czynszu i t. p. Także sprawy kryminalne sądził ławniczy sąd wiejski i karał grzywnami, plagami, ucięciem członków, a nawet śmiercią. Dziedzica swego mógł zaś kmieć pozywać przed sądem jego właściwym, a więc ziemskim; grodzkim, wiecowym, nawet królewskim. Samorząd gminny w sprawach sądowych nie dotrwał jednak nawet do końca XIV wieku. Wzrastająca od końca XIV wieku przez cały wiek XV przewaga szlachty musiała się odbić niekorzystnie przedewszystkiem na stanie włościańskim. Szlachta, powołana wyłącznie do rządów kraju, nauczyła się w ciągu XV wieku zrzucać cały ciężar podatków na poddane sobie włościaństwo. Do przewagi politycznej przyłączyła się jeszcze przewaga ekonomiczna, gdy pokój toruński ( 1466) otworzył Polsce uście Wisły i handel zbożem z całą Europą zachodnią. Polskie produkta rolne, dotąd jedynie w kraju zbyt mające, zyskały odrazu rynki w Europie. Szlachta zaczęła tedy produkować na eksport, porzuciła dawne gospodarstwo czynszowe, zamieniła je na folwarczne. Obszary przedtem nietknięte pługiem zaczęła zamieniać na

bomirski „Jurysdykcya patrymonialna w Polsce” (Warszawa 1861); tenże „Rolnicza ludność w Polsce od XVI do XVIII wieku” (Warszawa 1862); Piłat Tadeusz „Pogląd na rozwój urządzeń gminnych i patrymonialnych w dawnej Polsce” („Przewodnik naukowy i literacki”. Lwów 1879 r., T. VI); Ulanowski „Wieś polska pod względem prawnym od w. XVI do XVIII” („Przegląd polski”, Kraków 1894); Bar uch Maksymilian „Sądownictwo Pabianickie” („Ateneum”,

Dr A. w.

uprawne pola. Rąk do tej pracy musieli dostarczyć kmiecie, którym też poczęto zwiększać robocizny na rozszerzających się gruntach dworskich. Dawne prawo kmieci, które im pozwalało opuścić pana i przenieść się do innego, zniesiono, a tem-samem przytwierdzono kmieci do roli, zniesiono też prawo kmieci do pozywania swych dziedziców przed sąd. Celem rozszerzenia gruntów folwarcznych postarała się szlachta przedewszystkiem o ustawy dozwalające jej wykupywania sołtystw z rąk sołtysów. Skutkiem wykupua sołtystw wiele gruntów, przedtem sołtysich, wcielono do gruntów dworskich; klasa sołtysów poczęła w Polsce znikać, a wraz z nią też upadał samorząd sądowy gmin wiejskich. Wiadomości nasze o urządzeniu gmin wiejskich stają się od tego czasu znacznie skąpszemi. Do rzadkości należą akta sądów wiejskich, dotąd zresztą tylko w rękopisach dochowane, gdyż żadnych jeszcze nie ogłoszono drukiem. Miejsce dawnych sołtysów zajęli wójtowie, wybierani przez gromadę a zatwierdzani przez pana wsi, lub wybierani przez dziedzica a zatwierdzani przez gromadę. Wójtowie ci, sprawujący sądownictwo wiejskie wraz z ławnikami, sądzili sprawy jedynie mniejszej wagi, zarówno sporne, jak i niesporne, sprawy zaś ważniejsze należały bezpośrednio przed sąd dziedzica lub jego oticyalistów, tak, że sądom wiejskim pozostały przeważnie sprawy o szkody polne i o mniejsze przestępstwa, a w sprawach ważniejszych jedynie badanie świadków i prowadzenie śledztw. Sądy zagajał wójt, uczestniczyli w nich ławnicy i gromada, rozprawa była jawna, postępowanie ustne. Od wyroku sądu wiejskiego można się było odwoływać aż do wyroku samego dziedzica bez względu na to, kto nim był i ile instaucyj pośrednich między sądem wiejskim a sądem samego dziedzica w danym wypadku istniało. Kmiecie w dobrach królewskich, t. j. starostwach i ekonomiach, apellowali od wyroków starościńskich do t. zw. sądów referendarskich, które w imieniu króla w ostatniej instancji rozstrzygamy. Gdy dziedzicem była np. kapituła, to od sądu wiejskiego apellowano do administratora lub tenuta-ryusza, od niego do naczelnego administratora (starosty), od tego do kanoników, którzy lustrowali i wizytowali dobra, a od nich do całej kapituły. Sprawy sądowe po wsiach wynikające były cy-wilnemi lub kryminalnemi, a pierwsze z nich spornemi lub niespornemi; ze spornych najczęściej trafiały się procesy z pożyczki lub wygodzenia, z niespornych—działy, spadki, opieka nad małoletnimi, sprzedaż lub zamiana gruntu (za pozwoleniem dziedzica). W sprawach karnych rozróżniano przestępstwa przeciw dworowi i przestępstwa przeciw współmieszkańcom wsi. Do pierwszej kategoryi zaliczano: zdradę pana, samowolne opuszczenie gruntu, sprzedaż gruntu bez zezwolenia pana, niszczenie lasów, złe gospodarowanie, niedbałe wykonywanie robocizn, a wreszcie picie w obcej,

nie w pańskiej, karczmie. Do drugiej zaliczano wszystkie przestępstwa obrażające porządek domowy, przepisy religii i moralność: więc rabunki, zabójstwa, bójki, kradzież, lichwrę, potwarz, fałszywe świadectwo, nieostrożne obchodzenie się z ogniem, kazirodztwo, cudzołóztwo, a w końcu czary. Kary wymierzano rozmaite, np. śmierć, okaleczenie, więzienie, siedzenie w kunie lub w gąsiorze, stanie przed kościołem w pokutniczej szacie, z obręczą i łańcuchem u szyi, dalej—kary pieniężne, wreszcie kary cielesne w formie plag, któremi szafowano najhojniej. W wymiarze sprawiedliwości brała udział cala gromada w czasie t. zw. „rugów”, t. j. roków sądowych, podczas których każdy członek gminy mógł donosić o popełnionych w gminie przestępstwach. Ale nietylko w sprawach sądownictwa gminnego mogła gromada współdziałać i brać inicyaty-wę. We wsiach polskich niebrak było także innych ku temu sposobności. Kościół, cmentarz, czasem nawet szpital, księgi sądowe, skrzynki na przechowywanie aktów i pieniędzy, więzienie, karczma, jako miejsce posiedzeń sądowych i zabaw, młyn, kramy rzemieślników—były przedmiotami, nad któremi gmina mogła rozciągać prze-dewszystkiein opiekę i staranie, wyręczając w tein dziedzica wsi.— Literatura. Tadeusz ks. Lu-

Warszawa 1899).

Gmina w Królestwie Polskiem w XIX wieku.

W ciągu całego bieżącego wieku gmina była w Królestwie poddziałem powiatu, a już dekret, wydany za czasów Księstwa Warszawskiego, z d. 20 lutego 1809 roku („Dz. pr. Ks. W.” T. I, str. 201 i nast.) utożsamił gminy wiejskie i miejskie pod względem prawnym. Prócz tego, zarówno gmina wiejska jak i miejska, obejmowały wszystkich mieszkańców. Ten wszechstanowy charakter gminy utrzymany został i po utworzeniu Królestwa Polskiego w 1815 r. Art. 84 konstytucyi opiewa, że gmina jest ostatniem ogniwem administracyi krajowej. W myśl art. 1 postanowienia namiestnika z d. 30 maja 1818 r. („Dz. pr Kr. Pol.” T. VI, str. 34) każda wieś stanowić mogła oddzielną gminę, z warunkiem, aby we wsi było przynajmniej 10 dymów. Osady wiejskie, należące do prywatnych właścicieli lub instytucyj publicznych, mogły mieć oddzielnego wójta. Wobec tego postanowienia granice gminy odpowiadały przestrzeni, jaką zajmowały dobra większego właściciela. Nadto kilka lub więcej wsi, należących do jednego wła-

ściciela, wolno było wcielić do jednej gminy.

ściańskich. Ta kommissya rzecz decyduje. Jeśli gubernator nie zgodzi się na decyzyę kommissyi, to może zawiesić jej wykonanie i przesłać sprawę ministrowi spraw wewn. za pośrednictwem oddziału ziemskiego w Petersburgu. Zebranie gminne może w ciągu miesiąca zaskarżyć postanowienie kommissyi do ministra spraw wewnętrznych. Skargę podaje się za pośrednictwem kommissyi, a skarga taka wstrzymuje wykonanie decyzyi. W dzisiejszej gminie wiejskiej naczelną władzę nadzorczą stanowi zebranie gminne, wprowadzone w r. 1864. Przez czas pewien wszakże istniały u nas rady municypalne. Wspomina o nich kon-stytucya Księstwa Warszawskiego w Tytule VIII. Członków tych władz mianować miał monarcha z podwójnej liczby kandydatów, przedstawionych przez zebrania gminne (ob. Księstwo Warszawskie, ustrój państwowy), a co dwa lata zmieniać się miała połowa członków. Dekret z d. 23 lutego 1809 r. („Dz. pr. Ks. W.” T. I, str. 205) wprowadził tu pewną zmianę. Członkowie rad mianowani byli odtąd przez prefekta zpośród kandydatów, przedstawionych przez gromadę za zgodą gospodarzy, w danej wsi zamieszkałych. W tym celu prefekt obowiązany był wzywać ich na ogólne posiedzenia. Liczba członków zastosowaną była do ludności. W gminach z ludnością przenoszącą 2 500 dusz było ich 10, w gminach z ludnością od 100 do 2 500 mieszkańców—pięciu i wreszcie trzech członków miały liczyć te rady, gdzie ludność nie dochodziła do 100 dusz. Art. 11 dekretu stanowił, że w miarę możności wybierać należało radzców municypalnych z pośród obywateli piśmiennych. Rady wykonywały następujące czynności: 1) czyniły przedstawienia radzie powiatowej w przedmiocie okoliczności, mających wpływ na określenie summy, jaką gmina ponosić winna dla pokrycia ciężarów publicznych, włożonych na powiat; 2) naradzały się nad potrzebami gminy, przedstawiały opinię swoją co do przekształcenia administracyi miejscowej; 3) układały etat dochodów i wydatków gminnych, a także zarządzały składki miejscowe; 4) dzieliły dochody, pobierane przez gminy z majątku wspólnego; 5) utrzymywały rachunki z funduszów gminnych, przeznaczonych na potrzeby gminne. Stosownie do art. 15 rady gminne na żądanie podprefekta zbierały się celem rozłożenia ciężarów wspólnych na mieszkańców gminy. Xa dwóch corocznych posiedzeniach, 1 kwietnia i 1 października, roztrząsano wnioski co do robót niezbędnych do utrzymania własności gminnej, oraz co do budowy i utrzymywania dróg, ulic, bruków, ogrodzeń, rowów, mostów, studni, grobli, brzegów nadrzecznych, narzędzi ogniowych, szkółek publicznych, domów do gminy należących i tym podobnych. Wszelkie odpowiednie czynności rozkładano pomiędzy członków. Na wszyst-

Wreszcie art. 5 i 6 rzeczonego postanowienia upoważniały kilku właścicieli do utworzenia jednej zbiorowej gminy wiejskiej. W późniejszych czasach czyniono usiłowania o rozszerzenie gmin.

Ukaz z dnia 3 (15) marca 1859 r. („Dz. praw”

T. 53, str. 5 i nast.) określił, iż gmina wiejska powinna obejmować przynajmniej pięćdziesiąt domów mieszkalnych, a przy określeniu granic gminy należy baczyć na potrzeby miejscowe, dobro służby oraz życzenia właścicieli dóbr. Obręb gminy proponowali naczelnicy powiatów po porozumieniu się z władzą sądową w powiecie, a komissya spraw wewnętrznych, na przedstawienie rządu gubernialnego, ostatecznie granice zakreślała. Ukaz z d. 19 lutego (2 marca) 1864 r.

(„Dz. praw” T. 62, str. 39), który stanowi podstawę obecnego samorządu gminnego w Królestwie Polskiem, utrzymał początkowo podział na gminy, podówczas istniejący. EJostanowienie komitetu urządzającego z d. 5 (17) stycznia 1867 r. wprowadziło nowy podział gmin, który następnie już tylko nieznacznym ulegał zmianom.

Obecnie, stosownie do cyrkularza ministra spraw wewnętrznych z d. 16 maja 1872 r., zmiany w obrębie gmin mogą być uskuteczniane nie inaczej, jak na żądanie miejscowych mieszkańców, i to w tych wyjątkowych razach, gdy, wobec małego zaludnienia gmin, składki byłyby zbyt uciążliwe. Art. 4 ustawy gminnej (tak nazywamy ukaz z r. 1864) orzeka, że każda gmina ma się składać: 1) ze wsi i kolonij, zamieszkanych przez włościan, oraz 2) z folwarków i dworów, należących do większych właścicieli. Ukaz z d. 1 czerwca 1869 r. („Dz. pr.” T. 69, str. 245) zamienił szereg małych miasteczek w Królestwie na osady, zniósł posiadany przez nie ustrój miejski (ob. Miasta w Król. Pols.) i wcielił je do gminy. To też art. 194 organizacyi gmin Król.

Pols. („Zb. praw” T. II, wyd. z r. 1892), która obejmuje między innemi kodyfikacyę przepisów gminnych, uzupełnia powołany artykuł o składzie gmin w taki sposób, iż dodaje, że oprócz wsi i folwarków należą także do gminy osady. Gmina w Królestwie Polskiem obejmuje w zasadzie tylko właścicieli ziemskich, gdyż z liczby mieszkańców osad jedynie właścicielom ziemi służą prawa członków gmin. Gmina ma swoje siedlisko w zarządzie, który powinien się mieścić we wsi lub w osadzie, znajdującej się w środku gminy lub też wyróżniającej się liczbą mieszkańców, albo też znaczeniem handlowem i przemysłowem. W d.

21 maja (n. s.) 1890 r. wydano przepisy, dotyczące przenoszenia kancellaryj gminnych. Sprawę w tej mierze zapoczątkować może albo zebranie gminne, albo władza. Pierwsze musi powziąć osobną uchwałę, a propozycyę władzy kommunikuje się również przedewszystkiem zebraniu. Uchwałę gminną w tym przedmiocie wraz z opinią naczelnika powiatu i własną przedstawia kommissarz kich zebraniach radzie wolno było wypowiadać włościański kommissyi gubernialuej do spraw wło- uwagi, wytykać błędy w czynnościach wójta. Kon-stytucya Królestwa Polskiego nic o radach gmin- brań gminnych we wszystkicli sprawach, doty-nych nie wspomina. Dopiero ukaz d. 3 (15) mar- czących rozpisywania składek i powinności gmin-ca 1859 r. przywrócił tę instytucyę. Składać nych oraz kontroli urzędników co do wydatko-się one miały z osób wybranych przez całą radę, zatwierdzonych przez naczelników powiatu.

wania funduszów gminnych. Postanowienie komitetu do spraw Król. Pols, z d. 22 stycznia n. s. 1870 r. (uw. do art. 279 „Org. gub.”) upoważniło Komitet Urządzający do ewentualnego zmniejszenia w razie potrzeby censusu majątkowego w osadach do l'/₂ morgi, o ile-by warunki miejscowe tego wymagały. Do składu zebrania gminnego należeć nie mogą: duchowieństwo oraz urzędnicy policyi powiatowej, chociażby posiadali w granicach gminy wymaganą przestrzeń gruntu. Wyłączeni od udziału w zebraniach gminnych są: 1) zostający pod śledztwem lub sądem za wykroczenia i przestępstwa, pociągające za sobą utratę wszelkich szczególnych praw stanu i przywilejów oraz 2) osoby, oddane z mocy wyroku sądowego pod dozór policyjny. Osoby nie posiadające prawa udziału w zebraniach nie mogą zabierać głosu w dyskussyach, ani też w nich uczestniczyć. Za przekroczenie tego zakazu grozi oddanie pod sąd. Osoby mianowane przez rząd, a powołane do nadzoru nad wykonywaniem przepisów prawodawczych o włościanach, mogą przybywać na zebrania we wszystkich wypadkach, gdy tego wymagać będą włożone na nie obowiązki. Ogólny przepis, wyłączający wszystkich nieposiadających prawa udziału w zebraniach od dyskussyi na nich, rozszerzony został, w stosunku do straży ziemskiej, przez art. 22 ustawy z d. 19 (31) grudnia 1866 r. Postanowienie to zabrania jej brać udział w ogólnych i ekonomicznych interesach gmin i gromad wiejskich. Postanowienie komitetu urządz. z d. 7 (19) stycznia 1867 r. ograniczyło osoby zostające pod dozorem administracyjnym w prawie korzystania z o-gólnych attrybucyj, będących udziałem członków gmin. Owóż osobom takim służy prawo udziału w zebraniach gminnych i gromadzkich tylko przy rozpatrywaniu kwestyj ekonomicznych, a mianowicie rozkładu podatków oraz powinności gminnych, lecz są one natomiast pozbawione prawa wybierania urzędników gminnych. Przewodnictwo w zebraniu gmiunem należy do wójta, który obowiązany jest utrzymywać na niem należyty porządek. Przy wyborach na wójta, oraz przy sprawdzaniu składanych przez niego rachunków, pierwszeństwa ustępuje wójt jednemu z sołtysów, co do którego nastąpiło między nimi porozumienie, a w braku zgody najstarszemu wiekiem. Zebrania gminne dzielą się na zwyczajne i nadzwyczajne. Pierwsze odbywają się cztery razy do roku, a komitet urządzający w d. 7 (19) kwietnia 1864 r. ustanowił w tym celu pewne stale oznaczone terminy, mianowicie w drugiej połowie następujących miesięcy: marca, czerwca, września i grudnia. Nadzwyczajne zebrania zwołuje się w miarę potrzeby. Zarówno zwyczajne jak i nadzwyczajne zebrania zwołuje wójt. Terminy zebrań gminnych wyborczych nie są stałe. Co-

Obowiązek ich polegać miał na okazywaniu pomocy wójtowi i służeniu mu radą przy obmyślaniu środków, skierowanych do zadosyćuczynienia potrzebom miejscowym. Prawo nie zakreśliło bliżej ram działalności tych instytucyj, a zresztą ukaz rzeczony z dnia 3 (15) marca 1859 roku pozostał martwą literą.— Instytucya rad gminnych miała być wprowadzona do projektu nowej ustawy gminnej, ułożonej przez kommissyę sprawiedliwości za czasów Wielopolskiego. Wybierać członków rady miały osoby pełnoletnie, płci męskiej, mające stałe zamieszkanie w gminie, bez różnicy wyznania i stanu i należące do liczby właścicieli, posiadaczy, dzierżawców emfi-teutycznych, rządzców, czynszowników, okupni-ków, właścicieli fabryk. Poza tern prawo wyborcze służyło proboszczom, kupcom, przemysłowcom, rzemieślnikom, posiadaczom patentów, profesorom, nauczycielom, artystom, emerytom, oraz przełożonym klasztorów męskich. Rada gminna składać się miała z 6 do 12 członków, względnie do wielkości gminy. Obok zaś członków wybieralnych należeli według projektu do rady z urzędu: proboszcz, wójt, rektor szkół, nauczyciel oraz sołtys. Główne czynności rad polegać miały na układaniu budżetu gminnego, czuwaniu nad całością instytucyj publicznych, utrzymywaniu dróg publicznych, oznaczaniu liczby gajowych i polowych. Poza tern wolno im było wyrażać opinie i życzenia względem reform i ulepszeń.

Uchwały rady zatwierdzać miał naczelnik powiatu, a w kwesty ach budżetowych rząd gubernial-ny. Projekt Wielopolskiego nie doczekał się urzeczywistnienia, a wraz z nim rady gminne nie ujrzały światła dziennego. Ukaz z r. 1864, jak nadmieniono, o radach gminnych nie wspomina, a wprowadził natomiast zebrania gminne, które uważać trzeba za właściwy organ samorządu. Art. 11 ukazu z r. 1864, powtórzony w art.

203 „Org. gub. Król. Pols.”, orzeka, że organi-zacyę gminną stanowią 1) zebranie gminne; 2) wójci gmin i 3) sołtysi. Początkowo, według pierwotnej redakcyi art. 11 ustawy gminnej, zaliczony był do organizacyi gminnej sąd gminny, który wszakże obecnie opiera się na innych podstawach (ob. Sądy w Królestwie Polskiem). Co się zaś tyczy sołtysów, to ich władza rozciąga się przedewszystkiem na Gromady (ob.). Zebranie gminne w myśl art. 205 „Org. gub. Król. Pols.” składa się z wszystkich pełnoletnich gospodarzy gminy, bez różnicy wyznania, posiadających prawem własności w jej obrębie przynajmniej trzy morgi ziemi. Nadto wszystkie władze skarbowe, posiadające w obrębie gminy przynajmniej trzy morgi gruntu, mogą przez specjalnych delegatów uczestniczyć w obradach ze-rocznie wybory odbywają się w trzeciej części dnocześnie kommunikuje 'naczelnikowi powia-ogólnej liczby gmin Królestwa. Do prawomocności zebrań gminnych potrzebna jest obecność wójta, lub zastępującego go sołtysa i przynajmniej połowy gospodarzy posiadających prawo głosu w zebraniach. Każdy członek zebrania posiada jeden głos, a decyzye zapadają jednogłośnie lub też prostą większością głosów.

tu. Wskutek zmian wynikłych przy przemianie miast na osady przeprowadzono linię demarkacyjną między kompetencyą zebrań gminnych i gromadzkich w osadach, które stanowią samoistną gminę. W myśl art. 279 „Org. gub.” do zebrań gminnych w takich gminach należą:

1)    wybór wójta i innych urzędników gminnych;

2)    sprawdzanie czynności i kontrola rachunkowa osób zajmujących urzędy gminne z wyboru. Wszystkie zaś inne przedmioty należą do attrybucyj zebrań gromadzkich (ob.). Zebrania gminne mają się naradzać i decydować tylko w sprawach ulegających ich kompetencyi. Jeśli zaś zebranie zwołane będzie samowolnie przez osoby niemające do tego prawa, lub też jeśli wyda uchwałę w przedmiotach nieulega-gających jego kompetencyi, wówczas postanowienie takie uważa się za nieważne, a osoby, które brały udział w wydawaniu uchwały lub też w urządzaniu zebrania, albo podlegają karom na zasadzie orzeczenia naczelnika powiatu, albo też oddaje się je pod sąd na mocy specyalnych instrukcyj. Uchwały nieważne lub też powzięte w składzie nielegalnym uznaje się za nieważne albo wskutek skargi osób interesowanych, albo też na żądanie władz, którym powierzono nadzór nad gminą. Uchwały zapadłe legalnie mogą być uchylane tylko w wypadkach, gdy istota decyzyi wyraźnie obraża prawo; jednakże uchylenie takich postanowień

Zgoda dwóch trzecich wszystkich członków zebrania potrzebna jest w sprawach tyczących się rozporządzenia wspólną własnością gminy, z której użytkują wszyscy jej mieszkańcy.

missyj gubernialnych do spraw włościańskich. W zasadzie wszystkie uchwały zebrań gminnych są wykonalne bez zatwierdzenia władz wyższych. Wyjątek stanowią przedmioty zawarte w art. 283—-286 „Org. wł. gub.” i objęte rozdziałem zatytułowanym „o zastosowaniu orga-nizacyi zarządu gromadzkiego do osad.” Z uwagi na taką kodyfikacyę, oraz na to, że przepisy powyższe zaczerpnięto z ukazu z d. 1 lipca 1869 r., dotyczącego przekształcenia miasteczek na osady, należałoby sądzić, że stosują się one tylko do gmin utworzonych z osad. Mimó to ogólna redakcya przepisów nastręcza poważną wątpliwość, czy nie rozciągają się one na wszystkie gminy. W szczególności art. 283 o-

rowizny, zamiany i wypuszczenia w długoletnią dzierżawę, ponad lat 12, nieruchomości, należących do całej gminy, a niebędących we współ-nem użytkowaniu mieszkańców, zapadają większością dwóch trzecich wszystkich osób korzystających z prawa głosu na zebraniu i wprowadzają się w wykonanie dopiero po ich zatwierdzeniu przez gubernatora w rządzie gubernialnym. Toż samo dotyczy użycia kapitałów zapasowych. Gubernator powinien w ciągu trzech miesięcy od

Uchwały zebrań gminnych zapisuje się do osobnych ksiąg, lecz tylko w sprawach ważniejszych, a mianowicie w przedmiotach, które wymagają większości dwóch trzecich głosów; dalej, gdy postanowienie ma obowiązywać przez czas dłuższy, lub też gdy samo zebranie tego zażąda. Do attrybucyj zebrań gminnych, stosownie do art. 208 „Org. gub. Król. Pol.”, należą: 1) wybór wójta gminy, pisarza, i innycli urzędników, których wybór należy do gminy; 2) uchwały co do wszystkich w ogóle spraw gminnych publicznych oraz gospodarczych; 3) środki opiekuńcze, zawiadywanie instytucyami dobroczynnemi w o-brębie gminy i zarządzanie majątkiem oraz funduszami tych zakładów na zasadzie przepisów specyalnych; 4) zakładanie szkół gminnych początkowych i zarząd niemi na zasadzie przepisów specyalnych; 5) ustanawianie i rozkład składek i powinności gminnych, dotyczących całej gminy, tudzież rozkład pomiędzy wsi, nale- nastąpić może na żądanie usób interesowanych, żące do gminy, przypadającego na nie dodatko- Termin do założenia podobnych skarg jest mie-wego podatku gruntowego; 6) sprawdzanie czyn- sięczny. Prawo uchylania uchwał gminnych, ności i koutrola rachunkowa urzędników gmin- oprócz wypadków specyalnych, należy do kom-nych; 7) rozporządzanie majątkiem nieruchomym całej gminy, będącym w ogólnem użytkowania mieszkańców, jako to-, gruntami odłogiem leżącemi, paśnikami, i t. p.; 8) wybór plenipotentów do interesów gminy; 9) wyrzeczenie we wszystkich takich przypadkach, gdy na zasadzie ogólnego prawa, lub według specyalnych postanowień o włościanach, lub wreszcie wskutek rozporządzeń rządu zajdzie potrzeba czy to zgodzenia się całej gminy, czy też wydania przez nią uchwały. Sprzedaż nieruchomości nabytych przez gminę na mocy ukazu z r. 1864 o urządzeniu włościan nastąpić może tylko na mocy zezwolenia ministra spraw wewnętrznych, a to na podstawie przedstawień miejscowych kom-missyj włościańskich, rozpoznanych przez kom- rzeka, że uchwały w przedmiocie sprzedaży, da missyę do spraw włościańskich Król. Pols., u-rzędującą przy ziemskim oddziale ministeryum spraw wewnętrznych. W razie niesporządzenia we właściwym czasie rozkładu składek i powinności wójt obowiązany jest uprzedzić zebranie, że sam repartyeyi dokona. Gdyby zawiadomienie tó nie osiągnęło skutku, wówczas wójt, wespół z pełnomocnikami gminnymi i sołtysami, pod wspólną odpowiedzialnością rozkład sporządza i wprowadza w wykonanie, o czem je-

Wreszcie upoważniono wójtów do są-

daty zakommunikowania sobie uchwały zawiadomić o swojej decyzyi. W braku wszelkiej odezwy uchwała uważa się za przyjętą przez gubernatora. Fundusze zapasowe, utworzone z kapitałów zakładowych, a także z pozostałości z dochodów, winny być składane do instytucyj państwowych celem oprocentowania, albo też lokowane w papierach publicznych. Te ostatnie należy składać w Banku państwa—wolno wszakże kapitały te przeznaczać na zakładanie kas pożyczkowo - oszczędnościowych oraz na takie przedmioty i urządzenia, które zapewnić )nogą stały dochód lub długotrwały pożytek. Naczelnikiem gminy jest w Królestwie wójt. Już dekret z dnia 23 lutego 1809 roku („Dzień, praw księstwa Warszawskiego” T. I, str. 202) ustanowił w gminach wiejskich wójta. Nie był on jednak urzędnikiem wybieralnym, lecz mianował go prefekt z pomiędzy obywateli piśmiennych danej gminy; prefekt przy nomina-cyi winien był kierować się zdaniem podprefek-ta i kommunikować nazwisko kandydata ministrowi spraw wewnętrznych, który mógł go zatwierdzić, albo też odmówić homologacyi. Jedna osoba pełnić mogła obowiązki wójta w kilku przyległych gminach; taki wszakże wójt posiadał prawo mianowania pomocnika lub też zastępcy za zgodą prefekta, który kandydata na ten urząd zatwierdził. Obowiązki wójta były następujące: 1) ogłaszanie wszelkich rozkazów i postanowień rządowych, otrzymywanych od prefekta albo też od podprefekta; 2) zarządzanie majątkiem gminnym; 3) wydatkowanie sum etatowych, pokrywanych z dochodów gminnych; 4) zarządzanie i kierowanie robotami publiczne-mi; 5) dozór nad zakładami publicznemi, prze-znaczonemi dla mieszkańców gmin; 6) opieka nad własnością publiczną, znajdującą się w o-brębie gminy; 7) współdziałanie w sprawiedliwym rozkładzie, a także w prędkiem uiszczaniu ciężarów publicznych; 8) utrzymywanie w obrębie gminy porządku, czystości, spokoju i bezpieczeństwa, tudzież przedsiębranie środków zmierzających do zabezpieczenia zdrowia ludzi i zwierząt domowych, wreszcie spełnianie obowiązków miejscowego dozoru policyjnego podług ogólnych przepisów o policyi. Następnie dekret z d. 18 stycznia 1810 r. („Dz. pr. Ks. W.” T. II, str. 169) powierzył wójtom prowadzenie ksiąg ludności.

dzenia występków policyjnych, t. j. czynów, pociągających za sobą karę pięciodniowego aresztu i pieniężną w ilości złotych 30. Konstytu-cya z r. 1815 w myśl art. 84 ustanowiła w każdej gminie wójta, jako ostatnie ogniwo administracyi, do spełniania rozporządzeń rządowych („Dz. pr. Kr. Pol.” T. I, str. 50). Postanowienie namiestnika z d. 9 lutego 1816 r. powierzyło miauowanie wójtów kommissyom wojewódzkim, Ostateczne zatwierdzanie na urzędzie należało do kommissyi rządowej spraw we-wnętrznycli („Dz. pr.” T. II, str. 61). W gminach składających się z kilku własności ziemskich, liczących mniej niż po 10 dymów, właściciele wybierali z pomiędzy siebie wójta, którego zatwierdzała kommissya wojewódzka. W razie niedojścia do skutku wyborów kommissye wojewódzkie mianowały jednego z właścicieli wójtem na przedstawienie kommissarza okręgowego. Zatwierdzała kandydata kommissya spraw wewnętrznych. Wójt mógł za zgodą kommissyi wojewódzkiej ustanowić sobie pomocnika; odpowiadał wszakże za niego. Wójt był wykonawcą rozporządzeń kommissyi wojewódzkiej, ogłaszał i spełniał sam rozkazy rządowe. Wespół z sołtysami: 1) czuwał nad bezpieczeństwem, czystością i porządkiem; 2) tamował rozpowszechnianie czynów szkodzących zdrowiu i obrażających moralność; 3) kierował robotami publicz-nemi, utrzymaniem dróg, mostów, narzędzi ogniowych, spisywał corocznie ludność, zasiewy, zbiory i bydło wszelkiego rodzaju; 4) kwaterował wojsko; 5) pobierał podatki od pojedyń-czych kontrybuentów i wnosił je do kas publicznych; 6) rozkładał kary egzekucyjne na dłużników; 7) rozkładał wszelkie posługi, wymagane przez prawo; 8) wydawał poświadczenia i paszporty; 9) zapobiegał próżniactwu i żebractwu. Na wójta skarżyć się było można do kommissyi wojewódzkiej za pośrednictwem kommissarza obwodowego. Postanowienie namiestnika z d. 30 maja 1818 r. („Dz. pr.” T. VI, str. 34—41) uzupełniło prawo z r. 1816. Właściciele dóbr byli wójtami z urzędu. Oprócz ogólnego sposobu mianowania wójta wolno było właścicielom albo przedstawiać kandydatów na wójta, albo mianować pomocnika. Do tego wszakże potrzebnem było zezwolenie kommissyi spraw wewnętrznych, która mogła odmówić swego placet. Za wybranego pomocnika właściciel był odpowiedzialny. Odpowiedzialność ustawała, skoro wybrany i utrzymywany jego kosztem wójt zatwierdzenie kommissyi uzyskał. Wójt odpowiadał za niewykonanie praw, rozporządzeń i przepisów rządowych. Zachowywał w porządku wszelkie ekspedycye rządowe, pilnował poboru podatków skarbowych, rozkładał ciężary i powinności publiczne, pilnował porządku w gminie, czuwał nad bęzpieczeństwem osób i ich własności, zapobiegał wszelkim uszkodzeniom, utrzymywał w dobrym stanie mosty, drogi i przeprawy, chwytał włóczęgów i tułaczów i dostawiał ich do kommissarza delegowanego, dostawiał rekrutów, powoływanych do wojska, utrzymywał w porządku księgę gminną ludności i statystykę swej gminy, przestrzegał, aby ludzie bez odpowiedniego świadectwa nie byli przyjmowani do gminy, załatwiał wszystkie polecenia kommissyj rządowych i składał na ręce kommissarza sprawozdanie ze swoich czynności.—Dopiero ukaz z d. 8 (15) marca 1859 r. („Dz. pr.” T. 53, str. 5) wprowadził pewne zmiany w stanowisku

wójta, określonem w pierwszych latach istnienia Królestwa. Art. 4 stanowił, że każda gmina powinna była mieć swego wójta, który - to urząd łączył się z posiadaniem własności ziemskiej i był bezpłatny. Woj ci mianowani byli bądź z urzędu, bądź z wyborów. Właściciel dóbr, stanowiących samoistną gminę, był podług prawa jej wójtem. Właściciel dóbr był z urzędu wójtem i w tych gminach, które składały się z jednej większej majętności, oraz z innych, mniejszych, osad. Gminy składające się z kilku majętności ziemskich, z których każda obejmowała przynajmniej 10 dymów lub 300 morgów, miały wójtów, wybieranych przez właścicieli.

zasadzie zezwolenia tegoż naczelnika, mianowany zostaje do czasowego zastępowania wójta, w razie nieobecności jego, śmierci, ciężkiej choroby, zawieszenia w urzędowaniu itp. Gdyby naczelnik powiatu uznał za niemożliwe dopuścić do urzędowania obu kandydatów, to zarządza nowe wybory. Jeśliby zaś na tych powtórnych wyborach obrani byli kandydaci, których, zdaniem naczelnika powiatu, do urzędu dopuścić nie wypada, to powinien on złożyć o tern raport gubernatorowi, od którego zależeć będzie albo zatwierdzić wybranych kandydatów, albo też nakazać trzecie, ostateczne wybory. Prócz tego, gdyby w ciągu dwóch tygodni po dokonaniu wyborów podaną była skarga do naczelnika powiatu na nielegalność wyboru przynajmniej od jednej piątej części osób mających prawo uczestnictwa w zebraniu, które wyboru dokonało, wówczas naczelnik powiatu obowiązany jest sprawdzić legalność wyboru, a przekonawszy się o zasadności skargi, zarządzić nowe wybory w swojej obecności. Na każde nielegalne rozporządzenie naczelnika w przedmiocie wyborów skarżyć się można do gubernatora w ciągu dni trzydziestu. Wójt przed objęciem urzędowania składa -przysięgę przed naczelnikiem powiatu. Na wójta gminy może być wybrany, bez różnicy stanu, każdy mieszkaniec gminy, jeśli ma prawo udziału w czynnościach zebrania i jeśli posiadał prawem własności w o-brębie gminy, przynajmniej przez lat dwa przed wyborami, sześć morgów ziemi, i to z warunkiem, że w skład tego gruntu wchodzić będzie osada zabudowana, istniejąca przynajmniej lat dwa. W osadach census ten może być zmniejszony do 3 morgów, a taka przestrzeń dopuszczalna jest również w powiatach Miechowskim i Pinczowskim w gub. Kieleckiej (art. 235 „Org. gub. Król. Pols.”). Oprócz własności ziemskiej, żaden inny warunek dodatni od kandydata na wójta nie jest wymagany, tak, iż nawet mieszkańcy niepiśmienni urząd ten pełnić mogą.— Warunki ujemne przy wyborach są też same, co i względem wszelkich innych wogóle urzędników gminnych. W myśl tedy art. 234 „Org. gub.” nie posiadają prawa wyborczego biernego: 1) osoby wyznań niechrześciańskich; 2) niema-jący 25 lat wieku; 3) pozostający pod opieką lub kuratelą; 4) niemający stałego zamieszkania w gminie przynajmniej przez lat trzy; 5) skazani na kary, pozbawiające prawa pełnienia obowiązków publicznych; 6) pozostający pod sądem i śledztwem, albo też pod dozorem policyjnym. Co do Żydów, to w osadach mogą oni pełnić obowiązki wójtów, jeśli ludność gminy składa się wyłącznie z Żydów (art. 282 Org.). Nie mogą również pełnić obowiązków wójta osoby zajmujące się sprzedażą trunków, szynkarze, destylatorzy, albo gorzelani (post. Kom. urz. z d.

Za pomocą wyborów obsadzano urząd wójta w gminach, składających się z mniejszych majętności. Wójt obieralny pełnił obowiązki przez czas oznaczony przy wyborach, przynajmniej wszakże lat trzy. Kandydata zatwierdzała kom-missya spraw wewnętrznych. W razie odmowy zatwierdzenia właściciele przedstawić musieli innego kandydata, gdyby zaś i ten nie odpowiadał wymaganym warunkom, lub gdyby w razie wakansu właściciele nie przedstawili kandydata, kommissya, na wniosek rządu guberniałnego, wybierała jeduego z właścicieli. Gdyby zaś nie było odpowiedniego między nimi kandydata, a właściciele innego nie przedstawili, kommissya wyznaczała wójta z ramienia rządu na koszt właścicieli na lat trzy, a dopiero po upływie tego czasu właściciele powracali do prawa wyboru. Wójt - właściciel ziemski mógł sprawować swoje obowiązki bądź osobiście, bądź przez podanego przez siebie kandydata, o ile go kommissya spraw wewnętrznych zatwierdziła, bądź wreszcie przez swego zastępcę, którego zatwierdzał rząd gubernialny. Taż sama zasada stosowała się i do tych właścicieli, którzy posiadali w różnych miejscowościach dobra stanowiące odrębne gminy, a skutkiem tego byli ich wójtami z prawa. Właściciel ziemski odpowiadał za swego zastępcę, chociaż tego ostatniego zatwierdzał rząd gubernialny. Odpowiedzialność ta wszakże ustawała, skoro przedstawiony przez właściciela wójt protokólarnie przyjmował na siebie zarówno odpowiedzialność, jak i same obowiązki, a kommissya rządowa jedno i drugie akceptowała. Pierwszą próbę uczynienia z wójta prawdziwego organu samorządu spotykamy w projekcie ustawy gminnej Wielopolskiego. Jednym z warunków, wymaganych od kandydata na wójta, było ukończenie czterech klas, albo też złożenie odpowiedniego egzaminu. Czynności wójta były ściśle określone i sprowadzały się do działalności policyjnej, administracyjnej i sądowej.—Według ukazu z r. 1864 wybór wójta gminy należy obecnie do zebrania gminnego.

W szczególności to ostatnie wybiera dwóch kandydatów, z których jednego zatwierdza naczelnik powiatu, czyli—jak prawo się wyraża—dopuszcza 23 listopada [5 grudnia] 1864 r.), oraz nauczy-do pełnienia obowiązków wójta, drugi zaś, na | ciele albo kantorowie wyznania ewangelicko-

augsburskiego (Cyrk. z d. 24 lipca [5 sierpnia] 1864 r.). Wójt wybrany zostaje na lat trzy. Kto odbył jedną kadencyę, może być ponownie wybrany, tylko o ile się na to zgodzi. W zasadzie żaden wybrany na urzędnika gminnego nie może odmówić przyjęcia obowiązków, z wyjątkiem następujących wypadków: 1) jeśli ma więcej niż lat 60 wieku; 2) jeśli wysłużył już jedną kolej z wyborów; 3) jeśli podlega ciężkiej niemocy fizycznej; 4) jeśli z powodu rodzaju swoich zajęć nie może stale w gminie przebywać. Wójt nie może pod żadnym pozorem brać na siebie innych obowiązków urzędowych, prócz prowadzenia korrespondencyi w interesach administracyi gminnej. Narówni z innymi u-rzędnikami gminnymi wójt wolny jest od odbywania wszelkich powinności w naturze, które za niego spełniają inni członkowie gminy. Kor-respondencya i czynności kancellaryjne wójtów gmin wolne są od opłat stemplowych. Paszporty wszakże i świadectwa wydaje wójt na właściwym papierze stemplowym. Posiada dalej znak urzędu swego, składający się z łańcucha z medalem do noszenia na szyi; używa pieczęci podług ułożonego wzoru. Na zasadzie postanowienia komitetu urządzającego z d. 7 (19) kwietnia 1864 r. pieczęć posiadać winien w dwóch językach. Korrespondencya wójta z władzami w interesach służby wolna jest od opłat pocztowych.

. Wójt pobiera stałe wynagrodzenie. W myśl post. komitetu urządzającego z d. 7 (19) kwietnia 1864 zastosowano je do liczby domów mieszkalnych i wynosi ono od rub. 50 do rub. 180. W gminach rządowych wójtowi oddaje się do bezpłatnego użytku wyznaczoną w tym celu przestrzeń gruntu. Wójt podlega bezpośredniej władzy naczelnika powiatu. Wskutek tego władze wszelkie żądania swoje co do ukarania wójta kommunikują naczelnikowi powiatu, który po sprawdzeniu słuszności żądania wydaje stosowne rozporządzenie (art. 256 „Org. gub. Kr. Pol.”). Podobnież skargi ze strony zebrań gminnych i osób prywatnych na wójta podaje się do naczelnika powiatu. Jeśli naczelnik powiatu skarg takich nie uwzględni, to w ciągu miesiąca od daty wniesienia skargi może nastąpić odwołanie się do gubernatora, który sprawę ostatecznie rozstrzyga. Za mniej ważne wykroczenia służbowe naczelnik skazuje wójta na napomnienie, wypomnienie, karę pieniężną do pięciu rubli lub na areszt siedmiodniowy. Naczelnik powiatu obowiązany jest co trzy miesiące składać gubernatorowi raport o karach wymierzonych przez siebie na wójta i innych urzędników, z krótkiein wyłuszczeniem przyczyn, które go do tego skłoniły. Wreszcie naczelnik powiatu, po skazaniu wójta na areszt, obowiązany jest bezzwłocznie donieść o tern gubernatorowi z dokładnem wymienieniem przyczyn, które go do wymierzenia kary zniewoliły. Kary pieniężne, wymierzane na urzędników gminnych, przelewane zostają do właściwych kas gminnych. Wójt gminy może od decyzyi naczelnika, wymierzającej areszt, odwołać się w ciągu dni siedmiu do gubernatora. W razie nienależytego spełniania obowiązków lub nadużyć gubernator usuwa wójta od urzędowania. W wypadkach nadzwyczajnych naczelnik powiatu może czasowo zawiesić wójta, lecz nie dłużej, jak na miesiąc. Jednocześnie naczelnik donosi o tukiem rozporządzeniu gubernatorowi i żąda zatwierdzenia decyzyi; czasowo zaś pełnienie obowiązków porucza zastępcy wójta, a gdyby go wcale nie było lub był nieobecny — jednemu z sołtysów. Oddanie pod sąd wójta zależy od rządu gubernialnego, a sądem właściwym jest sąd okręgowy. W dniu 10/22 listopada 1887 r. wydano specyalne przepisy co do tymczasowego zabezpieczenia zwrotu funduszów roztrwonionych przez władze gminne. Naczelnik powiatu, dowiedziawszy się o takiem nadużyciu, zarządza zabezpieczenie należności na majątku nieruchomym, oraz kładzie areszt na ruchomościach. Czynności naczelnika powiatu w tej mierze mogą być skarżone do sądu okręgowego, a samo ich wykonanie odbywa się co do nieruchomości z zachowaniem ogólnych przepisów prawa, a co do ruchomości z zastosowaniem się do zwyczajów ludności wiejskiej.—Zmniejszenie censusu majątkowego powoduje usunięcie wójta od władzy (rozp. min. spr. wew. z d. 16 września 1870 r.) a pozostawauie pod śledztwem wpływa na czasowe zawieszenie w urzędowaniu (rozp. z d. 8 lipca 1875 r.). Wójt ma podwójny charakter: urzędnika państwowego oraz przedstawiciela samorządu gminnego. Przedewszystkiem odpowiada za porządek w gminie. Władzy jego podlegają wszyscy zamieszkali we wsiach, koloniach, osadach, folwarkach i domach obywatelskich, należących do gminy. W charakterze urzędnika państwowego obowiązany jest: 1) ogłaszać z rozporządzenia władzy prawa i rozporządzenia rządowe i przeszkadzać rozpowszechnianiu w gminie ukazów podrobionych i szkodliwych dla spokoju publicznego wieści; 2) starać się o utrzymanie porządku w miejscach publicznych i o bezpieczeństwo osób i majątku, w razie zaś zakłócenia porządku i bezpieczeństwa przedsiębrać środki do przywrócenia tegoż, aż do czasu rozporządzenia policyi powiatowej; 3) usuwać żebractwo, zatrzymywać włóczęgów, zbiegów wojskowych i dostawiać ich zwierzclu ości policyjnej; 4) donosić bezzwłocznie władzy o samowolnie wydalających się z gminy, jak również o przestępstwach i nieporządkach, zaszłych w gminie; 5) przedsiębrać środki policyjne, zapobiegające pożarom, pomorowi bydła i tym podobnym klęskom; 6) wydawać rozporządzenia w wypadkach nadzwyczajnych, jak np.: w razie pożarów, powodzi, chorób zaraźliwych, pomoru bydła lub innych klęsk publicznych, i bezzwłocznie donosić władzy policyjnej o nadzwyczajnych

mo-

><!

p.

OS

wypadkach w gminie; 7) przedsiębrać przepisane środki policyjne celem zapobiegania wszelkiego rodzaju przestępstwom i wykroczeniom, a w razie ich spełnienia zabezpieczać ślady przestępstwa, poszukiwać i zatrzymywać winnych i dostawiać ich zwierzchności do dalszego postąpienia; 8) wykonywać w przepisanych prawem wypadkach wyroki sądu gminnego i ogólnych władz sądowych, jak również wszelkiego rodzaju egzekucye; 9) czuwać nad całością w gminie ruchomości i nieruchomości, służących jako zabezpieczenie powództw lub ulegających sprzedaży w drodze egzekucyi sądowej, i dostawiać ruchomości do miejsc sprzedaży publicznej, a także mieć nadzór nad przechowywaniem w składzie przedmiotów, broni i t, p., znalezionych w gminie, lub też odebranych od osób podejrzanych; 10) czuwać nad należytem wykonywaniem wszelkiego rodzaju powinności rządowych i gminnych, zarówno pieniężnych jak i naturalnych, a także powinności wojskowej; 11) wyznaczać kwatery dla wojsk w gminie i dostarczać podwód na potrzeby wojskowe i wogóle państwowe; 12) wydawać mieszkańcom gminy w przypadkach, prawem określonych, paszporty, oraz świadectwa przesiedlenia; 13) żądać okazania sobie dowodów legitymacyjnych od przejezdnych i osób czasowo w gminie przebywających, wzywać do kancellaryi gminnej każdego mieszkańca gminy i w obecności dwóch sołtysów czynić rewizyę w domach i zabudowaniach prywatnych. Wogóle zaś obowiązany jest wykonywać bezwarunkowo wszystkie prawne żądania naczelnika powiatu, władz sądowych, jak również wszelkich władz w przedmiotach ich działalności. W pewnych zaś razach obowiązany jest naradzać się z pełnomocnikami gminnymi, o czem niżej, i sołtysami (ob. Gromada). Wreszcie ma on prawo za mniejsze wykroczenia policyjne karać mieszkańców gminy aresztem do dwóch dni lub grzywnami do jednego rubla. Mieszkańców niemogących uiścić grzywny, mocen jest użyć do dwudniowej roboty publicznej, nie rozciągając wszakże tego środka do osób zwolnionych od tego rodzaju kary. — W charakterze przedstawiciela samorządu wójt jest obowiązany: 1) zwoływać i zamykać zebrania gminne, oraz utrzymywać na nich porządek;

2) wnosić pod ich obrady wszelkie sprawy, tyczące się potrzeb i dobra gminy; 3) wykonywać uchwały gminne; 4) czuwać nad dobrem utrzymaniem w gminie dróg, mostów, grobli, przewozów i t. p.; 5) rozciągać nadzór nad sołtysami, oraz innymi urzędnikami, iżby każdy spełniał powierzone sobie obowiązki. W tej mierze wójt może na sołtysów i pisarzy gminnych wymierzać karę do wysokości rubla, pod obowiązkiem doniesienia o tern naczelnikowi powiatu w ciągu dni siedmiu i wyłuszczenia powodów powziętej decyzyi; 6) zarządzać funduszami gminy, pod odpowiedzialnością za ich całość i zgo-

Snoykl. Powit Ilnitr. Zo»e 196 T. XXV

due z prawem użycie; 7) czuwać nad całością i nietykalnością nieruchomości, stanowiących ogólną własność gminy lub jej instytucyj, mieć dozór nad gruntami, opuszczonemi w gminie; 8) mieć dozór nad najemnikami, robotnikami, służącymi, oraz nad ścisłem wypełnianiem umów z najmującymi; 9) mieć dozór nad karczmami, zajazdami i t. p., oraz kontrolować miary i wagi w miejscach publicznych; 10) mieć dozór nad porządkiem w szpitalach, ochronach i innych zakładach dobroczynnych, jeśli do gminy należą lub jej kosztem powstały.—Do chwili wprowadzenia reformy sądowej w gminach istnieli ławnicy, których ukaz z r. 1864 uczynił pomocnikami wójta. Nowe sądownictwo gminne z r. 1876 zakreśliło tym urzędnikom czynności tylko sądowe. Dopiero tedy uchwała komitetu do spraw Król. Pols, z d. 22 grudnia 1879 roku usiłowała zapełnić lukę, spowodowaną przez reformę sądową. Wzorem wszystkich innych urzędników . gminnych pełnomocników wybiera zebranie. Kadencya ich trwa rok jeden, a na stanowisko to powołuje się dwóch mieszkańców, posiadających w obrębie gminy własność nieruchomą bez względu na jej przestrzeń. Stosują się nadto do nich ogólne przepisy o prawie wy-borezem biernem, zawarte w art. 204 Org. gub. W myśl tego art. nie mogą być pełnomocnikami; a) osoby wyznań niechrześciańskich; b) osoby nie mające lat 25-u wieku; c) osoby zostające pod opieką lub kuratelą; d) osoby niema-jące stałego od lat trzech zamieszkania w gminie; e) skazani na karę pociągającą za sobą utratę prawa zajmowania urzędów publicznych; /') zostający pod sądem lub śledztwem, albo pod dozorem policyjnym. Żadne zatwierdzanie na urzędzie nie jest wymagane. Wybrany na pełnomocnika może się uchylić od przyjęcia obowiązków w tych wypadkach, co i wójt. Pełnomocnicy żadnego wynagrodzenia nie pobierają. Prawo z r. 1879 nie poddało wcale pełnomocników pod władzę naczelnika powiatu. Tymczasem przy kodyfikacyi ustawy gminnej zamieszczono w art. 257 „Org. gub.” przepis, że i pełnomocników może naczelnik powiatu skazywać na kary narowili z wójtem. Owóż należy to uważać za pomyłkę redakcyjną, gdyż żadne późniejsze rozporządzenia władzy takiej naczelnikowi powiatu nie nadało., Do obowiązków pełnomocników należy: 1) sporządzenie wraz z wójtem i sołtysami rozkładu powinności skarbowych i gminnych, w razie nieuczynienia tego przez zebranie gminne; 2) pomaganie wójtowi w sprawach, tyczących się pożytku lub ogólnego gospodarstwa gminy; 3) mianowanie pisarza gminnego po porozumieniu się z wójtem i sołtysami ; 4) kontrola funduszów gminnych i poświadczenie ksiąg kasowych wraz z wójtem i pisarzem. Oprócz pełnomocników gminy gą wybierać: poborców podatków, nadzorców szkół i szpitali, stróżów leśnych i polowych,

3U

H. K.

tudzież innych urzędników gospodarczych.—I)o prowadzenia czynności kancellaryjnych gminy posiadają pisarzy. Dawne ustawy z bieżącego wieku milczą o tym urzędniku. Cały też ciężar biurowy spoczywał na wójtach. Tak np. art. 15 post. rady adinin. Król. Pols, z d. 30 maja 1818 r. („Dz. pr.”, T. VI, str. 39 i 40) w szeregu koniecznych czynności wójta zamieszcza utrzymanie ksiąg ludności, prowadzenie statystyki gminnej, sporządzanie sprawozdań i t. p. Dopiero ukaz z r. 1864 poraź pierwszy wymienia pisarza gminnego w liczbie urzędników.— Pisarzy mianuje albo zebranie gminne w drodze wyboru, albo też nominacya następuje za pomocą najmu. W tym ostatnim razie czynność tę wykonywa wójt łącznie z pełnomocnikami i sołtysami. Nadto kilka gmin sąsiednich mało zaludnionych posiadać może jednego pisarza. Pisarze pobierają stałe wynagrodzenie. Pisarz podlega władzy wójta, oraz naczelnika powiatu. Wójt może wymierzyć na niego karę do wysokości rubla, lecz w ciągu siedmiu dni musi o tern donieść naczelnikowi powiatu i wy-łuszczyć powód decyźyi.—Władze i instytucye z zażaleniem na pisarza zwracają się do naczelnika powiatu, do którego również wszyscy interesowani, nie wyłączając zebrań gminnych, zanosić muszą skargi. Naczelnik powiatu może ukarać pisarza w ten sam sposób co i wójta, lecz pisarz nie ma prawa odwoływać się do gubernatora. Naczelnik powiatu oddaje pisarza pod sąd, uwalnia go własną władzą i kommu-uikuje o tern wszystkiem co trzy miesiące gubernatorowi.—Do pisarza należy prowadzenie ksiąg i wogóle wykonywanie czynności kancellaryjnych. Pisarz obowiązany jest prowadzić dokładnie i porządnie wszystkie książki, a także ściśle wnosić do papierów i świadectw wszystko to, co wójt lub zebranie gminne postanowi. Za fałsz pisarz podlega sądom kryminalnym. Wreszcie pisarz pomagać musi sołtysom przy prowadzeniu czynności kancellaryjnych, oraz przepisywaniu uchwał do ksiąg gromadzkich (ob. Gromada). W tych gminach, gdzie dla braku środków nie będzie pisarza, wszystkie czynności spełnia wójt. — Literatura: prof. A. Okolski „WTykład prawa administracyjnego” (Warszawa 1881 —1884); Henryk Konic i Franciszek Olszewski „Podręcznik dla władz gminnych” (Warszawa 1883); Henryk Konic „Samorząd gminny w Królestwie Polskiem w porównaniu z innemi krajami europejskiemu (Warszawa 1886); J. Łapicki „Stosunki gminne w Królestwie Polskiem” (Warszawa 1881); W. Spasowicz „Pisma” (t. III, Petersburg 1892); Bolesław Kosko w s ki „Gmina wiejska, zarys samorządu gminnego w Królestwie Polskiem” (Lwów 1899).

Gmina W Galicyi. A. Rozwój historyczny.

1) Epoka przed zniesieniem poddaństwa w Galicyi, 1772—1848. W epoce przed zniesieniem poddaństwa władza administracyjna miejscowa spoczywała w miastach mających własną jurysdyk-cyę w ręku rządowych magistratów, we wszystkich innych zaś miejscowościach i po wsiach — w ręku tak zwanych dominiów czyli w⁷ ręku prywatnych właścicieli majętności ziemskich. a) Wieś. Właściciel majętności ziemskiej, obejmującej jedną lub więcej osad poddańczych, był zarazem wykonawcą władzy sądowej, administracyjnej i policyjnej w obrębie swej posiadłości. Terrytoryum takie wraz z należącemi do niego osadami poddańczemi stanowiło obrębny, najniższy ustrój administracyi lokalnej i nazywało się dominium. Na czele dominium mógł stać albo właściciel majątku, albo jego oficyalista, którego właściciel musiał przedstawić władzy rządowej obwodowej do wyegzaminowania go ze znajomości ustaw i do zaprzysiężenia. Urzędnicy tacy, nawpół prywatni, choć spełniający władzę publiczną, nazywali się mandataryuszaini. Zazwyczaj sprawowali obok władzy administracyjnej i policyjnej także władzę sędziowską: w sprawach cywilnych spornych i niespornych wszystkich osób z wyjątkiem szlachty, oraz w sprawach karnych, a to we wszystkich wypadkach przestępstw policyjnych, w wypadkach zaś kryminalnych prowadzili śledztwa wstępne. Obok tej władzy pa-trymonialnej posiadały ówczesne gminy- czyli jak je zwano dosłownie: „osady poddańcze”—pewne funkcye samorządne, które atoli nie miały samodzielnego zakresu, lecz były organem wykonawczym i policyjnym mandataryusza lub dominium. Był to więc cień dzisiejszego samorządu. I tak posiadały gminy starszyznę miejscową, wybieraną z łona mieszkańców gminy. „Starszyzna” miała oddany sobie zarząd majątkiem gminnym pod kontrolą dominium i władzy obwodowej (B e-zirksamt). Starszyznę miejscową składał wójt (Ortsrichter) i przysiężni. Wójta wybierano jednego w każdej wsi lub miasteczku, choćby kilka w nich było części dominikalnych, w ten sposób, że gromada przedstawiała trzech odpowiednich kandydatów, z których dziedzic wybierał jednego i odbierał od niego przysięgę. Przysiężnych (czyli ławników lub asse-sorów) wybierała gromada (t. j. zgromadzenie gminne gospodarzy), a liczba ich stosowała się do ilości domów (na 50 domów—2-ch, na 100— 4-ch i t. d.). Wójt gminy i przysiężni byli obierani na 3 lata, a jako wynagrodzenie służyło: zwolnienie od roboty pańszczyźnianej jeden dzień w miesiącu, t. j. 12 dni w roku, a nadto zwolnieni byli od usług kolejnych, jako to; stróży nocnych, posyłek i t. p.—b) Miasta. O tem, czy pewna osada była miastem lub nie, rozstrzygały przywileje monarsze z przed roku 1772 lub późniejsza ustawa. Miasta posiadały własną jury sdykcyę. Wolne miasta królewskie i te miasta poddańcze, które rząd uregulował (t. j. przekonał się, że mają dostateczne dochody na utrzymanie swych urzędników), otrzymały własne magi-

straty. Miasta poddańcze z uregulowanemi magistratami nazywano miastami municypalnemu Reszta miast poddańczych, którym dla braku dostatecznych własnych funduszów nie nadano magistratów, pozostały pod jurysdykcyą dominium i zwały się Kamerarye miejskie (städtische Kämmerei). Skład magistratów zależał od wielkości miasta i od jego przychodów. Rząd au-stryacki podzielił miastu galicyjskie podług wielkości przychodów na klasy i przepisał dla każdej z nich liczbę i płacę urzędników, których miasto musiało utrzymywać. W miastach większych magistrat składał się z burmistrza, syndyka i kilku assesorów, dalej — z sekretarza jednego lub więcej, kasy er a, kontrolera i służby munipulacyjnej i wykonawczej. Burmistrz, syndyk i kilku assesorów byli urzędnikami egzaminowanymi dla służby tak politycznej jak sądowej (jak się wyrażano: ex utraque linea; jednak niekiedy był burmistrz tylko dla politycznej służby egzaminowanym). Paru assesorów było zwykle honorowych; byli to miejscowi obywatele bez fachowego wykształcenia, nie mieli charakteru stałych urzędników, lecz brali udział w pracach magistratu albo bezpłatnie, albo za nieznacznem wynagrodzeniem. Także kasyer i kontroler składali egzaminy rządowe w zawodzie rachunkowym. W mniejszych miastach był jeden tylko, albo też nie było wcale assesorów urzędników, a w mniejszych miejsce burmistrza zastępował syndyk. Urzędnicy magistratów byli zrazu wybierani przez gminy. W r. 1805 uchylono wybór urzędników; odtąd „gubernium” i urzędy obwodowe mianowały kandydatów na wszystkie posady magistrackie. Obok magistratu istniały w gminach miejskich tak zwane wydziały miejskie (städtische Ausschüsse) ; te w sprawach gospodarstwa gminnego miały kontrolować czynności magistratu, układać preliminarze, wybierać urzędników, których wybór zastrzeżony był dla gminy. Członkowie wydziału miejskiego byli wybierani przez mieszkańców miasta, mających prawo miejskie, przyczem także i wdowy po uprawnionych do wyboru mieszczanach miały prawo głosu, jeśli posiadały realność spadkową lub prowadziły dalej rzemiosło mężowskie. Wykluczeni od prawa wybierania byli tylko ci mieszczanie, co do których oczy wiste okazały się dowody, iż byli sprawcami zaszłych niepokojów (welche wirkliche Unruhen gestiftet haben und wovon die offenbaren Beweise vorhanden sind). Żydzi używający prawa miejskiego mieli równe z innymi prawo wybierania, lecz magistraty winny były uważać, aby nie udzielano prawa miejskiego zbyt wielu Żydom i ażeby tylko ci Żydzi dostępowali prawa wybierania, którzy są właścicielami domów lub majstrami w rzemiosłach. Obieralnym był z pomiędzy mających prawo wybierania każdy mieszczanin osiadły, t.j. posiadający realność, a nadto z nieosiadłych przeło-

żeni cechów, oraz ci, którzy z dobrym postępem ukończyli szkoły normalne. Liczba członków wydziału miejskiego wynosiła najmniej dwunastu, najwięcej czterdziestu; w obrębie tych granic stopniowała się podług ilości mieszczan mających prawo wybierania, w ten sposób, że na każdych 20 wyborców przypadał jeden wydziałowy. Tylko dla miasta Lwowa ustanowiono liczbę wydziałowych na 60. Sprawowanie sądownictwa i ad-ministracyi miejscowej przez magistraty mianowane i niemające żadnego samodzielnego zakresu działania nie miało w niczem cechy samorządnej. Jednak i w gospodarstwie gminnem nie pozostawiono najmniejszej samodzielności w zarządzie magistratom i wydziałom miejskim, lecz gospodarstwo miejskie podlegało kontroli władz rządowych i potrzebowało w każdym cokolwiek ważniejszym wypadku bieżącego gospodarstwa ich upoważnienia. Wszystkie miasta, mające cokolwiek znaczniejsze przychody, były obowiązane do składania rachunków corocznych ze swoich przychodów i wydatków władzom rządowym (buchhalteryi rządowej), następnie do układania projektów budżetu, które rząd zatwierdzał.

2) Od zniesienia poddaństwa aż do wprowadzenia samorządu, 1848—1866. a) Wieś. Dnia 17 kwietnia 1848 ogłoszony został patent cesarski, znoszący powinności poddańcze. W pół roku później patent cesarski z 7 września 1848 zniósł jurysdykcyę patrymonialną, sprawowaną do owego czasu przez dominium w gminach. Postanowiono natomiast, że zwierzchności patrymonialne mają „tymczasowo sprawować nadal jurysdykcyę i ad-ministracyę polityczną, wszakże nie na koszt właściciela majętności (dominium), lecz na koszt państwa”. W dniu 17 marca 1849 wydaną została dla wszystkich krajów austryackich „prowizoryczna ustawa gminna, wprowadzająca samorząd gminny, władze gminne z wyborów wychodzące etc.”—jednak ustawa ta w Galicyi nie weszła w życie, gdyż zwrot w organizacyi całego państwa sprowadził zawieszenie urządzeń konstytucyjnych i samorządnych. Reskrypt ministeryalny z 29 października 1849 rozkazał wstrzymać wprowadzenie samorządnej organizacyi gminnej (której w Galicyi jeszcze nawet nie zaczęto wprowadzać), a odręczne pismo cesarskie z 31 grudnia 1852 zniosło t. zw. „prawo zasadnicze” i było zapowiedzią reakcyi, która trwała aż do wydania dyplomu październikowego z 20 paźdz. 1860. W pierwszej połowie tego okresu reakcyjnego aż do schyłku roku 1855 sprawowały w Galicyi sądownictwo i administracyę miejscową, jak przedtem, dominia na wsi, magistraty w miastach wolnych królewskich, kamerarye w miastach niegdyś poddańczych (prywatnych), a komissarze dystryktowi w Wiel. Księstwie Kra-kowskiem. Trwało to aż do roku 1856, w którym-to roku weszły w życie urzędy powiatowe jako władze administracyjne i sądowe pierwszej instancyi (na mocy rozporządzeń minist, z d.

24 kwietnia 1854, 4 lipca 1855 i 29 września 1855 roku). Wskutek tych zmian w administracji państwa okazała się niezbędną potrzeba urządzenia gmin. Patrymonialne zabytki urządzenia na podstawie jurysdykcyi dominium w gminach zostały w r. 1856 stanowczo usunięte.

kiem i zakładami miejskiemi, tudzież sprawowanie policyi miejscowej pod nadzorem i kierownictwem władz rządowych, następnie zaś udział pomocniczy przy czynnościach administracyi rządowej, jako to: przy kwaterunkach, podwodach, rekrutacyi i sprawach przynależności. Stosownie tedy do zmienionego zakresu działania uregulowano skład urzędów7 miejskich czyli magistratów, t. j. organu wykonawczego władzy miejskiej, pozostawiając nadal aż do przyszłej ustawy gminnej w niezmienionym stanie drugą część tych władz, t. j. wydział miejski, będący organem uchwalającym i nadzorującym. Na czele magistratu stał „naczelnik gminy”, wybierany przez wydział miejski z pośród jego grona a zatwierdzany przez urząd obwodowy. Do pomocy miałasse-sorów (dwu w większych, jednego w mniejszych miastach), wybieranych przez wydział miejski i zatwierdzanych przez urząd obwodowy. Urzędnicy miejscy byli mianowani na propozy-cyę magistratu przez władzę obwodową.—We Lwowie był również magistrat i wydział miejski. Wszakże po wypadkach 2 listopada 1848 i zaprowadzeniu stanu oblężenia, rząd rozwiązał wydział miejski i mianował 40 mężów zaufania; dopiero w trzynaście lat później, w r. 1861, przyzwolono na wybór członków wydziału miejskiego we Lwowie, którego prezes mianowany był przez rząd z poza grona wydziału miejskie-

Rozporządzeniem rządu krajowego z dnia 10 maja 1856 dla okręgu administracyjnego lwowskiego, a z dnia 25 sierpnia 1856 dla okręgu adm. krakowskiego, wprowadzono „tymczasowe postanowienia o urządzeniu gmin”. Według tych postanowień, jako gminy miejscowe mają być uważane gminy faktycznie istniejące.

samorządu gminnego i powiatowego. Było to jedno z pierwszych i naj gruntowni ej szych dzieł ustawodawstwa państwowego, wypracowanych przez Radę Państwa z Wiednia zaraz po jej zwołaniu na podstawie patentu lutowego. Ustawa ta stanowi ogólne ramy, z których ustawodawstwo sejmów poszczególnych krajów koronnych wypracowywało na podstawie przedło-żeń rządowych poszczególne ustawy gminne i powiatowe dla krajów koronnych. Ustawa państwowa z 5 marca 1862 określa zasadnicze podstawy urządzenia gmin i tylko w tych granicach, przez ustawę państwową z r. 1862 zakreślonych, mogły sejmy krajowe uchwalić prawa dla samorządu gminnego i powiatowego. Zmiana konstytucyi w Austryi w grudniu r. 1867 przyniosła tę wielce doniosłą zmianę, że zastrzeżone w patencie lutowym z r. 1861 dla kom-petencyi Rady Państwa ustawodawstwo gminne i powiatowe w całości zwróciła sejmom krajo-

Właścicieli dóbr większych wezwano do złożenia oświadczenia, czy chcą wejść do związku gminnego, czy też wolą pozostać poza obrębem gminy. Niestety, wszyscy prawie właściciele majątków większych oświadczyli się za wyłączeniem siebie i swych posiadłości ze‘związku gminnego. Postanowienie to fatalnie oddziałało na cały rozwój stosunków gminnych w Galicyi i nie pozostało bez wpływu na dzisiejsze stosunki polityczne i społeczne w tym kraju. Wówczas-to u-tworzono t. zw. obszary dworskie, które do dziś pozostały jako odrębne ciała administracyjne, istne dziwolągi, przedstawiające szczątkowy zabytek dawnego ustroju patrymonialnego.—Jako władzę w gminie ustanowiono wójta i przysięż-nych. Wójta mianował urząd powiatowy z grona trzech kandydatów, wybranych przez gospodarzy gruntowych, stale w gminie osiadłych, go. Tak samo w Krakowie. Dopiero krajowa i przez opodatkowanych w gminie przemysłowców, ustawa gminna z 12 sierpnia 1866, oraz statuty wyznania chrześciańskiego. Przysiężnycli wy- miejskie dla miast Lwowa i Krakowa, wprowa-bierali ci sami wyborcy gminni, a wybrani nie dziły istotny samorząd gminny w Galicyi. potrzebowali zatwierdzenia władzy.—Na obsza- B. Obecny stan ustawodawstwa gminnego w Garze dworskim miał być ustanowiony przez wła- Ucyi. a) Wieś. Urządzenie gmin, obszarów ściciela „przełożony obszaru dworskiego”, wła- dworskich i reprezentacyi powiatowych w Gali-dza zaś powiatowa zatwierdzała przełożonego cyi opiera się na ustawie państwowej z dnia obszaru dworskiego. Nadto urząd powiatowy 5 marca 1862, określającej zasadnicze podstawy miał prawo usunąć od urzędu tak wójta, jak i przełożonego obszaru dworskiego. Zakres działania wójta i przełożonego posiadłości dworskiej, „jako organów politycznych”, t. j. na polu administracyi publicznej, oznaczono w ten sposób, że do obu należały czynności, częścią nadzorcze, częścią wykonawcze, częścią spełniające wyższe rozkazy. Mieli oni w swoim okręgu czuwać nad spokojnością, porządkiem, obyczaj nością i przestrzeganiem ustaw. Do nich należało bezpośrednie sprawowanie policyi w rzeczach ochędóstwa, zdrowia, ubogich, ognia, dróg, targów, obyczajności, sług i bezpieczeństwa publicznego. Nie mieli oni prawa karania, mieli jednak prawo i obowiązek: zbrodniarzy i innych niebezpiecznych lub sygnalizowanych im ludzi przytrzymywać i odstawiać do urzędu powiatowego. W gminach miejskich, w których dotąd magistraty sprawowały jurysdykcyę, po przejściu sądownictwa i pewnej części czynności administracyjnych do urzędów powiatowych, pozostał | wym. Odtąd więc od r. 1867 mogły sejmy w zakresie władz piiejskich zarząd mająt- I krajowe we własnym zakresie uchwalać w spra-

wie urządzeń gmin i powiatów, nie krępując się postanowieniami ustawy państwowej gminnej z 5 marca 1862. Niestety, w Galicyi z tego prawa dotąd nie skorzystano. W Galicyi obowiązuje zawsze jeszcze ustawa gminna, w ramach ustawy państwowej z r. 1862, uchwalona przez sejm galicyjski w marcu 1866.

władz gminnych przeprowadziła ustawa zasadnicza z 5 marca 1862, a za nią galicyjska ustawa gminna z r. 1866, konsekwentnie zasadę zupełnie swobodnego wyboru onych z łona gminy, i to tak władzy uchwalającej i nadzorującej, t. j. rady gminnej, jak władzy zarządzającej wykonawczej, zwierzchności gminnej, którą-to drugą władzę składają naczelnik gminy i assesorowie czyli przysiężni. Wyjątek od owej zasady stanowią radni, bez wyboru wchodzący w skład rady, w myśl § 16 ust. gmin., mianowicie osoby opłacające przynajmniej szóstą część całej summy podatków bezpośrednich w gminie pobieranych oraz posiadacze wcielonych do gminy posiadłości tabularnych, bez względu na podatek. Prawo wybierania do rady gminnej zależy od dwojakiego censusu wyborczego: opłacania podatku bezpośredniego

Ustawa ta nie czyniła żadnej różnicy między wsią a miastem, z wyjątkiem miast Lwowa i Krakowa, które otrzymały swoje własne statuty miejskie; ustawa gminna galicyjska obowiązywała we wszystkich gminach, od kilkanaście chałup obejmującej wioski o 40 mieszkańcach aż do Przemyśla, liczącego 40 000 mieszkańców.

kształcenia. Przyznaną jest przytem przewaga pewna wyżej opodatkowanym przez to, że wyborcy głosują w dwóch lub trzech kołach wyborczych, utworzonych na podstawie podziału summy podatków, opłacanych w gminie, na dwie lub trzy równe części. Ilość członków rady gminnej stosuje się do liczby wyborców. Rada gminna wybiera naczelnika gminy i assesorów, czyli przysiężnycli (w liczbie przynajmniej dwóch) ze swego grona. Ustanowienie organów pomocniczych dla władz gminnych, zatem urzędników i sług gminy, oznaczenie ich ilości, ka-tegoryi i płac lub wynagrodzeń, pozostawia ustawa gminna w zupełności radzie gminnej, nic w tej mierze nie przepisując. Odgraniczenie interesów gminnych od interesów państwa i pozostawienie ich w zupełności uznaniu związków lokalnych, gminnych, wszelako pod kontrolą państwa, stanowi istotę nowożytnego samorządu gminnego. Pewne zadania admini-stracyi publicznej najniższego szczebla, o ile dotyczą nie tyle gminy jako korporacyi, ile mieszkańców jej jako obywateli państwa, powierzono z mocy ustawy zarządowi gminnemu. W tern tkwi rozróżnienie naturalnego czyli własnego od zleconego czyli państwowego zakresu działania gminy. Państwo posługuje się organami gminy dla przeprowadzenia zarządzeń ad-ministracyi podatkowej, wojskowej, przemysłowej;—gminy spełniają więc tu zadanie admini-stracyi ogólnej, które w pewnych miejscowych granicach zamknięte być muszą. Własny zakres działania gminy, t. j. zakres, w którym gmina, z zachowaniem ustaw, samodzielnie zarządzać i rozporządzać może, obejmuje wogóle wszystko, co bezpośrednio dotyczy interesów gminy i w jej granicach własnemi jej siłami załatwionem i przeprowadzonem być może. Do własnego zakresu działania gminy należą następujące czynności według galicyjskiej ustawy gminnej: 1. wolny zarząd majątkiem gminnym

Ustawa gminna dla Galicyi, wydana dnia 12 sierpnia 1866, przestała obowiązywać w r. 1889 w trzydziestu większych miastach, dla których sejm krajowy wydał nową ustawę, wprowadzającą organizacyę magistratualną (ust. z 13 j w gminie w jakiejbądź, choćby najniższej, kwo-marca 1889 dz. u. kr., str. 24), oraz od r. 1896 ! cie, lub wykazania się pewnym stopniem wy-w 130 miastach i miasteczkach nieobjętych ustawą o magistratualnej organizacyi, dla których sejm krajowy wydał odrębną ustawę z d. 3 lip-ca 1896 (dz. u. kr., str. 51). Miasto Lwów rządzi się statutem nadanym przez sejm krajowy ustawą z 14 paźdz. 1870 a zreformowanym u-stawą krajową z 11 kwiet. 1896 (dz. u. kr. str. 23); miasto Kraków rządzi się dotąd jeszcze tymczasowym statutem gminnym z 1 kwiet.

1866, gdyż uchwalony przez Radę miejską krakowską w styczniu 1900 nowy statut miejski dla m. Krakowa nie uzyskał sankcyi cesarskiej.

Z wyjątkiem tych miast, t. j. Lwowa, Krakowa, trzydziestu większych miast i 130 mniejszych miast, miasteczek (między innemi Zakopane), wszystkie inne gminy w Galicyi podlegają ustawie z 12 sierpnia 1866, która wprowadziła tę anomalię, że wyjęła z gmin wiejskich obszary dworskie, uznała obszary dworskie za odrębne, gminom równorzędne, ciała administracyjne, i stosunki prawa publicznego na obszarach dworskich uregulowane są ustawą, wydaną równocześnie z ustawą gminną dnia 12 sierpnia 1866. Obecnie obowiązująca ustawa gminna w Galicyi, osnuta na zasadach ustawy państwowej z r. 1862, posiada jej wszystkie wady i zalety. Ustawa wychodzi z założenia, że wszelka nieruchomość musi należeć do związku gminy (z wyjątkiem obszaru dworskiego), a każdy obywatel państwa ma prawo należeć do gminy. Pod względem osób wchodzących w skład gminy, ustawa gminna z r. 1866 uważa za członków gminy nietylko przynależnych do niej, lecz także t. z w. uczestników, t. j. osoby posiadające w gminie majątek nieruchomy lub opłacające w niej podatek od przedsiębiorstwa zarobkowego albo od dochodu. Tak członkowie jak i uczestnicy, mają równe obowiązki względem gminy i służą im też równe prawa w gminie, z wyjątkiem wsparcia, do którego mają prawo tylko przynależni. Pod względem

2.    sprawy, odnoszące się do związku w gminie

3.    policya miejscowa w gminie, obejmująca czu wanie nad bezpieczeństwem osób i ich mienia; staranie i utrzymanie gminnych dróg, mostów, ulic i placów, niemniej o bezpieczeństwo i łatwość kommunikacyi na drogach i wodach; policya połowa, dozór policyjny nad przedmiotami żywności, nad targami, nad miarą i wagą; policya zdrowia, policya nad czeladzią i wyrobnikami, niemniej wykonywanie przepisów o czeladzi służbowej; policyjny dozór nad obyczajnością publiczną, sprawy ubogich, opieka nad zakładami dobroczynnemi gminy, zapobieganie żebractwu, policya ogniowa, policya budownictwa, wykonywanie przepisów porządku budowniczego i udzielanie policyjnego zezwolenia na budowy;

4.    ustawą oznaczyć się mający wpływ na szkoły średnie, przez gminy utrzymywane, i na szkoły ludowe; starania o zakładanie, uposażenie i utrzymywanie szkół ludowych z uwzględnieniem istniejących jeszcze patronatów szkolnych i przepisów konkurencyi do szkół; 5. jednanie stron, w sporze będących, przez mężów zaufania, z gminy wybranych; 6. przedsiębranie dobrowolnej sprzedaży ruchomości drogą licyta-cyi. Z wyższych względów państwa mogą być pewne czynności policyi miejscowej w pojedynczych gminach w drodze ustawy pozostawione osobnym organom rządowym. Galicyjska ustawa gminna rozróżnia w § 66 dwojaki majątek gminny; 1. majątek zakładowy gminny, którego przeznaczeniem jest stworzyć gminie jako takiej największy trwały dochód; i 2. dobro gminne, które nie ma na celu przysparzania gminie dochodu na pokrycie jej potrzeb, lecz raczej na bezpośredni użytek publiczny członków gminy. Ten użytkowy majątek gminny rozpada się na dobro publiczne, którego u-żytkowanie wszystkim bezpłatnie jest dozwolone, jak place, drogi publiczne, studnie, gazowe o-świetlenie, wodociągi (§ 288 powszechnej księgi ust. cyw.) i t. p.—i dobro gminne w ściślej szem znaczeniu według rozumienia § 68 galicyjskiej ustawy gminnej, mianowicie: pastwiska, lasy, grunta orne, wikliny i t. p., których użyt kowanie zastrzeżone jest wyłącznie członkom gminy. Do użytkowania z tego dobra gminnego odnosi się postanowienie § 11 galicyjskiej ustawy gminnej, według którego prawno-prywatne stosunki, „a w szczególności prawa własności i użytkowania, służące bądź pojedyńczym członkom gminy, bądź pojedyńczym miejscowościom, częściom gminy, lub całym klasom mieszkańców, pozostają nienaruszone”. W odniesieniu do prawa i miary użytkowania z dobra gminnego, według § 68 ustawy gminnej trzymać się należy „dotychczasowego niezaprzeczonego zwyczaju”. „Jeżeli, o ile nie istnieje taki niezaprzeczony zwyczaj, rada gminna, z uwzględnieniem istniejących specyalnych tytułów prawnych, uchwali postanowienie regulujące to u-

czestnictwo, przyczem może ustanowić opłatę za użytkowanie z dobra gminnego. Nadwyżka dochodu z dobra gminnego, pozostająca po zaspokojeniu osób uprawnionych, wpływa do kassy gminnej”. Sprawy odnoszące się do związku gminy, jak: prawo przynależytości do gminy (swojszczyzny), postępowanie z przynależnymi do gminy, obowiązek gminy zaopatrywania ubogich, — określone zostały specjalną ustawą państwową, obowiązującą we wszystkich krajach koronnych.

II. Policy a miejscowa. Przyznana gminie we własnym zakresie działania policya miejscowa ma ogólne znamię policyi prewencyjnej, zapobiegawczej. Wedle §§ 32 i 33 galicyjskiej ustawy gminnej w sprawie policyi miejscowej rada gminna ma prawo: 1) wydawać rozporządzenia, obowiązujące w obrębie gminy (oczywiście w granicach obowiązujących ustaw); 2) przekroczenia tych przepisów zagrażać karą pieniężną aż do wysokości 15 zł. lub 5 dni aresztu.— Zlecony zakres działania gminy, t. j. obowiązek współdziałania w sprawach ad-ministracyi publicznej, określają ustawy państwowe, a w ich granicach ustawy krajowe. Tak postanawia art. VI ustawy państwowej z dnia 5 marca 1862, określającej zasadnicze podstawy urządzenia gmin; postanowienie to zaś przeszło w całości do § 28 galic. ustawy gminnej. Zlecony zakres działania obejmuje tedy całą sferę czynności pomocniczych, w których gmina, spełniając cele adininistracyi publicznej, występuje jako organ państwowy wykonawczy, przełożonej władzy państwowej podległy, od rozkazów tej władzy zależny i pod jej dyscyplinarne zarządzenie poddany. Dwie zasady przy rozważaniu poruczonego zakresu działania należy mieć na uwadze: 1) Jest to ciężar, który na gminę nałożony być może jedynie na podstawie ustawy (państwowej lub krajowej), a w żadnej mierze nie na podstawie rozporządzenia. 2) Koszta, spowodowane spełnieniem zadań ze zleconego zakresu działania wypływających, ponosi gmina, o ile państwo nie zapewniło pewnego wynagrodzenia (orzeczenie Trybunału Państwa z dnia 24 października 1872,    1, 144, Hye Nr. 34).

Powierzanie gminom czynności podatkowej ad-ministracyi nie opiera się na stanie prawnym; niema bowiem żadnej ustawy państwowej, ani ustawy krajowej, któraby tę czynność na gminy przenosiła. Rozporządzenia zaś ministeryum skarbu (z dnia 19 stycznia 1853 r. Nr. 1071, i z dnia 10 sierpnia 1855, Nr. 61) o wybieraniu podatków nie mogą być uważane za ustawę, o jakiej § 28 galic. ust. gminnej wspomina. W tej mierze istnieją nawet dwa jednozgodne orzeczenia Trybunału administracyjnego, rozstrzygające, że gminy nie są obowiązane do ściągania podatków, i władze administracyjne nie mogą ich uznawać odpowiedzialnemi i do zwrotów obowiązanemi za zaniedbanie organów gminnych (Orzeczenia Trybunału administracyjnego z dnia

J4 marca 1883 r., 1. 577, Nr. 1696, Budwiń-ski i Trybunał administracyjny z dnia 11 kwietnia 1883, 1. 501, Nr. 1696, Budwiński).— Wyliczenie wszystkich spraw, należących do zleconego zakresu działania, byłoby niepodobnem, gdyż władza państwowa może w różnych wypadkach potrzebować miejscowych wykonawców i w takim razie będzie się zawsze posiłkowała władzami gminnemi. Wyliczyć wszystkie sprawy poruczonego zakresu działania próbowała ustawa z dnia 19 marca 1849; od tego czasu tyle się jednak zmieniło, tyle nowych ustaw, nowe obowiązki na gminę nałożyło, że nie byłoby wskazanem do tego wyliczenia powrócić. Wszakże dadzą się wskazać główne kierunki czynności, w których władze gminne współdziałają w sprawach publicznej administracyi. Do takich kierunków należą: 1) Współdziałanie przy spisach ludności: a) naczelnicy gmin są odpowiedzialni za to, iżby zarządzenia § 1 — 9 ustawy państwowej o spisach ludności z dnia 29 marca 1869 (Dz. ust. p. Nr 67), pod względem numerowania domów mieszkalnych i oznaczenia tablic miejscowości były wykonane; b) przedsiębranie obliczania ludności w gminach za pośrednictwem organów gminnych. 2) Pełnienie urzędu stanu cywilnego (art. II ust. z dnia 25 maja 1868 r., dz. ust. p. Nr 47 i 93). W miejscowościach, w których niema c. k. władzy policyjnej, powinien naczelnik gminy pod nadzorem władzy politycznej przestrzegać przepisów poli-cyi obcych w gminie. 3) Sprawy szupaśnictwa (§ 6 ust. / z dnia 27 lipca 1871, Dz. ust. kr. Nr. 88).    4) Udział gmin w sprawach wojsko

wych przy spisach, brance, zwoływaniu czasowo uwolnionych (urlopników), dostarczaniu podwód i kwater dla wojska, stosownie do obowiązujących w tej mierze ustaw. 5) Udział przy układaniu listy sędziów przysięgłych na podstawie ustawy o postępowaniu karnem z dnia 23 maja 1873 (dz. ust. p. Nr. 121).    6) Udział przy wy

borach gminnych, sejmowych, do Rady Państwa i do Izb handlowych i przemysłowych, na podstawie właściwych ordynacyj wyborczych. 7) Udział gmin w sprawach zdrowia publicznego na podstawie ustawy z dnia 31 marca, 1875 r. (Dz. ust. p. Nr. 43): a) przeprowadzenie miejscowych zarządzeń celom zapobiegania chorobom zaraźliwym; b) zastosowanie rozporządzeń policyi sanitarnej do pogrzebów; c) oględziny umarłych; d) współdziałanie przy wszystkich przez polityczną władzę w obrębie gminy przedsiębranych oględzinach i kommissyach; e) bezpośrednie nadzorowanie pod względem policyi sanitarnej zakładów leczniczych w gminie; f) bezpośrednie nadzorowanie ścierwisk i rakami; g) peryodyczne przekładanie sprawozdań sanitarnych władzy politycznej.—Na tern nie jest bynajmniej wyczerpany udział gmin w publicznej administracyi państwa, są jednak wskazane kierunki, w których ten współudział ustawami

państwowemi został określony. Sprawy zleconego zakresu działania mogą być gminom odjęte według § 58 ust. 3 (ust. gm.); rząd może polecić załatwienie spraw, należących do po-mienionego zakresu działania w całości lub w części na swój koszt organom własnym; według § 108 ust. 2 (ust. gm.); jeżeli uchybienie obowiązkom jest tego rodzaju, że sprawowanie czynności zleconego zakresu działania nie może być dłużej zostawione naczelnikowi gminy bez narażenia dobra publicznego, i jeżeli rada gminna na wezwanie temu nie zaradzi, może naten czas polityczna władza państwowa na czas trwania tego stanu ustanowić na koszt gminy inny organ do sprawowania tych czynności.—Według § 96 ust. 1 (ust. gm.) gminy nieposiadnjące środków do wypełnienia obowiązków, wypływających ze zleconego zakresu działania, mają być w tym celu na tak długo, jak długo ten stan trwa, drogą ustawy krajowej połączone z innemi gminami tego samego politycznego powiatu.

b) Obszary dworskie. Stosunki prawa publicznego na terrytoryum posiadłości niegdyś domi-nikalnych (czyli szlacheckich) określa równocześnie z ustawą gminną uchwalona i ogłoszona „ustawa o obszarach dworskich” z d. 12 sierpnia 1866 r., zmieniona później nowellą z d. 21 marca 1888 r. Ustawa ta postanowiła, że po siadłości ziemskie, niegdyś dominikalne, które przed dniem 8 grudnia 1868 r. istniały jako odrębne posiadłości tabularne, pozostaną i na dal wyłączone ze związku gminnego. Z posiadłości, które po roku 1868 powstały na gruntach niegdyś dominikalnych (t. j. przez parce-lacyę większego obszaru), pozostaną i nadal wyłączone ze związku gminnego te posiadłości, od których roczna należytość w rządowych podatkach realnych, t. j. gruntowym i domowym, wynosi conajmniej 25 zł. reńskich. Wszystkie inne posiadłości na gruntach niegdyś dominikalnych wcielone zostały ustawą z d. 21 marca 1888 r. do zarządu gminnego. Galicyjskie ustawodawstwo gminne dopuszcza łączenie gmin i obszarów dworskich. Połączenie to może być rozmaite. Może to być dobrowolne zespolenie w jedno ciało administracyjne: do takiego połączenia potrzeba zgody wszystkich łączących się gmin lub obszarów dworskich, osobnej umowy co do posiadania i użytkowania własności gminnej, co do gminnych zakładów i funduszów; przy obszarach dworskich nadto umowy co do wymiaru i sposobu uiszczenia ciężarów gminnych, w końcu przyzwolenia wyższych władz samorządnych w porozumieniu z polityczną władzą krajową. Następnie może być również połączenie się gmin lub obszarów dworskich jedyuie dla wspólnego zawiadywania wszystkiemi albo tylko niektóremi sprawami tak własnego, jako też zleconego zakresu działania, przyczem połączone gminy

i obszary nie przestają stanowić samoistnych ciał administracyjnych; połączenie takie wymaga, prócz zgody wszystkich interesowanych gmin i obszarów, zatwierdzenia umowy co do sposobu wspólnego zawiadywania sprawami ze strony politycznej władzy krajowej w porozumieniu z władzą powiatową. W końcu może nastąpić połączenie gmin, które nie posiadają środków do wypełniania zleconego zakresu działania, wbrew ich woli w drodze ustawy krajowej z innemi gminami tegoż samego powiatu, a to w celu załatwiania spraw owego zakresu i na tak długo, jak trwa niemożność wypełnienia tej części zadań gminy. Postanowienia te miały, jak dotąd, jedynie teoretyczną wartość, gdyż z prawa łączenia się nie korzystały w Galicyi ani gminy, ani —niestety — obszary dworskie.—Natomiast przepisuje obowiązujące ustawodawstwo dla pewnych spraw administracyjnych stałe połączenie gminy i obszaru dworskiego, stanowiącego z nią jedną miejscowość, w ten sposób, że w tych sprawach gmina i obszar stanowią jeden okrąg administracyjny. Wspólność ta istnieje obecnie w sprawach drogowych i szkolnych.

<?) Miasta, ob. artykuły: Miasta, Magistraty, Lwów, Kraków.

C. Usiłowania reformy prawa gminnego w Galicyi. Dążenie do zmiany obowiązującego prawa gminnego w Galicyi sięga chwili, w której to prawo zostało uchwalone. Mniejszość sejmowa żądała w r. 1866 innego ustroju gminnego: żądała wcielenia obszaru dworskiego do gminy i utworzenia gminy zbiorowej, chciała orga-nizacyę gminną oprzeć na wszystkich żywiołach ustrój wiejski stanowiących. D. 17 marca 1866 r. w imiennem głosowaniu większość sejmowa uchwaliła obecnie obowiązujące prawo gminne, rozdzielające obszary dworskie od gmin. Od tej chwili rozpoczynają się usiłowania reformy prawa gminnego w Galicyi. W r. 1869 wydział krajowy przekłada siedem nowel do prawa gminnego, sejm dwie nowelle uchwalił, lecz rząd odmówił sankcyi. W dniach 17 — 20 marca 1870 r. odbyła się w wydziale krajowym pod przewodnictwem Seweryna Smarzewskiego pierwsza „ankieta” gminna celem zbadania skutków wprowadzonej organizacyi gminnej i „podania sposobów zaradzenia niedogodnościom, wynikłym z tej organizacyi”. Rezultatem tej ankiety była uchwała, doradzająca sejmowi zmianę ustawy gminnej i wprowadzenie okręgów gminnych, złożonych z gmin i obszarów dworskich. W rok potem, 19 września 1871, poseł Floryan Zie-miałkowski złożył sejmowi wniosek tej treści : „Zważywszy, że teraźniejsza organizacya gminna jest wadliwa, i zważywszy, że bez dobrego urządzenia gminy dalsza organizacya kraju jest niemożliwą, sejm uchwali: 1) sprawowanie policyi miejscowej i t. z. poruczony zakres działania gminy przenosi się na okrąg gminy;

2) w tym celu z gmin i obszarów dworskich będą utworzone okręgi gminne. Wniosek ten sejm odesłał do komissyi gminnej, której sprawozdanie usunięto z porządku dziennego 17 października 1871 r. na wniosok Zyblikiewicza. Równocześnie w r. 1871 pojawiła się w Krakowie broszura polityczna, która wielki wpływ na dalsze losy reformy gminnej w Galicyi wywrzeć miała. Był to „Zarys organizacyi władz administracyjnych dla Galicyi” (Kraków w drukarni „Czasu” W. Kirchmayera 1871, str. 1 -- 41)”. Myśli reformatorskie, wypowiedziane w tej broszurze, były objawem zdań grona polityków krakowskich, niemających innego celu, jak tylko „sprowadzić opinię kraju ze szczytu nader wygodnych ogólnikowych formułek politycznych do rozbioru szczegółów prawodawczych i administracyjnych”. Cała dyskussya publiczna w latach 1871 — 1874 toczyła się około zarysu, którego twórcami byli: Dunajewski, Szujski, St. Tarnowski i Adam Potocki. Pod wpływem dyskussyi publicznej, a niezawodnie pod wpływem krakowskiego Zarysu, wniósł na następną sessyę sejmu Wydział krajowy w r. 1872 szesnaście projektów nowel do ustaw gminnych i powiatowych, z których najważniejszą była ustawa wprowadzająca okręgi gminne. Sejm 1872 r. tych przed-łożeń Wydziału krajowego nie rozpatrzył. W roku następnym, 1873, Wydział krajowy ponawia swe projekty. Sejm uchwalił wszystkie nowelle z wyjątkiem ustawy wprowadzającej okręgi gminne. Nowelle te uzyskały w r. 1874 sankcyę cesarską i obowiązują do dziś. Jest w nich zaostrzenie nadzoru Wydziału krajowego nad całością majątków gminnych, oraz wzmocnienie kontroli Wydziału krajowego nad gminami i powiatami. W roku 1874 Wydział krajowy złożył po raz trzeci sejmowi projekt połączenia obszarów dworskich i gmin w okręgach gminnych. Sejm odesłał wnioski Wydziału do Kommissyi administracyjnej, która po długich naradach odrzuciła projekt wydziałowy. Referentem był dr. Julian Dunajewski. Kommissya wyszła z tego punktu widzenia, że reforma urządzeń administracyjnych w Galicyi może być przeprowadzoną skutecznie, jeżeli oprócz gmin i obszarów dworskich obejmie także reformę administracyi powiatowej. Żądając reformy administracyjnej od gminy aż po Namiestnictwo, Kommissya, a za nią sejm, przeszedł do porządku dziennego nad projektem Wydziału krajowego o utworzenie okręgów gminnych. W dwa lata później poseł Dunajewski przedstawił swój słynny wniosek o „organizacyi władz administracyjnych w Galicyi”, w którym organizował okręgi gminne z gromad wiejskich, obszarów dworskich, oraz miast i miasteczek do okręgu wcielonych, a nadto reformować chciał administracyę państwow'ą, wprowadzał 20 obwodów z kołami obwodowemi i przedłożył projekt reformy rządu krajowego, w którym głównie żądał połączenia Wydziału krajowego z c.-k.

Gmina w Galicy i.

to

że oddalenie najdalszej miejscowości w okręgu gminnym od siedziby zarządu więcej jak 10 kilometrów wynosić nie powinno. III. Aby wreszcie elaboraty te sejmowi na początku przyszłej sessyi przedstawił. Dr Filip Fruchtman, poseł stryj-ski, żądał od Wydziału krajowego: I. Aby jak najobszerniej zbadał wynikłości dotychczasowej dwudziestoletniej działalności samorządu gminnego w kraju naszym, a to nietylko pod względem zarządu majątkowego, ale także pod względem spełniania zadań, w myśl § 27 lit. b do n ustawy gminnej na gminie ciążących i z tak zwanego „poruczonego zakresu działania” wypływających, niemniej pod względem praktykowanego w gminach naszych systemu opodatkowania gminnego. II. Aby w swoim czasie złożył sejmowi wynik tych badań i na podstawie tego wyniku poczynił wnioski, czy i o ile — przy utrzymaniu w całej pełni samorządu gminnego — potrzebną i pożądaną jest reforma ustawodawstwa gminnego. Wreszcie poseł Tadeusz Wasilewski domagał się, aby Wydział krajowy rozpatrzył: Czy niedostatki publicznej administracyi gminnej, których przyczyną są słabe siły mate-ryalne i intellektualne gmin wiejskich, nie dałyby się uchylić przez taką zmianę ustawy gminnej, któraby przyznała wyższym władzom autonomicznym prawo złączenia kilku gmin i obszarów dworskich w okręgi gminne, celem sprawowania niektórych czynności policyi miejscowej przez wspólny organ wykonawczy i aby złożył sejmowi swoje wnioski w tej mierze. Tak przypadkowo z inicyatywy poselskiej podjętą została wielka sprawa reformy gminnej. Sprawozdanie kommissyi administracyjnej, której te wnioski sejm przekazał do załatwienia, było tą kropką nad i, która poruszoną sprawę czyniła w naj-

Namiestnictwem i zniesienia dualizmu władz administracyjnych rządowych i autonomicznych w Ga-licyi. Sejm wniosku tego nie uchwalił. Epoka wielkich dyskussyj i zasadniczych zmian w prawie gminnem została w r. 1876 zamknięta, sejm i Wydział krajowy weszły odtąd na drogę drobnych reform i gospodarskich poprawek. Rozpoczęła się epoka nowel do ustawy gminnej, ustawy o obszarach dworskich i ustawy o reprezen-tacyi powiatowej. Jeszcze tylko raz jeden zajmowała sejm galicyjski sprawa reformy administracyjnej w większym stylu, kiedy ministeryum hr. Taaffego i Dunajewskiego wniosło do sejmu galicyjskiego 14 września 1881 r. zapytanie, znane w terminologii galicyjskiej jako kwestyona-ryusz rządowy. Ministeryum pytało: 1) czy na podstawie doświadczeń dotychczas poczynionych można uważać za rzecz potrzebną, by wyłączyć niektóre lub wszystkie czynności policyi miejscowej z samoistnego zakresu działania gmin i przenieść je do poruczonego zakresu działania gmin lub do zakresu działania władz rządowych; 2) czy nie należałoby zorganizować istniejących re-prezentacyj powiatowych w ten sposób, by c. k. starosta stanął na czele rady powiatowej i objął kierownictwo spraw? Sejm na te zapytania nie dał żadnej pozytywnej odpowiedzi; podziękował rządowi, że „zwrócił uwagę na potrzebę reformy administracyi i złożył dowód konstytucyjnego poszanowania dla autonomii krajów koronnych” i nie zdobył się na nic więcej. Odtąd następuje długoletnia pauza w usiłowaniach ku reformie gminnej zmierzających. Stan ten zupełnej bezczynności na polu reformy gminnej trwa do r.

1887. Wielkie dzieło naprawy stosunków ustroju gminnego w Galicyi, rozpoczęte z chwilą wydania obowiązującej do dziś ustawy gminnej, prowadzone przez szereg następnych lat dwu- j wyższym stopniu doniosłą i aktualną. Gdy bo-dziestu w formie przeróżnych ulepszeń w usta- I wiem pod sam koniec sessyi sejmowej kommissya wodawstwie gminnem, wprowadzone na nowo ' administracyjna przyszła z owemi poleceniami przez d-ra Dunajewskiego w roku 1876 i po- j do Wydziału krajowego, a Sejm je wszystkie bez rzucone przez negacyjne stanowisko większości! dyskussyi uchwalił, reforma gminna stanęła

sejmowej, słynnem non possumu.s—wobec pytań I w całej swej poważnej postaci przed forum spraw w przedmiocie reformy administracyjnej przez j publicznych. Niebawem skończył się sejm, a Wy-

w teoretycznych wprawdzie, ale zawsze nie bez symptomatycznego znaczenia uchwałach I Zjazdu prawników w Krakowie. Wynik przeprowadzonego przez Wydział krajowy dochodzenia złożono w druku p. t. „Materyały do reformy gminnej w Galicyi”, w której otrzymane we wszelkich kierunkach życia gminnego odpowiedzi od Wydziałów powiatowych i c. k. starostw, tudzież szczegóły, odnoszące się do spełnienia obowiązków administracyi publicznej ze strony gmin miejskich i wiejskich, zestawił dr. Witold Le-

rząd dnia 14 września 1881 r. na stole sejmo- ! dział krajowy ujrzał się przed doniosłą reformą, wym złożonych —postawione znów zostało napo- ! wnikającą w podstawy życia społecznego i poli-rządku dziennym w szeregu spraw najpilniej- ! tycznego w kraju. Kraj to hasło reformy pod-szego domagających się rozwiązania, i to posta- jął z sympatyą, odezwały się liczne głowione przypadkowo, dzięki prywatnej inicyaty- ! sy dziennikarskie i publicystyczne, doniosłość wie poselskiej, w styczniu r. 1887. Poseł To- \ sprawy wskazujące, które swoje echa znalazły, misław Rozwadowski złożył wniosek żądający od Wydziału krajowego: I. Aby wypracował projekt zmiany ustroju gminnego, w duchu utworzenia okręgów gminnych z pozostawieniem indywidualnej odrębności istniejących obszarów dworskich gmin wiejskich, w zarządzie ich majątku, bez tworzenia nowej instancyi administracyjnej. II. Aby wypracował projekt podziału kraju na okręgi gminne, na tej podstawie, że okrąg gminny nie może liczyć mniej jak 2 000, ani też więcej jak 8 000 mieszkańców, oraz

■6 i

Eno Powia. lluatr. Ze»e. 196. T. XXV

wieki. Ogłoszone „Materyały do reformy czek, wniósł projekt połączenia jednej gminy objęły ogromny zasób wiadomości i jednego obszaru dworskiego w jedną gminę

gminnejr

o faktycznych stosunkach w kraju. Badania te wykazały: 1) że w miastach i miasteczkach sprawowanie czynności należących do zakresu policyi miejscowej jest zaniedbane; 2) że gminy wiejskie w ogólności w żadnym kierunku nie funk-cyonują. Okazało się na podstawie tych dat, że w Galicyi niema gminy wiejskiej, niema żadnego poczucia spełnienia obowiązków administracyi publicznej na wsi; zamiast gminy wiejskiej, jest forma arcypierwotna, odpowiadająca jedy

zbiorową. Dnia 11 stycznia 1896 r. poseł dr. Julian Dunajewski złożył wniosek, wzywający rząd, aby po zasiągnięciu zdania Wydziału krajowego podał Sejmowi projekt zmiany dzisiejszej ustawy gminnej w kierunku utworzenia gmin okręgowych, w których skład weszłyby dotychczas oddzielnie istniejące gminy wiejskie i obszary dworskie w celu spełnienia zbio-rowemi siłami zadań administracyi publicznej z zachowaniem indywidualnej odrębności i wza-nie w zakresie gospodarstwa majątkiem gmin- jemnej niezależności dotychczasowych jednostek,

nym najprostszym pojęciom administracyi publicznej—zresztą niemająca ani poczucia potrzeby wykonywania czynności administracyi publicznej miejscowej, ani moralnej, ani materyalnej możności zadośćuczynienia tym potrzebom, jeżeli się one kiedykolwiek ujawniały. Formą tą prymitywną jest gromada chłopska i obszar dworski. Ani tamta, ani ten, zosobna uważane, najniższych funkcyj administracyjnych spełniać nie są zdolne. Poprostu niema mowy o gminie w znaczeniu nowożytnem tego wyrazu, o gminie w znaczeniu naukowem. Pojęcie takie mogłoby się dopiero kiedyś w przyszłości z ewolucyjnego postępu społeczeństwa wyłonić, gdyby istniejące jego składniki mogły być z sobą połączone.—Zdawałoby się, że w takim składzie rzeczy jedno było najpilniejszem do zrobienia: to jest zorganizować gminy wiejskie, powołać je do życia przez połączenie jednostek społecznych dziś odosobnionych, niemogących i nieumiejących spełniać zadań publicznej ad-ministracyi, z pozostawieniem gromadom dzisiejszym ich dygnitarzy wioskowych: wójta, asseso-rów i rady gminnej, do załatwiania spraw, odnoszących się do zarządu majątkiem gromadzkim— przyczem wpływ na sposób użytkowania dobra gminnego można było przenieść na gminę i, je-dnem słowem, odrobić stare grzechy, o których istnieniu doskonale się wiedziało i których kon-sekweneye aż nadto jaskrawię się ujawniły. — Nie uczyniono tego. Na podstawie fikcji prawnej, po stwierdzeniu najgorszego stanu rzeczy w zarządzie gmin wiejskich w Galicyi, przystąpiono do reformy gmin miejskich. Reforma ustawy dla miast natrafiała na mniejsze trudności. W r. 1889 dla 30 większych miast a w r. 1896 dla 130 mniejszych miast wydano nowe ustawy. (Ob. wyżej i Miasta, Magistrat). Reforma ustawy dla wsi jest w toku. W r. 1893 poseł dr. Tadeusz Rutowski przedłożył sparagrafowany wniosek do laski marszałkowskiej, w którym, pozostawiając dzisiejszą gminę wiejską jako gromadę dla zawiadywania majątkiem gminnym, tudzież dzisiejszy obszar dworski jako odrębne ciało, proponuje utworzenie autonomicznego okręgu gminnego, złożonego z kilku gmin i kilku obszarów dworskich. Równocześnie poseł włościański, Stanisław Poto-

w skład tejże gminy wejść mających. Równocześnie poseł St. Potoczek ponowił swój wniosek o połączeniu gmin i obszarów dworskich w gminie zbiorowej. Sejm uchwalił na wniosek sprawozdawcy, WTojciecha Dzieduszyckiego, wezwać Rząd, aby w porozumieniu z Wydziałem Krajowym przedłożył wnioski celem reformy prawa gminnego. Na ostatniej sessyi sejmowej w kwietniu 1900 zjawiły się znów dwa wnioski poselskie o reformie gminnej. Poseł St. Potoczek domagał się ponownie utworzenia gminy zbiorowej przez połączenie gmin i obszarów dworskich. Poseł dr. Dunajewski i książę Eustachy Sanguszko przedstawili gotowy projekt ustawy gminnej, a nadto domagali się, aby rząd przeprowadził reformę urządzeń administracyjnych w Galicyi, a przedewszystkiem, ażeby władze autonomiczne i rządowe w Galicyi złączył z sobą w jedną władzę administracyi publicznej, zapewniając w niej czynnikom autonomicznym daleko sięgający współudział. Projekt ustawy gminnej posłów Dunajewskiego i Sanguszki w ogólnych rysach zbliża się do wniosku d-ra Rutowskiego z roku 1893. Przedewszystkiem wprowadza on nową jednostkę a d -ministracyj n ą, tak zwaną gminę okręgową czyli zbiorową. Gminę okręgową tworzy się przez połączenie pewnej liczby obecnie oddzielnie istniejących gmin wiejskich i obszarów dworskich w jedną całość gminy administracyjnej. Połączenie to, stopniowo, grupami w różnych okolicach kraju, przeprowadzają dwie kommissye krajowe, administracyjno-mieszane, według kryteryów wskazanych w ustawie. Kryte-ryami temi są: ilość ludności (4 do 7 tysięcy), przestrzeń i siła podatkowa. Gmina okręgowa jest korporacyą publiczną, mającą na celu staranie o dobro swych mieszkańców i wykonanie zakreślonych jej ustawami zadań administracyi publicznej w miejscowym zakresie. Gminy okręgowe składają się z dotychczasowych gmin, które projekt nazywa gminami miej-scowemi lub gromadami, i z obszarów dworskich. Gminy miejscowe zachowują w stusunku do gminy okręgowej swoją odrębność jako korporacye publiczne, mają oddzielne prawa majątkowe i interesa kommunal ne, a organa ich zarządu są podwładuemi i pomocniczemi organami

za-

ses-

ses-

mu

roz-

a na

Dr W. L.

naczelnika gminy okręgowej tylko w sprawach administracyi publicznej na terrytoryum gminy miejscowej. Obszary dworskie są gospodarcze-mi i terrytoryalnemi jednostkami, wchodzącemi całkowicie w skład gminy okręgowej, a organa zarządu obszarów dworskich zajmują wobec naczelnika gminy okręgowej takie samo stanowisko, juk organa gminy miejscowej. W przeciwstawieniu do gminy okręgowej, mającej na celu wypełnianie zadań administracyi publicznej, gmina miejscowa czyli gromada mana celu zaspokajanie p o trz e b kommunalnych, t.j. takich, które ze wspólnego pożycia jej mieszkańców na jednem miejscu i we wspólnym związku wynikają. Zarząd gminy miejscowej czyli gromady spoczywa w rękach sołtysa, wybieranego na lat sześć przez starszyznę gromadzką, którą znowu wybierają członkowie gminy, to jest posiadający prawo wyborcze w miejscowej gminie. Jako naczelnik gminy miejscowej sprawuje sołtys tylko zarząd jej interesów kommunalnych, natomiast w zakresie administracyi publicznej jest organem wykonawczym urzędu gminnego i podwładnym naczelnika gminy okręgowej. Starszyzna gromadzka rozstrzyga we wszystkich sprawach tyczących się majątku gminnego i interesów kommunalnych gminy. Władza wykonawcza nie służy starszyźnie gromadzkiej. Wykonywa ona kontrolę nad sołtysem, ale, naturalnie, tylko o ile sołtys działa jako naczelnik gminy miejscowej i o ile jest organem wy konawczym uchwał tej starszyzny. W szczególności do zakresu działania starszyzny należy uchwalanie budżetu rocznego i nakładanie dodatków do podatków, innych opłat, posług i robót na cele gminne. Na czele obszaru dworskiego stoi przełożony tegoż obszaru; jest on organem wykonawczym urzędu gminnego i podwładnym naczelnika gminy okręgowej. W tym też tylko charakterze wykonywa zadania administracyi publicznej i podlega nadzorowi naczelnika gminy okręgowej. Za ciężkie przekroczenia lub powtarzane zaniedbywanie obowiązków może być przełożony usunięty od urzędowania przez starostę, w porozumieniu z wydziałem powiatowym. Do pokrycia wydatków gminy okręgowej obowiązanym jest obszar dworski, a osoby na nim zamieszkałe, o ile opłacają podatki bezpośrednie, przyczyniają się w tej mierze i według tych samych zasad, według których rozkłada się wogóle ciężary gminy okręgowej. Zarząd gminy okręgowej spoczywa w rękach naczelnika tejże gminy, jako kierownika urzędu gminnego, który jest organem administracyi publicznej. Naczelnika gminy okręgowej wybiera rada gminna, przyczem nie jest obowiązaną wybierać ze swego łona. Rada gminna zaś składa się z 10 członków, a mianowicie: z 6 wybranych przez ogólne zgromadzenie starszych gromadzkich, trzech wybranych przez posiadaczy obszarów dworskich i jednego człon-

ka, powołanego przez starostę, który nie jest obowiązany wybierać go zpośród mieszkańców gminy. Tak powołany jest prawidłowo stępcą naczelnika gminy okręgowej.—Sejm obydwa wnioski przekazał Wydziałowi krajowemu do zbadania i zdania sprawy na najbliższej syi sejmowej. Praca nad temi projektami jest obecnie (w lecie r. 1900) w toku. Wydz. kraj. gotowy projekt złoży w roku przyszłym. Jak się zaś ten Wydział na wnioski powyższe zapatruje, objaśni najlepiej przemówienie marszałka krajowego, lir. Stanisława Badeniego, przy zamknięciu syi sejmowej d. 5 maja 1900 roku. Marszałek rzekł: „Wydział krajowy świadomy jest odpowiedzialności, jaka na nim ciąży wskutek uchwały wys. Izby, przekazującej mu te wnioski. Mogę zapewnić wys. Izbę, iż Wydział krajowy uważa te sprawy za najważniejsze z przekazanych zadań i dołoży najusilniejszych starań, by umożliwić Sejmowi rozwiązanie kwestyi reformy gminnej, lub przynajmniej jej rozwiązanie przygotować. Nie przesądzając w niczem pracy i zdania Wydziału krajowego, wypowiadam tylko osobiste moje zdanie, że, pomimo daleko idących różnic jest w zasadach, na których oparte są projekta reformy gminnej, wiele stycznych, które winąć i pielęgnować należy, jeżeli się do załatwienia sprawy reformy gminnej już w niedalekim czasie dojść chce. Wszak obydwa projekta wychodzą z zasady, że dzisiejsza gmina obowiązkom swym podołać nie może, i szukają jej wzmocnienia obok innych środków w powiększeniu dzisiejszej gminy; obydwa też dążą do wprowadzenia do organizacyi gminnej tych, którzy dotąd, choć w tej samej miejscowości mieszkali, choć poniekąd tern samem życiem żyli, a jednak w życiu gminnem udziału nie brali. Projekta zatem reformy gminnej obydwa uznają błąd zasadniczy w roku 1866 popełniony, stanowczej naprawie tego błędu musi być, zdaniem mojem, oparta każda reforma ustawy gminnej. Sądzę także, że jest wprawdzie niemożliwem, by tak daleko sięgająca reforma przeprowadzoną została z zadowoleniem wszystkich; z drugiej strony jednak—sądzę, że jest niemożliwą reforma taka, któraby wywołała rozgoryczenie i głębszą niechęć u któregokolwiek z tych czynników, których ta reforma w pierwszym rzędzie dotyczy. Tą myślą będzie się z pewnością Wydział krajowy w swych pracach przygotowawczych kierował, i według niej musi obrać chwilę, w której Sejmowi merytoryczne wnioski przedłoży”. Z tych słów marszałka krajowego można czerpać otuchę, że w najbliższym czasie reforma gminy w Galicyi zostanie dokonaną.

Gmina chrześciańska. G-ą chrześciańską nazywamy Kościół Chrystusowy w ogólności, kościoły różnych narodów, krajów, prowincyj (dye-cezye, parafie) w pierwszych wiekach chrystya-nizmu, ze względu na jedność społeczną Kościoła, w którym ta podówczas osobliwą przybrała for-

mę. Apostołowie bowiem i ich następcy, bisku- j neur), wyr. muz., będące nazwą tonacyi minoro-pi, duchowni i wszyscy chrześcianie wogóle wej, mającej za podstawę ton g. Tonacyę G-mol w pierwszych wiekach Kościoła, podobnie jak za oznacza się dwoma bemolami, życia Chrystusa Pana, ściślej byli z sobą zespoleni, wspólne posiadali dobra, z których każdemu udzielano według potrzeby. „Wszyscy też, którzy wierzyli, byli pospołu: i wszystko mieli spólne. Osiadłcści i majętności przedawali i podzielali imi wszystkie, jako każdemu było potrzeba.” (Ob. „Dzieje Apost.” 2, 44—46). Pieniądze i dobra swe wierni oddawali apostołom, a następnie biskupom, którzy niemi rozporządzali według swego uznania. „Bo żadnego między nimi nie było niedostatecznego. Gdyż którzykolwiek mieli role abo domy, przedawszy przynosili zapłatę za ono co przedawali. I kładli przed nogi Apostolskie. I rozdawano każdemu ile komu było potrzeba (Ob. „Dzieje Apost.”

A. Pol.

Gmünd, miasto okręgowe w obwodzie Jagst, w królestwie Wirtemberskiem, 819 metr. nad p. m., nad Eemsem (prawy dopływ Nekary), przy dr. żel. Kannstatt-Nordlingen, niegdyś wolne miasto, z wieżami i murąmi; kościoły (między in-nemi przepyszny gotycki kościół św. Krzyża, oraz kościół pielgrzymi St. Salvator, z wykutemi w skale dwiema kaplicami). W 1899 r. 16 818 (wraz z załogą wojskową) m-ców, w znacznej części katolików; w marcu 1900 r. około 17 000. Główny przemysł—-wyrób biżuteryi i przedmiotów srebrnych, zresztą galwanoplastyka i t._ p. Liceum realne, seminaryuin katolickie nauczycieli i nauczycielek, zakłady dla głuchoniemych, ociemniałych, obłąkanych i t. p., instytucye rządowe, finansowe i t. p. Okolice prześliczne: „mała Szwajcarya”, widoki na dzikie, poszarpane przedgórza, t. zw. Rauhe Alb: Hohenstaufen, Rech b erg i t. d.

G., miasto w Austryi Niższej, w hetmaństwie Waidhofen, przy zlewie strumienia Braunau z Loużnicem (Lainsitz, Luschhnitz, prawy dopływ Wełtawy—Moldau), przy drodze żel. Wiedeń-G.-Eger i G.-Praga, z zamkiem arcyksięcia Rainera, parkiem etc; 2 331 m-ców (1890). Łomy granitu.

4, 34—37). Nie wymagało tego od wyznawców Chrystusa prawo moralności chrześciańskiej; czynili to oni z własnej ochoty dobrowolnie.

G,, miasto w Karyntyi, w hetmaństwie Spit-talskiem, 732 m. nad p. m., przy uściu Malty do Lieseru (lewy dopływ Drawy); 905 m-ców (1890).

(zwiedzanie grupy Ankogel i innych).

Punkt wyjścia wycieczek górskich

w. j.

Gmunden, miasto w arcyksięstwie Austryac-kiem (Austryi Wyższej), 422 m. n. p. m., nad wypływem Traunu (pr. dopł. Dunaju) z jeziora G., czyli Traun, przy drogach żelaznych Attnang-Steinach i Lambach-G.; miejscowość urocza, siedziba hetmaństwa, sądu okręgowego; kościół katolicki, ewangielicki, ratusz, teatr; z przedmieściami 6 476 m-ców (1890). Parki, esplanada, zamek na jeziorze, wille (z nich wiele stanowi własność książąt z domów panujących).

W mieście tem znajduje się i hydropatycz-ny zakład kąpieli słonych. Klimat dogodny, umiarkowanie suchy. Zjazd roczny wyniósł w r. 1898 chorych 4 200, przeważnie na zołzy, nieżyty dróg oddechowych, ogólne osłabienie

Dr j. M.

„A niektóry mąż imieniem Ananiasz z Saphirą żoną swą przedał rolę i ujął z pieniędzy za rolą, z wiadomością żony swej: a przyniósszy część niektórą, położył przed nogi Apostolskie. I rzekł Piotr: Ananiaszu, przecz-że szatan skusił serce twe, iżbyś skłamał Duchowi świętemu i ujął z zapłaty roli? Azaż zostawając nie tobie zostawało, a przedawszy nie w mocy twej było? (Ob. „Dzieje Apost.” 5, 1—11). Dla łatwiejszego zaspokojenia potrzeb wszystkich wiernych, apostołowie wybrali głównie w tym celu 7-iu dyakonów, którym pomagały w spełnieniu ich powinności dyakonissy. „A we dni one, gdy rosła liczba uczniów, stało się szemranie Greków przeciw Żydom, iż w posługiwaniu powszednim bywały pogardzone wdowy ich. A dwanaście zezwawszy gromady uczniów, rzekli: Nie jest słuszna, żebyśmy my opuścili słowo Boże, a stołom służyli: Upatrzcież tedy, Bracia, z was siedmi mężów, dobre świadectwo mających, pełnych Ducha świętego i mądrości, którehyśmy przełożyli nad tą sprawą. (Ob. „Dzieje Apost.” 6, 1 — 6).

w. j.

i t. p.

Gnaphalium, szarota, kocanki, rodzaj należący do podrodziny szarotowych (Gna-phalieae), rodziny złożonych (Compositae). Zioła, wyróżniające się łuskami kielichokrywy, pod-pierającemi koszyczki kwiatowe i zazwyczaj ubarwionemi, albo też pięknie kutnerowatemi przykwiatkami. Koszyczki składają się już-to z kwiateczków różnych: środkowych, rurkowatych, obupłciowych (niekiedy płoniejących), oraz nadbrzeżnych, nitkowatych, żeńskich; niekiedy

Z wszelką pewnością możemy twierdzić, że stowarzyszenia te czyli G-y chrześciańskie istniały w I-szym i Il-gim wieku; prawdopodobnem jest, iż tworzyli wierni takowe do końca prześladowania chrześeian: przypuszczać można, że dotrwały one do końca IV wieku. Twierdzenie i przypuszczenia nasze zdają się popierać - Ojcowie Kościoła i pisarze kościelni w dziełach swych, zwłaszcza gdzie tłómaczą odnośne ustępy Dziejów Apostolskich.— Ob. „Pismo święte”, wyd. ks.

Kozłowskiego, „Kommentarz ks. Wujka i Meno-chiusza do Dziejów Apostolskich”, Le cardinal G. Baluffi „La divinité de l’Église manifestée par sa charité”; M. Labbé Henri Perreyve „Entretiens sur l’Église catholique. De l’unité sociale de l’Eglise catholique” (T. I, rozdz. IV, pp.

182—466).

Ks. Bkl.

G-mol (włos, sol minore, fran. sol mi-

E. S.

renti.

zaś koszyczki są jednakowo - kwiateczkowe: jedne składają się z samych rurkowatych, obupłciowych kwiateczków, inne—z samych nitkowatych żeń skich. Do rodzaju G. należą gatunki, przeważnie górskie. Słynna szarota promienista czyli kocie łapki (G. Leontopodium) stanowi prawdziwą ozdobę skał górskich i jest ulubionym kwiatem turystów; gatunek ten jest też pospolity w całych Tatrach, w pasie lasów i kosodrzewu. Do gatunków tatrzańskich należą nadto: G. norveyicumt supinum, carpaticuin, silvaticum, dioicum. Dwa ostatnie gatunki spotykane i u nas po zrębach, suchych polanach leśnych i wzgórzach.

Gnatowski Jan (pseudonim: Jan Łada; *10 lipca 1855 r.), ksiądz, krytyk, nowellista, kaznodzieja, przyszedł na świat w rodzinnym majątku Skarżenisku na Podolu; nauki średnie pobierał w Odessie i Rydze, studya uniwersyteckie odbywał w Krakowie i Wiedniu. Od r. 1878, kiedy wydał rozprawę: „Realizm w literaturze i sztuce” (Lwów), .zaczął pracować na polu pi-śmienniczem, zrazu pod silnym wpływem Stanisława Tarnowskiego zarówno co do poglądów jak i stylu, później zaś coraz to samodzielniej. Wystąpił przedewszystkiem jako krytyk literatury i sztuki oraz jako autor szkiców (esseista). i podróżnik. Na podstawie nieznanych wtedy listów i ustnych podań nakreślił ładny zarys miłości Zygmunta Krasińskiego do Delfiny Potockiej: „Moja Béatrice” (Warszawa 1879), który przez długie lata za najtrafniejszy obraz tego stosunku uchodził. Ogłosił następnie pomieszczane przedtem w czasopismach „Listy o literaturze i sztuce” (Poznań 1880), oraz „Listy z Konstantynopola” (Kraków 1883). Prowadził czas jakiś dział sztuki w „Czasie” krakowskim, literatury w „Kuryerze Poznańskim”, a następnie dział krytyczny w „Niwie” warszawskiej, drukując także podczas pobytu w Warszawie od 1882 do 1884 piękne rozprawy z dziejów sztuki w „Ateneum”.—Od r. 1884—88 odbywał studya teologiczne na uniwersytecie w Innsbrueku, a wyświęcony na księdza, powołany został przez papieża Leona XIII na stanowisko sekretarza nuneyatury w Monachium; pozostawał na niem do r. 1890, potem przeniósł się do Lwowa, gdzie zamieszkuje stale, oddany pracy pedagogicznej jako prefekt V-go gimnazyum, oraz kaznodziejstwu. Jest prałatem papieskim i kanonikiem żytomierskim. W tej drugiej fazie działalności, która od pierwszej pod względem poglądów religijnych wcale się nie różni, wydał życiorys „Pawła Popiela” (Lwów 1890); „Dwie Passye” (Kraków 1891); „Książkę do nabożeństwa dla mężczyzn” (Lwów 1893), wreszcie „Studya literackie” (Lwów 1896), gdzie głównie zajął się rozbiorem nowszych pisarzy francuskich, dbając o zachowanie bezstronności w zaznaczeniu stron ujemnych i dodatnich. Gruntowna znajomość przedmiotu, zmysł krytyczny odznaczający się bystrością, smak wyrobiony w ocenie piękna, styl po-

toczysty, a często wytworny są zaletami tych prac ks. G-ego. Odr. 1893 zaczął G. jako Jan Łada ogłaszać nowelle, częścią na wspomnieniach, częścią na obserwacyi i rozbiorze psychologicznym osnute. Wielkiego talentu plastycznego w nich nie okazywał, ale do głębsze go zastanowienia niejednokrotnie mógł pobudzić czytelnika, a czasami i wzruszyć go silnie. Styl używany w artykułach literackich uległ tu zmianie o tyle, że ulubiona forma długich zaokrąglonych okresów musiała ustąpić miejca krótszym, do rozmowy potocznej zbliżonym zdaniom. Staranność atoli w doborze wyrazów i układaniu frazesów pozostała. Trzy dotychczas tomy tych powieściowych utworów G-ego wyszły z druku: „Pastele” (Lwów 1895); „O duszę” (Warszawa 1897); „Z doliny łez” (Lwów 1900). Prócz tego w czasopismach znajdują się pojedynczo drukowane nowelle, jako to: Moloch, Gwiazdka w Baede ckerze, Sweet boy i parę innych. W r. 1900 ks. G. otrzymał od papieża świeżo nstanowiony krzyż Bene me-

P. Clim.

Grnauth Adolf, architekt niemiecki (* 1 lipca 1840 r. w Sztutgardzie — f 19 listopada 1884 w Norymberdze). Po ukończeniu politechniki w rodzinem mieście odbył w latach 1862—63 w celach naukowych podróż po Włoszech; był rok w Wiedniu, poczem po raz drugi udał się do Włoch, gdzie od roku 1865 pracował wespół z C. von Forsterem nad pomiarami i kopiowaniem renesansowych pomników w Toskanii. Praca ta później została ogłoszona drukiem pod tytułem: „Palastarchitektur von Oberitalien” i „Toscana” (Berlin 1883). W r. 1866 był G. powołany na profesora Szkoły budownictwa w Sztutgardzie. Wakacyjne miesiące lat 1867 — 69 spędził we Włoszech, pracując tam nad szeregiem akwarel (Nagrobki epoki Odrodzenia) dla Arundel-Society w Londynie. W r. 1870 został mianowany profesorem architektury w Politechnice w Sztutgadzie; r. 1875 przedsięwziął podróż naukową na Wschód, a w r. 1876 został dyrektorem Szkoły Sztuk Pięknych w Norymberdze. Z prac jego do główniejszych należą: wille Siegla i Conradiego, Wir-teinberski Bank Związkowy i pomnik na pamiątkę wojny 1870—71 roku (w Sztutgardzie), willa En-gelhorn w Monachium, pałac Cramer - Kletta tamże, oraz inne. G. był zwolennikiem wysokiego renesansu i w projektach swoich obok niezwykłej śmiałości kompozycyi przejawiał bujnie rozwiniętą fantazyę;    Konst.    Woj.

Gneis, skała krystaliczna, mająca ten sam, co i granit, skład petrograficzny, a więc złożona ze szpatu poluego (przeważnie ortoklazu), kwarcu i miki; odróżnia się od granitu pewnym charakterem uwarstwowania masy, spowodowanym przez ułożenie w równoległych płasz czyznach, obfitszych tu, niż w granicie, blaszek miki. Zależnie od tego, jaki jest wzajemny ilościowy stosunek wymienionych trzech głów-

zowanie się minerałów z roztopionej masy, lub też przez późniejsze współdziałanie wody. Bardzo być może, że nie wszystkie G y są jednakowego pochodzenia i że w naturze mamy do czynienia z rozmaitemi sposobami ich powstawania.

nych składowych części, lub jakie jeszcze inne minerały wchodzą w skład gnejsu, przedstawia on znaczną liczbę rozmaitych odmian, tak pod względem zewnętrzneno wyglądu i budowy, jak i pod względem petrograficznego charakteru. Tak np. oprócz normalnego uwarstwo-wanego G-u znane są odmiany: włókniste, słupkowe, oczkowe (Augengneis), porfirowate (Porphyrgneis) i inne; różnym bywa i kolor G-u, w zależności od koloru składowych części: mika ciemna (Biotitgneis) lub światła (Muskovitgneis), różowy, szary lub biały szpat polny, szary lub przezroczysty kwarc; najczęstsze są odmiany G-u: szara i ró ż o w a. Przy znacznej zawartości miki, a małej szpatu polnego, G. przechodzi w łupek mikowy (Glimmerschiefer), naodwrót przy zmniejszeniu się ilości miki zbliża się do normalnego granitu (Granitgneis); jeżeli zaś mikę zastępuje amfibol (Hornblende) i jednocześnie zawartość kwarcu jest małą, G. przechodzi stopniowo w syenit (Syenitgneis); jeżeli kwarc i szpat poluy znajdują się w stanie rozdrobnionym a mika ustępuje miejsca granatowi, G. zbliża się do granulitu, i t. d. Jako dodatkowe minerały G. zawiera często: epidot, tytanit, granat, błyszcz żelaza w formie blaszek (Eisen-gneis), rzadziej: rutyl, beril, korund i niektóre inne. Skład chemiczny normalnego G-u: 65-76% Si 0„    13-20% AltO„ 3-8%

Fea0₃ i FeO, 1— 4% CaO, 0-3% MgO, 1-6% K.₂0, 0.5— 8% Na₂0, 0—4% H₂0. G. tworzy czasem prawdziwe żyły, zwykle zaś uwarstwo-wane masy, stanowiące najczęściej podkład u-tworów osadowych; znane są jednak wypadki, że masy G-u leżą w formacyach osadowych: w Norwegii i Szkocyi, w formacyi sylurskiej, w Alpach, w wapieniach jurajskich; wogóle G. jest skałą bardzo rozpowszechnioną w skorupie ziemskiej i stanowi nierzadko jej powierzchnię: w Skandynawii, Finlandyi, w Alpach, w Górach Kruszcowych, na Uralu, w południowej Rossyi i t. d. W G-acli znajdują się w wielu miejscowościach złoża pożytecznych minerałów (żyły i gniazda), tak np.: rudy żelazne w Dannemora w Szwecyi, w Arendal w Norwegii i na Uralu; rudy srebra i ołowiu w Górach Kruszcowych; rudy miedzi, kobaltu, niklu, bismutu w Kongs-berg w Norwegii i w Annaberg w Saksonii i t. d.; nakoniec sam G., szczególnie twarde jego odmiany, ma zastosowanie jako materyał budowlany. Co do sposobu powstania G-ów istnieją w nauce rozmaite zdania: jedni przypisują G-om pochodzenie neptuniczne, uważając je za osady archaicznego morza, które uległy następnie przeobrażeniu (metamorfizacyi) ; inni mają je za skały wybuchowe, które przez działanie późniejszych sił otrzymały budowę uwarstwowaną; nakoniec, według zdania niektórych, G-y są skałą pierwotną (Urgestein), powstałą przy stygnięciu i twardnieniu skorupy na ognisto-płynnej kuli ziemskiej, przez bezpośrednie wykrystali

M. Ł.

Gneisenau August Wilhelm Antoni, hrabia von (* 27 października 1760 w Schildau w Saksonii pruskiej — f 24 sierpnia 1831 w Po-zuaniu), był jednym z bohaterów pruskich z czasów wojny o niepodległość. Właściwem jego nazwiskiem było Neithardt, G. zaś było nazwą jego majątku rodzinnego, która użyta została ła za T,azwisko przy uszlachceniu Neithardta. W 1780 widzimy go w wojsku austryackiem, w następnym zaś—w służbie księcia Ansbach-Bayreuth, który w 1782 wysyła go w stopniu porucznika z małym oddziałem na służbę Anglikom do Ameryki Północnej. Przybywszy na krótko przed zawarciem pokoju, G. nie miał u-działu w walce z broniącymi swej niepodległości Amerykanami. W 1786 wstąpił do służby pruskiej w stopniu porucznika, w 1790 awansował na podkapitana, w latach 1793/95 kon-systował w części Polski, zajętej przez Prusy. W 1806 walczył pod Saalfeld i Jeną i w listopadzie awansował na majora, w kwietniu 1807 został kommendantem Kołobrzega i bronił go skutecznie przy pomocy mieszczan (Nettelbecka i innych) do końca wojny, ratując honor oręża pruskiego. W nagrodę awansował ua podpułkownika, otrzymał order pour le mérite, został członkiem kommissyi reorganizacyi wojska i na tern stanowisku wraz z Scharnhorstem, Boyenem i Steinem przyczynił się niezmiernie do odbudowania potęgi pruskiej. Istotnie, traktat tylżycki ograniczył na przeciąg lat dziesięciu stałe wojsko pruskie do cyfry 42 000: kommissya wzmiankowana uorganizowała wojsko na nowych podstawach i dała Prusom możność obejścia ciężkich warunków, narzuconych im przez Napoleona, i wystawienia w chwili potrzebnej bardzo licznej armii, pomimo, że faktycznie znajdowało się pod bronią zawsze tylko 42 000 ludzi. W tym celu, przedewszystkiem, rozstając się z dotychczasowym systemem werbunkowym, skutkiem którego wojsko prusskie składało się przeważnie z cudzoziemców, zaprowadzono powszechny obowiązek służby wojskowej, na początek wszakże z całym szeregiem ulg i wyjątków; następnie, jak tylko rekrut należycie został wyćwiczony, odsyłano go do domu, a na jego miejsce brano natychmiast innego, z którym powtarzano tę samą manipulacyę. Tym sposobem utworzono w krótkim czasie bardzo silną rezerwę, nieznaną w owym czasie w innych państwach. W 1809 ze względu na Napoleona, musiał G. opuścić stużbę czynną, w 1811 wyruszył w podróż po Rossyi, Anglii i Danii, lecz po pogromie Wielkiej Armii powrócił natychmiast do ojczyzny; 10 marca 1813 awansował na generał-majora

i został szefem sztabu Blüchera. Po bitwie pod Lipskiem otrzymał stopień geuerał-porucznika i tytuł hrabiowski. Jego - to energii przypisać należy nadejście Blüchera w porę w bitwie pod Waterloo, które rozstrzygnęło ją na korzyść Sprzymierzonych. Otrzymawszy potem dowództwo korpusu nadreńskiego, w 1816 podał się do dymmissyi, w 1818 został gubernatorem wojskowym Berlina, otrzymał buławę marszałkowską i tytuł prezesa kommissyi wojskowej egzaminacyjnej, przed którą musi zdawać egzamin każdy kandydat na oficera. Wreszcie, w 1831 został naczelnym dowódzcą czterech korpusów, które miały strzedz wschodniej granicy Prus. W trakcie sprawowania tego dowództwa, zmarł na cholerę. (Porównaj: von Fransecky „Lebenskizze Gneisenau’s bis 1806”, dodatek do „Militär-Wo-chenblat’u” (za r. 1856), oraz Pertz i Dellbrück „Leben des F. M. Neithardt von Gueisenau” (5 to-

tomu zmieniony na „Geschichte und heutige Gestalt der engl. Kommunal Verfassung oder des Selfgovernment” 1863, w wydaniu 3-em zaś na „Selfgovernment, Kommunalverfassung und Verwaltungsgerichte in England” 1861; tom drugi został zatytułowany w wyd. 2-em jako „Das engl. Verwaltungsrecht” 1867, a w trzeciem — „Das engl. Verwaltungsrecht der Gegenwart in Vergleichung mit den deutschen Verwaltungssystemen” 1884.

Część historyczna tej wielkiej pracy, wydana oddzielnie, otrzymała nazwę „Englische Verfassungsgeschichte” 1882, a z tej znowu dla użytku popularnego wykrojono niewielką książeczkę, niezmiernie pożyteczną „Das eugl. Parlament in tausendjährigen Wandlungen vom 9 bis zum Ende des 19 Jahrh.” 1886). Od tych studyów egzotycznych przeszedł wcześnie, zaraz po ukończeniu dzieła powyższego w dru-giem wydaniu, do badań nad prawem państwo-wem i administracyjnem niemieckiem i ogłosił w r. 1869 ważną pracę: „Verwaltung, Justiz, Staatsverwaltung u. Selbstverwaltung nach englischen u. deutschen Verhältnissen mit besonderer Rücksicht auf Verwaltungsreformen in Preus-sen”. Od tej chwili począł nieprzerwanie wzbogacać literaturę ojczystą w coraz to poważniejsze przyczynki: „Der Rechtsstaat” (1872, wyd. 2-e 1879, przekład włoski Artoma 1884); „Die confessionelle Schule” (1869); „Die preussische Kreisordung” (1870); „Gesetz und Budget” (1879); „Zur Verwaltungsreform in Preussen” (1880);

mów, Berlin 1864—80).

p. M. M.

Cfneist Rudolf, słynny publicysta i prawnik niemiecki, niezmiernie zasłużony we wszystkich dziedzinach historyi i teoryi prawa publicznego, a jednocześnie na polu prawodawczem (*

sadniczych kwestyj filozofii prawa, starał się poglądy Savignyego pogłębić. Był to przedewszyst-kiem umysł praktyczny, daleki od abstrakcyjnego w zaświatach wikłającego się myślenia, którego cały aparat logiczny zużytkowywany bywał na rozważenie danych zagadnień, rzeczywistych, uchwytnych, bądź historycznych, bądź też bieżących, ale zawsze takich, które wartość łatwo dostrzegalną mają i pożytek przynieść mogą. Te organiczne cechy umysłu utrzymały go w równowadze i nie pozwoliły uczniowi Hegla i Savignyego utonąć w mrokach mistycyzmu prawnego i niezdrowej, suchej a bezpłodnej spekulacyi ultra-spirytualistycznej, która opanowała epigonów szkoły historycznej. Owe cechy naczelne umysłu G-a stworzyły jeden jeszcze rys jego charakterystyki: był on politykiem prawa. Ojczyzną jego ducha prawniczego było prawo przyszłości. Po-

13 sierpnia 1816 r. w Berlinie—f tamże 3 sierpnia 1895). W Berlinie spędził całe swoje pracą owocną wypełnione życie. Od r. 1839 należał do fakultetu prawnego berlińskiego, początkowo w charakterze docenta, a od r. 1858 dopiero — profesora zwyczajnego. Od r. 1848 zaczął też brać żywy udział w życiu publicznem, kiedy po raz pierwszy zasiadł w radzie miej- „Preuss. Finanzreform” (1881); „Die staatsrechtli-skiej. Od roku 1858 do 1883 był członkiem sej- chen Fragen des preuss. Volkscliulgesetzes” (1892); mu pruskiego, 1868 — 1884 członkiem sejmu „Die Militärvorlage von 1892 und der preuss. rzeszy. Od r. 1875 był członkiem najwyższego Verfassungs-Konflikt 1862 — 66” (18931; „Natio-Sądu administracyjnego; piastował najrozmaitsze | nale Rechtsidee von den Ständen u. d. preuss. urzędy aż do najbardziej zaszczytnych w róż- Dreiklassenwahlsystem” (1894); „Stellung der nych instytucyach publicznych. W r. 1888 otrzy- preuss. Gesammtministeriums und d. rechtliche mał z ręki cesarza Fryderyka szlachectwo dzie- Natur der Rathscollegia” (1895) i wiele innych dziczne, wreszcie tytuł „ekscellencyi”. Na ka- broszur i artykułów. G. był poniekąd epigonem tedrze uniwersyteckiej odegrał rolę wybitną: wielkich założycieli szkoły historycznej, nigdy przez długie bardzo lata był jedną z sił, ścią- nie zaprzeczył swojej do macierzy przynależno-gających młodzież całego świata, szczególniej ści, o ile zaś wracał w rzadkich chwilach do za-angielską i amerykańską, nad Sprewę. Zaczął od romanistyki; w r. 1842 objął po Savignym (ob.), który w tym czasie porzucił profesurę dla teki ministeryalnej, wykłady pandektów, licznie uczęszczane, które prowadził aż do r. 1870. Jednocześnie jednak zaczął powoli uprawiać zagon publicystyki, który z czasem miał całkowitą jego uwagę pochłonąć. Zaczął od wykładów prawa karnego i procesu, przyczem zyskał rozgłos u szerokiej publiczności słynnemi prelekcyami, poświęconemi sprawie sądów przysięgłych, publicznej i ustnej procedury sądowej, angielskiemu sądownictwu. Chcąc to ostatnie poznać bliżej, przedsiębrał liczne podróże do Anglii, z których urosło dzieło jego życia—historya in-stytucyj prawa publicznego angielskiego („Englisches Verfassung^ und Verwaltungsrecht” 2 tomy 1857 i 1860; w następnem wydaniu tytuł 1 !

s. p.

E. S.

przędzy.

mimo wielkiego umiłowania przeszłości historycznej (specyalnie angielskiej), która pochłonęła najlepsze jego lata pracy naukowej, myśl jego płynęła zawsze ku szlakom prawa, które będzie. Stąd jego żywe zajęcie się sprawami polityki wewnętrznej, bieżącej, udział w pracach prawodawczych parlamentu; stąd współdziałanie Bis.-marckowi, jako człowiekowi „czynu”, które przybierało charakter niekoniecznie sprawiedliwy i przechodziło w serwilizm (w sejmie rzeszy mówiono z tego powodu „G. der Geist, der alles beweist” — G. bowiem dowodził stale słuszności Bismarcka wszędzie i zawsze). Stąd też jego żywy interes dla spraw pojednania kapitału i pracy, któremu dawał wyraz w licznych pracach publicystycznych: należał do założycieli „Verein für Sozialpolitik” (1872), oraz „Centralverein für das Wohl der arbeitenden Klassen”, którego pre-zydującym był od r. 1869 aż do śmierci. Był zawsze przekonania, że klasy posiadające tak długo tylko potrafią bronić swojego stanowiska, o ile pamiętać będą o klasach wydziedziczonych, podnosząc ich poziom umysłowy i stopę życia. Na kilkanaście lat przed śmiercią gwiazda G-a zaczęła gasnąć; oczywiście, przekonania polityczne 7()-letniego starca nie znajdowały już oddźwięku w epoce zupełnie oddmiennej. Jego wyłączne stanowisko w literaturze angielskiej musiało ustąpić miejsca nowszym, lepszym badaniom. W czasie, kiedy G. wydawał swoje prace z zakresu angielskiego konstytucyonalizmu, literatura angielska uważała je za najlepsze w tym zakresie; według nich wykładano w Oxfordzie i Cambridge. Ale nowsze, owocne roztrząsania Mait-landa i Pollocka, IsaacaTylora i Dicey’a, a nawet M. Kowalewskiego, zachwiały powagę sądów G-a. Dziś w znacznej części owe wielkie dzieła posiadają tylko bibliograficzną wartość. — Por. O. Gierke „R. von Gneist” (1896); Walcker „R. v. G.” (w „Deutsche Deuker I” 1888). Doskonałą krytykę Rechtsstaats dał G u mp łowicz w „Rechtsstaat und Socialismus” (1881).

Gnetaceae, gniotowate, jedna z rodzin nagonasiennych. Rodzina ta, zajmując stanowisko najwyższe wśród wszystkich nagonasiennych, stanowi przejście od tych ostatnich do okrytonasiennych. Przedewszystkiem, w kwiatach zaczyna się jnż pojawiać okwiat, wprawdzie nikły i nierozwinięty, lecz u typowych nagonasiennych kwiaty winny być nagie. Następnie, w budowie części zdrewniałych pnia u gniotowatych znajdujemy już prawdziwe naczynia, gdy tymczasem u nagonasiennych wogó-le spotykamy tylko cewki (tracheidy). W dalszym ciągu, kwiaty słupkowe i pręcikowe zaczynają się już w tej rodzinie łączyć z sobą, już to w jednym okwiacie (Gnetum), a niekiedy nawet i w jednym kwiecie (Welwitschia). W końcu, do oznak, zbliżających tę rodzinę do roślin wyższych, należy też siatkowe unerwienie liści u Gnetum. Należą do niej trzy rodzaje, z któ-rych każdy przedstawia zupełnie odmienny typ roślin: Ephedra, Gnetum i Welwitschia.

Gnetum, gniot, rodzaj, należący do rodziny gn i o to waty cli (Gnetaceae), zawiera kilka gatunków drzew i wijących się krzewów (lian), właściwych krainom zwrotnikowej Azyi i Ameryki. Kwiaty tych gatunków posiadają już zaczątek okwiatu, a słupkowe i pręcikowe zebrane są w jednych kwiatostanach; liście są okazałe i posiadają siatkowe unerwienie; tkanka drzewna zbudowana jest, zamiast cewek (tra-cheid), z prawdziwych naczyń. Wszystko to zbliża rodzaj G. do roślin wyższych—okrytonasiennych. Gatunek G. gnemon, powszechnie hodowany przez Malajczyków, posiada jadalne nietylko owoce, lecz kwiaty i liście. Inne znów gatunki dają włókna, zdatne do wyrobu'

E. S.

Gniazda (nidus), mieszkania budowane przez zwierzęta, głównie dla pieczy młodego potomstwa, a po części także dla obrony od nieprzyjaciół lub na stałe schronisko. Napotykamy je u zwierząt z gromad owadów, ryb, ptaków i ssących. Gąsienice wielu owadów, zwłaszcza prządek, budują G. wspólne, utworzone z nici, a służące im zarówno dla ochrony od niepogody, jak i nieprzyjaciół; często gąsienice takie, opuszczając G., ciągną za sobą nitkę, po której znów wracają. Prządki procesyjne czyli towarzysze (Cnethocampa processionea), żyjące obficie na dębach, budują grube, gąbczaste G , z których długie drogi z nici osnutych na korze prowadzą do korony drzewa; w dzień przesuwają się gąsienice temi drogami w górę, gdzie karmią się liśćmi, w nocy zaś skupiają się w swych gniazdach i tam też przeobrażają się w poczwar-ki. Helikony i motyle dzienne okolic zwrotnikowych budują jako gąsienice gniazda w postaci worków podłużnych, na gałęziach zawieszone. Wielkie gniazda zbiorowe napotykamy u mrówek; najprostsze z nich są to przewody wykopane pod powierzchnią ziemi, pod kamieniami i korzeniami, inne składają się z odłamków gałązek, z okruchów kory i liści iglastych, inne wreszcie z kanałów wybitych w drzewie zmurszałem. Mrówki australijskie z rodzaju Crematogaster budują gniazda z gliny, owalne lub kuliste, podobne do gniazd os i przytwierdzone do gałęzi. Budowle bielców czyli termi-tów wznoszone są także najczęściej z gliny, postaci kulistej lub grzybowatej, niekiedy podobne do wici lub piramid, dosięgają wysokości 5 metrów\ Najwytworniejsze wszakże G. śród owadów budują osy i pszczoły; niektóre, jak osy ziemne i trzmiele, korzystają wprawdzie tylko z jam, jakie znajdują w ziemi, w których zakładają komórki swe z pyłku kwiatowego i śliny, gdzie ze zniesionych jaj rozwijają się gąsienice; inne wszakże budują G. wytworne z gliny lub masy papierowej, bibulastej, którą wyrabiają z zżutego drzewa i kory, a G. takie

zawieszają w dziuplach drzew, na muracli lub kanie podziemne kreta. Dokoła obszernej ja-gałęziach. W ostatnim razie G. są kuliste lub my biegną dwa kanały kołowe, z których

górny ma średnicę nieco mniejszą, połączone między sobą pięciu przejściami, z kanału zaś górnego prowadzą trzy rury do środkowej części jamy; czwarta rura schodzi z jamy ku dołowi i prowadzi do rury idącej z kanału dolnego.— Najbieglejszycb budowniczych między zwierzętami ssącemi napotykamy w rzędzie gryzących. Bobry wznoszą wzgórkowate swe zamki z gałęzi i mułu, urządzając wejście do nich pod poziomem wody, tak, że niedostrzeżone opuszczać mogą swą kryjówkę i do niej wchodzić. Ko-szatki i wiewiórki budują G. zamknięte z gałęzi, liści i mchu, pozostawiając drobny tylko otwór, a wnętrze wyściełają włosami. G. takie, ukryte śród gałęzi drzew, służą im nietylko do pielęgnowania młodych, ale także i do spoczynku dziennego. Wytworne gniazdo myszy karłowatej, zwanej żniwiarką (Mus messorius), ma postać swobodnie wiszącego worka, uwitego z trzciny i suchej trawy. U ptaków budowanie gniazd jest tak dalece rozpowszechnione, że uważać je przywykliśmy jako cechę całej tej gromady; G. służą wszakże ptakom głównie do pielęgnowania piskląt, wyjątkowo tylko sta-wydłużone, opatrzone jednym lub kilku otwora- nowią dla nich schroniska. Różne rzędy, a nami, a wewnątrz wypełnione piętrami komórek, wet oddzielne rodzaje i gatunki, okazują nader mających postać graniastosłupów sześciokątnych. Niektóre także pająki budują G. dla ochrony potomstwa. Tarantule wygrzebują jamy, wysłane tkaniną jedwabistą, w których czyhają na zdobycz; zdunek (Gteniza) zamyka nadto wejście do swej rury pokrywką, utworzoną z przędzy i zewnątrz piaskiem pokrytą; pająk wodny czyli topnik (Ąr-gyrouecta) buduje pod wodą gniazdo wielkości połowy jaja gołębiego, przytwierdza je do roślin i wypełnia powietrzem, które znosi wgłąb drobnemi pęcherzykami między kleistemi włoskami ciała. W gromadzie ryb buduje gniazdo ciernik (ob.); budowniczym jest samiec, który je zlepia z korzeni i słomek za pomocą mułu i piasku. Gniazdo to jest kuliste, wielkości jabłka, i posiada dwa otwory; po ukończeniu samiec zagania do gniazda samicę, która tam składa ikrę, poczem go pilnuje, dopóki się młode nie wyklują. Zwierzęta ssące przestają w ogólności na schroniskach, jakie w naturze napotykają, niektóre jednak przygotowują sobie własne mieszkania. Najczęściej są to jedynie jamy w ziemi, jakie wykopują sobie borsuki, lisy i znaczna liczba gryzących; pod względem wszakże dostę- rozmaitą zręczność, pieczołowitość i troskliwość oraz kanałów wchodowych i wychodo- w budowie G., żaden wszakże ptak nie składa

.Ja

■55r'-

«i

i:

»17

V//

%f-r8)Ä

Fig. 66. Gniazdo kurki wodnej.

«lg

SSB

W®

mmSm m

-V-

WmŁk-

Fig. 67. Gniazdo orła.

pów,

wych, daje się dostrzedz pewien system. Szcze- jaj bez poprzedniego przygotowania. Ptaki gólue zwłaszcza rozgałęzienie przedstawia miesz- krótkoskrzydłe, grzebiące, w przeważnej też

Encykl. Powi* Ilu itr. Zo»ł 196 T. XXV.

32

części ptaki pływające i brodzące, które gniazd właściwych nie budują, wygrzebują przynajmniej płytkie, nieckowate zagłębienia w piasku i wyściełają je słomą. Niektóre ptaki pływają-

m,

mS'

In

ści, a w rozszerzonych krańcach zakładają lęgowiska ze słomy i piór, albo też, jak zimorodki, składają jaja na podścielisku z niestrawio-nych ości i łusk rybich.—2) Cieśle. Przeważna część ptaków łażących gnieździ się w dziuplach drzew, a niektóre z nich nawet same dziobem swoim dziury te wykuwają; najzręczniejszym w pośród tych cieśli jest dzięcioł, którego dziób klinowaty tworzy wyborne dłuto. Do jamy, mającej często głębokość przeszło stopy, prowadzi otwór okrągły; wybite okruchy drzewa służą za podściółkę jajom.— 3) Koszykarze. Większość drobnych ptaków splata G. donicowate śród rozgałęzień drzew, biorąc gałązki na ściany zewnętrzne, a na nieckę wewnętrzną materyał większy, słomę, mech, puch roślinny, sierść zwierzęcą lub pióra, śpiewak powleka nieckę wewnętrzną klejem,

Drozd

Fig. 68. Gniazdo pokrzewki ogrodowej (Hypolais philomela).

ce, jak alki i petrele, oraz niektóre grzebiące, wygrzebują w ziemi jamy; nury, kaczki, chró-ściele i inne budują już staranniej lęgowiska z trzciny, mchu i trawy; kurka wodna sporządza sobie G. pływające (fig. 66), a z tychże samych rzędów ptaki gnieżdżące się na drzewach, jak czaple, żurawie, bociany, budują G. z gałęzi cieńszych i grubszych, podobnie jak orły (fig. 67) i inne ptaki drapieżne, wyściełając je często mchem. G. gołębi są również bardzo prostej budowy, sporządzone z gałęzi tak luźno, że jaja przeglądają przez dno. W pozostałych dopiero rzędach ptaków łażących, krzykliwych i śpiewających napotykamy G. doskonalsze, często kunsztowne i wytworne, a pod

_rv

£~~

rr,

/i

)?

Wy

Fig. 70. Gniazdo s z a p u (Cassicus cristatus).

/>

i.*

Wm.

m

•5»

wm

Fig. 69. Gniazdo królika (Regulus cristatus).

względem materyału i sposobu budowy gniazd zestawiano ptaki w oddzielne grupy: 1) Grabarze. Zimorodki, żołny, grzebieluchy wygrzebują w ziemi nory, dochodzące metra głęboko-inne przybierają powierzchnię zewnętrzną G., by ją do otoczenia upodobnić. Tak zwłaszcza wilga, która G. swe chętnie na brzozach zakłada, pokrywa je nazewnątrz białą korą brzozo-wą. Do najpiękniejszych gniazd naszych ptaków śpiewających należą G. pokrzewki ogrodowej (fig. 68), szczygła i zięby; te ostatnie, raczej z mchu utkane, aniżeli plecione, stanowią przejście do kategoryi piątej.—4) Tkacze. G. tkaczy wyróżniają się od poprzednich tem, że nie mają formy donic u góry otwartych, ale przedstawiają worki zupełnie zamknięte, z otworem dolnym lub bocznym. Wejście często utworzone jest z rury rozmaitej długości, skąd G. otrzymuje postać retorty. G. tego rodzaju, wytwornie tkane z długich traw, zawieszają ich właściciele zwykle swobodnie na końcach gałęzi. Należy tu gniazdo królika (Regulus cristatus, fig. 69), oraz ptaka amerykańskiego szapu (Cassicus crista-tus, fig. 70). z rodziny szpaków.— 5) Pilśnia-rze sporządzają kuliste lub workowate swe G. z mchu i puchu roślinnego; G. strzyżyka czyli rowuje samicę w jamie i pozostawia tylko dro bny otwór, którym jej pożywienie podaje. Jaskółki murują całe gniazda z gliny, postaci pół-kulistej albo ćwierćkulistej, i przytwierdzają je

//,

ÆèÊèÊmw

JM

gsm*

--

'fßfWm

i ł .

p. ÉL ii- :*

'■-33

’XÊÊÈÉêÊ,

—

■ - >• ,• -/

»sssi

Fig. 71. Gniazdo remiza.

Fig. 73. Gniazdo garncarza.

.4?

mysikrólika całkowicie utkane jest z mchu, kuliste, z otworem bocznym; G. sikory nazewnątrz bardzo ozdobnie oklejone jest porostami. Najwytworniejsze wszakże tego rodzaju jest G. remiza (fig. 71), workowate, opatrzone krótką rurą wchodową. Bardzo ozdobne są też workowate G. nektarników, utkane z porostów, oraz donicowate G. kolibrów z puchu roślinnego i porostów.—6) Krawcy. Niektóre drobne ptaki śpiewające zszywają G. swe z liści za pomocą bawełny; należy tu zwłaszcza gniazdo krawczyka indyjskiego (Orthotomus longieauda, fig. 72).—7) Mularze i garncarze. Umiejętność mularska i garncarska bardzo jest rozpowszechniona i rozwinięta śród ptaków drobniejszych. Przedewszystkiem pomiędzy lęgną-

do murów lub skał. Większą jeszcze kunsztow-ność przedstawia G. garncarza południowo-amerykańskiego (Fornarius rufus, fig. 73); wyrobione jest całkowicie z gliny i ma postać kopulastą. Do kategoryi tej należą też G. wielu żeglarzy czyli ptaków długoskrzydłych, które je ulepiają z puchu roślinnego i piór za pomocą kleistej śliny w postaci małych donic na liściach

■'K'*

łji

7 . •' Ù

t .M

Æ'Im

V,

■'A

IH

Mi

ET

[•Un

-,

ppp

(K

c3i»

Fig. 72. Gniazdo krawczyka.

Fig. 74. Gniazdo salangany.

ceini się w jamach napotykamy ptaki, które wejście do jamy zamurowują gliną, pozostawiając jedynie drobny otwór, odpowiadający wielkości gospodarza. Dzioborożec (Ducero) zamu-i gałęziach. Słynne „gniazda jadalne” salan-gan czyli jaskółek chińskich (fig. 74) wymurowane są wyłącznie ze śliny ciągliwej, szybko krzepnącej na powietrzu, jaką ptaki te w eza-

m,

WA

te Baukünstler” (Berlin 1896).

sowego.

Gniazdo, w ciesiołce, jest to, przy spajaniu bali lub belek, wogóle dwóch większych kawałów drzewa, zagłębienie w jednym z nich, w które wchodzi ściśle dopasowany czop (ob.) drugiego.

sie lężenia obficie wydzielają G. te mają postać odcinków kulistych, o ścianie cienkiej i siatkowatej lub też bardziej zbitej, i przylepiane są do skał; w Chinach zwłaszcza, cenione

ctâWÈÊàu

mm ■

mim

SI

Fig. 75. Gniazdo wilgi australijskiej.

jako przysmak, stanowią tam dosyć ważny przedmiot handlu. Wymienić wreszcie należy G. ozdobne, mające postać altan, ustrojone muszlami, piórami, kostkami, które nie służą już do wychowywania piskląt, ale raczej stanowią komnaty gościnne na schadzki ptaków; tego rodzaju są zwłaszcza G. wilgi australijskiej ( Chlamy-dodera maculata, fig. 75). Nadmienimy tu wreszcie, że nauka o gniazdach otrzymała nazwę kalio logii.—Por. Wolf-Harnier „Gefieder-

s. K.

Gniazda albo Gniazdy (po niemiecku K niesen albo Gnesen, po węgiersku Gne-zda, po słowacku Hnëzdno), miasto słowackie w ziemi Spiskiej, na Węgrzech, jedno z szesnastu koronnych (Freistädte), na lewym brzegu Popradu; około 2 000 m-ców.

Gniazdo, w geologii i w górnictwie, oznacza próżnię, większych lub mniejszych rozmiarów, która, powstawszy w pewnej skale, została następnie wypełnioną odmiennym od otaczającej skały minerałem. Gdy takie formy złóż minerałów, jak pokłady (Flötze) i żyły (Gänge), odznaczają się pewną prawidłowością i jedno-stajnością kształtów, oraz innemi wspólnemi cechami (stosunek do otaczających skał, porządek uwarstwowania i t. p.), charakterystycznym rysem gniazd (Nester) jest zupełna nieprawidłowość i dowolność kształtów. Przy wielkiej swej rozmaitości, niektóre G-a, wydłużonej formy, zbliżają się do żył (Gangstöcke); w innych wypadkach, jeżeli G-a rozrzucone są na nieznacznej, jedno od drugiego, odległości i przedstawiają pewną ciągłość i jakby uwarstwowanie, zbliżają się do typu pokładów (Lager).

Różnemi wielce bywają i rozmiary gniazd: zu’ pełnie małe noszą nazwę „buł”, „nerek” (Nieren), większe—nazwę „składów” (Stöcke) i dosięgają czasem olbrzymich rozmiarów, jak np. skład soli w Wieliczce. G-a mogą znajdować się tuż pod powierzchnią, jak np. G-a rud żelaznych, lub też na znacznych głębokościach, pokryte późniejszemi formaeyami; leżą one albo w warstwie jednej skały, albo też na granicy dwóch różnych warstw. Opisany tu charakter gniazd daje się objaśnić sposobem ich powstawania; skały, wchodzące w skład skorupy ziemskiej, znajdują się ciągle pod działaniem rozmaitych sił wewnętrznych, kurczą się, pękają i wytwarzają szczeliny i próżnie (Spalten—Hohlen-räume) różnych kształtów i rozmiarów; podobne próżnie, podziemne i naziemne, powstają w skałach także przez mechaniczne i chemiczne działanie wody; przypływająca następnie do takich próżnych przestrzeni woda, zawierająca zawsze rozpuszczone rozmaite minerały, albo też mechaniczne ich domieszki, pozostawia tam na miejscu chemiczne lub mechaniczne osady, które stopniowo wypełniają próżnię i wytwarzają G. kształtu i charakteru, zależnych od formy samej próżni i składu przepływającej wody.— W kształcie gniazd spotyka się w naturze rozmaite minerały, np. rudy metalów, sól kamienną i inne. W południowo - zachodniej części Królestwa Polskiego liczne G-a rud żelaznych, rozmaitej wielkości, tworzą niemal pokłady w jurajskiej formacyi ; znane złoża rud cynkowych, ołowianych i żelaznych w okolicacli Olkusza przedstawiają również G-a, leżące albo w dolomicie, albo na granicy dolomitu i wapienia trya-

m. ł.

Gniazdowa. Herb polski z nadania. Na tarczy w polu czerwonem złoty korab’ z wieżą

Fig. 76. Gniazdowa (herb).

kamienną murowaną między trzema złotemi sześciopromiennemi gwiazdami. Nad hełmem

D.

w koronie trzy pióra strusie z brogiem złotym na środku. Labry czerwone, podbite złotem. Nadany Piotrowi Gniazdowskiemu, synowi Józefa, referendarzowi stanu, naczelnikowi sekcyi solnej w kommissyi rządowej przychodów i skarbu Królestwa Polskiego, przez Mikołaja I, Cesarza rossyjskiego i króla polskiego, d. 2 kwiet nia 1844 roku (w spisach szlachty hr. Borkowskiego i Polaczka podany błędnie rok 1841).— Źródła: Archiwum b. Heroldyi Kr. Polskiego; „Herbarz urz. Kr. Pol.”

Gnicie — jest to proces rozkładowy materyi organicznej, odbywający się pod wpływem najróżnorodniejszych czynników. Zarówno gnicie jak i butwienie (rozkład ciał organicznych przy dostępie tlenu, czyli utlenianie) przedstawiają procesy, polegające na szeregu swoistych zmian chemicznych, ale ponieważ te reakcye chemiczne są wynikiem działalności pewnych organizmów żyjących (grzybki, bakterye), przeto procesy owe winniśmy raczej zaliczyć do szeregu t. zw. biologicznych. Obecność żywych organizmów w rozkładających się materyach organicznych zauważona była już w r. 1678 przez Leuwen-hoecka, lecz póki w nauce panowały błędne przypuszczenia o samorodczem powstawaniu organizmów („generatio spontanea”), również opacznie tłómaczono sobie obecność organizmów w substancyaeh gnijących. Na nowe tory weszły badania naukowe dopiero w drugiej połowie XIX st. dzięki pracom Pasteura. Obecnie nie-tylko stwierdzamy fakt obecności żywych organizmów w rozkładających się substancyaeh, lecz mówimy też o ich udziale czynnym w tych procesach. Procesy rozkładowe w ziemi, a raczej w jej warstwach najbardziej zewnętrznych, mają pierwszorzędne znaczenie dla życia roślin, albowiem na tej drodze substaneye o złożonej budowie chemicznej rozkładają się na mniej złożone, przybierając postać, w której mogą już być pobierane i przyswajane przez rośliny. Rozkład materyi organicznej odbywa się energiczniej w najpłytszych warstwach gruntu; im głębsze są warstwy, tern mniejszą znajdujemy w nich ilość bakteryj; tak np. na głębokości 1 metra znajdowano w 1 grm. ziemi 64 000 bakteryj, a w głębokości 2 metrów—już tylko 1000. Jak każdy inny proces biologiczny, tak też gnicie zależne jest od całego szeregu czynników fizycznych i chemicznych. Proces G-a ma zawsze swoje optimum temperatury, zależnie od rodzaju procesów chemicznych, które mu w każdym poszczególnym przypadku towarzyszą; temperaturami krańcowemi są te, które stanowią wogóle kresy warunków umożliwiających życie organizmów. Ze względu na obecność owych mikrobów gnilnych niezbędnym warunkiem jest też pewien stopień wilgotności; w środowisku bardzo suchein procesy gnilne odbywają się nader wolno, lub też zupełnie ustają. Na tern polega tworzenie suchych konserw mięsnych, suszenie jarzyn, siana, owoców i t. d. Co się tyczy czynników chemicznych, jedno z pierwszych miejsc zajmuje charakter środowiska, w którem odbywa się gnicie: reakcya kwaśna wogóle nie sprzyja procesom gnilnym, w stopniu mocniejszym nawet je powstrzymuje, gdy tymczasem alkaliczna zdaje się im sprzyjać. Do czynników chemicznych należy też wpływ natury samego ciała gnijącego, nie wszystkie bowiem materye organiczne gniją z jednakową szybkością-, ważne znaczenie ma w tym względzie przedewszystkiem: 1) zawartość związków azotowych, łatwo podlegających rozkładowi (mięso gnije szybciej od części organizmu roślinnego), i 2) zawartość pewnych związków, przeciwdziałających G-u, jak np. żywica, garbnik i t. p. Drobnoustroje, uezę-stniczące w procesie G-a, należą do kategoryi t. zw. „anaerobów”, czyli organizmów (bakteryj), które, produkując sobie same tlen, niezbędny w oddychaniu, przez rozkład materyj środowiska żyć mogą dzięki temu bez dostępu powietrza. Sam zaś ich udział w procesach gnilnych polega prawdopodobnie na tern, iż wytwarzają one pewne związki, przypuszczalnie fermenty, czyli enzymy (ob.), które już ze swej strony prowadzą w dalszym ciągu dzieło rozszczepiania związków złożonych na proste, aż do pierwiastków. Pod względem chemicznym G. przedstawia proces odtleniania, w przeciwstawieniu do butwienia (ob.), przy którem rozkład ma-teryi organicznej odbywa się na drodze utleniania. Zresztą, w naturze oba te procesy zazwyczaj są nierozłączne, charakter zaś ogólny zjawiska zależy w każdym poszczególnym przypadku od przewagi jednego z wymienionych procesów. Nawet przy zupełnym braku dostępu powietrza, kiedy proces G-a powinien występować w najbardziej czystej postaci, nie może obejść się bez utleniania, chociażby kosztem tego tlenu wolnego, który wydziela się przy G-u. Z tego powodu i przy G-u materyi organicznej wydziela się pewna, wprawdzie nieznaczna, ilość kwasu węglanego; główną zaś masę produktów gazowych stanowi gaz błotny (CHJ, etylen (C₂H₄), oraz pewne ilości wolnego wodoru; nadto otrzymujemy szereg produktów pośrednich: różne kwasy tłuszczowe i związki aromatyczne— częstokroć o charakterystycznym dla materyj gnijących, odrażającym zapachu. Ciała białkowe rozpadają się przy G-u na szereg związków aminowych i amidowych: etylamina (NH₂.C₂H₅), propylatnina (NH₂C₃H.), trzymetylamina (N[CH₃]₃), leucyna (C₆HI:,N0₂j, glykohol (C₂H₅N0₂), tyrozyna (C₉HnN0₃); do głównych produktów rozkładu należy też ammoniak, oraz szereg różnych związków azotowych, jak indol (C₈H.N), skatol (C₈H₆CH₃N), trujące związki alkaloidowe (pto-mainy) i t. d. Tym właśnie ostatnim zawdzięcza swe własności trujące zepsute mięso. Rozkład materyj białkowych w ziemi ma nader ważne znaczenie dla świata roślinnego, albo-

e. s.

E. S.

za-

i obyczaje. Oprócz tego napisał dzieło dwutomowe p. t. Don Conrado Herrera, czyli duch zemsty i barbarzyństwa Hiszpanów (1803). Z bardzo licznych przekładów (Abufar, tragedya z Du-cis’a; Król Lear z Schakespeare’a; Tankred z Vol-taire’a; Pieśni narodowe dzisiejszych Greków, z dołączeniem wstępu, porównania z pieśniami ros-syjskiemi i uwag); prawdziwie znakomitem jest tłómaczenie Iliady wierszem miarowym (1821). Zdaniem Bielińskiego, jedynie G. w całej Rossyi zdołał przeniknąć ducha, boską prostotę i piękność plastyczną Greków starożytnych. Ordyński wszakże twierdzi, że w przekładzie G-a zatarły się zupełnie, właściwe Homerowi, lekkość i pro-stoduszność, a podobnież Gałachów utrzymuje, że G. pieśniom homerowym nadał niewłaściwą im pompatyczność, nastroił je na ton retoryczny, szczególniej skutkiem nadmiernego, często niewłaściwego, używania zwrotów mowy starosłowiańskiej. Istotnie też przekład G-a odznacza się wielkiemi zaletami, lecz razem i wadami. Zalety, mianowicie: siła języka i pietyzm względem oryginału, dzięki któremu żaden obraz Homera nie został naruszony ani upstrzony niepotrzebnemi ozdobami, to zasługi tłómacza; wady — to wynik ducha czasu, panującej w literaturze mody, wprowadzonej przez takich Szyszkowów, Cheraskowów, Sochackich, Mierzlakowów, których nie zdołał jeszcze wtedy przezwyciężyć Karamzin. — Roku 1802 ukazały się Pierwsze próby poezyi i prozy G-a, potem (1832) Poezye, z dołączeniem dawniej wydanych: Urodzenia Homera i Pieśni nowogreckich; ostatnia edycya zupełna pism jego wyszła r. 1884 p. t. „Sobranije Soczynienij”. *

iif

fr

ii

ii l

D.

wiem nierozpuszczalne i nieprzyswajalne dla rośliny złożone związki azotowe rozpadają się dzięki niemu na ammoniak, aminy i amidy—ciała, które organizm roślinny może już bezpośrednio assymilować. W ten sposób jedne i też same substancye, przeszedłszy cały cykl przemian, z początku w organizmie roślinnym, następnie—pobrane jako pokarm—w ciele zwie-rzęcem i, wreszcie, rozszczepione w ziemi pod wpływem działalności gnilnych drobnoustrojów— znów powracają do organizmu roślinnego; przyswojone, wejdą w skład jego tkanek, aby nowy cykl rozpocząć.

Gnida, rzeka w pow. Łęczyckim. Ma początek pod wsią Wytrzyszczki, na południe Parzęczewa; płynie w kierunku zachodnio-północnym pod Parzęczewem, Mrozowicami, Leśnicą Wielką, Mniszkami, Zdunami, Leśnicą Małą; pod Bronnem skręca na zachód i pod Lisicami wpada z prawego brzegu do Neru, tworząc kawałkiem do uścia granicę w pow. Tureckim. Długa 17 w. Surowiecki zwieją (str. 39) Paskrza. Naprzeciw Bronnego ma z prawego brzegu kom-munikacyę z Bzurą przez kanał kopany od Łę-ezyey; poniżej zaś z tegoż brzegu przyjmuje strumień Cholbicę.

Gnida (Linze), jajka owadów Wszowatych (Pediculidae), ob. ten wyraz.

Gnidia eriocephala, żur a wiec, drzewo z Indyj wschodnich, należące do rodziny wawrzyn k o w a t y c h (Thymelaeaceae), dostarcza włókien, zdatnych do wyrobu przędzy.

Gnidos, ob. Knidos.

Gnidosz, ob. Pedicularis.

Gniedicz Mikołaj, poeta rossyjski, tłómacz i prozaik (* 1784 r. w Połtawie—f 1833 w Petersburgu). Kształcił się naprzód w seminaryum połtawskiem, potem w kollegium charkowskiem, w końcu zaś, od r. 1800 do 1803, w uniwersytecie moskiewskim na wydziale literackim. Po ukończeniu studyów przeniósł się do Petersburga i tam wstąpił na służbę do ministeryum oświaty, a talent jego poetycki otworzył mu wstęp do domu hr. Strogonowa, przy którego poparciu został w r. 1811 członkiem Akademii i rządcą biblioteki publicznej, gdzie zawarł ścisłą przyjaźń ze sławnym bajkopisarzem Kryłowem. Z prac jego oryginalnych do rzędu najlepszych należy idylla, białym wierszem pisana, p. t. Ry-bacy, pełna prawdy życiowej, prostoty ujmującej i prawdziwie poetycznej obrazowości w opisaniu białych nocy na Newie. Niektóre poezye jego liryczne odznaczają się szczerem i głębo-kiem uczuciem, oraz smętnym i rzewnym nastrojem (Na zgon matki, Do przyjaciela, Peruwiań-czyk do Hiszpana i inne). Z prac jego prozaicz-nych godne uwagi są: Rozprawa o przyczynach, tamujących oświatę w Rossyi (1814); O wierszowaniu rossyjskiem i o prozodyi u starożytnych (1818); O smaku i o wpływie jego na literaturę

Gnieszawa, herb polski. Na tarczy w polu czerwonem złoty półpier-ścień, zdobny w klejnot i obejmujący czterolistną różę. Nad różą strzała złota żeleźcem do góry. Nad hełmem w koronie szlacheckiej ogon pawi, strzałą złotą przeszyty. Herbu tego używa rodzina Słodkowskich, już w XVII wieku w Siewierszczy-źnie zamieszkała.— Zró-dła: Krasicki, Borkowski; Herbarz urzędowy Kr. Fig. 77. Gnieszawa (herb). p₀lskiego. '

Gniew (Mewe), miasto w Prusiech zachodnich, regencyi i powiecie Kwidzyńskim (Ma-rienwerder), nad uściem Werysy (Ferse) do Wisły, przy drodze żelaznej Bydgoszcz - Tczewo (Dirschau); kościół katolicki i ewangielicki, sąd, cukrownia, budowa machin, tartaki parowe; w r. 1890: 4 080 m-ców (w tej liczbie około 2'/₂ tys. katolików), w r. 1895: 3 919 m-ców. w- J-Dzieje. W dokumentach spotykamy G. dopiero z początkiem XIII w. Nie podlega jednak wątpliwości, że w dogodnem tern miejscu odda-wna istniał, potwierdzają to stare zabytki niepamiętnych czasów. Pierwsze pewne wiadomości podają nam Gniew jako naczelne miejsce całej poblizkiej okolicy, Wązką zwanej, w dokumentach: terra Wanzeke. Miast jeszcze stare owe czasy nie znały. Zamek jednak, zdaje się, że tu bywał, choćby tylko dla urzędników. R. 1204 książę Sambor I miał w G-e kościół u-fundować, co jednak nie jest zupełnie pewnem; zamek książęcy wyraźnie ówczesny dokument wspomina. Po Samborze i Mestwinie posiadał G. książę Wracisław, który tu zwykle przemieszkiwał, zmarł 1229. Testamentem zapisał G. wraz z całą „Ziemią Wązką” oo. cystersom w Oliwie, którzy tę żyzną okolicę zajęli r. 1233 i niejaki czas rzeczywiście posiadali. Potem brat Wra-cisława, Sambor II, uwikłany w przyjaźń i sieci krzyżackie, cofnął tę donacyę i, naprzekór skargom i klątwom papieskim, nie zwrócił cystersom, tylko zapisał raczej Krzyżakom r. 1276, którzy też niebawem Gniew i całą okolicę zajęli. Były jeszcze skargi i procesy, nawet krwawe boje toczyły się o tę ziemię, aż nareszcie r. 1282, za pośrednictwem legata papieskiego, ugodą zawartą w Miliczu na Szląsku, okolicę tę ważną Krzyżakom rzeczywiście ustąpiono. Tak tedy Gniew stał się pierwszą posiadłością krzyżacką po lewej stronie Wisły. R. 1282 zbudowali tu Krzyżacy gród warowny. Na nowym zamku o-sadzili komtura ze zbrojnym konwentem. R. 1297 pruski landmistrz krzyż., Meinhard von Querfurt, nadał pierwszy przywilej miastu; prawo było chełmińskie. R. 1410 poległ pod Tannenbergiem komtur tutejszy, Zygmunt von Ramungen, a król Władysław miasto i zamek zajął. R. 1414 G. napowrót wzięty przez Krzyżaków. W r. 1454 przyłączył się do związku przeciwko Krzyżakom i oddał Polsce. Potem G. znowu odbili Krzyżacy. R. 1456 Polacy bez skutku zdobywali G. od strony winnicy. R. 1457 od 28 lipca do 20 września polskie i gdańskie wojsko G. oblegało, ale nie zdobyło. R. 1463 znowu było oblężenie przez te same wojska ze wszystkich stron, mianowicie też od Wisły, tak, że dowóz żaden do miasta nie dochodził; wtedy dopiero mieszkańcy, głodem wycieńczeni, poddali się Polsce. Mistrz w. krzyżacki, Konrad von Erlichs-hausen, który tu ostatniego szukał ratunku, zaledwie ocalił się ucieczką. R. 1465 król Kazimierz potwierdził stare przywileje miejskie, odjął jednak znaczne posiadłości. R. 1570 król Zygmunt August nadał wolność augsburskiego wyznania tutejszym luteranom, którzy kościoła farnego od dłuższego już czasu używali. R. 1589 potwierdził starodawny wilkierz gniewski, zmieniony teraz nieco i poprawiony. R. 1626, w miesiącu lipcu, król Gustaw Adolf zajął miasto. Polacy starali się szkodę powetować, oblegając G. przez 14 dni, ale, pobici pod Walichnow-cami i Grunowem musieli się cofnąć. Dopiero z końcem roku 1627, albo z początkiem 1628, odbili je Polacy. Podczas 2-ej wojny Szwedzi także tylko na krótki czas zajęli miasto od r. 1655 do 1656. R. 1772 G., do Prus wcielony, utracił znaczne dochody i przywileje. R. 1806 w grudniu stały tu forpoczty pruskie, a pod Nowem—wojska polskie z Francuzami. Oddział Prusaków pod lejtenantem Eichstädtem napadł znienacka, generała Komorowskiego pod wsią Pie-niążkowem i poraził go. R. 1807 dnia 26 stycznia weszło pierwsze wojsko polskie pod porucznikiem Omnińskim do Gniewu; liczyło 4 000 piechoty i 500 jazdy. Dnia 28 przybył główny dowódzca, generał Dąbrowski, który tu miał swój obóz aż do końca marca, poczem dalej pod Gdańsk wyruszył. Mimo zawartego r. 1807 d. 7 i 9 lipca w Tylży pokoju, Francuzi pozostali tu aż do wypłaty przynależnej im kontrybucyi.— Gniewskie starostwo. Miejsce starych kom-turów zajęli starostowie niegrodowi. Jako 1-szy wspomniany jest r. 1454 Jan z Jani. R. 1505 Michał Żelisławski, starosta gniewski. R. 1535 Jerzy Bażeński, wojew. malborski, którego rodzina dziewięć starostw, także i gniewskie, trzymała przez 150 lat aż do Zygmunta Augusta. R. 1559 Achacy Czerna, wojew. pomorski. R. 1610 Mikołaj Kołaczkowski, kasztelan krzywiński. Około r. 1618 f Michał Działyński, wojew. brzesko-kujawski. R. 1656 f w Gdańsku książę Albrycht Stanisław Radziwiłł, kanclerz w. litewski. R. 1673 starostwo Gniewskie stany zapisały Janowi Sobieskiemu na cztery pokolenia, z wdzięczności za przysługi oddane przez niego ojczyźnie. Zostawszy królem w r. 1674, Sobieski chciał zrzec się tego zapisu, ale r. 1676 nanowo je otrzymał w dożywocie i bardzo to miasto polubił; często w niem przebywał z małżonką, zamek z gruntu odnowił, tak starannie, że wówczas pod względem piękności budowy zajmował pierwsze miejsce po Malborskim; obok zaś wystawił sobie pomniejszą rezydencyę trzypiętrową na mieszkanie. Od niego pochodzi wilkierz, nadany starostwu Gniewskiemu r. 1676, do którego także gajenie sądu kryminalnego jest dołączone. Z późniejszych starostów gniewskich wybitniejsi byli: Michał Zamoyski 1701, Stanisław Leszczyński 1706, Krzysztof na Nieborowie Towiański, podkomorzy koronny, 1731.— „Słownik Geogr.”.

Gniewczyckie starostwo niegrodowe, leżało w województwie Brzesko - litewskiem, pow. Pińskim. Na sejmie warszawskim z r. 1773— 1775 Stany Rzplitej nadały to starostwo w emfi-teusis Ignacemu Wiszniewskiemu, sędziemu ziemskiemu pińskiemu. W r. 1780 było własnością rodziny Bułhaków, która z niego opłacała kwarty złp. 1 099 gr. 13, a hyberny złp. 1 000.

Gniewiewski, herb polski z nadania. Na tarczy w polu błękitnein mur o trzech blankach. Za murem stoi zbrojny rycerz, do połowy wi-

«pi

. V .1.

D.

Fig 79. Gniewosz (herb).

doczny, z szablą perską w prawej ręce, do cięcia wzniesioną. Nad hełmem w koronie szlacheckiej między siedmiu strusiemi piórami, naprzemian czer-wonerni i białemi, dwie chorągiewki. Nadany Kacprowi Gniewie w s k i e m u dnia 9 września 1581 roku za czyny wojenne, pod Pskowem okazane. —

Źródła: Pawiński „Akta metryki koronnej”, „Źródła dziejowe” ( Tom jedenasty,

str. 202); Piekosili- Fig. 78. Gniewiewski (herb), ski.

Gniewkowo albo Gniewków (w r. 1879 przezwane po niemiecku Argen au), miasto w powiecie Inowrocławskim, na drodze żelaznej Poznań-Toruń; ma dwa kościoły ewangielickie, jeden katolicki, oraz jeden baptystów. Siedziba kommissarza; nadleśnictwo; szkoła elementarna kilko-klasowa; urząd pocztowy, stacya telegraficzna; fabryka machin, tartaki i cegielnia parowa. Mieszkańców w r. 1890 liczyło 2 614, zajmujących się głównie rolnictwem.—G., należało naprzód do książąt kujawskich; przy podziale pomiędzy synami Ziemiomysła, brata Leszka Czarnego, dostało się Kazimierzowi, z tytułem osobnego księstwa Gniewkowskiego. Miasto samo wiele zniszczeń od sąsiednich Krzyżaków wycierpieć musiało. W r. 1330 spalili oni zamek. W r. zaś 1332 Kazimierz, książę, za umową wyszedł z zamku i w oczach Krzyżaków spalić go musiał; Krzyżacy potem pobudowali inny, z cegieł. Kazimierza syn, Władysław Biały, sprzedał G. królowi Kazimierzowi Wielkiemu r. 1365 za 1 000 czerwonych złotych, a sam został mnichem w Dijon we Francyi. Po śmierci Kazimierza Wielkiego uszedł potajemnie z klasztoru, aby wzniecać rozruchy w Wielkopolsce i Kujawach; wtenczas G. (r. 1377) spalony został. R. 1386 tenże Władysław, nie mogąc się dłużej w Polsce utrzymać, sprzedał powtórnie G. z powiatem Ludwikowi królowi za 10 000 dukatów, sam zaś, otrzymawszy na Węgrzech bogate opactwo, na niem osiadł. Roku 1377 Ludwik król puścił lennem prawem G. Władysławowi, ks. opolskiemu, z warunkiem, aby po zejściu jego bez zostawienia potomka płci męskiej do korony powrócił. Zdaje się, iż to nastąpiło za Władysława Jagiełły około roku 1395. W r. 1408 tenże król złożył tu zjazd z Krzyżakami o wykupno Ziemi Dobrzyńskiej. Kazimierz Jagiellończyk nadał miastu nowe przywileje i przeniósł mieszkańców z prawa polskiego na niemieckie; Aleksander, Zygmunt August i August II, również troszczyli się o jego dobro. G. stanowił starostwo niegrodowe; w r.

1772 przeszedł pod panowanie pruskie. —(„Starożytności polskie”, „Słownik geogr.”).

Gniewkowskie starostwo niegrodowe, leżało w województwie i pow. Inowrocławskim. Po śmierci Bolesława Krzywoustego aż do Władysława Jagiełły starostwo to nader zmiennym losom ulegało, stosownie do zmian politycznych, jakich samo miasto Gniewków (ob.) doznawało. Wczasie pierwszej wojny szwedzkiej nadzwyczaj było zniszczone. Wedle lustracyi z r. 1662 składało się z miasta Gniewkowa z folwarkiem i dwu tylko wsi: Niemojówki i Jajkowa. W r. 1771 posiadał je Józef Brzeziński, chorąży inowrocławski, opłacając kwarty złp. 1 223 gr. 3, a hy-berny złp. 984 gr. 25.

Gniewosz cz. Gryf z książką. Herb polski z nadania. Na tarczy w polu błękitnem gryf biały z książką w przednich łapach. Nad

hełmem w koronie szlacheckiej, między dwoma orlemi białemi skrzydłami, rycerz w zbroi, z trzema piórami na szyszaku, strzałą z góry na dół u-kośnie przeszyty. Nadany Franciszkowi Cernerowi przez Stanisława Augusta dnia 23 go sierpnia 1793 roku. Borkowski mylnie podaje r. 1800, a Polaczek 1 790. Źródła: Księga kanclerska 42 a f. 310; Hefner, Ostrowski. D-Gniewosz Z Dalewic, herbu Kościesza, podkomorzy królewski. Data urodzin i śmierć jego niewiadoma. Żył za czasów Ludwika Andegaweń-czyka i Władysława Jagiełły. Zdaje się, że ulegając wpływowi Władysława, księcia opolskiego, należał do najgorliwszych rzeczników małżeństwa Jadwigi z Wilhelmem, synem Leopolda austryackiego. Pierwsza wzmianka historyczna o nim datuje się z r. 1385, gdy Jadwiga, której był zaufanym powiernikiem, wyprawiła go do Wiednia, aby sprowadził Wilhelma, ponieważ dokument, wystawiony w Budzie przez matkę Jadwigi, Elżbietę Bośniaczkę (d. 2*7 lipca 1385 r.) zapewniał ojca Wilhelmowego Leopolda i Władysława opolskiego o mającem nastąpić w Krakowie dopełnieniu małżeństwa. Zdanie jednak palatyna węgierskiego, Mikołaja z Gary, który był przeciwnikiem Wilhelma, przeważyło, nakłaniając królową do oddania ręki córki Jagielle. Wierny dotąd Jadwidze, G. przeszedł na stronę tego drugiego. Krążą o nim gadki kronikarskie, jakoby, chcąc sobie zyskać względy Jagiełły, oczerniał Jadwigę i rozgłaszał, że Wilhelm, prze-brauy za kupca, widuje się z królową w Krakowie. Gdy wieść ta okazała się fałszywą, pozwano G-a

do Wiślicy, gdzie Jaśko z Tęczyna domagał się w Rzymie jego prekonizacyi, bulle nieprędko ukarania oszczercy, którego oddano pod sąd Bo- nadeszły, z powodu złożenia opłaty kancellaryjnej ży. Pojedynek winowajcy z 12 rycerzami miał na ręce nuncyusza, Maryusza Pil o nar di (ob.)^ rozstrzygnąć o jego niewinności. G. wszakże, który ją dla siebie zatrzymał, wzamian przeka-przejęty bojaźnią, nie przyjąwszy wyzwania na żując kamerze papieskiej należną mu od niej ostre, zapłacić musiał 60 grzywien kary i od- pensyę, czego tam długo potwierdzić nie chcia-szczekać swoją winę pod ławą, słowami: „zełga- no. Zwłoka ta wiele sprawiła przykrości nomi-łem, jako pies”. Mimo tej kary, G. nietylko, że natowi, który pragnął otrzymać konsekracyę odzyskał podkomorstwo, ale posłował do hospo- przed nadchodzącemi gody weselnemi siostry darów wołoskich i bawił na Rusi, a nawet miał królewskiej, Anny Katarzyny Konstancyi, z Filipem Wilhelmem, ks. neuburskim. Zaradził więc sobie inaczej, i jako nominat wykonał przysięgę w senacie, za poparciem Jerzego Ossolińskiego i kanclerza Radziwiłła, którzy ułagodzili sprzeciwiającego się temu Andrzeja Szołdrskiego, bpa poznańskiego, okazując, że przykłady podobne miewały już miejsce. Zasiadł więc krzesło w senacie i d. 18 czerwca 1642 r. znajdował się na uroczystości weselnej w biskupim ubiorze, gdzie w orszaku nowożeńców prowadził królową z . posłem brandenburskim („Pamiętniki Albrychta Stan. ks. Radziwiłła”, II, 63). Otrzymawszy następnie bulle z datą 18 stycz. 1642 r., objął biskupstwo przez pełnomocnika, Piotra Mieszkowskiego, archidyakona warsz., którego potem zrobił kan. i sufr. włocł. (1643). Po dopełnionej konsekracyi pozostał w Warszawie i dopiero 2 lut. 1643 r. odbył uroczysty ingres do katedry, na który Ludwik Krzysztof Miller, rektor szkoły włocławskiej, przygotował panegiryk, drukowany w Poznaniu

później udział w bitwie pod Grunwaldem. Posiadał on znaczne skarby w klejnotach i pieniądzach, przechowywane w Krakowie, w klasztorze św. Katarzyny, lecz po śmierci jego (prawdopodobnie w pierwszej połowie XV w.) przeor tamtejszego klasztoru użył skarbów na potrzeby kościoła i swój ego konwentu.—D ł u g o s z „ Histo-

rya” (IV); Szajnocha „Jadwiga i Jagiełło” (II,

j. f. o.

Lwów 1861).

Gniewosz Mikołaj Wojciech, z Olekso-wa, biskup kujawski 1642—1654, herbu Rawicz, ze szlachty wojew. Sandomierskiego, powiatu Radomskiego; syn Krzysztofa i Anny z Ossolińskich (Rzepnicki „Vitae Praes. Pol.”, II, 80). Ojciec jego poległ w wojnie z Turkami pod Chocimem (1621); przodków wychwala z męstwa i cnoty bp Łętowski („Katalog” II, 258). G., od dzieciństwa przeznaczony do stanu duchownego, zgodnie z własnem poczuciem, otrzymał w domu staranne wychowanie; wiek zaś młody spędził na naukach w Rzymie, oraz na podróżach po Włoszech, Francyi i Niemczech. Na dworach książąt i magnatów nabył pańskich obyczajów i obejścia, a razem nałogu do życia wystawnego. Za królów: Władysława IV i Jana Kazimierza, wpływał do spraw krajowych; jeździł też w poselstwach do cesarzów: Ferdynanda II i Ludwika XIII kr. francuskiego. Z dostojeństw kościelnych, jakie mu się dostały, była naprzód dziekania w kollegiacie wolborskiej (1618). Był następnie kanonikiem krakowskim (1625), opatem koprzywnickim, albo raczej dożywotnim administratorem tego opactwa (perpétuas administr.), wielkim sekretarzem królewskim (1635) i sekretarzem królowej Cecylii Renaty, w końcu bpem włocławskim i pomorskim (1642), którą - to godność otrzymał po Macieju Łubieńskim, posuniętym na stolicę prymasowską. Dopomagały mu w tern godności, jakie już piastował, oraz wpływy królowej, u której miał wielkie zachowanie. Pod koniec jednak osłabły dla niego względy króla Władysława, za sprawą podobno niechętnych mu: podkanclerzego, ks. Piotra Gembickiego i podkomorzego, Adama Ka-zanowskiego. Stolica biskupia we Włocławku wysokie podówczas miała znaczenie w kościele i państwie, brali ją dlatego zasłużeni już na niższych stolicach biskupich mężowie, i przez lat 60, od bpa Rozdrażewskiego, nie wszedł na nią żaden nominat z księżem tylko święceniem. Mimo jednak jeszcze w r. 1641-ym odbytej

1642    r. pod tyt. „Arctophylax cathedrali eccle-siae vlad. féliciter irradiatus”. Na urzędzie biskupim G. okazał się pilnym i gorliwym, a co najważniejsza, odważnym i mężnym. Rzepnicki wprost nazywa go wzorem i przykładem dla swej dyecezyi, ipse norma et exemplum dioeeesis. Posiadając kilka rezydencyj w dobrach swego biskupstwa, rozłożonych na znacznej przestrzeni kraju, bo od morza Bałtyckiego do gór Świętokrzyskich, starał się każdego roku nawiedzać je wszystkie. Rozumiejąc jednak, że religia św. najwięcej zagrożoną była na Pomorzu, najdłużej zwykle przemieszkiwał w Gdańsku. Zaledwie z Warszawy przybył do Wolborza, d. 30 lutego 1642 r. wysłał zawiadomienie o ingresie swoim, naznaczonym do katedry na d. 2 lutego

1643    r., jak niemniej o wizycie kościołów w Kruszwicy, Strzelnie, Bydgoszczy i Fordoniu, którą osobiście dopełnić postanowił; inne ar-chidyakonom zwiedzić polecił. Takież rozporządzenie o wizytowaniu parafij wydał potem i w stycz. 1644 r. Aby dokładnie zazuajomić się ze stanem kościoła, przebywał przy katedrze od lutego 1643 r. do połowy maja, następnie w Raciążku przez 3 miesiące, tyleż prawie w Wolborzu, a w grudniu przybywszy do Gdańska, mieszkał tam 13 miesięcy, bo do końca 1644 r. Osobiście ze swymi audytorami sądził tu sprawy przed forum jego wnoszone; stąd też wysłał okólnik do dyecezyi o śmierci kró-

33

Äncvkl. Powse. Iluatr. Za«e. 197 T. XXV

lowej Cecylii Renaty, zmarłej w Wilnie 24 marca, i zalecił za nią modły, a 20 czer. w kościele św. Mikołaja u dominikanów odprawił wystawne nabożeństwo, na którem ks. Szymon Naruszewicz wypowiedział żałobną mowę, drukowaną jako „Kazanie na exekwiach Najjaś. Ceciliej Renati, poi. i szwedz. królowey.” Przez styczeń i luty 1645 mieszkał we Włocławku i znowu powrócił do Gdańska, gdzie kilka razy święcił kleryków świeckich i zakonnych, sądził sprawy i zwiedzał sąsiednie kościoły. Opisy tych wizyt podał ks. Stanisław Kujot w wydawnictwie Toruńskiego Towarzystwa Nauk pod tyt. „Fontes” (t. I, r. 1899). W Lemborku (Leuen-burg) d. 11 lut. 1646 r. mową łacińską witał przybywającą do Polski Maryę Ludwikę, drugą małżonkę króla Władysława IV (Szajnocha „Szkice” III, 286), na spotkanie której wyjechał konno w otoczeniu własnego orszaku (Niemcewicz „Zbiór pamięt.” IV, 162). W Gdańsku też dopełnił benedykeyi Jana Karola Czot-kańskiego, scholastyka lwowskiego, wybranego na opata w Koronowie, przyczem assystowali mu Leonard Rembowski, pelpliński, i Aleksander Kęsowski, oliwski, tegoż zakonu opaci. Na sejmie w grud. t. r. 1646 należał do posłów królewskich, przedstawiających izbie poselskiej uposażenie dla nowej królowej i inne jeszcze żądania króla. Uczestniczył w obrzędach pogrzebowych zmarłego w Warszawie d. 9 sierp. 1647 r. królewicza-jedynaka, Zygmunta Kazimierza, pochowanego w Krakowie. Od sierp. 1648 do połowy kwiet. 1649 przebywał w Warszawie dla spraw kraju, osieroconego śmiercią kr. Władysława, zaszłą d. 20 maja 1648 r. Tam dodany był do rady prymasowi, podpisał kon-federacyę Stanów, radził wypłacić żołd wojsku z dochodów starostw podczas bezkrólewia, przewodniczył w komissyi wyznaczonej w sprawie z kozakami. Na sejmie elekcyjnym przedstawiał potrzebę prędkiego obrania króla i kilka razy zastępował sędziwego prymasa, na zdrowiu już niedomagającego. Gdy zaś ks. Karol Ferdynand, bp płocki, brat zmarłego króla, zrzekł się kandydatury do tronu, G. był do niego posłem od sejmu, z podzięką za ułatwienie wyboru króla, którym nazajutrz, d. 14 listop., ogłoszony został Jan Kazimierz (Ko cli o ws ki „Hist. Jana Kaz.”, Poznań 1859, I, 19). Był też przy boku nowego króla, gdy ten jechał do Krakowa na koronacyę, i tam na sessyi 28 stycz. 1649 r. dowodził, że całej winy ruchów kozackich szukać należy w uciemiężaniu poddanych przez dzierżawców starostw tamtejszych; dlatego radził nie dawać ich panom zdała od Rusi mieszkającym. Po pogrzebie kr. Władysława G. wrócił do swej rezydencyi w Wolborzu i d. 28 listop. t. r. 1649 wysłał zawiadomienie do dyecezyi, że udaje się do Rzymu na jubileusz ad limina Apostolorum, zostawiając zarząd Samuelowi Czos-nowskiemu, kan. włocł. Cały rok 1650 przebywał za granicą. W Rzymie złożył papieżowi relacyę o stanie dyecezyi, drukowaną w „Monum. hist. dioec. Wlad.” (r. 1888, fase. VIII); reszty czasu użył na poselstwa w sprawach króla. Dopiero w lutym 1651 r. powrócił do Wolborza. Odtąd nie widzimy go na sejmach; lubo bywał w Warszawie, najwięcej jednak mieszkał w Gdańsku, gdzie oddawał się zwykłym pracom pasterskim. Wiele kościołów opuszczonych i zrujnowanych oddał pod zarząd cystersów, z konieczności jednak, dla braku kapłanów świeckich i należytego dla nich uposażenia. Z Gdańska też wydał ordynacyę dla kościoła katedralnego (16 grudnia 1652), po odbytej poprzednio wizycie kanonicznej. Po śmierci arcybpa Łubieńskiego (1652) był kandydatem do godności prymasowskiej, której nie otrzymawszy, powiększył liczbę malkontentów i za podnietą Krzysztofa Opalińskiego, wojewody poznańskiego, stawał nieraz przeciwko królowi (Szajnocha, III, 286). Czynności jego biskupie od 1642 do 1652 r. obejmują dwie księgi zachowane w archiwum kapituły: brak więc ostatnich dwóch lat. Z nich widać, że nie pobłażał i nie ustępował nikomu. Naraził się jezuitom z Szotlandu, którzy przed oficyała w Gdańsku zaskarżyli zakonnice brygidki o to, że ich usunęły z kościoła swego, gdzie jezuitom dawniejsi biskupi włocł. zostawili kaplicę do odbywania nabożeństw. G. w sprawie tej zwłóczył wydanie wyroku do przyjazdu swego, ale jezuici nie czekali i odwołali się do Rzymu (1642). Odsądził ich także od prawa patronatu kościoła we wsi Gemblice, danej na uposażenie zakonu tego przez biskupa Rozdrażewskiego (1592). Poddani biskupa z Szotlandu wnieśli skargę na opata z Oliwy (1645), a G. wydał wyrok, cystersom nieprzychylny. Ci odwołali się do Rzymu, gdzie za wpływem potężnych swoich protektorów, a głównie kanclerza Radziwiłła, sprawę wygrali. Z Rembowskim, opatem pelplińskim, G. prowadził proces o dobra Hoppenbruch (1645), zakończony ugodą 1648 roku. Kilku prałatom swojej kapituły odjął bogate probostwa, na które nie mieli dyspensy papieskiej. Od dziekana kapituły, Anzelma Raciborskiego, żądał rachunku z danych mu pieniędzy, na pobożne cele przeznaczonych (1643), którego ten złożyć biskupowi nie chciał, nie uważając się do tego obowiązanym. W tych sprawach G. karał klątwą nieposłusznych Opatów i prałatów, co mu nieprzyjaciół robiło i na koszta procesów obie strony narażało, gdyż pozwani odwoływali się do Rzymu, bo biskup ogłosił nuncyusza za sobie przeciwnego i apellacyi do niego nie przyjmował. Wystąpił G. nawet przeciwko nuncyuszowi, Janowi de Torres, ar-cybpowi Adryanopola, skarżąc go do Rzymu (1648), że bez pozwolenia bierzmował w Gdańsku i po innych kościołach cysterskich tej dyecezyi. Obraził też na siebie szlachtę, gdy na sejmie wystąpił przeciwko Szczawińskiemu,

Z tych słów widać, że G.

Wizerunek

Ks. S. Ch.

Gniewosz (miedzianka), ob. Coro ne lia.

w. J.

staroście brzesko-kujaws., jakoby ten pojął krewną za żonę bez dyspensy kościelnej (Ko cli o w-ski, I, 133). Wśród takich okoliczności zjawiły się paszkwile na biskupa, pisane wierszem i prozą, uwłaczające jego sławie i podające go za sprzyjającego herezyi. Pisali je cystersi i jezuici, których G. pozwał i wyklął, a rozgrzeszył od cenzur kościelnych dopiero za powrotem swoim z Rzymu, po odwołaniu przez nich pism potwarczych (1651). Odtąd był G. spokojniejszym w swych rządach, lubo niechęć obrażonych towarzyszyła mu do śmierci. Kapituła zwłaszcza okazała mu to kilka razy, pod różne-mi prawnemi wybiegami opierając się przyjęciu do swego grona kanoników przez niego nominowanych, a w końcu postanowiła go zaskarżyć do papieża za obciążenie dóbr biskupich znacznemi długami. W tym celu napisała nawet do prałata Judyckiego, przebywającego w Rzymie dla załawienia spraw kościelnych, aby tam zatrzymał się dłużej, gdyż będzie potrzebny do prowadzenia procesu przeciw biskupowi. Tymczasem śmierć G-a położyła koniec tym zabiegom. Rzeczywiście znaczne pozostały długi, zaciągnione przez biskupa na ostatnią podróż jego do Rzymu i na poselstwa w sprawach króla. Liczni dłużnicy wystąpili ze skargami do kapituły i do nuncyusza. Kapituła nie zatwierdziła testamentu, dając za powód, że w nim długi nie są szczegółowo opisane. Nun-cyusz żądał zaspokojenia ich z dochodów biskupstwa, przypadających z czasów wakowania stolicy, lecz kapituła zastawiła się istniejącemi tu innemi prawami; poleciła więc sprzedać pozostałości biskupa i z nich spłacić dłużników. G. umarł w Wolborzu d. 7 paźdz. 1654 r., pochowany w katedrze włocławskiej, gdzie nie ma nawet tablicy pamiątkowej. Współczesny historyk, Wespazyan Kochowski, tak' go opisuje: „Wojciech Gniewosz, bp kujawski, nie bardzo się głęboko uczył, lecz naturalny rozum mając i bystrość dowcipu, wiele doświadczenia doszedł, polityczne sztuki przerozumiał, iż drugich uczonych przewyższał. Obyczaje miał staroświeckie, gorączka był wielki; mowę miał prostym stylem, ale racye wielkie i niezbite, makaronizmów nie znał, jako teraźniejszy wiek, że mało co polskich słów usłyszysz. Rządził się w domu skrzętnie, a nie chciwie zbierał pieniądze, ani nazbyt szumiał. Szlacheccy synowie tam szkołę u niego mieli: jednych do stanu duchownego aplikował, drugich na usługę rzeczypo-spolitej ćwiczył; gdzie się staruszek obrócił, szlacheckich dzieci wszędzie za nim grono, jak mak kwitło, których narybek rzeczypospolitej ” (t. I, str. 185).

umarł w wieku dość podeszłym, jego pomieścił Józef Loski w dziele „Ryciny polskich i obcych rytowników XVII i XVIII wieku”.

Gniewoszów, osada, przedtem miasteczko, nad Wisłą z lewego brzegu, pow. Kozienicki, od Wisły o pół mili, G. łączy się z przyległą osadą, a dawnem miasteczkiem, Granica. Posiada sąd gminny okr. II, urząd gminny, stacyę pocztową, szkołę początkową. Kościoła niema tu wcale; m-ców około półtora tysiąca. G. założony został w 1693 r. na gruntach wsi Ole-ksów przez Jana Gniewosza. August II potwierdził to nadanie w r. 1712 i ustanowił cztery jarmarki. Następnie G. należał do Szem-beków.

Gniezno, miasto powiatowe w regencyi Bydgoskiej, w w. ks. Poznańskiem, w malowniczej, żyznej miejscowości, wśród pagórków i jezior; krzyżownica dróg żelaznych: Poznań-Toruń, G.-Nakło, Jaroczyn-G.; 107 m. n. p. m. W roku 1890: 18 098 m-ców (wraz z załogą), w tej liczbie przeszło 10 000 katolików, w r. 1897 około 20 000 m-ców, w marcu 1900 około 22 000. Dziewięć kościołów katolickich, w ich liczbie prastara katedra, wystawiona w X w. przez Mieczysława I, pod wezwaniem Wniebowzięcia N. M. P., w obecnej postaci dzieło (w znacznej części) ubiegłego wieku; dach miedziany, 2 wieże przeszło 80 m. (145 łokci) wysokośei, z grobem Dąbrówki, św. Wojciecha, z grobowcem arcybiskupa Z. Oleśnickiego, dłuta W. Stwosza, pomnikiem Wojciecha Oczki i t. p. Cennym zabytkiem sztuki są również podwoje śpiżowe, zawieszone w kruchcie katedry. Konsystorz arcybiskupi, kapituła katedralna, seminaryum duchowne, sąd kollegialny ziemiański, gimna-zyum i t. p. Cukrownia, odlewnia żelaza, wyrób machin, tartak, młyn parowy, jarmarki.

Dzieje. Z Gnieznem wiążą się najdawniejsze wspomnienia historyi polskiej, podania sięgające nawet poza czasy historyczne. Któż nie zna tradycyi kronikarskiej, że Lech, znalazłszy gniazdo orląt, wypowiedział do towarzyszy słowa: „Gnieźdźmy się tu” i założył około r. 550 osadę, którą nazwał, czy od orlęcego gniazda, czy od swego wyrażenia: „Gnieznem”. Historycznym już jest faktem, że od wieku IX G. było stolicą Ziemowita i jego następców. Mieczysław I r. 965 od kapłana czeskiego, Bohowida, przyjął chrzest w kościele, zbudowanym na wyspie jeziora Lednicy. Na miejscu, gdzie na pagórku lechowym stała pogańska świątynia Nyż (bogini moru), którą wraz z innemi zabytkami pogaństwa zburzyć kazał, wystawił kościół katedralny pod opieką Wniebowzięcia Panny Maryi. Pierwszym jego kapłanem był Wilibald, Francuz. Tu złożono zwłoki Dąbrówki, żony Mieczysława I-go; w r. 1842 arcybiskup Dunin odkrył przed wielkim ołtarzem szczątki tej księżniczki. Tamże spoczęło ciało św. Wojciecha, męczennika na ziemi pruskiej, przywiezione przez Bolesława Chrobrego z Trzemeszna. Tam jest grób Judyty, małżonki tegoż króla. R. 1000 Bolesław przyjmuje u grobu św. Wojciecha cesarza niemieckiego, Ottona III. który tworzy z katedry gnieźnieńskiej metropolię całego kraju; arcybi-skupstwo gnieźnieńskie jest niezależnem od kościoła niemieckiego. Pierwszym arcybisk. mianowano brata św. Wojciecha, Radzyna, czyli Gau-dencyusza. Bolesław przenosi wprawdzie stolicę polityczną do Krakowa, ale Gniezno pozostaje siedliskiem najwyższej zwierzchności duchownej; tam się przechowują klejnoty koronne i koronują królowie aż do panowania Władysława Łokietka. Jakkolwiek nie jest prawdopodobnem, iżby G., jak Gallus twierdzi, stawiało samo na wojnę 6 500 zbrojnych ludzi, ale chociaż przypuścimy, że liczba ta oznacza kontyngens nietylko miasta, lecz i okolicy, świadczy to wszakże niezawodnie o wielkości i zamożności G-a. R. 1038 książę czeski, Brzetysław, napada miasto i uwozi skarby nagromadzone przez Bolesława. Pomiędzy przedmiotami najcenniejszeini znajdował się krzyż lecz, utraciwszy wiele ludzi, odstąpił. Wzbogacało się zaś miasto fundacyami pobożnemi. I tak książęta wielkopolscy, Przemysław i Bolesław, wybudowali kościół św. Jana, założyli przy nim klasztor, do którego sprowadzili kanoników grobu Pańskiego z Miechowa i nałożyli na nich obowiązek utrzymywania szkoły i szpitala. R. 1259 Bolesław Pobożny, książę kaliski, syn Władysława Odonicza, fundował kościół i klasztor panieński zakonu św. Franciszka, z namowy głównie żony swej, Jukmenty, czyli Heleny, czyli Jolanty, córki Beli, króla węgierskiego. R. 1295 szlachta wielkopolska ogłosiła Przemysława, księcia Poznańskiego, w Gnieźnie królem; arcybiskup Jakób Świnka koronował go tamże wraz z małżonką Ryksą 20 czerwca. R. 1300 odbyła się tu koronacya króla czeskiego, Wacława, który Polskę zagarnął. Po wstąpieniu na tron Władysława Łokietka (r. 1310) z woli tegoż króla

all

Ił

Fig. 80. Widok ogólny Gniezna.

złoty, ważący 300 funtów, trzy tablice złote, wysadzone drogiemi kamieniami, i zwłoki arcybiskupa Radzyna, umieszczone w srebrnej trumnie, o których sądzono, że są ciałem świętego Wojciecha. R. 1092 Władysław Herman zamieszkał w Gnieźnie. Dopiero r. 1097 Marcin Zabawa, dziesiąty z kolei arcybiskup, dźwignął opustoszałą do tego czasu świątynię i poświęcił w obecności Władysława Hermana i żony jego, Zofii. Jeden z następców Marcina, Zdzisław Kozłoróg, katedrę wspaniale przyozdobił. R. 1184 Mieczysław Stary pokrywa katedrę ołowiem. R. 1178 Piotr dyakon, kardynał, jako poseł papieski, odwiedza G Podczas rozdziału Polski pomiędzy książąt z rodu Piasta miasto przechodziło pod różne panowania i często na najazdy było wystawione. R. 1224 Władysław Laskonogi, pobity pod Uściem, zamyka się w Gnieźnie. R. 1236 Henryk Brodaty, książę wrocławski, obiegł G., przewieziono r. 1319 koronę królewską i klejnoty koronne do Krakowa, stolicy nowo-połączonych dzielnic dawnego królestwa; odtąd ko-ronacye już się nie powtórzyły w Gnieźnie. R. 1331 wielka, stanowcza klęska dotknęła miasto: Krzyżacy, zająwszy je, do szczętu złupili i spalili, nie przepuszczając świątyniom. Po niejakim czasie katedra powstała z gruzów, miasto samo nazawsze dawniejsze znaczenie i zamożność straciło. Arcybiskup Jarosław nie tylko katedrę, ale i zamek r. 1370 odbudował. Ludwik, król węgierski, po objęciu panowania w Polsce i po odbytej koronacyi w Krakowie, przyrzekł, że zjedzie do Gniezna, ukaże się ludowi na tronie w kościele katedralnym i zostawi, jak dawniej bywało, koronę, berło i jabłko. Stanął w istocie w mieście, na tronie zasiadł, ale z namowy obywateli krakowskich klejnotów koronnych nie zostawił. R, 1373 Władysław Biały

•'S

'<yz*

przyjmuje gościnę w domu rajcy miejskiego, Hanki, na zamku zaś odnowionym odbiera od obywateli przysięgę wierności. W czasach późniejszych już tylko grób św. Wojciecha koronowanych do G-a sprowadzał. Władysław Jagiełło zwiedził katedrę r. 1410 po zwycięstwie grun-waldzkiem dla dziękczynienia za świetne powo-wodzenie oręża. R. 1512 pożar nawiedza miasto. R. 1514 Zygmunt I potwierdza przywileje Gniezna. R. 1613 w kwietniu, podczas jarmarku, znowu się wszczyna pożar, który pochłonął całe miasto, pałac arcybiskupi, katedrę i inne kościoły. Ze skarbca katedralnego zdołano zaledwie cząstkę bogactw uratować. Zygmunt III, powo-

tfWfffr i '

ŚW !

■w

fl

jim

liBP

Fig. 81.

Konfessya św. Wojciecha w Katedrze gnieźnieńskiej.

dowany spółczuciem, uwolnił mieszkańców Gniezna na 5 lat od wszystkich podatków. Dziesięć lat później (r. 1023) odwiedził miasto wraz z królową i królewiczem Władysławem, powracając z Gdańska. Podczas wojny szwedzkiej za Karola Gustawa r. 1654 nieprzyjaciel wkroczył do miasta i do szczętu zrabował, nie wyjmując kościołów. Karol XII, zdobywszy Gniezno r. 1709, sprowadził tam morową zarazę, na którą prawie cała ludność wymarła. Nowemu nieszczęściu uległo tylokrotnie nawiedzane miasto przez pożar ponowny r. 1760; wielka część domów prywatnych i znana katedra starożytna spłonęły. Staraniem arcybiskupa, Władysława Łubieńskiego, który znaczną część majątku i dochodów poświęcił na odbudowanie zniszczonej świątyni, wzniosła się z gruzów i dotrwała w tej postaci do naszych czasów. G., które przez kilka wieków było miastem powiatowem, po uchwale sejmu (Vol. Leg. VII, 747) w r. 1768 zostało stolicą województwa Gnieźnieńskiego, nowo-utworzonego z powiatów: Gnieźnieńskiego, Kcyńskiego i Na-kielskiego. R. 1793 województwo Gnieźnieńskie przeszło pod panowanie pruskie i miasto napowrót zostało powiatowem. R. 1807 wcielono Gniezno z powiatem do Księstwa Warszawskiego, a mianowicie do departamentu Bydgoskiego. R. 1815 powróciło pod panowanie pruskie. — („Słow. geograf.”).

Gnieźnieński powiat, w regencyi Bydgoskiej, w w. ks. Poznańskiem, graniczy z powiatami: Wą-growieckim (pn.), Mogilniekim (pn. i ws.), Konińskim (ws.), Wrzesińskim (pd.), Średzkim (pd. i z.) i Obornickim (z.); obszar—116 193 hektarów. Nizinną równinę nieco urozmaicają wzgórza. Największą rzeką jest tu Wełna, dalej Września, Mała Wełna —prawe dopływy Warty; wiele jezior. W r. 1880 było tu około 66 000 m-ców, przeważnie Polaków.    W- J-

Gnieźnieńskie kazania (właściwie ‘gniezień-skie’). Pod taką nazwą znany jest w piśmiennictwie polskim bardzo ważny zabytek kaznodziejstwa polskiego z wieku XIV-go, przechowywany w Bibliotece kapitulnej gnieźnieńskiej. Jest to rękopis papierowy, wielkości 4-ki dużej o 380 stronach, złożony z trzech części razem oprawnych, z których części 1-sza i 3-cia zawierają 10 kazań polskich, napisanych oryginalnie, a część 2-ga, obszerniejsza, obejmuje kazania łacińskie w liczbie 102, opatrzone liczne-mi w tekście glosami polskiemi. Cały ten kodeks rękopiśmienny opatrzony jest napisem „Conciones polonicae et latinae” i oznaczony znakiem bibliotecznym M. S. 24. Największą w nim wartość mają dla nas kazania polskie, jako pomnik języka z owej epoki, z której w zakresie kaznodziejstwa polskiego posiadamy zaledwie drugi jeszcze zabytek, o jakie 50 lat starszy, znany pod nazwą Kazań świętokrzyskich. Oprócz ogólnego podobieństwa treści obu tych zabytków, zaznaczyć należy, że tak jeden jak i drugi nie są oryginałami, lecz odpisami starszych tekstów, czego dowodzą liczne błędy, popełnione przez przepisywaczów, i liczne znamiona pisowni znacznie starszej. Tak np. jednakowo w skróceniu piszą się w obu zabytkach zgłoski pro- i prze- w wyrazach takich jak: prorok, prosimy, przez to i inn.; podobnie i inne spotykają się w obu sposoby pisania, dowodzące pewnego związku pomiędzy pisownią jednego i drugiego; np. w obu mamy nieraz ch zamiast c i cz (chosczy=cości, chvoraki=czwo-raki...), r, d, zamiast rz, dź (prysla=:przyszła, pred=przed, grech=grzech, difny=dziwny, dy-sza=dzisia, i in.). Obok jednak takich śladów pisowni najstarszej, w zabytku G-kim mamy już i sposoby graficzne nowsze, mianowicie

‘słownik’ wyrazów niezwykłych, użytych w rękopisie (97—113). Z dwóch dołączonych tablic jedna jest podobizną pierwszej strony kazań polskich, druga podobizną stronicy kazań łacińskich z glosami polskiemi. [Wydawca, zamiast dotychczasowej formy przymiotnika ‘gnieźnieński’ (powstałej pod wpływem łaciń. gnesnensis), użył w nagłówku po raz pierwszy formy gnie-zieński, która gramatycznie jest właściwszą (porów. np. przymiotniki: kowieński, grodzieński, bródzieński i t. p. od rzeczowników: Kowno, Grodno, Bródno i t. p.)]. Ob. Wiadomości bib-ljograficzne w Pracach filologiczn. I, 1885, str. 619 i opracowanie Wł. Nehringa w jego dziele „Altpolnische Sprachdenkmäler” (Berlin 1887,

A. A. K.

Szrem posiadając. Zaciekłe postępowanie Bolesława Srogiego, szląskiego, skłoniło Polan do powrotu pod władzę dwóch synów i następców Odonicza: Bolesława Pobożnego i Przemysława I. 1244 po ślubie Przemysława z Jadwigą, córką Henryka Pobożnego, Polanie odzyskali Kalisz,

1246    Santok, Zbąszyn i Międzyrzec. Wszakże

1247    nastąpił podział krajów dotąd wspólnie rządzonych: Przemysław wziął Gniezno z Poznaniem, a Bolesław: Kalisz po Prosnę, Wartę, Obrę, a 1249 nowa zmiana nastąpiła, w której Bolesław Pobożny wziął Gniezno, Bnin, Gdecz, Biechów, Ostrów, Nakło, Uście, Czarnków i Szrem, a po śmierci Przemysława i jego dzielnicę objął 1257, w imieniu małoletniego pogrobowca, Przemysława II. Przez ten czas i Kruszwica weszła w obręb księstwa G-go, które 1279 przeszło w ręce Przemysława Pogrobowca. Za jego rządów rola księstwa Gnieźnieńskiego, do jakiej je powołał Bolesław Pobożny, doszła szczytu; gdyż spadkiem Pogrobowiec zyskuje Kra-

użycie połączeń liter ze znakiem z na oznaczenie spółgłosek powstałych ze zmiękczenia (np. przed, przekazy, dzedzyny, imię mu dziano, drzewie i t. p.). Zabytek G., podobnie jak i inne z w. XIY i XV-go, nosi ślady wpływu czeskiego; zarówno w pisowni, jak i w formach i w doborze pewnych wyrazów spostrzec można dosyć często wzorowanie się na zabytkach czeskich wieku XIII-go. Mimo te ślady czeskie, kazania G. są utworem oryginalnym, napotykane zaś czechizmy dowodzą tylko rozczytywania się autora w zabytkach czeskich. W języku Kazań gnieź. godna jest wzmianki jedna osobliwość fonetyczna, dotycząca zmiękczenia ogólno-polskiego dźwięku g'. W takich wyrazach jak: ginąć, bogiem, długie i t. p. pisarz tych kazań wyrażał to brzmienie przez dz (tj. dź), pisząc: dzyną (—dziną), bodzem (=bo-dziem), dłudze (—dłudzie)..., co świadczy o właściwości djalektycznej wymawiania tego brzmienia przez pisarza zabytku. Kazania polskie rękopisu gnieźn. tudzież glosy z kazań łacińskich były wydane po raz pierwszy p. n. „Zabytek dawnej mowy polskiej” (Poznań 1857 w duż. 4-ee str. 84 i 14 tablic litogr.), nakładem T. Działyńskiego. Tekst wydrukowano tu w dwu kolumnach (st. 1—36): po lewej w pisowni oryginału, obok zaś to samo oddane pisownią dzisiejszą przez L. Jagielskiego (wiele miejsc mylnie odczytano); po czym p. n. „Glossarium” (od str. 37—51) pomieszczono glosy polskie, zebrane z kazań łacińskich tegoż kodeksu. Następnie od str. 53 — 83 podany jest psalm 136 (137) ‘Super flumina Babylonis’ w przekładach: starosłowiańskim, czeskim, w kilku polskich i w starosłoweńskim. W liczbie 14 tablic, dodanych na końcu dzieła, 7 przedstawia podobizny rękopisu polskich kazań, 4 podobizny psalmu 136-go, jedna jest wspaniałą podobizną z rękopisu Psałterza florjańskiego z w. XIV (ob. Encykl. XXII, str. 1 020) i dwie podobizny z Biblji szaroszpatackiej in-folio (strona pierwsza tej biblji podana jest w Encykl. VIII, str. 696). W 40 blizko lat po wydaniu pierwszym ogłosił prof. W. Neliring wydanie tego zabytku drugie, krytyczne, p. n. „Kazania gnieźnieńskie tekst i glosy z rękopisu wydał, uwagami i słownikiem opatrzył Władysław N.” (w Rozprawach Wydź. filol. Akad. Um. w Krakowie, t. XXV, oraz w osobnej odbitce, Kraków 1896, w 8-ce dużej str. 114 i 2 podobizny). Mamy tu: 1. przedruk 10-u kazań polskich z zachowaniem właściwości pisowni oryginału (str. 28—67); 2. glosy polskie w kazaniach łacińskich (67—94) i 3. przedruk tekstu polskiego 4-ch kart z wieku XV (94—97), wszytych do księgi kazań na końcu po jej oprawie, zawierających modlitwy, spowiedź powszechną i ogłoszenia z kazalnicy. Nadto zabytek poprzedzony jest roźprawą wydawcy o języku kazań (1—28) i na końcu dodany

str. 76—89).

Gnieźnieńskie księstwo obejmowało Gniezno, Kalisz, Poznań. Po 1138 r. dostało się w ręce Mieszka Starego (z porządku właściwie IV nie III), i wtedy, wśród zatargu o posiadanie Krakowa od 1146 i od uchwały 1177, przysądzającej je linii Kazimierza Ii-go, księstwo Gnieźnieńskie, jako siedziba pierwotnych książąt polańskich (metropolis omnium provinciarum a-pud Lechitas), przeciwstawi się książętom z Krakowa. Po śmierci Mieszka Starego, który rozerwał Polskę, syn Władysław - Magnus, zwany Laskonogi, objął rządy Gniezna, od którego odłączony Poznań z Kaliskiem stał się osobną dzielnicą pod rządami Władysława Odonicza, Plwaczem zwanego, jego synowca po bracie rodzonym. Do wynikłych stąd zatargów między bratańcami wmieszali się Leszek Biały (książę polski 1223), Henryk Brodaty, Świętopełk pomorski, biskupi i papież; w 1231 po zgonie stryja obie te połowy, jako princeps totius Majoris Poloniae, Władysław Odonicz połączył, 1234 jednak po Wartę tylko panował, dzieląc się z Henrykiem Brodatym tytułem ks. polskiego, i zmarł 1239, w końcu zaledwo Uście, Nakło i

li na tle nieba.

ków, Pomorze, i r. 1295 symbolem tego skupienia w Gnieźnie tylu rozerwanych tak długo prowincyj staje sie koronacya Przemysława, na króla polskiego. Z przejściem księstwa Gnieźnieńskiego w posiadanie Władysława Łokietka (ob.) dualizm między G-em a Krakowem nie zatarł się: owszem, koronacya jego w tem ostat-niem mieście (jeszcze 1319 tytułuje się Łokietek dux (Jracoviae nec non regni Poloniae—ob. „Dypl. Mogił.” N. 50) uwydatniła niechęć dwojej Polski w tytule rex Oracoviae, dawanym Łokietkowi. Jeszcze od Ludwika d’Anjou (oh.) dopominało się Gniezno, by przynajmniej w majestacie królewskim na tronie zasiadł, co też przyszło do skutku. Walkę mimo to widać bardzo długo między pamiętnem swej autonomii i znaczenia księstwem G em a Krakowem, czy to w przepisach statutowych, czy to w sporach dziejowych. Za Bolesława III a ci es gnesensis odrębna istnieje, z chorągwią o obrazie św. Wojciecha, patrona kraju, stanowiącym signa Poloniae. Przemysław II przyjął orła, który stał się herbem późniejszego województwa. Ostatnimi urzędnikami księstwa G-go są: 1295 wojewoda Mikołaj III, zwany i kaliskim, podkomorzy Mikołaj 1290, podskarbi Abraham 1291, łowczy 1294, miecznik 1352. Odtąd już tylko kasztelani i drobniejsze urzędy grodowe występują, a nawet pierwsi (1292,1296) są wielkimi sędziami gnieźnieńsko - kaliskimi. Helcel temu zniesieniu autonomii księstwa G-go przypisuje postępek Nałęczów i Zarębów względem Przemysława II.

Gnieźnieńskie starostwo grodowe mieściło się do r. 1768 w województwie Kaliskiem, przez utworzenie zaś w t. r. województwa Gnieźnieńskiego zaliczało się do tego ostatniego województwa i powiatu. Jedno to z najdawniejszych dóbr korony polskiej, a od X wieku nader różnym odmianom terrytoryalnym ulegało. Podług lustracyi z r. 1662 składało się tylko z miasta Gniezna z wójtowstwem; główny zaś dochód tego starostwa pochodził z cła na trzech komorach: w Gnieźnie, Powidzu i Wę-growcu, pobieranego od kupców, jak piszą lu-stratorowie, którzy z Wrocławia, Lipska, Szląs-ka, Poznania, Wschowy, Leszna, Rawicza, Międzyrzeca i Skwirzyny, prowadzili towary do Torunia i Gdańska. W r. 1771 posiadał je Franciszek Miaskowski, opłacając kwarty złp. 337 gr. 7, a hyberny złp. 1012 gr. 6.

Gnieźnieńskie województwo. Gdy Władysław Łokietek odbudowywał całość królestwa, wróciło naówczas do Korony księstwo Kaliskie po Przemysławie II Pogrobowcu, który r. 1295 ukoronował się był na króla, polskiego. Oczywiście, z księstwa tego powstało województwo Kaliskie, mające około 300 mil kw. przestrzeni i dzielące się na 6 powiatów: Kaliski, Gnieźnieński, Kcyński, Nakielski, Koniński i Pyzdr-ski. Był więc powiat Gnieźnieński, ale województwa nie było, tylko wielkie tradycye, przywiązane do prastarej stolicy Lechitów, od której brał tytuł arcybiskup gnieźnieński, prymas królestwa, także kasztelan gnieźnieński i kapituła, z której prawo późniejsze nakazywało wybierać prezydenta i wiceprezydenta trybunału koronnego prowincyi wielkopolskiej. Dopiero r. 1768 z północnej połowy wojew. Kaliskiego, a mianowicie z trzech jego powiatów: Gnieźnieńskiego, Kcyńskiego i Nakielskiego, utworzone zostało nowe wojew., Gnieźnieńskie, w któ-rem był odtąd nowy wojewoda i oprócz kaszte-lana większego dwóch mniejszych : nakielski i kamieński. Część powiatu Nakielskiego przy granicy województwa Pomorskiego nazywano krainą. Herbem Gniezna był orzeł biały, piastowski, którego tarcza przedstawiona była na pieczęci wśród pola usianego gwiazdami, czy-

Zygm. Glo.

Gnieźnik, ob. Neottia.

Gnilec, skorbut, szkorbut (łac. scorbutuś), Choroba ta. o której pierwsze nasze wiadomości sięgają XIII wieku i która przez szereg następnych stuleci stanowiła jedną z najzgubniejszych plag ludzkości, w ostatnich czasach, odkąd bliżej poznano jej przyczyny i nauczono się ich wystrzegać, znacznie straciła na swej grozie. Jest to choroba niezakaźna i niezarańliwa, rozwijająca się pod wpływem długotrwałego działania na organizm pewnych niekorzystnych warunków zdrowotnych, niezawsze jednakowych, czasem wręcz sobie przeciwnych. Na ich czele postawić należy złe pożywienie, ilościowo niedostateczne i w składzie swoim wadliwe. Stąd epidemie skorbutu w czasie nieurodzajów, wojen, oblężeń, podczas długich podróży morskich. Jakość pokarmów odgrywać się tu zdaje ważniejszą rolę od ich ilości; szczególnie złą sławą cieszy się w tym względzie brak świeżych jarzyn, zwłaszcza kartofli. Jeszcze w niezbyt odległej przeszłości obserwowano w Anglii i Irlandyi epidemie G-a po nieurodzajach kartofli. I naodwrót: nic bardziej nie sprzyja wyleczeniu G-a jak obfity dowóz świeżych pokarmów roślinnych. Wyłączne żywienie się mięsem solonem, brak wody świeżej także wywierają wpływ niepomyślny. Oczywiście, iż pomienione złe warunki dyetety-czne nieraz łączą się z sobą, a także z innemi szkodliwościami, tak, iż trudno bywa orzec, co mianowicie w przypadku danym główną odegrało rolę. Wspomnieć należy, że na wadliwym składzie pożywienia oparł w swoim czasie Gar-rod głośną swoją teoryę, według której przyczyną skorbutu ma być brak pokarmów, potas w dostatecznej ilości zawierających. Okazuje się wszakże, iż obok nieodpowiedniego pożywienia i inne jeszcze szkodliwości mieć mogą poważny udział w powstawaniu skorbutu. Do nich należą: wilgotne, duszne, przepełnione izby mieszkalne, które nieraz bywały głównym powodem epidemii G-a w źle urządzonych więzieniach, koszarach, szpitalach i t. p., dalej klimat zimny

389—392 i 678).

raną.

R.

i wilgotny, albo znów zbyt gorący, nadmierne wysiłki cielesne, oraz przygnębiające wpływy psychiczne (niepowodzenia wojenne, zawody, nostalgia i t. d.). Niekiedy wreszcie występuje G. na tle innych chorób wyniszczających (charłactwo zimnicze, syfilityczne, alkoholizm przewlekły i t. d.) jako cierpienie wtórne.—Choroba rozpoczyna się podstępnie uczuciem wzmagającego się znużenia duchowego i fizycznego, sennością, wielką wrażliwością na zimno. Jednocześnie męczyć poczynają chorego bóle rozsiane, głównie w kończynach dolnych, głębokie, ostre albo tępe. Objawy miejscowe zauważyć się dają zwykle naprzód na dziąsłach, które czerwienieją aż do siności i brzękną. Skóra, sucha i szorstka, pokrywa się na nogach krwawemi punkcikami. W dalszym przebiegu tworzą się w różnych miejscach ciała wybroczyny i nacieki krwotoczne, mniej lub więcej rozległe i głębokie, dziąsła pokrywają się owrzodzeniami, występują obrzęki, duszność i wielkie przygnębienie moralne. Wreszcie zjawiają się krwotoki z dziąseł, z przewodu pokarmowego, niekiedy sprawy zapalne i zgorzelinowe w kościach i oko-stnej. Przytomność bywa zwykle zachowana, gorączki może nie być wcale w przypadkach niepowikłanych. Jednak rzadko kiedy choroba przebiega bez powikłań: owszem, w różnych jej okresach chętnie dołączają się ciężkie katary oskrzeli, zapalenia płuc i opłucnej, nawet zgorzel płuc, krwotoczne zapalenie osierdzia, rozległe owrzodzenia na nogach i t. d. — G. niema typowego, cyklicznego przebiegu; trwanie choroby, jej charakter i zejście zależą w wysokim stopniu od warunków zewnętrznych. W razie korzystnej zmiany tych warunków zdarzają się nieraz nagłe, niespodziane poprawy, nawet w napozór beznadziejnych przypadkach. Jeżeli wpływy szkodliwe usunięte być nie mogą, choroba kończy się zazwyczaj śmiertelnie.—Zarówno profilaktyka jak i leczenie G-a polega na usuwaniu przyczyn, które rzeczoną chorobę wywołują. Z pomiędzy środków dyetetycznych główną rolę odgrywają jarzyny świeże, przedewszystkiem kartofle, dalej owoce, soki owocowe i t. p. W porcyi dziennej marynarzy wojskowych angielskich i francuskich objętych jest regulaminem 14 gramów soku cytrynowego.—Por. H. Haesera „Lehrbuch d. Gesch. der Med.” (wvd. 3-e Jena 1882, T. III, str.

Dr j. s.

Gniiica, inaczej posocznica (septicaemia), jest to obraz chorobny, występujący jako powikłanie przy ciężkich sprawach zapalnych i powstający wskutek zatrucia ustroju toksynami (ob.) bakteryj ropotwórczych, rozwijających się na powierzchni lub w głębi ran, lub też przedostających się do obiegu krwi. Wszelkie rany nieczyste, a zwłaszcza rany szarpane, kłute, kąsane, przy których ropienie posuwa się wgłąb tkanek i ropa nie ma swobodnego odpływu, mogą G-ę wywołać; zwłaszcza bardzo niebezpieczne są rany lub ropne sprawy zapalne jam surowiczych, a mianowicie: stawów, pochewek ścięgnistych, jamy brzusznej, opłucnej, osierdzia, gdyż w jamach tych wsysanie toksyn odbywa się bardzo szybko. Objawy G-y mogą wystąpić bardzo prędko po zranieniu — G. lub posocznica piorunująca (sepsis acutissima), zazwyczaj prowadząca do śmierci; w innych przypadkach G. przyłącza się do spraw ropnych od pewnego już czasu istniejących. — G. cechuje się szeregiem objawów zarówno miejscowych— w ognisku zapalenia i w ranie—jak i ogólnych. W ranie w tych razach spostrzegamy obrzęk zapalny, rozpad tkanek, cuchnącą często wydzielinę, szare naloty i t. p. Ogólny stan chorego zwykle bywa dość charakterystyczny, tak, iż wprawny lekarz od pierwszego wejrzenia G-ę rozpoznać może; gorączka zazwyczaj bywa wysoka, tętno bardzo szybkie i słabe, oddech przyśpieszony i powierzchowny, język suchy i popękany, skóra sucha, żółtawa; chorzy leżą spokojnie, obojętni na wszystko, lub też bredzą i rzucają się gwałtownie. Rokowanie przy G-y zazwyczaj bywa złe. Leczenie polega na sze-rokiem otwieraniu ognisk zapalnych i energicz-nem stosowaniu środków przeciwgnilnych, oraz podtrzymywaniu sił chorego; ważniejszą atoli sprawą jest zapobieganie G-y przez wczesne i właściwe leczenie zapaleń, oraz drobiazgową czystość w obchodzeniu się z najmniejszą nawet

Dr J.Br.

Gniliki, ob. H i s t e r i d a e.

Gniła góra (Gniłaj a góra) w obwodzie Kubańskim, na półwyspie Tamań; powstała w lutym r. 1815 po wybuchu jednego z błotnych wulkanów, którego lawa, napełniwszy niewielkie jezioro, utworzyła wyniosłość, mającą blizko wiorsty obwodu. Wzgórze to nazwano Gniłą górą.

Gniłe jezioro (Sasyk), w pow. Eupatoryjskim, w gub. Tauryckiej, największe w Krymie (72.2 wiorsty [J) na wschodzie od Eupatoryi; od morza Azowskiego oddziela je wązka mierzeja.

Gniłe morze, zatoka morza Azowskiego, ob. Si wasz.

Gniłopiat, ob. Hnyłopiat.

Gniłowód, ob. Helophilus.

Gnihiszka, po niem. Pfeifer, najdawniejsza osada niemiecka w gub. Saratowskiej, powiecie Kamyszyńskiin, nad rz. Iłowlą; m-ców około 3 000; kościół katolicki. Powstała w r. 1766.

Gniły Tykicz, rzeka w gub. Kijowskiej, ob. Tyki cz.

Gniński 1) Jan, herbu Trach, mąż stanu, dyplomata polski (f 1685 r.), syn Stanisława na Gninie i Cieleckiej, szlachcic miernej fortuny, wychowany podobno na dworze . Stanisława Lubomirskiego, ukazuje się na widowni politycznej już w 1645, należał bowiem do poselstwa, wyprawionego do Paryża po Ludwikę Maryę-

Gonzaga. Był zapewne dworzaninem królewskim, albo któregoś z panów, bo przytoczona, przez Niesieckiego powiastka, jakoby koń „z nim wraz na kolana upadł, witając i adorując Panią swoją”, wskazuje chyba na jego berejterskie talenty i na pochopność do „adorowania” osób możnych. Zarobił też sobie już w 1647 r. na starostwo gnieźnieńskie (J. Bartoszewicz podług Metr.

wszystkich państw chrześciańskich przez poselstwa, G. został przeznaczony do Szwecyi, Danii, do elektora brandenburskiego, do książąt holsztyńskich i brunświckiego, i dostał na podróż 12 400 zł.; głównym jednakże, lubo ukrytym, celem jego poselstwa było werbowanie u książąt niemieckich najemnego żołnierza dla Kondeusza, który wybierał się wówczas do Polski po koronę. Ale wyprawa ta nie przyszła do skutku; Ludwika Marya umarła, a w następnym roku Jan Kazimierz musiał abdykować, nie dokonawszy tak uporczywie od lat 9-u prowadzonej elekcyi vi-vente rege. Podczas sejmu elekcyjnego na burzli-wem posiedzeniu d. 6 czerwca 1669 r. Konde-usz został wykluczony z listy kandydatów i G. w głosie swoim senatorskim oświadczył się za tym ostrym wnioskiem, nie mając odwagi popierać jawnie francuskiej intrygi. Gdy niespodzianie obranym został Michał Wiśniowiecki, G. podczas doręczania dyplomu elekcyi d. 7 lipca znalazł i dla niego pochlebne słowa, rozwodząc się szeroce nad wróżbami, które oddawna przeznaczały dla niego koronę: wróżyła jakoby „N. Królowa Imć Ludwika, sławna na wszystek świat mądrością i pierwsza bez przykładu monarchini; wróżyła gołębica, nad szopą i okopem upornie się wieszająca; wróżył biały orlik w dzień nominacyi J. K. Mci nad hufcami wolnych narodów nieustraszenie latający; wróżyły i te roje pszczół bez żądła (!), które na ręce głosujących spadły, iż za szczę-śliwem. da Bóg, panowaniem JKM. wieki nasze słodkim miodem opływać będą” (po łacinie u Załuskiego: „Epist. hist.” I, 132 199; tekst polski w Miscellaneach w Ms. Ossolińs. nr. 244, str. 24). Wiadomo, jak nieszczęsnem było to panowanie. W zaburzeniach G. nie był widzialnym. Pełnił spokojnie swą czynność deputata na trybunał skarbowy 1673. Na elekcyi Jana Sobieskiego nie występował z mowami publicznie, ale musiał poci-chu pewny wpływ wywierać, ponieważ paszkwil z przeciwnego, pokonanego, stronnictwa uwydatnia „przewrotne rady najgorszych senatorów, G-ego i Grzymułtowskiego”. Znajdował się zresztą w liczbie deputatów do układów o pokój z Moskwą i do wydania ordynacyi Marcinowi Zamoyskiemu. Niewiadomo, w jakim charakterze — zapewne senatora-rezydenta przy boku Jana III—G. kieruje korrespodencyą w sprawach moskiewskich i kozackich w latach 1674, 1675,

Kor. 189 f. 623). Podczas najazdu szwedzkiego rozpoczął samoistną karyerę dyplomatyczną jako poseł do Danii o pomoc Polsce. Po powrocie brał udział w oblężeniu Poznania pod dowództwem Piotra Opalińskiego, naonczas wojewody podlaskiego. Na sejmach w 1658 posłował, a w 1659 marszałkowa! i został jednym z 7-u kommissarzy do układów o pokój w Oliwie, a za to dostał w nagrodę drugie starostwo, Nakielskie, i podko-morstwo w województwie Pomorskiem (1659).

Zdolności, wymowa i usłużność torowały mu drogę do łask Ludwiki Maryi, przy poparciu kanclerza Prażmowskiego. Zagnieździł się u dworu jako regent kancellaryi koronnej, następnie jako pierwszy sekretarz królewski, a wybitną rolę odegrał na fatalnym sejmie 1664/5 r. przy formowaniu sądu sejmowego nad Jerzym Lubomirskim (ob.). Obrany na marszałka Izby poselskiej, dogadzał mściwym i zapamiętałym żądaniom Jana Kazimierza, a więc pomimo gwałtownych protestacyj, nie pytając o zezwolenie Izby, sam zamianował 7-u powolnych dworowi posłów (zamiast 8-u, wymaganych przez prawo) do zasiadania „na górze”, t. j. w Izbie senatorskiej, d. 5 grudnia 1664. Na formalne protesta-cye, zeznane w księgach grodzkich przez Mik.

1676, mamy bowiem przed oczyma wiele brulionów pisanych jego ręką. Po zawarciu tymczasowego traktatu pod Żórawnem przyjął trudne i niebezpieczne poselstwo do Porty Ottomańskiej dla pozyskania ratyfikacyi czyli raczej dla zawarcia stanowczego pokoju z sułtanem Mahometem IV. Wiadomo było powszechnie, jakich zniewag doznawali wówczas posłowie cesarscy, weneccy, francuscy, jak bywali bici, więzieni, albo i zabijani. To też „JW. Imć Pani Dorotha (z Jaskólskich) Gnińska, wojewodzina clieł-

Żaboklickiego (d. 9 grudnia) i przez Pakosław-skiego (18 grudnia), nie zważał i-obrad sejmowych nie zerwał. Po wydaniu zaś wyroku, skazującego na karę śmierci, infamię i konfiskatę dóbr dziedzicznych, odmówił głosu Telefusowi, posłowi halickiemu, i podług wskazówki Prażmowskiego zerwał sejm w nocy z 7 na 8 stycznia 1665, chociaż Telefus nie zeznał protestacyi żadnej w księgach grodzkich, a nawet wrócił do Izby. Tym sposobem wszystkie czynności zerwanego sejmu stały się nieważnemi i nie zostały wpisane do Księgi Praw. Za tak przewrotne i nielegalne marszałkowanie nasłuchał się G. gorzkich wyrzutów i pogróżek naprzód na gene-rał-sejmiku w Grodnie, a potem na drugim sejmie marcowym 1665: nazywano go „wrogiem Ojczyzny i Prawdy”, ale nic mu nie zrobiono ostatecznie. Zato Jan Kazimierz wynagrodził go nominacyą na podskarbiego nadwornego w 1665, na wojewodę chełmińskiego 1668, i nadaniem nowych królewszczyzn. Pożyteczniejszą, albo przynajmniej gorliwszą, dla kraju była jego służba dyplomatyczna: w Kadzyniu brał udział w układach z posłami moskiewskimi. Po zawarciu rozejmu Andruszowskiego, gdy nad Polską zawisła groźba wojny tureckiej, rada senatu d. 20 lutego 1667 r. uchwaliła wezwać pomocy ¹ mińska, gródecka, radyńska etc., starościna, wy-

34

fiînoykl. Pow«». Hri«fcr 7,<*«*>. t97.

T X

prawiając męża do Turek i z synami swemi, za objęciem starostwa knyszyńskiego kazała wydawać annuatę do konwentu Tykocińskiego (00. Bernardynów), która dochodziła aż do powrotu szczęśliwego JWIP. wojewody, to jest: żyta—kwart 30, jęczmienia 50, owsa 30, greki 16, grochu 8, krowę z cielęciem, jarzyny wszelkiego rodzaju po kwart 8, siana stóg na łąkach knyszyńskich, w którym ma być wozów; 60, i pieniędzy zł. 50 na wino do Mszy S-tej” (Księga rachunkowa Bernardynów Tykocińs. w posiadaniu Zygtn. Glogera). Ze skarbu koronnego otrzymał G. 100 000 zł,; wybrał się z ogromnym orszakiem i możliwym przepychem, bo przy wjeździe do Konstantynopola konie jego gubiły srebrne podkowy. Nie zaimponował tem bynajmniej w. wezyrowi, pysznemu, chciwemu, a bardziej jeszcze zbytkującemu, Kara-Mustafie; owszem, naraził się na urągania jego: „Tyle ludzi na podbicie Konstantynopola za mało, a dla okazałości za wiele; sułtan wszakże wyżywi 700 Polaków, gdy żywi ich 7 000 u siebie na galerach; ci niewierni mają podkowy srebrne, ale głowy ołowiane, jeśli, będąc posłami biednej rzeczypospolitej, nie umieją lepiej użyć srebra”. Ten wjazd odbył się 13 stycznia 1678, po 7-mie-sięcznem oczekiwaniu na przedmieściu. Układy toczyły się bardzo niepomyślnie. Kara-Mustafa nie przyjmował najważniejszych artykułów żóra-wińskich i domagał się, aby Polska zrzekła się ostatecznie Podola i Ukrainy. Zabrał też G-ego z sobą na wyprawę wojenną, ale w końcu uwolnił go i pozwolił zostawić na dłuższą rezydeucyę Samuela Proskiego, jednego z dworzan. G. powrócił tedy „z więzienia tureckiego” szczęśliwie t. j. zdrowo, i dziękując Bernardynom za modły skuteczne, zapisał wyznaczone przez żonę daniny na wieczne czasy. Obszerną, spisaną na 293 stronicach, pełną żałosnych szczegółów, re-lacyę złożył i czytał na sejmie Grodzieńskim d. 8 lutego 1679 r. (Ms. oryginalny w Bibl. Ord. Krasińskich w Warszawie nr 708). Dobra żona jego wkrótce, w 1679 r., umarła; dzieci były już odchowane i na dobrych stanowiskach w społeczeństwie umieszczone, mianowicie: córka Anna była zamężną za Marcinem Zamoyskim ordynatem; syn Chryzostom, opat wągro-wiecki, już miał zaszczyt d. 22 kwietnia 1674 r. składać u podnóżka tronu papieskiego zdobytą pod Chocimem przez Sobieskiego chorągiew turecką; drugi syn, Jan, w stanie świeckim doszedł wkrótce do krzesła w senacie; trzeci, Władysław, był tylko starostą gródeckim. Spełniwszy obowiązki swoje, jako głowa rodziny, stary G. przywdziewa suknię duchowną—czy z pobudek pobożności lub ascetyzmu? Niepodobna przypuścić, zważywszy, że się nie usunął od dworu i od świata politycznego. Powiadano, że dla pod-kanclerstwa koronnego, które po Janie Małachowskim przechodzić musiało na osobę duelio-

T. K

ro-

05-

waż Małachowski był też osobą duchowną, biskupem chełmińskim: więc alternata wymagała raczej świeckiego kandydata. Widać, że nie była ściśle przestrzeganą, bo i potem zajmowało ten urząd dwóch z kolei biskupów, zanim kolej doszła do świeckiego człowieka. Jakkolwiek-bądź G. został podkanclerzym i czynnym był w sprawie przymierza polsko-austryackiego; razem z synem położył swój podpis na pamiętnym traktacie z cesarzem Leopoldem d. 31 marca 1683, wystawił chorągiew usarską własnego zaciągu, towarzyszył Janowi III pod Wiedeń, po wywalczonem zwycięstwie jeździł do cesarza Leopolda w kwestyi spotkania się jego ze zwycięskim królem, a pozornie z powinszowaniem zwycięstwa od króla Jana. Znajdował się w pierwszej, niepomyślnej, bitwie pod Parkanami i przyznawał się, że się bał srodze. Ale nie zaniedbał upomnieć się u cesarza o kilka armat zdobycznych z pod Wiednia dla siebie. Nie omieszkał też króla prosić o województwo Pomorskie dla swego syna, które jednak ten otrzymał dopiero w 1695 r. G. był niewątpliwie urzędnikiem biegłym i zdolnym; służył zawsze królom—czy z monarchicznego lojalizmu? Wątpić można, mając na uwadze pochopność do wypraszania nagród i łask.— „Acta Pacis Olivensis... recensait illustravit Job. Gottlob Boehmius” (Vrati-slaviae 1766, t. I, 51, 270); Jul. Bartoszewicz w Enc. Org. (t. X, s. 102—104); Hammer „Gesell, d. osmanischen Reiches” (Peszt 1830, t. VI); T. Korzon „Dola i niedola Jana Sobieskiego” (1898, t. I s. 157, 278, 283, 508, 510, lis. 200, III s. 458, 513); „Acta Historica” (Vol. VI, wyd. Fr. Kluczycki, Kraków 1884, str. 66, 71, 99, 160, 231, 336, 394, 396, 457, 458).

Gniński Jan, herbu Trach, syn Jana podkanclerzego koroun., starosta gródecki i knyszyński (starostwa otrzymane po ojcu), został w 1681 r. wojewodą czerniechowskim („Metr. kor.” 213, str. 600); następnie w 1683 r. bracławskim, a w 1695 r. pomorskim. Umarł 1703 roku. W 1696 r. z sejmu był kommissarzem do traktowania z wojskiem; podpisał suffragia na Augusta II, a w 1699 Pacta conventa.

Gniński Chryzostom Benedykt, herbu Trach, biskup kamieniecki w początkach XVIII w. Syn Jana, w końcu podkanclerzego koronnego. Ojciec, jeszcze podkomorzym pomorskim tylko będąc, króla uprosił, że dał Janowi opactwo wągrowieckie; nominacya nastąpiła 20-go kwietnia 1663 roku we Lwowie („Sygillaty” ks. VII, fol 71). W r. 1674 był w Rzymie i miał mowę w kościółku S-go Stanisława. W roku 1676-ym na sejmie koronacyjnym ojciec uprosił o referendaryę dla syna, chociaż urząd ten koronny należał się księdzu Stanisławowi Bużeriskiemu, regentowi kancella-ryi. W r. 1678 delegowany Jan razem z innymi do słuchania rachunków z dochodów i roz-wną. Tłómaczenie to nie jest zrozumiałe, ponie- chodów miasta Gdańska (Załuski, I, 726).

S. D.

c'

l>c=teC’

czyli daje styczną trygonometryczną kąta c, który właśnie jest wzniesieniem słońca nad poziom. Przeciąg czasu, jaki upływał między dwoma je-dnakiemi położeniami słońca, dawał długość roku z dokładnością wystarczającą do potrzeb życia powszeduiego. Należytej wszakże ścisłości obserwacye te posiadać nie mogły, ponieważ bowiem słońce nie jest punktem świecącym, ale przedstawia tarczę znacznej średnicy, granice przeto cienia nie rysują się wyraźnie i otoczone są przycieniem, a stąd niepodobna wskazać do-

W marcu 1683 r. wyznaczony do układów z cesarzem, względem przyszłej wyprawy pod Wiedeń (tamże, I, 805; tu nazwany Krzysztofem). Biskup kamieniecki od r. 1687. Dye-cezya jego, jak całe Podole, przez całe panowanie Jana Iii-go zostawała pod rządami tu-reckiemi. Dlatego nie wyświęcał się długo, a patrzał innych urzędów koronnych i referen-daryi koronnej nie rzucał. Opatem lędzkim mianowany w r. 1689. Zakonnicy lędzcy nie chcieli G-go dopuszczać, woleli swego opata. Musieli ustąpić przed wolą królewską. Ale kardynał Denhoff chciał także być opatem i przysyłał delegatów. Kardynał na zasadzie poleceń z Rzymu zapozwał G-ego, a przez dekret nun-cyatury w Warszawie 31 maja 1692 r. odsunął go od posiadania i pobierania dochodów z dóbr lędzkich, pod karą 5 000 dukatów i klątwą („Pam. rei. mor.” X, 526). Został się więc G. przy Wągrowcu samym. W r. 1699 przez pokój karłowicki odzyskał swoje biskupstwo, ale niewiele się niem zajmował; prace pasterskie zdał na swoich zastępców. G. drukował kilka rzeczy, jak: „Ignacy ś. fundator zak. Soc. Jesu... na kazaniu od J. W. Jana Chryzostoma Benedykta na Gninie Guińskiego, biskupa kamienieckiego, opata wągrowieckiego w Poznaniu, na uroczystość solenizacyi tegoż świętego w kościele 00. Soc. Jesu, roku 1714, dnia ostatniego lipca” (arkusz). Inne mowy łacińskie i polskie patrz w „Bibl, Estreichera” (T. XVII, str. 200 — 1). W r. 1703 wyszło ofiarowane mu dziełko „Currus gratiae Dei... praxi exercitiorum... S. P. Ignatii instruetus a p. Joanne Kraszewski S. J., anno 1703” (Kraków, w drukarni N. A. Schedela, w 4-ce, str. 270; Jocher, III, 12, numer książki 5642). W Wągrowcu G. kościół swoim nakładem ozdobił (Niesiecki): tyle-to jego biskupstwa i pasterstwa. Umarł 1715 r. w Wągrowcu. Rodzeni bracia jego: Jan, z kolei wojewoda czernichowski, bracławski i pomorski, oraz Władysław, starosta gródecki; z sióstr jedna była ksienią cystersek w Ołłoboku, druga, Anna, za Marcinem Zamoyskim, podskarbim koronnym, pramatka drugiej linii ordynackiej.—J. Bartoszewicz w „Enc. Org.” większej.

Gniot, ob. Gnetum.

Gniotowate, ob. Gnetaceae.

Gnoien (Gnoyen), miasto w Wielkiem Księstwie Meklembursko - Szweryńskiem, nad dopływem Reeknitzu i przy meklemburskiej drodze żelaznej Tetetrow-Gnoien. Ma kościół ewan-gielicki, urząd sądowy, fabrykę machin, mleczarnię; w roku 1890-ym liczyło mieszkańców 3 610.

Gnoiński Leonard, herbu Warmia, sławny rotmistrz, dowodził oddziałem polskiej jazdy i piechoty w wojnie Ludwika Jagiellończyka, króla węgierskiego (1526), z Turkami w pamiętnej bitwie pod Mohaczem, gdzie Ludwik utracił życie.

Gnój, ob. Nawóz.

Gnojek. Gnojkami nazywają się chrząszcze, które żywią się rozkładającemi się substancya-mi. Należą do rodzin: Staphylinidae, Scarabeidae i innych.

Gnojka, ob. E ri stali s.

Gnomon. Tą nazwą oznaczano w geometryi starożytnej figurę, która powstaje z danego rów-noległoboku, jeżeli wytniemy z niego drugi mniejszy równoległobok. mający przekątną, leżącą na przekątnej równoległoboku danego. Héron aleksandryjski nazywał też G-em liczbę, która dodana do danej wytwarza liczbę podobną (t. j. mającą podobne własności) do tej liczby danej; np. liczbę, która, dodana do liczby kwadratowej, daje także liczbę kwadratową.

Gnomon (z grec.—skazówka), jeden z najdawniejszych przyrządów astronomicznych, służący do oznaczania wysokości słońca, czyli wzniesienia jego nad poziom, oraz chwili południa. W postaci najprostszej G. starożytnych składał się jedynie z pręta pionowego, wzniesionego na płaszczyźnie poziomej. Słup ten, oświetlony słońcem, rzucał cień poza sobą, różnej długości w róż-

-*

Fig. 82. Cień rzucany przez gnomon.

nych porach dnia i roku. W szczególności dawał G. możność oznaczania chwil przesilenia dnia z nocą, oraz chwil równonocy. Dzień, mianowicie, gdy cień bc (fig. 82), przez G. rzucany, był w południe najkrótszy, był dniem przesilenia letniego; cień najdłuższy bc" wskazywał epokę przesilenia zimowego, oba zaś dnie, w których cień bc¹ dosięgał dwusiecznej ad kąta cac", były epokami równonocy, to jest porównania dnia z nocą. Zmierzenie nadto cienia dozwalało każdej chwili oznaczać położenie słońca, iloraz bowiem

ab

wysokości pręta przez długość cienia

S. K.

S. K.

J. K.

kładnie punktu c, w którym cień istotnie się kończy. Aby niepewność tę usunąć, osadzano na szczycie pręta płytę z drobnym otworem i zamiast długości cienia, mierzono odległość obrazu tego otworka od podstawy G-u, ale i tu wpływ przycienia jest bardzo szkodliwy. Dzisiejsze metody astronomiczne są tak dalece doskonalsze od tych środków pierwotnych, że położenie słońca w każdej chwili przed dwoma lub trzema tysiącami lat obliczamy znacznie dokładniej, aniżeli mogły być wówczas za pośrednictwem G-u bezpośrednio zaobserwowane. Gdy w danem miejscu znany był dokładnie kierunek linii południkowej, G. służyć mógł też do oznaczania chwili południa, przypadała bowiem ona wtedy, gdy cień G-u przesuwał się przez tę linię. Ale i te obser-wacye nie mogły być dokładne, gdy bowiem G. był krótki, koniec jego cienia przesuwał się zbyt wolno, przy znaczniejszej zaś wysokości wzrastała niedokładność, przez przycień powodowana. Widzimy jednak, że był to początek kompasów, których pręt zachował i później nazwę G. Do wskazywania zresztą chwili południa G. w pierwotnej postaci słupa pionowego długo jeszcze był używany, zwłaszcza we Włoszech. Paweł Toscanelli urządził 1468 r. w katedrze florenckiej G., wprowadziwszy odpowiedni otwór w kopule, w wysokości 277 stóp ponad posadzką. Jeszcze w r. 1768 podobnyż G. urządzili Cesaris i Reggio w katedrze medyolańskiej, z powodu wszakże znacznej już wówczas doskopałości zegarów ob-serwacye czasu za pośrednictwem G-ów nie miały już dla astronomów żadnego znaczenia.

Gnomonika, umiejętność kreślenia kompasów (ob.). Przez astronomów starożytnych i średniowiecznych wysoko poważana i uprawiana, popadła w zaniedbanie, odkąd wynalazek zegarów (ob.) dał możność dokładniejszego pomiaru czasu. Obecnie kompasy urządzane są jedynie jako ornamenty, najczęściej przez ogrodników. Z nowszych traktatów o G-ce najważniejsza jest Sonndorfera „Theorie und Construc-. tion der Sonnenuhren auf Ebenen, Kegel-, Cylinder-, und Kugelflächen” (1864). Dostateczne też skazówki kreślenia kompasu na płaszczyźnie poziomej podaje „Kosmografia” Jędrzejewicza ( 1886, str. 91), Jastrzębowski zaś opisał pod nazwą „Kompas polski” (1843) przyrząd do kreślenia kompasu na wszelkich powierzchniach.

Gnomy, nazwa drobnych duchów ziemi, pilnujących jej skarbów; wymyślona podobno przez Paracelsa (ob.), może pod wpływem grec. Gn5me=umysł; jak G. strzegą kruszców, tak u kabalistów Sylfy panują w powietrzu, Salamandry w ogniu, a Ondyny w wodzie. Wyrazu G. używali nasamprzód Francuzi, a w w. XVIII dostał się on i do innych literatur.

Gnomy (z greckiego 7V(ó;j,rj=rozwaga, mądre zdanie), są to krótkie sentencye moralne, przypowieści, zawierające w dobitnej, zwięzłej formie myśl ogólną, trafną zasadę, zdanie oparte na głębokiem doświadczeniu. Od przysłowia różnią się G. tem tylko, że przysłowia są w uściech ludu znanemi powszechnie. Moralne sentencye takie posiada niemal każda literatura, jak: Hebrajczyków, Indów, Persów, Arabów, Skandynawów i innych narodów. Szczególnie jednakże w Grecy i zakwitła, i to w VI wieku przed Chr., poezy a g nomie z na obfitem kwieciem, pierwotnie jako gałąź poezyi elegijnej. Objaw taki w⁷ytłómaczyć tem należy, że u greckich ludów w najdawniejszych czasach prawo i zwyczaj, formalna ustawa i nauka, mało się jeszcze od siebie różniły, a z tego powodu pojawiały się najstarsze normy prawa politycznego i zwyczajowego, głównie jako G., które tem łatwiej wrażały się w pamięć młodego pokolenia, ile, że zwykle ujęte były w formę wierszowaną. Tak składali właściwi poeci gnomiczni w swych utworach własne doświaczenia i spostrzeżenia, w życiu publicznem i potocznem poczynione, swe moralne i polityczne poglądy, pragnąc ziomków, a szczególniej młodzież, pouczać. Ogólne prawdy takie zwykli byli poeci ujmować w doskonałą formę lieksametrów albo elegijnych dystychów i tak je dłuższej pamięci przekazywali. Zasoby nieprzebrane wybornych G-ów dochowane są w każdym prawie poecie greckim, począwszy od Homera i Hezjoda, szczególniej zaś w utworach Sofoklesa i Pinda-ra. Pomiędzy właściwymi poetami gnomiczny-mi góruje, obok Solona, Ksenofanesa, A r-chjlocha i Mi mn erra o sa, mianowicie Teo-gnis, jako mistrz wielki w tym rodzaju poezyi; co do ducha i powagi pokrewnym mu jest Fo-k y li des, podczas gdy E z op, Simonides i Eu-enos przechodzą już w obręb ścieśnionego co do rozmiarów epigramatu, który jeszcze w późniejszych czasach wielką żywotność okazał, wprawdzie więcej już jako produkt sztuki, a nie ze źródła doświadczenia praktycznego życia zaczerpnięty.—W rzymskiej literaturze panuje w tej dziedzinie wielka posucha. Oprócz Apo-ftegmatów Katona, o których Cyceron („De off.” I, 30) wspomina, mieszczą Satyry i Listy poetyczne, jako też Pieśni Horacego, cenne perły gnomicznej mądrości, a niejedna piękna myśl trafnie jest ujęta w formę gnomicznego epigramatu w Anthologia Latin a; wszakże próby najmniejszej Rzymianie w tej mierze w porównaniu z nader bogatą grecką literaturą wytrzymać nie mogą; znać i tutaj produkt sztuczny, na grunt obcy przeniesiony. Szczególnie też uderzającym jest pojawem, jak rzymska elegia ubogą jest w G., kiedy właśnie greckiej elegii podstawę walną gnomiczna poezya stanowi. Z późniejszych czasów rzymskiej literatury wymienić można jeszcza chyba Bajki, a może i dzieła S e n e k i i Boecyusza, w których znacho-dzi się często udatna sentencya. Zasługuje wreszcie jeszcze na wymienienie zbiór takich zdań moraluych, sporządzony w III albo IV wie-

S Drz.

kiedy głębokością.

K. S.

S. Drz.

ku po Chr. przez t. zw. Dyonizyusza Katona, pod tytułem „Disticlia”, w 4-ch księgach, wydany przez Hemthala w Lipsku w r. 1869. Wielka część greckich G-ów zebrana jest w osobnych kompilacyach; wydał je Orelli pod tytułem „Opuscula Graecorum veterum sententiosa et moralia” z łacińskiem tłómaczeniem, w Lipsku r. 1818—1821, w 2-ch tomach.

Zazwyczaj w dobie wyjałowienia fantazyi najliczniej się pojawiają gnomie y i zyskują wśród chłodno a trzeźwo usposobionego społeczeństwa mniejsze lub większe uznanie. — W literaturze naszej lubowano się od czasów najdawniejszych w tym rodzaju poezyi rozsądkowej, praktycznej; wiele fraszek Reja, Kochanowskiego, Kochowskiego, Dworzanek-Gawiń-skiego, wiele wierszy Krasickiego, Brodzińskiego nosi na sobie cechę wybitną G-y. Pomiędzy poezyami Mickiewicza należą do nich „Zdania i uwagi”. W nowszych czasach jednym z najświetniejszych pod względem formy przedstawicieli G-y u nas jest Felicyan Faleński, nazywający wiersze teao rodzaju i „meandrami”. Zresztą większa część młodych poetów chętnie czerpie natchnienie z dziedziny myśli. Jerzy Żuławski odznacza się w tej mierze niepospolitą nie-

P. Chm.

Gnophria (Powróżka), należy do rodziny Molowców (Lithosidae), z rzędu Łuskoskrzydłych (.Lepidoptera). Nocny ten motyl ma przednie skrzydła wązkie, a tylne szerokie i delikatne. Gąsienice są włochate i karmią się porostami (liclienes). Poczwarki w kokonach znajdują się na ziemi, albo w ziemi. Owady te żyją w Europie. G. qiiadra ma przednie skrzydła szare, z żółtą podstawą u samca, a u samicy z dwiema żółtemi plamami. Tylne skrzydła są jasno-żółte. Gąsienice ciemno-szare z żółtemi pręgami. Żyją w maju i czerwcu.

Gnosos, zwane także Gnossos, Cno sos, Cnussos (po grecku Tvwaôç, Kvonôç, Kvwaaôç), sławna i bogata rezydeneya króla Minosa na wyspie Krecie, dzisiaj zowiąca się Makroti-chos, z miastami portowemP Mation albo He-rakleion (dz. Megalokastron, stołeczne miasto wyspy) i Amnisos, położone na płaszczyźnie północnego wybrzeża Krety, w oddaleniu około ³/4 mili od morza, było największem z miast całej wyspy, liczyło bowiem w obwodzie 30 stadyów; arabscy zdobywcy nazwali je krótko Chan-d a k (=zwarownia), a z tego nazwiska utworzyli Wenecyauie wyraz C a n d i a i całej wyspie miano to nadali. W zamierzchłych czasach przybyli już na Kretę pod wodzą Tektamosa Doryj-czykowie, a wzmocnieni z biegiem wieków coraz liczniejszym napływem doryckich emigrantów, nadali wyspie charakter przeważnie doryc-ki. Wtedy-to doszło G., nosząc całkiem doryc-kie znamię, do takiej świetności, jaka otacza panowanie Minosa; w tern mieście właśnie miały powstać polityczne i prawne instytucye Krety, które za wzór służyły innym doryckim państwom; do tych wreszcie czasów odnieść wypada fantastyczne opowieści o Minotaurze i Labiryncie, który według pewnej tradycyi w sąsiedztwie owego miasta się znajdował. Chociaż odosobnionem swem położeniem i wybrzeżem wysoko ponad jezioro morskie się piętrzącem, którego z łatwością można było bronić przed wrogiem flotami, zdawała się być Kreta przeznaczoną do utworzenia potężnego państwa z wybornie położonem stołecznem miastem G., to jednakże, z wyjątkiem owych przedhistorycznych czasów Minosa, rozpadała się ta wyspa w historycznych wiekach politycznie na małe obwody, a z pomiędzy nich wyróżniały się G. i Gortyn, roszczące pretensyę do hegemonii nad Krętą, która nawet dziwnym sposobem tylko przez krótki przeciąg czasu jednego wspólnego prawa (xoivo-Sfouov) zażywała. Antagonizm nieszczęsny dwóch tych miast wielkich paraliżował wszelkie podrywy, dążące do zyskania większej potęgi. Gdy w r. 220 przed Chr. sprzymierzyło się G. z ry-walizującem miastem Gortynem, aby wspólnie zagarnąć władzę nad Krętą, ubiegł je podstępem w r. 216 Filip V, król macedoński, i podbił całą wyspę pod berło swoje. O jedpjomyślnem wystąpieniu Kreteńczyków pod przewodem miasta G. słyszymy późnemi dopiero czasy, krótko przed podbiciem wyspy pod panowanie rzymskie, w r. 68 przed Chr. Po długim, zaciętym oporze zdobył Metellus, z przydomkiem Creti-cus, G. i straszliwie się na niem pomścił, a wreszcie i całą wyspę zajął w r. 66 przed Chr. W tym samym roku, gdy Kreta razem z Cyrenaiką została rzymską prowineyą, dostało G., które Strabon (X, 731) odtąd rzymską kolonią nazywa, znaczną rzymską załogę i postradało na zawsze dawną świetność.

Gnostycyzm. Gnostycy. Pod gnozą (z greek. gnosis — wiedza), jak widać z dzieł Ojców Kościoła i pisarzy kościelnych pierwszych wieków, pojmowano pierwotnie wyższe, głębsze rozumienie prawd religijnych. Grecka spekulacya filo-zoftczua zwróciła się ku rozrabianiu nauk i pojęć, które chrystyanizm podał ludzkości. Gnoza w pierwszych wiekach chrześciaństwa, podobnie jak i dzisiejsza jeszcze nauka, albo wyświetlała prawdy wiary, albo im też przeczyła. To też św. Paweł w listach swoich (ob. I Tym. 6, 20. Rzym. 15, 14. I Kor. , 5. 8, 1—7. 10, 11. 12, 8. 13, 2—8. 14, 6. Kor. 6, 6. 11 6. Kol. 2, 3. II Piotr. 1, 5. 6.    , 18.) przeciwstawia gno

zie, czyli wiedzy fałszywej, która nadyma i zaciemnia umysł, wiedzę prawdziwą, która buduje, oświeca rozum i wogóle dobroczynnie oddziaływa na całą duszę człowieka. Tę fałszywą gnozę w pierwszych wiekach, w rozmaitych występującą formach, nazwano gnostycy z mem, a jej zwolenników gnostykami. Wszystkich ich wspólnem znamieniem było naginanie pojęć chrześciańskich do filozofii lub mysteryozofii pogańskiej, tak greckich, jak i wschodnich mędrców, z czego wynikł kierunek panteistyczny, zbliżający się do filozofii greckiej, albo dualistyczny, pod wpływem parsyzmu Zoroastra. Pseudogno-stycyzm poczytywał świat widzialny za wcielenie złego, ducha i materyę za pierwiastki wręcz sobie przeciwne i wrogie, walczące z sobą. Jeżeli złem jest materya, to w jaki sposób świat powstał? Tu właśnie tkwi punkt wyjścia rozmaitych systematów gnostyckich. Przeważna część G-ów, jak: Karpokrates, Bazylides, Valentinus, Ophici, Saturninus i Bardesanes — łączyła chry-styanizm z judaizmem i poganizmem; Marcyon, a później Mani — odróżniali ściśle jednych od drugich; Cerynt i Klementyni jednoczyli chry-styanizm z judaizmem, przeciwstawiając je po-ganizmowi. Pierwszym takim G-em był Szymon czarnoksiężnik. Głosił on, że dwa pierwiastki: światłość czysta i materya ciemna, przewodniczą wszystkiemu, a Bóg jest istotą nadprzyrodzoną i niewidzialną, lecz objaśniającą się przez emu-nacyę, t. j. wydzielanie z siebie długiego szeregu geniuszów, zwanych Eonami (z greckiego àiwv) czyli duchami Boskimi, będących jakoby stopniami, łączącemi Boga z materyą. Demiur-gos, stojący na ostatnim stopniu Eon, stworzył z ciemności, czyli materyi, świat i człowieka. Aby ukończyć jednak stworzenie, wdał się Bóg Najwyższy w to dzieło: do ciała i duszy (uważanej jako pierwiastek życia) przydał rozum (pierwiastek duchowy). Ale z tej samej różnicy pierwiastków i pochodzenia wynikła walka zmysłów z rozumem, która jest podstawą wszelkiej religii i moralności. Iżby człowiek mógł dosięgnąć szczytu przeznaczeń swoich i ród ludzki został zbawionym, potrzeba było uwolnić elementy Boże z pod przemocy materyi, zmieszanej z niemi przy stworzeniu, postawić światłość nad ciemnością. Walka była zacięta, albowiem nietylko człowiek ją toczył, lecz i wszelkie stworzenia, nadewszystko zaś Eonowie, domagający się oddawania im czci, należnej Istocie Najwyższej, która przyszła z pomocą duszom walczącym i zesłała Grekom Ducha św., Żydom Jezusa Chrystusa, a Samarytanom pierwszego i najczystszego z eonów, Symo-na, jako wielkie objawienie się potęgi Boga. Według Cerynt a, który znał św. Jana w podeszłym wieku, Chrystus był owym Eonem najczystszym i potęgą pierwszego stopnia, i stał się So-terem czyli Zbawicielem świata nadprzyrodzonym przez połączenie z Żydem Jezusem, Najdoskonalszym z ludu; zstąpił na Niego bowiem podczas chrztu w Jordanie i przewodniczył całemu Jego zawodowi ziemskiemu, opuścił Go zaś dopiero w chwili męki i znowu się z Nim złączył po Zmartwychwstaniu dla założenia mistycznego królestwa tysiącletniego. Według Docetów Zbawiciel Sam przyjął na Siebie postać ludzką, ale tylko pozornie. G-cy dzielą ludzi na duchowych (pneumatikoi), do których, naturalnie, należeli wszyscy G-cy; zwierzęcych (psychikoi), do których szczególniej zaliczali katolików; i materyal-nych (bylikoi). Pierwsi, z przeważającym elementem Boskim, potrzebują tylko wiedzy (gnosis) do koniecznego dla zbawienia oswobodzenia się z materyi; drugim, których istota powstała z pomieszania żywiołów boskich i materyalnych, tylko wiara daje pewną nadzieję; ostatni muszą niechybnie pójść na stracenie. Spekulacya filozoficzna była w gnostycyźmie drugorzędnym czynnikiem, głównem zaś źródłem było pewne usposobienie psychiczne, bardzo wówczas rozpowszechnione; gdyż gnostycyzm zyskiwał sobie stronników nietylko między umysłami spekulacyjnemi na Wschodzie i na Zachodzie, lecz i między ludem prostym trzymał się przez całe stulecia, nanowo występował, kiedy go już za wygasły poczytywano, pod innemi nazwami ukazał się w Wiekach Średnich, odrzuciwszy tylko przymieszkę wschodnich i helleńskich systematów. Z Samaryi i Judei przeniósł się do Syryi i Egiptu. W późniejszych wiekach ślady marzeń gno-styków przetrwały u Manichejczyków, Paulicya-nów, Bogomiłów, Albigensów i t. d. Starożytność ubóstwiała naturę, chrystyanizm zaś otworzył przed człowiekiem głębię ducha; nowy świat nagle ukazał się myśli ludzkiej, wielu zwróciło się ku niemu z chorobliwym niepokojem i wpadło w obłęd religijny. W świecie zewnętrznym widziano tylko wrogie potęgi, tamujące polot ducha ku niebu. Skutkiem fatalistycznej dogmatyki gnostycy popadali w nauce moralnej (etyce) albo w przesadny ascetyzm, albo w wyuzdany libertynizm i an-tynonizm. Wszyscy gnostycy głosili w początkach surową moralność. Podług ich nauki, materya jest złem i dlatego, o ile można, trzeba trzymać jaknajcjalej od niej świetlany zarodek duszy. Marcyan zabraniał małżeństwa swoim adeptom,—wszelkich przyjemności ziemskich—i pozwalał tylko na proste pożywienie. Lecz przeciwny naturze rygoryzm wkrótce wydał drugą ostateczność: ci, którzy chcieli całkowicie pokonać materyę. ulegli jej panowaniu w potworny sposób. Inni odróżniali wyższą moralność od pospolitej: duchowe natury — mówili — wolne są od zwykłej moralności; jako doskonałe grzeszyć mogą, gdyż ciało nie ma władzy nad duchem. Kainici czynili to właśnie, czego zakazywał St. Testament: cnotę poczytywali za obrzydliwość, i naodwrót; Karpokrates (za Adryana) głosił wspólność kobiet.—Gnostycy dzielą się na trzy główne grupy czyli szkoły: palestyńską, syryjską i egipską. Do pierwszej należą: Symon Magus i Men an der, obaj z Samaryi; Cerynt ich przeciwnik, zaliczany także do szkoły egipskiej, i nikol ai ci, wspomnieui w Objawieniu św. Jana (2, 14—15). Szkołę syryjską składają: Saturnin, Tacyan, Severus, Juliusz K a s s y a n, najznakomitszy nauczyciel D o c e t y z-mu, Cer do, i Marcyon. Ten ostatni odrzucał wszystkie Ewangielie oprócz przeinaczonej przez siebie Ewangielii Łukasza i listów św.

tes religieuses” (racyonalist.); Möhler „Versuch über den Ursprung des Gnosticismus” (Tyb. 1831); Hilgers „Kritische Darstellung der Haeresien”

Ks. Bkl.

Mns.

Pawła Apostoła. Do szkoły syryjskiej zaliczają się jeszcze: Ofici, Setyci i Archontycy. Do szkoły egipskiej, zwanej także aleksandryjską, należą: Baz y li des, Walentyn, autor najkunsztowniejszego systemu gnostyckiego, oraz Kar po kr a tes. Ze szkoły Valentinusa wyszli i stali się naczelnikami sekt nowych: He-rakleon, trzeźwiejszy naukowo; Ptolomeusz, zwalczany szczególniej przez św. Ireneusza; Marek symbolista; Bardezanes, słynny ze swej uczouości i talentu poetyckiego i w. in. Gnosty-cyzm podawał światu pychę i gadaninę metafizyczną zamiast wiary pokornej, zamęt zamiast zjednoczenia w wierze i miłości. Wielkiem wszakże zagrażał niebezpieczeństwem Kościołowi gnostycyzm, ale też i znakomitych znalazł przeciwników. Takowymi byli: św. Jan Apostoł, który swoją Ewangielię napisał także w części ze względu na błędy gnostycyzmu (Hieron. „De viris illustr.” c. 9), św. Ireniusz w „Contra haereses”, św. Ignacy an ty och. w listach swoich, Klemens aleks. w „Siromatach”, Ter-tuliau w „Ad versus Valeutinianos”, „Contra Hermogenem”, „Scorpiacum contra Gnosticos” itd.; św. Epifaniusz w „Adversus Haereses”, Te oder et i in.—Por. Matter „Histoire critique du Gnosticisme et de son influence sur les sec-

(Bonn 1837, I t , I cz ).

Gnostyczna filozofia. Ponieważ, jak w powyższym artykule zaznaczono, gnoza miała być, w przeciwstawieniu do wiary religijnej, wiedzą religijną, miała przeto wskutek takiej dążności swojej wiele punktów stycznych z filozofią. Zresztą gnostycy nietylko nie stworzyli żadnej własnej filozofii, ale nawet nie opracowywali i nie rozwijali w duchu filozoficznym żadnego z istniejących naówczas systemów. Natomiast dla wykładów zasad rozumowych swojej doktryny obficie korzystali z filozofii nowo-platońskiej (ob. Ne opłato ni z m) i jej odmian wschodnich (ob. Ary sto buło s, Filon Z yd), od której przyjęli naukę o słowie (ob. Logos) i o emanacyach. Z licznych systemów gnostycz-nych najbardziej pod względem filozoficznym opracowanym jest system Valentinusa (ob.). Na czele wszystkiego, co istnieje, stoi, podług niego, istota, niepodległa formom przestrzeni ani czasu, którą on nazywa praojcem (TrporcaTcop), albo głębią (ßofioa), albo niewypowiedzianym (appip too). Pierwszemi emanacyami jego są rozum (voô'î) i prawda (aX^fteta). Od rozumu i prawdy pochodzą: słowo (X6yoa) i życie (ÇwVj), od tych zaś człowiek (avfipwîcoa—jako pierwowzór oso-buika) i kościół (èxxXr^îa — jako pierwowzór społeczności). Tych osiem istot tworzy mistyczną ósemkę naczelną eonów (oySoao). Od słowa i życia pochodzi jeszcze dziesięć, a od człowieka i kościoła jeszcze dwanaście eonów, których tym sposobem jest ogółem trzydzieści; wszystkie razem tworzą pełnię boską (îtXVjpMua). Najmłodszy z eonów, mądrość (aocpta), jest eonem żeńskim, Mądrość, pragnąc zbliżyć się do Istoty Najwyższej, usiłowała wydać nową istność z siebie samej, bez udziału pierwiastku męskiego. Nieudanym rezultatem tego usiłowania jest ma-terya (oóaia !ap.opfoo). Dla naprawienia błędu i uleczenia cierpienia mądrości, rozum i prawda wydały z siebie, na rozkaz praojca, Chrystusa i Ducha Świętego. Chrystus nadał materyi formę, czyli stworzył świat materyalny i ludzi. Rządzcą świata rnataryalnego jest budowniczy świata (§7](noopyóa), który uważa siebie za Boga najwyższego. W świecie widomym objawia się mądrość niższa (Achamoth), będąca wypływem wyższej. Doktryna o Jezusie, jako Zbawicielu świata widomego, należy już nie do filozofii, lecz do teozofii gnostycznej i o niej ob. wyżej. — Literatura: Neander „Genetische Entwickelung der vornehmsten gnostischen Systeme” (Berlin 18IS); J. Matter „Histoire critique du gnosticisme” (Paryż 1828, wyd. 2-ie 1843); Möhler „Ursprung des Gnosticismus” (Tubinga 1831); F. Chr. Baur „Das Christenthum der drei ersten Jahrhunderte” (Tubinga 1800); J. Hildebrand „Philosophiae gnosticae origines” (Berlin 1839).

Gnu, ob. Antylopy.

Gnyk, kość guykowa, k. podjęzykowa,

k. podozorna, k. dwurożna, wczasach najnowszych niekiedy bardzo niewłaściwie zwana też k. grdyko w a, łac. Os hyoideum vel o. h y odes. Jedyna kość w ciele ludzkiem nie-łącząca się bezpośrednio z żadną inną, leży na przodzie szyi między językiem, któremu służy za podstawę, i krtanią. Część jej średnia, zwana trzon ern lub pod stawą (corpus v. ba-

I.

II.

Fig. 83.

Gnyk I—widziany z przodu, II—widziany z boku; s/₃ wielkości naturalnej.

1. Trzon (corpus), 2. Rogi (cornua maiora), 3. Rożki (cornua minora).

sis), ma powierzchnię przednią wypukłą, tylną wklęsłą, a na dwu końcach jej, zwróconych na prawo i na lewo, mieszczą się t. zw. rogi większe (cornua maiora), połączone z trzonem

Dr J. P.

W. N.

W. ,1.

za pośrednictwem stawu. Rogi mniejsze, czyli różki (cornua minora v. cornicula), przyczepione są do brzegu górnego trzonu (por. rysunek) za pomocą więzów. Do kości tej przyczepiają się różne mięśnie i więzy, których tu opisywać nie mogąc, odsyłamy do podręczników anatomicznych.

Goa. 1) Goa (Villa Nova de Goa), miasto nadmorskie, leżące mniej-więcej w połowie zachodniego wybrzeża Dekanu, o 380 kim. na południe Bombayu, na wysepce zawartej między uściami rzek Mandavi na północy i Marmagon na południu. Jest to miasto główne kolonij portugalskich w Indyach, lecz bardzo podupadłe; nie dosięga nawet 9 000 m-ców (1881). Obecna G. została założona w r. 1765 o 8 kim. od dawnego miasta portugalskiego starej G-y, zbudowanej przez -admirała Albuquerque’a w r. 1510, która liczyła w czasach świetności do 200 000 mieszkańców, lecz upadła wskutek gospodarki jezuitów i inkwizycyi; obecnie nie liczy nawet 2 000 i przedstawia tylko ruiny otoczone chatami metysów. Camoens opisał zbrodnie tego miasta w satyrze „Disparates da India” (Szaleństwa Indyj), za co został skazany na wygnanie. Dawniejsza jeszcze G. indyjska, zburzona przez wielkiego admirała portugalskiego, leżała w południowo-zachodniej części wyspy. Obecnie G. portugalska przy swym upadku posiada wiele pamiątek historycznych, jak np. pomnik Albuquerque’a, a przedewszystkiem bardzo liczne kościoły; w katedrze spoczywają zwłoki św. Franciszka Ksawerego, apostoła Indyj. G. stanowi ognisko indyjskiego katolicyzmu. Przemysł i handel są w upadku; wywóz ogranicza się niewielką ilością oleju kokosowego i kopry. — 2) G o a, terrytoryum kolonialne portugalskie, zajmujące obszar 3 270 kim., z 445 000 mieszkańców (1881 r.); ciągnie się wzdłuż brzegu na 150 kim. od Malvan na północy do Karvur na południu; wnętrze półwyspu rozciąga się do grzbietu Ghatów, odległego średnio na 50 klin. od morza; wjednem tylko miejscu terrytoryum portugalskie przekracza góry nadbrzeżne i sięga na wyżynę Dekanu niedaleko od miasta angielskiego Belgaum. Wpobliżu brzegu kraj jest błotnisty i niezdrowy, ale wkrótce wznosi się nagle ku górom i pokrywa lasami, od których wiją się liczne strumienie. Głównemi produktami kraju są: ryż i orzechy kokosowe. Ludność składa się przeważnie z metysów, a właściwie z krajowców, którzy od czasu nawrócenia ich na katolicyzm ubierają się z europejska i roszczą pre-tensye, niezbyt wybredne, ale dość problematyczne, do mieszaniny z krwią portugalską.

Groayira, najpółnocniejszy półwysep Ameryki Południowej, na zachód od zatoki Maracaibo; obszar około 12 000 kim. kw.; od gór Sierra Nevada de Santa Marta dzieli go rozległa równina, porosła trawą: na półn.-wsch. wznosi się tu wulkaniczna Serra Macuira (858 m. n. p. m.). Na piaszczystych wybrzeżach dogodniejsze są miejsca: na półn.-zach. Babia Honda i El Portete, na wsch. Laguna da Tucacas i Cojoro. Rzek trwałych brak. Skóry, drzewo, perły, divi-divi, drzewa farbierskie. G. należy do Kolumbii; gł. m. Rio Hacha.—Na wybrzeżu połud.-zach. G-y zamieszkują

Groayirowie, plemię Indyan południowo-amerykańskich, na zasadzie mowy zaliczane do Arro-waków (Majpura)-Nu-Aruak (K. v. d. Steinen). Za mieszkują oni w liczbie 25 000—45 000 półwysep Goayira, rozpadają się na liczne plemiona, przeważnie koczownicze. Rolę mało uprawiają; są to raczej pasterze (owce, kozy, bydło rogate, konie, osły), oraz trudnią się handlem (divi-divi, drzewo brazylijskie); dzielnie jeżdżą na koniu, uzbrojeni w luki, strzały (często zatrute jadem zielonej żmii drzewnej), oraz broń palną; pięknie zbudowani, zwłaszcza kobiety, cieszące się tu poważaniem. Cechuje ich prostota w ubiorze, choć z pewnem zamiłowaniem do zdobienia się (pierścienie z owoców palmowych), malowanie skóry: chaty budowane również z prostotą; uprząż mają okazałą. Bęben, piszczałka, maraka, przypominająca fagot, używane są jako instrumenty muzyczne; żują kokę. Uznają krwawą zemstę. Missya katolicka uczyniła pewne postępy.

Grobain, miasteczko we Francyi, ob. Saint Go baiu.

Grobat Samuel, biskup anglikański w Jerozolimie (* 26 stycznia 1799 r. w Crćmine, w kant. Bern — f 1879 r.). W 22 roku życia przyjęty został do zakładu missyjnego w Bazylei i był uczniem Krystyana Bogumiła Bluinharda, założyciela tegoż zakładu. Wyuczywszy się w Paryżu i w Londynie języków wschodnich, został jako missyonarz wysłany do Abissynii przez londyńskie towarzystwo missyjne. Z powodu wojen wewnętrznych G. i towarzysz jego, Wirtem-berczyk Krystyan Kugler, przez 3 lata nie mogli stanąć u celu podróży i przebywali w Kairze. W r. 1830 G. zyskał zaufanie krajowców w Tigre, tłómaczenie zaś czterech Ewangielij w narzeczu amharskiem chętnie było przyjęte przez mieszkańców. Śmierć Kuglera i wznowienie wojny domowej zniewoliły G-a do powrotu w r. 1834 do Europy, a missya rozpoczęta w Abissynii ustała. Dziennik, pisany przez G-a w czasie pobytu jego w tym kraju, wydany w Paryżu 1834 (drugie wydanie w Londynie 1847, w językach angielskim i niemieckim) zawiera interesujące wiadomości o życiu religijnem etyopskich clirześcian. Druga wyprawa G-a do Abissynii, w r. 1835—36, z powodu choroby pozostała bez rezultatu. Towarzystwo missyjne angielskie wskazało G-owi za miejsce działania Maltę, gdzie był dyrektorem gimnazyum missyjnego i brał udział w wydawnictwach Pisma świętego, przełożonego na języki wschodnie. W r. 1844, za porozumieniem się Anglii z Prusami, założone zostało biskupstwo w Jerozolimie, w tym celu, aby roz-

proszeni na Wschodzie protestanci mieli opiekę duchowną, inissya zaś między Żydami mogła się prawidłowo rozwijać. Biskupi naprzemian mieli być wybierani przez Anglię i Prusy, przy zachowaniu ordynacyi i rytuału Kościoła anglikańskiego. Po śmierci pierwszego biskupa Aleksandra d. 23 listopada 1845, wybranego ze strony Anglii, wybór następcy jego ze strony Prus był tern trudniejszy, że kandydat należeć musiał do Kościoła anglikańskiego. Sprawa ta załatwioną została wyborem G-a, który okazał się jakby powołanym na ten urząd. Pierwszą czynnością nowego biskupa było nabycie w r. 1848 placu niedaleko grobu Dawida, na urządzenie cmentarza anglikańsko-protestauckiego. G. położył też sobie za zadanie życia opowiadać Ewangielię wszystkim chrześcianom, zamieszkałym w Palestynie: Grekom, Armeńczykom, Syryjczykom i Koptom, oraz zająć się losem Żydów, którzy cierpieli w swojej niegdyś ojczyźnie krańcową nędzę ma-teryalną. Zaledwie kilkunastu z nich zostawało corocznie chrześcianami, ale wszyscy błogosławili zacnego missyonarza i filantropa. W dziesięć lat po objęciu przez G-a biskupstwa liczono w Palestynie 8 szkół z 390 dziećmi i zakład ratunkowy dla 20 chłopców. Dzielny ten missyonarz umarł w Jerozolimie 13 kwietnia 1879 r.. do-

Ks. A. K. D.

A. Pol.

Dr J. p.

czekawszy się 80 lat życia.

Gobatti Stefan (* 5 lipca 1852 w Bergan-tino, wiosce pod Wenecyą), kompozytor muzyczny. Z początku kształcił się na inżyniera, następnie poświęcił się wyłącznie muzyce. Po ukończeniu studyów pod kierunkiem Busiego w Bolonii i Rossiego w Neapolu napisał operę „I Goti”. W czasie prób z tej opery na scenie Bolońskiej nauczyciel i przyjaciele autora tak byli nią zachwyceni, że nie wahali się postawić jej narówni z największemi arcydziełami muzyki wszechświatowej, a samego jej twórcy obok Mozarta. Cały świat muzykalny z gorączkową niecierpliwością oczekiwał pierwszego przedstawienia „Gotów”, które odbyło się 30 listopada 1870 r. na scenie teatru Communale w Bolonii. Nadzieje jednak zawiodły wszystkich; „I Goti” okazały się dziełem tuzinkowem, a wieść o nadzwyczajnym gieniuszu G-ego — silnie przesadzoną, a może nawet zręczną tylko reklamą przyjacielską.

Grobée Karol (* w Bruchsalu [księs. Badeń-skie] w r. 1804—f w Arnheimie d. 20 czerwca r. 1875), lekarz hollenderski. Do nauk lekarskich przykładał się od r. 1822 w Heidelbergu, pod koniec r. 1826 osiągnął dyplom lekarza i udał się de Hollandyi, gdzie wstąpił do służby wojskowo-lekarskiej, w latach 1828—1830 prze-niesiono^ go do marynarki; wtedy podróżował po morzu Śródziemnem i zwiedził Azyę Mniejszą. Powróciwszy, udał się do Bonn i tam w końcu r. 1831 osiągnął dyplom doktora medycyny i chirurgii, w rok później zaś w Lejdzie przyznano mu godność doktora medycyny. Jako le-

karz wojskowy przebywał w różnych miejscowościach Hollandyi, między innemi od r. 1844 do 1851 w Lejdzie, gdzie prywatnie z powodzeniem wielkiem miewał wykłady i ćwiczenia praktyczne z mikroskopem; nakoniec przeniesiono go do Amsterdamu, gdzie mu dano posadę w szpitalu wojskowym, pozostawał na niej do roku 1859, w którym opuścił obowiązki, dosłużywszy się stopnia podpułkownika, i zajął się w stolicy wykonawstwem lekarskiem, w tymże roku uni-wersyt w Gronindze mianował go honorowym doktorem chirurgii. Jako lekarz cieszył się powodzeniem bardzo wielkiem, nadwątlone zdrowie zmusiło go jednak w r. 1867 do opuszczenia Amsterdamu, udał się wtedy do Brummen, a po trzech latach do Arnheim, gdzie życia dokonał. G. należał w swoim czasie do najuczeńszych lekarzy hollenderskich i jako pisarz zdobył sobie uznanie szerokie; z dzieł jego wymienić można: „Klinische Bydragen tot de theorie en praktyk der Genees- en Heelkunde” (Utrecht 1839); „Pathologische Studien” (Utrecht 1843 — 1844) i „Klinische Aanteckeningen en Verhandelin-gen” (Amsterdam 1853). Tłómaczył też z niemieckiego i był redaktorem wyłącznym, lub współredaktorem, kilku tygodników lekarskich, hollenderskich, które zasilał piórem swem.—Por. „Biograph. Lexikon der hervorragenden Aerzte aller Zeiten u. Völker” (T. II, str. 582).

G-obel Jan Chrzciciel Józef, biskup i mąż stanu francuski (* w Tann w Alzacyi 1727 r.—f w Paryżu 1794). Studya teologiczne odbywał w kollegium germańskiem w Rzymie, potem wstąpił do kapituły w Porrentruy i otrzymał nominacyę na biskupa in partibus Lyddy, oraz na suffragana dyecezyi Bazylejskiej dla jej części francuskiej. R. 1789 duchowieństwo z wójtowstwa Hunningi i B elf ortu wybrało go na deputowanego do stanów generalnych; tam d. 23 sierpnia tegoż roku bronił wolności przekonań religijnych; 5 maja 1790 oświadczył się za konstytucyą cywilną dla duchowieństwa i przysiągł na nią d. 3 stycznia 1791; w tymże czasie wybrany na biskupa w dyece-zyach Kolmaru, Langres i Paryża, przyjął paryską (15 marca 1791); installacya wszakże jego napotkała pewne trudności i biskupi Sens i Orleanu, obaj przysięgli, odmówili installacyi kanonicznej swemu koledze paryskiemu. Ten zapozwał ich przed trybunał okręgowy, zasiadający u św. Genowefy. Jeden z nich tłómaczył się swem pokrewieństwem, drugi przyjaźnią z monsignorem de Juiguć, „złożonym z ar-cybiskupstwa paryskiego za odmowę przysięgi.” Trybunał wprowadził G-a w posiadanie dyecezyi, a Talleyrand, biskup Autun, i ośmiu innych dali mu konsekracyę. W d. 8 listopada r. 1792 G. został zamianowany administratorem Paryża. W r. następnym wysłany do Porrentruy na kom-missarza cywilnego, dał powód do gwałtownych oskarżeń o nadużycie władzy. Nietyie z prze

35

Eno. Pow. Ilmtr. Zeaz. 197. T. XXV.

R.

K. Sł.

konania czy sympatyi, ile raczej pod wpływem ! ambicyi czy strachu, schlebiał potentantom, dzierżącym władzę w dniach owych. Oświadczył się przeciw celibatowi duchowieństwa i zainstal-lował w parafii des Petits-Pères proboszcza żonatego. D. 17 brumaire’a r. II w Konwen-cyi zrzekł się swej godności biskupiej, niesłusznie jednak twierdzą jakoby się odprzysiągł katolicyzmu. Tłómaczył się, że, będąc z urodzenia plebejuszem, uznawał zawsze za władzę najwyższą—władzę narodu. Wybrany na biskupa, uległ woli swoich wyborców, a wpływu swojego używał jedynie dla wzmożenia śród ludu przywiązania do zasad wiekuistych wolności, równości i moralności, tych podstaw nieodbitych konstytucyi prawdziwie republikańskiej. Nie dopuścił się więc apostazyi, złożył tylko swój urząd i przyznał, że jedynym kultem publicznym powinien być kult wolności i świętej równości. To było zbrodnią, za którą Robespierre miał go skazać pod gilotynę. Hebertyści, według świadectwa księdza Grégoire, inny sens słowom jego nadali, przypisawszy mu własne swe przekonania. Oskarżony o ateizm i obrazę narodu, razem Chaumettem, Hébertem i Cloot-sem został przez trybunał rewolucyjny skazany na śmierć. Powiadają, że z więzienia w Conciergerie przesłał dawnemu wikaryuszowi swemu, księdzu Lothringen, swoje wyznanie wiary i otrzymał od niego rozgrzeszenie.—Cha-ravay „Assemblée électorale de Paris” (Paryż 1890); „Aulard „Le culte de la Raison” w „La Révolution française” (Paryż 1891).

Göbel Traugold Friedman (* 1794 w Nie-derrosla w Turyngii — f 1851 r.). Jak wielu chemików, współczesnych jemu, był aptekarzem; karyerę swą naukową rozpoczął jako assystent Dobereinera, który, oceniwszy należycie zdolności młodego, bo zaledwie dwudziestoletniego, chemika, polecił go Goethemu.—Jakiś czas G., wspólnie z Goethem pracował nad teoryą barw, następnie zaś, dzięki jego poparciu, otrzymał stypendyum i dalszemi, już samodzielne-mi, studyami swemi zdobył stopień doktora. W r, 1828 został zaproszonym na katedrę chemii do Dorpatu; w 1838 r. był delegowanym przez tenże uniwersytet, w celu zbadania zakładów naukowych technicznych, do Niemiec; w 1843 r. również był wysłanym za granicę dla zaznajomienia się z urządzeniami instytutów farmaceutycznych; ostatecznie pełnił obowiązki dyrektora instytutu farmaceutycznego w Dorpacie. W piśmiennictwie chemii stosowanej pozostawił wiele prac, z których liczby wskażemy kilka ważniejszych: „Handbuch der pharmaceutischen Chemie” (Eisenach 1840); „Pharmaceutische Waarenkunde” (Eisenach 1827 — 34, 2 tomy); „Die Grundlerhen der Pharmacie” (Erlangen 1843 —47, 4 tomy); „Reise in die Steppen des südlichen Russlands” (Dorpat 1838, 2 tomy).

Gobelin, rodzina. Jehan G., rodem z Reims,

założył około r. 1450 farbiernię i fabrykę sukna w Paryżu na przedmieściu Saint-Marcel. Przekazał znaczny majątek swym potomkom, z których niejeden doszedł do wysokich urzędów w administracyi i sądownictwie. Henryk IV kupił część posiadłości rodziny G. i osadził tam swych tkaczy. Do nowego zakładu i jego wyrobów przylgnęło nazwisko dawnych właścicieli gruntu i przeszło do potomności, choć G-owie ani jednego łokcia gobelinów nie wyprodukowali.

Gobeliny. Nazwa ta oznacza właściwie kobierce i obicia wyrabiane w paryskiej ręko-dzielni G-ów; w szerszem znaczeniu—wszelkie tego rodzaju wyroby. Sztuka wyrabiania takich tkanin ozdobnych znana już była w odległej starożytności. W Biblii spotykamy materye pięknie wyszywane, przetykane złotem i srebrem; zawieszano je w świątyni i ozdabiano niemi szaty, które nosili kapłani podczas ceremonij religijnych. Tradycye babilońskie wspominają o tkaninach, przedstawiających sceny z mitologii i historyi. W podaniach greckich, w „Iliadzie” i „Odyssei”, spotykamy je też na każdym kroku. W Rzymie ozdabiano niemi ściany i łoża, na których spoczywali ucztujący. W Wiekach Średnich wyrobem ich zajmowały się głównie niewiasty szlachetnego rodu, po części i mnisi; w IX i X w. powstawać zaczęły ręko-dzielnie dostarczające kościołom tkanin, przedstawiających świętych, sceny biblijne i t. d. Ze Wschodu przybywały też materye wełniane i jedwabne, złotem i srebrem pięknie haftowane. Począwszy od w. XII, od Wojen Krzyżowych, tkaniny ozdobne zaczynają się ukazywać po zamkach; oprócz legend pobożnych, treścią ich są wyprawy wojenne i przygody rycerskie. Z w. XII pochodzi słynny haft, przypisywany królowej Matyldzie, małżonce Wilhelma Zdobywcy, na 212 stóp długi i na 19 cali szeroki; przedstawia on w 72 grupach historyę zawojowania Anglii przez Normandów. W w. XIV rę-kodzielnie flandryjskie, znane już w w. XII, rozwinęły się niezwykle; wyroby z Arras stały się sławnemi w całej Europie: „kobiercami z Arras” nazywano najpiękniejsze tkaniny, choć większość nie z tego miasta pochodziła. W w. XVI Franciszek I założył w Fontainebleau rę-kodzielnię, w której po raz pierwszy zaczęto wyrabiać dywany z jednej sztuki (przedtem zeszywano je z oddzielnie utkanych kawałków); Henryk II utworzył drugą podobną rękodzielnię w Paryżu. W późniejszych czasach burzliwych zakłady te podupadły; dopiero Henryk IV doprowadził rękodzielnię paryską do dawnego stanu. Osadził on na miejscu dzisiejszej rękodziel-ni G-ów dwu majstrów tapicerskich: Marka de Comans i Franciszka de La Planche. Sukces-sorowie ich rozłączyli się w r. 1629; potomkowie La Planche’a przenieśli się na przedmieście Saint-Germain, Comansowie zostali na miejscu

do r. 1654. Fundacya Henryka IV zwana jest pierwszą rękodzielnią G-ów; wyszła z niej nie jedna piękna praca. Ludwik XIV, za poradą Colberta, założył w r. 1662 rękodzielnię mebli koronnych („Manufacture des meubles de la couronne”) na przedmieściu Saint-Marcel w domu, kupionym od rodziny Gobelin. W tym nowym zakładzie przyłączono do dawnych robotników z rękodzielni G-ów tkaczy z warsztatów w Luwrze, Tuileries i Maincy. (W Maincy założył rękodzielnię Superintendent finansów, Fouc-quet; wyroby jej przeznaczone były na upięk-nienie jego zamku w Vaux-le-Vicomte. Po jego upadku w r. 1661 król skonfiskował gotowe G., a niedokończone wraz z robotnikami wysłał do swej rękodzielni paryskiej). Rękodzielnią G-ów zostawała pod zarządem superintendenta budowli, sztuk i rękodzielni francuskich; była bardzo czynna, póki finanse państwa w dobrym były stanie; w r. 1694 rozpuszczono jednak cały personel, gdyż skarb nie mógł już pokrywać kosztów fabrykacyi. W r. 1669 otworzono ją nanowo; przestano jednak wtedy produkować wyroby złotnicze, z kości słoniowej, bronzu, mozaiki i hafty; zostały tylko krosna tkackie, pionowe (de haute-lisse) i poziome (de basse-lisse) i te pracują odtąd bez przerwy do dni naszych. W r. 1825 krosna poziome (de basse-lisse) przeuiesiono do Beauvais; miejsce ich zajął warsztat dywanów, zwanych de la Savonnerie. Obecnie rękodzielnią G-ów należy do ministeryum wyznań rei. i sztuk piękn.; budżet jej roczny wynosi 231 520 franków. Organizacya wewnętrzna zakładu za Ludwika XIV była następująca: na czele rękodzielni stał dyrektor; podwładni mu nadzorcy warsztatów byli zarazem przedsiębiorcami robót: dyrektor oznaczał z góry cenę zamówionego G-u i wypłacał ją nadzorcy, który sam wynagradzał robotników. System ten przetrwał do r. 1792, w którym zniesiono przedsiębiorców i skarb sam zaczął wypłacać robotnikom stałe pensye roczne i ponosić wszelkie koszty produkcyi. W G-ach odbiły się wszystkie ewolucye stylu francuskiego. Za Ludwika XIV poczucie wielkości, powagi i szlachetności, którem się odznaczały wszystkie dzieła sztuki ówczesne, widoczne jest i w G-ach. Le Brun, pierwszy kierownik zakładu, niewiele wzorów wykonał własnoręcznie; współpracownicy jego umieli jednak dobrze naśladować jego manierę, którą znać we wszystkich pracach w w. XVII wykonanych. Do najlepszych należą: wykonane podług wzorów Le Bruna: „Żywioły”, „Pory roku”, „Meleagr”, „Histo-rya króla” (Ludwika XIV), „Historya Aleksandra”, „Pałace królewskie”, „Muzy”, porty ery „Marsa”, „Wozu tryumfu i sławy”; podług Rafaela: „Dzieje Apostolskie”, „Komnaty Watykanu”; podług Giulia Romana: „Owoce wojny”, „Psyche”, „Scypio”; podług Rafaela i Le Bruna „Historya Konstantyna”; podług Poussina i Le Bruna „Historya Mojżesza”; podług Mignarda „Galerya Saint-Cloud”. Kopiowano też wzory dawniejsze. Do najcelniejszych prac w. XVIII należą: N. Coypela „Tryumfy Bogów”; A. Coypela „Stary Testament” i „Iliada”; Jouvenela i Restouta „Nowy Testament”; Delafosse’a i Bertina „Metamorfozy”; Ch. Coypela „Historya Don Kichota”; Bouchera „Miłostki Bogów”. W połowie w. XVIII zaczyna się nowy, niezbyt korzystny i właściwy, kierunek w wyrobie G-ów: G. wykonane podług umyślnie zrobionych wzorów stają się coraz rzadszemi, a natomiast prawie wyłącznie zaczyna się kopiowanie obrazów. Kierunek ten jest fałszywy: G. i malowidła mają każde oddzielną sferę w dziedzinie sztuki i jedno drugiego nigdy nie zastąpi; malowidło i tkanina, farby i strzępki, włóczki i jedwabie zawsze inaczej wyglądać będą. Gdyby G. doszły do tego, że naśladowałyby do złudzenia malowidło, straciłyby racy? bytu, gdyż kopia malowana, przy równej dokładności, jest nieskończenie tańsza. Kopiowanie obrazów trwało aż do upadku Drugiego Cesarstwa; przez ten czas nie stworzono ani jednego dzieła, któreby przysporzyło sławy zakładowi. Dopiero około r. 1870 zaczyna się reakcya i powrót do dawnych sposobów: ręko-dzielnia zarzuca kopiowanie malowideł i zaczyna podług umyślnie dla niej robionych wzorów pracować. W w. XVII rękodzielnią ta zatrudniała około 200 ludzi; w XVIII ilość pracujących nie przekraczała 130; przeciętna produkcya roczna wynosiła około 3 metrów Q na pracownika. Odkąd G. zaczęły naśladować obrazy, robota stawała się coraz bardziej skomplikowaną i powolną. Najsłabsza produkcya była w r. 1846, w którym 47 robotników utkało 21 m. 60 cent.; obecnie 36 wyrabia 45 m. rocznie. Od r. 1889 wyroby rękodzielni noszą markę fabryczną (ini-cyały Rzeczypospolitej francuskiej i G-ów), dawniej żadnych stałych znaków nie miały; są nawet G. wcale nie poznaczone. Przy zakładzie istnieje farbiernia, zaopatrująca w jedwab i włóczki kolorowe rękodzielnię paryską i w Beauvais,— pracownia przeznaczona do restaurowania starych G-ów, muzeum G-ów i ich wzorów, biblioteka, laboratoryum chemiczne i szkoła rysunku. Pracownicy zakładu rekrutują się z pomiędzy uczniów tej szkoły lub też drogą konkursu; pierwszeństwo mają dzieci dawnych pracowników; istnieją rodziny, których członkowie od połowy wieku XVIII należą do rękodzielni. Zakład pracuje dla państwa; głównem zadaniem jego jest ozdabianie budowli publicznych, może jednak za pozwoleniem ministra przyjmować i zamówienia prywatne.—Por. Lacordaire „Notice historique sur la manufacture des Gobelins” (Paryż 1855); Lacroix „Les arts au Moyen Age” (Paryż 1871); Guiffrey „Histoire de la tapisserie en France” (Paryż 1878 — 1885); Müntz „Rapport sur la manufacture nationale des Gobelins” (Paryż 1890); Gerspach „Répertoire détaillé des tapisseries exécutées aux Gobelins de 1662 à 1892” (Paryż 1893).

Gobert Jakób Mikołaj, generał francuski (* w Gwadelupie 1760—f w Guaraman w Hiszpanii 17 lipca 1808). Przybył dzieckiem do Francy i, w r. 1780 wstąpił do szkoły inżynieryi; kampanię roku 1792 odbył w stopniu kapitana, kampanię włoską (1809—10) jako gen. brygady. Mianowany generałem dywizyi w r. 1803, wysłany został w 1808 do Hiszpanii. Wyruszył na czele swej dywizyi do Andaluzyi na pomoc Dupont’owi; przybył do Baylen w chwili, gdy wojska Dupont’a, otoczone przez przeważające siły nieprzyjacielskie, znalazły się w nader kry-tycznem położeniu; 16 lipca, odpierając atak Hiszpanów, padł ugodzony kulą w czoło. W trzy dni później Dupont kapitulował.

Gobert Napoleon, baron, syn generała Jakóba Mikołaja (* 1807—f w Kairze 1833), chrzestny syn Napoleona I. Bardzo bogaty, podróżował dużo; brał udział w rewolucyi 1830 r. Większą część majątku swego zapisał Akademii Francuskiej i Akademii Napisów; procenty mają być obracane na dwie nagrody (po 10 000 franków): 1) za „ustęp najwymowniejszy z liisto-ryi Francyi”; 2) za „pracę najgłębszą i naju-czeńszą z dziedziny historyi Francyi.”

Gobi albo Szamo, kraina pustynno-stepowa» leżąca w północno-wschodniej części wyżyny Wschodnio - Azyatyckiej albo Azyi Centralnej (bezodpływowej) czyli Han-haju, zajmująca prawie całą Mongolię (z wyjątkiem górzystych okolic północnych). Zresztą podobny pustynny charakter przedłuża się stąd na zachód, na D z Ungar y ę (ob.) i południo-zachód, na Wysoki Tur-kestan albo dorzecze Tarima z jeziorem Lobnor. Według najnowszych badań W. Obrucze-wa i innych kraina ta pod względem ukształtowania powierzchni nie przedstawia wysokiej równiny w takim stopniu, jak to dawniej sądzono, lecz raczej jest poprzerzynana łańcuchami gór w najrozmaitszych kierunkach, wzno-szącemi się do 3 000 m. bezwzględnej, a 600— 1 000 m. względnej wysokości. Ten górzysty charakter w ubiegłej geologicznej przeszłości był jeszcze wybitniejszy; obecne góry są tylko ruinami dawnych, daleko wyższych;, tworzą nizkie grzbiety lub grupy. Góry te powstały w bardzo różnych epokach i składają się z bardzo różnych skał; przez długie wieki, jakie u-płynęły od powstania tych gór, podlegały one różnym silom zewnętrznym, jak: fale morskie, opady, silne zmiany temperatury, wietrzenie, zwiewanie (deflacya); siły te działały w najrozmaitszy sposób, nietylko odpowiednio do rozmaitości swej własnej natury, ale i odpowiednio do rozmaitości natury skał, to jest odpowiednio do ich różnej twardości i składu mineralogicznego. Dlatego spotykamy tu obok wyniosłości, które zachowały swój pierwotny kierunek, uwarunkowany siłami tektonicznemi lub wulkanicz-nemi, także wyniosłości o kierunku zmienionym, uwarunkowanym przez wyżej wymienione siły zewnętrzne. Znaczne części dawnych gór zostały prawie zupełnie starte i zamienione w równiny lub nizkie łagodne wzgórza; w wielu miejscach, szczególniej we wschodniej części Gobi, spotykamy góry stołowe z poziomo leżących warstw czerwonych piaskowców i glin—osadów Han-haju, ostatniego morza centralno-azyatyckie-go, którego fale odegrały ważną rolę w zburzeniu dawnych gór. Między temi szczątkami gór o najrozmaitszych kierunkach leżą zagłębienia rozmaitych form, przeważnie kotlinowatych lub nieckowatych; zagłębienia te, otoczone zewsząd wyniosłościami, łączą się niekiedy z sobą za pomocą wązkich wąwozów, bram lub zwężeń, tak, iż tworzą się tym sposobem łańcuchy lub sieci zagłębień. — Co do składu gruntu, to w wyniosłościach przeważa grunt kamienisty, nietylko na szczytach i urwiskach, ale i na niz-kich zaokrąglonych wzgórzach. Ale tylko w tych miejscach, gdzie kiedy - niekiedy działa spłókiwanie wody lub szlifowanie lotnego piasku, skały posiadają swą naturalną barwę i naturalną twardość; w innych miejscach obnażenia skal są nadzwyczaj zmienione pod wpływem właściwych tej krainie nagłych zmian temperatury: lekkie uderzenie młotkiem zamienia te skały w gruz, a skały gruboziarniste, jak granit i gneis, dadzą się odłamywać palcami. W zagłębieniacli grunt składa się z gruzu tych samych skał w połączeniu ze znaczną ilością gliny; na samem dnie zalega glina uwarstwiona często z wykwitami soli, słonem bagnem lub jeziorem, na którego brzegach wznoszą się piaszczyste wzgórza. Ponieważ jednak te najgłębsze miejsca zajmują stosunkowo obszary nieznaczne, więc grunt przeważnie składa się z tej mieszaniny rumowiska z gliną, a rumowisko to w miarę oddalania się od wyniosłych krawędzi zagłębień ku ich środkowi staje się coraz drobuiejszem. Grunt ten, miejscami nagi, miejscami porosły rzadką trawą lub krzakami, waha się między charakterem kamienistej pustyni i stepu. Ku granicom, północnej, wschodniej i południowej tych obszarów, t. j. właściwej Gobi, zaczynają się obszary z gruntem złożonym z cząstek drobniejszych; są to stepy lóssowe, poprzerzynane tu i owdzie obszarami lotnych piasków.—Charakterystyczną cechą Gobi jest, naturalnie, ubóstwo wód, wyjąwszy podnoża górskich skrajów, skąd wypływają liczne potoki, ale te kończą się prędko, ginąc w piasku, bagnach trzcinowych lub jeziorkach słonych. Ubóstwo wód wynika ze stosunków klimatycznych, mianowicie z ubóstwa opadów w tym kraju wyżynowym, otoczonym górami; ubóstwu opadów, suchości, towarzyszą wielkie kontrasty temperatury, która waha się między absolutnemi krańcami —40° i -j— 4 0 " C (a skały na słońcu rozpalają się do

ob. Mongolia.

A. A. K.

K. S.

70°). W miarę posuwania się ku wschodowi powyższe stosunki klimatyczne stają się mniej wybitnemi, ilość opadów wzrasta, roślinność staje się bogatszą; występują, jak już wspomnieliśmy, stepy trawiaste; bydło, owce, konie i wielbłądy znajdują dość obfite pożywienie. Kraina ta jest zamieszkana przez Mongołów, koczujących ze stadami koni i dwugarbnych wielbłądów; stałe osady znajdują się tylko na północy u stóp posiadających wody gór skrajnych, właściwie już poza granicami właściwej Gobi

w. N.

Gobineau Józef Artur, lir., dyplomata i uczony francuski, ur. 14 lipca 1816 w Ville d’Avray pod Paryżem, um. 13 paźdz. 1882 r. Syn niezamożnego gwardzisty, poświęcił się dyplomacji; r. 1849 wstąpił do ministerjum spraw wewnętrznych, gdzie został szefem gabinetu, a następnie sekretarzem poselstw w Bernie, Han-nowerze i Frankfurcie, pierwszym sekretarzem poselstwa w Teheranie (1854 do 1 58), które ustanowił Napoleon III; stąd przeszedł jako kom-missarz cesarski do Ameryki Północnej; po powrocie zaś 1851 r., był kolejno: posłem nadzwyczajnym w Teheranie (1862—1864), w Atenach (1864 — 68), w 1868 w Rio de Janeiro, w końcu przedstawicielem rzpltej Franc, w Sztokholmie (1872—77). Od r. 1877 usunął się do życia prywatnego w Paryżu. Kilkoletni pobyt G. w Persji skłonił go do studjów poważnych nad kulturą Wschodu i jej dziejami. Wyniki tej pracy złożył w dziełach: „Les Religions et les Philosophies de l’Asie centrale” (Paryż 1865); „Traité des inscriptions cunéiformes” (2 tomy z 18 tablicami, Paryż 1864); „Histoire des Perses d’après les auteurs orientaux, grecs et latins” (2 tomy, t-że 1869), dzieło najwybitniejsze z pomiędzy prac G. Prócz tego ogłosił: „Essai bur l’inégalité des races humaines” (4 tomy, Paryż 1853—55; wyd. 2-e 1884, 2 tomy); „Trois ans en Asie de 1855 à 1858” (t-że 1859), godne uwagi obrazy obyczajów wschodnich, przedstawione w formie opisu podróży: „Souvenir de voyage” (tamże 1872). Z prac powieściowych wydał: „Les Pléiades” (t - że 1884); „Nouvelles asiatiques” (t-że 1876; wyszły i po niemiecku w Reklama Universalbibliothek); „L’abbaye de Typhaine”, romans; nadto: „La Renaissance. Savonarole. César Borgia” (t-że 1877); „Histoire d'Ottar Jarl” (1879) i in. Z prac przygotowanych do druku ukazał się po śmierci G. poemat „Amadis” (1887).

Gobio, ob. Kieł.

Gobius (Babka), ryba należąca do podrzę-du Zamkniętop ęcherzowych (Aphysostomi), z rzędu Ryb kościstych (Teleostei). Jest to mała ryba z dosyć miękkiemi, ciernistemi promieniami; odznacza się osobliwie tem, iż płetwy brzuszne, mieszczące się poniżej płetw piersiowych, są z sobą połączone. Głowę ma okrą-gławą. G. okazuje dbałość o swe potomstwo: robi gniazdko z roślin i pilnuje w niem złożonej ikry. Wszystkich odmian G-a jest około 120-tu, zamieszkujących morza i słodkie wody. G. znajduje się u nas w Dniestrze i Prucie; również w wielkiej ilości w lagunach Weneckich. Gobius ophiocephalus znajduje się w morzu Czarnem.

Goblet d’Alviella Albert Józef hrabia, generał i mąż stanu belgijski (* w Tournai 1790 — f Brukselli 1873). Wstąpił do wojska francuskiego, był w bitwie pod Vittoria; odznaczył się podczas oblężenia S. Sebastian, po którem o-trzymał rangę kapitana inżynieryi. Po pierwszym upadku Napoleona przeszedł do wojska hollen-derskiego i brał udział w bitwie pod Waterloo. W r. 1830 rząd tymczasowy mianował go generałem i ministrem wojny; oskarżony jednak o sympatye orańskie, podał się do dymmissyi. Po wstąpieniu na tron Leopolda I mianowany ministrem spraw zagranicznych, pełnił ten urząd przez 16 miesięcy. Okręgi Tournai i Brukselli wybrały go do Izby deputowanych. Opuścił Belgię w r. 1837 i udał się do Lizbony jako minister pełnomocny króla Leopolda; był też zarazem poufnym doradzcą królowej Maryi, która została wtedy małżonką ks. Ferdynanda Sa-sko-Koburskiego. Za usługi, okazane na tem stanowisku, dwór portugalski wynagrodził go tytułem granda i hrabi d’Alviella. Po opuszczeniu Portugalii powierzano mu kilka missyj dyplomatycznych w Niemczech; w r. 1843 wrócił do kraju i do r. 1845 był ministrem spraw zagranicznych w gabinecie Nothomba; on - to u-kładał się o konwencyę celną ze Związkiem celnym Niemieckim. Po opuszczeniu ministeryum był gen.-inspektorem korpusu inżynieryi; nie mógł się jednak pogodzić z królem co do reform, jakie w tym korpusie zaprowadzić należało; u-stąpił wtedy i wrócił do parlamentu, jako przedstawiciel Brukselli. Ostatnie lata życia poświęcił na ułożenie pamiętników, obfitujących w ciekawe wiadomości. Wydał je p. t. „Les Cinq Grandes Puissances de l’Europe dans leurs rapports politiques et militaires avec la Belgique” (Bruksella 1863) i „Mémoires historiques. Dix-huit mois de politique et de négociation se rattachant à la première atteinte portée aux traités de 1815” (Bruksella 1865). G. był też dobrym mówcą parlamentarnym; uważany jest za jednego z wybitniejszych mężów stanu belgijskich po r. 1830.

Goblet René, mąż stanu francuski (* w Aire-sur-la-Lys, w dep. Pas-de-Calais, 26 wrz. 1828). Doktor prawa fakultetu paryskiego (1850), u-prawiał z wielkiem powodzeniem adwokaturę w Amiens; był w tem mieście przewodniczącym (bâtonnier) korporacyi adwokatów. Wyróżniał się opiniami demokratycznemi, należał do grona założycieli czasopisma „Progrès de la Somme”; w chwili upadku cesarstwa został prokuratorem generalnym w Amiens (6 września 1870). Złożył

jednak wkrótce ten urząd, aby postawić swą kandydaturę do Zgromadzenia Narodowego; wszedł do niego (lip. 1871) jako reprezentant dep. Somme i przyłączył się do lewicy republikańskiej. W r. 1877 walczył energicznie przeciwko reakcyjnym dążeniom rządu; należał do komitetu 18-u, którego zadaniem była organizacya obrony przeciwko zamachowi stanu, przygotowanemu przez ministeryum Rochebouet, i do kommissyi, zajmującej się sprawdzaniem mandatów poselskich, która wykryła skandaliczne machinacye reakeyo-nistów. Sprawozdawca prawa o amnestyi (1878) i innych ważnych projektów, stał się jednym z najbardziej wpływowych członków Izby. Mianowany w lutym 1879 podsekretarzem stanu w ministeryum sprawiedliwości w gabinecie Waddingtona (pierwszym za prezydentury Gréve-go), pełnił ten urząd do 28 grud. tegoż roku. Od tej epoki wypowiadał poglądy liberalniejsze, niż większość republikańska; nie chciał się jednak zgodzić na zniesienie nieodwołalności magistra-tury (1880). Wybrany ponownie w Amiens w r. 1881, zaczął się coraz więcej oddalać od ciasnej i arbitralnej polityki opportunistów. Po upadku „wielkiego ministeryum” (Gambetty) został ministrem spraw wewnętrznych w gabinecie Freycinet’a (stycz. 1882). Na tein stanowisku odznaczył się ożywioną działalnością; wstępował też nieraz na trybunę dla odparcia częstych ataków oppozycyi, jako to: w sprawie stłumienia bezrobocia w dep. Gard, co wywołało wyrzuty Lanessana i Clemenceau; w sprawie wypędzenia Benedyktynów z Solesmes, co ściągnęło na ministeryum gromy bpa Freppela; w sprawie słynnej propozycyi Chevandier’a o pogrzebach cywilnych, gwałtownie zwalczanej przez prawicę; wywołało też wrzawę prawo o wydalaniu cudzoziemców, utrzymane w zasadzie pomimo protestów skrajnej lewicy, i projekt urządzenia centralnego merostwa w Paryżu. Gabinet upadł 29 lipca 1882 z powodu odmówienia przez Izbę kredytów na interwencyę zbrojną w Egipcie (ob. Freycinet). G. przeszedł wtedy do oppozycyi i bronił świetnie z trybuny najdroższych swych teoryj: decentralizacyi, administracyjnej niezależności .magistratury (1883), rewizyi konsty-tucyi i reformy kodeksu procedury karnej (1884), 6 kw. 1885 objął w gabinecie Brissonatekę oświaty, wyznań i sztuk i, ponieważ był najlepszym mówcą tego ministeryum, brał na siebie nieraz ciężkie zadanie obrony jego polityki ogólnej. Rządy jego zaznaczyły się kilku ważnemi reformami, jako to: reorganizacyą fakultetów, zmianą programu nauczania i prawem o świeckości nauczania początkowego; prawo to wywołało ożywione dyskussye w Senacie. Za rządów jego zaszło też kilka sprawT rozgłośnych, jako to: odebranie Panteonu duchowieństwu, zabronienie dramatu Zoli „Germinal” i wstrzymanie pensyj duchownym, skompromitowanym przez zbyt ożywioną agitacyę podczas wyborów. G. zatrzy

mał swą tekę w następnym gabinecie Freycine-ta: po jego upadku powołany został do utworzenia nowego ministeryum (11 grudnia 1886). Zachował dla siebie teki spraw wewnętrznych i wyznań i podjął nanowo swój projekt reor-ganizacyi municypalnej Paryża. Lecz interesy, których ta reforma dotyczyła, były tak skomplikowane, że, nawet wyrzekając się centralnego merostwa, nie można było projektu przeprowadzić. G. musiał też rozwiązać radę municypalną w Marsylii za manifestacye kommunistyczne (18 marca 1887) i upadł, skutkiem koalicyi stronnictw, która wystąpiła przeciwko niemu pod pretekstem „niedostatecznych oszczędności w budżecie na rok 1888” (17 maja 1887). Wkrótce potem nastąpiła sprawa „orderowa”: G. przyczynił się do przyjęcia jedynego możliwego rozwiązania tej zawikłanej sytuacyi — dymmissyi prezydenta Grévego. Nowy prezydent, Carnot, polecił mu utworzenie gabinetu (4 grudnia 1887), nie mógł jednak tego wypełnić G., gdyż umiarkowani odmówili swego współudziału. Wkrótce potem (kwiecień 1888) został ministrem spraw zagranicznych w radykalnym gabinecie Floqueta. Rozpoczęto przeciwko niemu wtedy ożywioną kampanię dziennikarską: zarzucano mu arbitralność i wypowiadano obawy, że jego charakter gwałtowny nie da się pogodzić z nowemi obowiązkami, wymagaj ącemi zimnej krwi i umiarkowania. W tym czasie G. odparł stanowczo i z godnością niebezpieczny atak Trój-przymierza, jak również „oszczerstwa” ministra węgierskiego Tiszy, skierowane przeciwko wystawie r. 1889. Również szczęśliwie umiał stawić czoło i innym kwestyom drażliwym, jak: re-klamacye Włoch w sprawie rozgłoszenia traktatów handlowych, zniesienie kapitulacyj o Mas-sauę, utrzymanie ambassady w Watykanie, blokada Zanzibaru przez Anglików i Niemców i t. d. Gabinet Floqueta upadł 14 lut. 1889. Tymczasem departament G-a zaczął okazywać wielki zapał dla bulanżyzmu; na wyborach w Amiens (w r. 1889) pokonał G-a Millevoye. G. osiadł wtedy w Paryżu i zajął się adwokaturą; w r. 1891 departament Sekwany powołał go do Senatu. Tu kilkakroć przemawiał, ponieważ jednak stronnictwo radykalne jest w senacie bardzo słabo reprezentowane, nie mógł więc roli wybitnej odgrywać. Odtąd działalność jego rozwinęła się poza parlamentem: z Lockroy, Sarrie-ne’m, Peytral’em i Millerand’em objął redakcyę dziennika „Petite République française”, której programem było: jednoczyć wszystkie siły postępowe, nawet socyalistów, na gruncie legalnym. Przyczynił się w ten sposób do obudzenia prądu ku socyalizmowi praktycznemu, który się zamanifestował podczas wyborów r. 1893. G. został wtedy posłem z I okręgu Paryża. Oprócz prac parlamentarnych (mów i raportów) G. napisał: „Correspondance de la municipalité d’A.-miens pendant l’année 1792” (Amiens 1879,

„Notice sur M. Gauthier de Rumilly” (Amiens 1884), „Le Révision de la Constitution” (Paryż 1893).

W. Br.

110 i 346).

Goblet d’Alviella Eugeniusz hrabia, publicysta i mąż stanu belgijski (* w Brukselli 1846). Odbył dalekie podróże po Marokku, Saharze, Laponii, Indyach, dokąd towarzyszył księciu Walii; ogłosił opisy tych podróży, dobrze obrobione pod względem naukowym i literackim. Od r. 1878 do 1884-go był członkiem Izby poselskiej, w r. 1892 wszedł do Senatu. Od kilku lat zajmuje się specyalnie historyą religii; wielka jego praca w tym przedmiocie, „l’Evolution religieuse contemporaine chez les Anglais, les Américains et les Hindous” (Paryż 1884) przełożona została na języki angielski i niemiecki. Autora tego dzieła uniwersytet brukselski powołał na katedrę historyi religii. G. wychodzi z zasady, że religie są faktami i że powinny być badane jak wszelkie inne objawy działalności ludzkiej. Główne jego prace, oprócz wyżej wymienionej, są następujące: „Sahara et Laponie” (Paryż 1873), „Inde et Himalaya” (Paryż 1877), „La Vie politique en Belgique” (Bruksella 1880), „Introduction à l’histoire de religions” (Paryż 1886).

Grobley Mikołaj Teodor, chemik francuski (* 1811 r. w Paryżu—f we wrześniu 1876 w Bagnères-de-Luchon [górna Garonna]). Początkowo aptekarz w Paryżu, w 1842 otrzymał zastępstwo profesora w szkole farmaceutycznej w ternże mieście, 1861 r. został wybrany na członka akademii medycznej. Autor wielu prac farmaceutycznych i chemicznych, których wyniki ogłaszał w „Journal de pharmacie”, „Journ. de chimie médicale” i in. Najważniejsze z prac tych: analizy jaj ptaków i ryb, mlecza karpi, materyj tłustych, krwi żylnej i żółci, wód mineralnych i badania chemiczne mózgu ludzkiego. Wynalazł dla sprawdzania handlowego czystości oliwy pewien rodzaj areometru, nazwanego elaiometrem.

rzadkiemi w owych czasach alluzyami politycz-nemi oraz jędrną prawdomównością; a „Lieder zweier Liebenden” (Lipsk 1777, wyd. 3-e 1819) delikatnością i szczerością uczucia i czystością języka. Od r. 1776 — 78 wydawał czasopismo p. t. „Göttinger”; od 1779—88, wespół z Vossem, „Vossischer (Hamburger) Musenalmanach”; w r. 1784-ym założył „Journal von und für. Deutschland”. Wybór poezyj G-a wyszedł w „Deutscher Nationalliteratur” Kürschnera, w tomie 73.

Groclenms Rudolf (* w Wittenbergu d. 22 sierpnia r. 1572—f w Marburgu d. 2 marca r. 1621), lekarz, fizyk i matematyk. Syn profesora wymowy w Marburgu, toż samo imię noszącego, dlatego też zwykle dodaje się do nazwiska jego „młodszy” (iunior). Nauk lekarskich słuchał w Marburgu, dyplom doktorski otrzymał w r. 1601, i tamże w r. 1608 został profesorem fizyki; w 3 lata później powierzono mu katedrę medycyny, w roku zaś 1612 i matematyki. Był gorliwym zwolennikiem i obrońcą P a-racelsa (ob.). Pisma jego, dość liczne, dla nas dziś nie mają wartości żadnej, najwięcej wrzawy wywołała rozprawka jego, o magnetycz-nem leczeniu ran, wydana w r. 1608, przeciwko której wystąpił jezuita Jan Robert i, w obronie jej zaś słynny van Helmont (ob.), co ściągnęło na niego oskarżenie o bezbożność i dwuletnie blizko więzienie.—Por. „Biographie médicale” (T. IV, str. 465) i H. Haesera „Lehrb.

d. Gesch. der Medicin” (wyd. 3-e, T. II, str.

Dr j. p.

GrOCZ, herb polski z indygienatu. Na tarczy w polu srebrnem trzy pionowe pasy czerwone. Nad hełmem w koronie szlacheckiej pod drzewem ze złotemi jabłkami baran srebrny. La-bry czerwone, podbite srebrem. Herb rodziny szląskiej Szafgoczów (Schaffgotsch), pochodze-

Gobza, ob. G a b z a.

Goci, ob. Gotowie.

Göckingk Leopold Fryderyk Günter von G., poeta (* 1748 w Groningen pod Halberstad-tem — f 1828 r. w Wartenbergu na Szląsku), skończywszy studya prawne, pełnił rozmaite urzędy administracyjne, a wreszcie w r. 1802 został radzcą tajnym księcia fuldajsko-orańskiego w Ful-dzie. W r. 1789 otrzymał od Fryderyka Wilhelma II szlachectwo; pisał się odtąd: von G. na Daldorfie i Günterdorfie. Usunąwszy się od spraw publicznych, do r. 1826 mieszkał w Berlinie, a ostatnie dwa lata życia przepędził u córki swojej w Wartenbergu. W latach 1780 — 82 wydał swoje „Gedichte” (3 tomy we Frankfurcie i powtórnie 1821 w 4-ch tomach), z których największą popularność zyskały Listy poetyczne. Jego „Sinngedichte” (Halberstadt 1772, wyd. 2-e Lipsk 1778) i Bajki satyryczne odznaczają się

i*

Md

Fig. 84. Gocz (herb).

nia polskiego, a nadto Jan Udalryk Szafgocz otrzymał indygienat polski w 1625 r.— Źródła: „Vol. Legum” (IV, f. 385); Borkowski, Ostrowski, Siebmacher III, 2, 194 i VI, 4, 16. D-

Dr J. M.

P. Ohm.

msz

i!

God save tłie king, hymn narodowy angielski. Według poszukiwań Chrysandra, autorem słów i muzyki tego hymnu był Henryk Carey (r. 1743). Przez wiele dziesiątków lat prawie wszystkie większe państwa europejskie posiłkowały się nim, dopóki nie zdobyły się na hymny własne. W Niemczech do dziś-dnia jeszcze śpiewają hymn angielski, do słów „Heil dir im Siegerkranz”, napisanych w 1790 roku przez proboszcza Henryka Harries z Holsztynu, a podłożonych pod muzykę Careya przez wikaryusza Baltazara Schummachera z Lu-

A.. Pol.

str. 583).

Godard Benjamin (* 18 sierpnia 1849 r. w Paryżu—f 10 stycznia 1895 w Cannes), utalentowany kompozytor muzyczny francuski. Wykształcenie muzyczne otrzymał w konserwatoryum paryskiem, w którem naukę kompozycyi prowadził pod kierunkiem Rebera, a grę na skrzypcach pod Vieuxtemps’em. Pierwszem dziełem G-a była sonata skrzypcowa (1865), następnie kwartet smyczkowy, trio i parę sonat skrzypcowych, któremi zwrócił na siebie uwagę muzykalnego

Goczałkowice (Goczalkowitz), miejscowość lecznicza na Szląsku pruskim, stacya kolejowa, Zdroje solanki (3%) bromowo-j odo wej, 266 m. nad poz. morza. W r. 1898 było tu 1-470 chorych na zołzy, choroby kobiece, gościec i dmę.

Goczałkowska Julia (pierwsza połowa XIX wieku), urodzona w Krakowskiem; była przełożoną pensyonatu żeńskiego naprzód we Lwowie, potem w Bochni. Podzielając poglądy demokratyczne postępowców, po r. 1831 żywo się sprawą wieśniaków zajmowała, wydając pismo zbiorowe p. t. „Rozmaitości dla ludu wiejskiego” (1843 — 1845, cztery części, Lwów), oraz kilka krótkotrwałych czasopism. Utwory jej belletry-styczne, tym samym duchem przejęte, mieszczą się w 3-tomowym zbiorze p. t. „Pisma wierszem i prozą” (Bochnia 1845). Forma, a mianowicie język i styl, nie była dodatnią stroną pisarskiego jej zawodu. Szczegółowy rozbiór jej pism podał „Przegląd Naukowy” r. 1846.

Goczałkowski, herb polski. Na tarczy w polu czerwonein—krzywaśń srebrna w kształcie odwróconej litery S z krzyżem kawalerskim mmm

I(L

Fig. 85. Goczałkowski (herb).

u góry. Nad hełmem, w koronie szlacheckiej, między dwiema trąbami, w połowie i naprze-rnian czerwonemi i srebrnemi, krzyż kawalerski złoty. Labry czerwone, podbite złotem. Odmiana herbu Szreniawa (ob.), przysługująca małopolskiej rodzinie Goczałkowskich „z Go-czałkowa”, której jedna linia, osiedliwszy się na Szląsku w XVI w., otrzymała w 1705 r. tytuł baronowski czeski. — Źródła: Borkowski, Polaczek, Ostrowski, Siebmacher VI, 8; II, 27. D-Goczałkowski Wojciech, b. oficer wojsk pols., publicysta (f w Bobowie w pow. Sandec-kim 1866 r.); wydawał od r. 1852—1854 we Lwowie czasopismo dwa razy na tydzień i jakiś czas codziennie p. t. „Telegraf, pismo poświęcone wiadomościom miejscowym i zamiejscowym” (z drzeworytami, w 4-ce, 3 t.). Nadto ogłosił oddzielnie „Pamiętniki Ułana” (Lwów 1855, 2 t.); „Wspomnienia lat ubiegłych” (z rycinami, Kraków 1861—62, 2 t.). — „Enc. Ungra.”

beki, w 1792 r.

Godalias, ob. Gedalia.

Godąrd Jan Ernest (* w Cognac [Charente] d. 18 sierpnia r. 1827—f w Jaffie d. 21 września 1862), lekarz i podróżnik francuski. Kształcił się na wydziale lekarskim w Paryżu i oddawał się głównie anatomii i fizyologii. Jeszcze jako student ogłosił w „Bulletins de la Société anatomique” w latach 1854 i 1855 szereg prac poważnych; tak samo od r. 1855—57 w „Comptes rendus de la Société de biologie”; najwybitniejszą z nich jest „Etudes sur la monorchi-die et la cryptorchidie chez l’homme”, za którą otrzymał nagrodę Akademii francuskiej. W r. 1858, obroniwszy rozprawę p. n. „Etudes sur l’absence congénitale du testicule”, uzyskał dyplom doktorski. Wkrótce potem, wydawszy jeszcze „Recherches sur la substitution graisseuse du rein” (Paryż 1859, z 3-ma tabl.), wyjechał na Wschód; po powrocie ogłosił dzieło bardzo pracowicie i dokładnie napisane p. n. „Recherches tératologiques sur l’appareil séminal de l’homme” (Paryż 1860); jest to część pierwsza pracy obszerniejszej, mającej w ciągu dalszym objąć badania nad narządami odpowiedniemi u niewiast, jako też u zwierząt. Zaraz potem wyjechał znów do Egiptu, Palestyny i Syryi, rozchorował się w drodze, nie przerywając jej pomimo to, i zmarł przedwcześnie, ze szkodą wielką dla nauki, rozpocząwszy zaledwie 36-y rok życia. Bogate zbiory swe zapisał miastu Bordeaux, majątek zaś różnym towarzystwom naukowym, przeznaczając odsetki na nagrody za prace naukowe. Z papierów^ pozostałych po nim Karol Robin ogłosił: „Egypte et Palestine. Observations médicales et scientifiques. Avec une préface par. Ch. Robin” (Paryż 1867, z atlasem).—Por. „Biographisches Lexikon hervorragender Ärzte” (t. II,

Dr J. p.

A. Pol.

W. N.

Dr j. p.

Konst Woj.

świata paryskiego. Następnie napisał: piękny koncert „romantyczny” na skrzypce, koncert fortepianowy, suitę orkiestrową „Scènes poétiques”; symfonie: „gotycką” (1883), „wschodnią” (1884), „legendową” (z chórami, 1886); scenę liryczną „Diane et Actéon”, symfonię dramatyczną „Tasso” (z chórami, 1878 nagrodzoną przez m. Paryż); opery: „Pedro de Zalaméa” (wystawiona w Antwerpii 1884); „Jocelyn” (wyst. w Brukselli 1888); „La vivandière” (1895); muzykę do komedyi szekspirowskiej „Wiele hałasu o nic” (wystawiona w Paryżu 1887), oraz około 100 pieśni, wiele etiud i drobnych utworów fortepianowych, z których bagatelka „En route” obiegła cały świat. Dwie ostatnie opery G-a: „Welfowie” i „Ruy-Blas” spoczywają dotąd jeszcze w rękopisach. G. jest kompozytorem nie głębokim, ale za to bardzo melodyjnym, w formie pomysłowym i jasnym, w harmonii świeżym, w opracowaniu przejrzystym, w stylu—nadzwyczaj wdzięcznym i dowcipnym; stąd właśnie jego utwory wszędzie mają powodzenie.

Godaveri, rzeka południowej części Indostanu (Dekan), uchodząca do zatoki Bengalskiej. Bierze początek na wschodniej pochyłości zachodnich Ghatów, pod 20° szer. półn., tylko w odległości 80 klin. (w linii powietrznej) od morza Arabskiego. G. płynie z początku w kierunku wscho-dnio-połudn.-wschodnim, a następnie (od południka 80° Gr.) południowo-wschodnim, który zachowuje aż do uścia. Z dopływów zasługują na uwagę: z prawej strony Mandiera, z lewej naprzód Purna, a następnie wspaniała Prauhi-ta, tak wielka, jak rzeka główna; od uścia Pran-hity G. ulega wyżej zaznaczonej zmianie kierunku. W odległości 160 kim. od morza opuszcza wyżynę Dekanu, po której dotąd płynęła, i wstępuje w pas nadbrzeżny; przejście to odbywa się przez wązki wąwóz, w którym rzeka płynie nadzwyczaj bystro; wypłynąwszy na równinę, rozszerza się nagle. Następnie, poniżej Radżamandri, dzieli się na dwie odnogi: jedna płynie na wschód i uchodzi do zatoki u przylądka Godaveru, druga—na południe i uchodzi pod Madapollam. Delta, zawarta między temi dwoma głównemi ramionami, jest po-przerzynana niezliczonemi kanałami podrzędnemi, ulegającemi częstym zmianom kierunku. Długość G. równa się 1 440 kim., długość w linii prostej od źródeł do uścia jest o połowę mniejsza. G. jest najznaczniejszą z rzek Dekanu; jej dorzecze, wynoszące przeszło 290 000 kim. jest bogate w dary przyrody, szczególniej, w bawełnę; dla tego Anglicy starali się za pomocą różnych prac inżynierskich uspławnić tę rzekę, posiadającą prądowiny, oraz ułatwić przy jej pomocy sztuczne nawodnianie, konieczne wobec suchego klimatu Dekanu.

Goddard Jonatan (*1617 w Greenwich — f w Londynie d. 24 marca r. 1674), lekarz i fizyk. Od roku 15 życia uczęszczał na wykłady

EnoykL Poważ. Iluatr. Zeaz, 137. T. XXV

medycyny w Oxfordzie, dyplom doktorski uzyskał zaś w Cambridge w r. 1642. W r. 1646 przyjęty do kollegium lekarzów londyńskich, wykładał anatomię, później był lekarzem naczelnym wojsk Cromwella w lrlandyi i Szkocyi. W r. 1651 powrócił do Londynu i został przewodniczącym w Morton College. Po powrocie Stuartów król Karol II pozbawił go stanowiska tego, w r. 1655 został wszakże G. znów profesorem medycyny w Gresham College, oraz później członkiem Towarzystwa królewskiego (Royal Society). Podobno on zbudował pierwszy teleskop (ob.) w Anglii, tak przynajmniej twierdzi Ward, biskup z Salisbury. W „Philosophical Transactions” znajdują się liczne prace jego; oprócz tego, między innemi, wydał: „A discourse eon-cerning physic and the many abuses there of by the apothecaries” (Londyn 1668); i „The College of Physicians vindicated” (tamże 1676).— Por. „Biographie médicale” T. IV, str. 466.

Godeboeuf Antoni Izydor Eugeniusz architekt francuski (* w Compiègne 31 lipca 1809—f w Paryżu 15 maja 1879), uczeń Biou-et’a i Leclerc’a. Po odbyciu podróży do Włoch był zamianowany inspektorem robót przy Pałacu Sprawiedliwości; później został budowniczym miejskim w Paryżu. Budował kościół i szkoły gminy ewangielickiej w Grenelle, nowy gmach Ministeryum Robót Publicznych na bulwarze St. Germain i gmach Szkoły dróg i mostów przy ulicy Saint-Pères. Wzniósł też z rozkazu Napoleona III grupę domów przy ul. Liońskiej, które służyć miały jako typ mieszkań dla klnsy mało-zamożnej.

Godebski Teofil, władyka, czyli biskup u-nicki-ruski Włodzimierski—f 1755. Pochodził ze starożytnej szlachty pińskiej, herbu Godziem-

ba. W bardzo młodym wieku oddany do zakonu Bazylianów, został przez nich wysłany do Rzymu, gdzie otrzymał w kollegium greckiem jedno z czterech stypendyów, które papież Paweł V 1615 roku przeznaczył był dla rusinów-uni-tów sposobiących się do stanu duchownego. Tu odbywał studya filozoficzne i teologiczne wciągu lat siedmiu, podczas których nie odznaczał się ani zdolnościami, ani pracowitością. Pomimo to jednak, zawdzięczając już - to urodzeniu swemu, już też tej aureoli, jaką otacza człowieka wyższe wykształcenie zagraniczne, G. o-trzymuje po powrocie do kraju wybitne urzędy w zakonie. Przez czas pewien pełni obowiązki kaznodziei w sławnych na całą Litwę Z y rowie ach (ob.). Wkrótce potem widzimy go na stanowisku przełożonego klasztoru Bazylianów w Torokanach pod Autopolem, potem archiman-drytą w Chorobrowie. Około roku 1720 zostaje biskupem pińskim i turowskim. Po dziesięcioletnich rządach tą dyecezyą przeniesiony został, po śmierci Kornelego Stolpowiekiego-Lubiec-kiego, na stolicę Włodzimierską i na tej godności pozostawał przez lat niespełna dwadzieścia

36

Ks. Wł. Ku.

sześć, aż do śmierci. Historycy, bardzo różnie i sprzecznie oceniają działalność i osobę G-ego. Pewną atoli jest rzeczą, że G. był jednym z biskupów unickich najbardziej przywiązanych do kościoła rz.-katolickiego. Pomimo licznych nader dziwactw swoich dał niejeden dowód gorliwości i dbałości o dobro Kościoła, świetność nabożeństwa i o domy boże. Gdy Leon Kiszka (ob.), metropolita kijowski, zwołał sławny w dziejach kościoła unickiego synod w Zamościu 1720 roku, pod przewodnictwem nuncyu-sza Hieronima Grimaldego, G., wówczas jeszcze jako nominat piński i turowski, bierze czynny udział w obradach synodalnych i wczasie tegoż soboru otrzymuje święcenie biskupie. Przybywszy na biskupstwo do Włodzimierza, zajął się restauracyą soboru katedralnego, który zastał był w stanie zupełnej ruiny. G. znacznym nakładem rozszerzył świątynię, odnowiwszy ją całkowicie i dodawszy kaplicę. R. 1730 bierze udział w głośnej podówczas uroczystości ko-ronacyi cudownego obrazu Matki Boskiej w Ży-rowicach, wraz z Atanazym Szeptyckim (ob.), metrop. kijowskim i halickim, oraz Jerzym Bułhakiem, biskupem pińskim. Nie był wszakże G. wolnym od licznych przywar, które zwłaszcza w osobie dostojnika kościelnego były rażące i gorszyły wielu. Konserwatysta w ujemnem znaczeniu i przywykły do nadużyć, jakie panowały podówczas wśród duchowieństwa obrządku wschodniego, ociągał się z wprowadzeniem reform, jakie synod zamojski zaprowadzał. Swię-tokupstwo w nadawaniu beneficyów kościelnych, a nawet w udzielaniu święceń kapłańskich, chciwość na grosz, rubaszność w obejściu się, mściwość, surowe i bezwzględne traktowanie podwładnych: oto poważne zarzuty, jakie mu stawia historya. Naraził się przez to na niechęć, a niekiedy na nienawiść niższego duchowieństwa. Doszło nawet do tego, że „prototronny władyka” (taki bowiem tytuł nosili biskupi włodzimierscy, mając pierwsze miejsce po metropolitach unickich) był oskarżony o liczne nadużycia przed Stolicą Apostolską przez własnych swych poddanych, księży. To było powodem, że został ukarany suspensą (ob.), która-to kara tak silne wywarła wrażenie na umysł biskupa, całą duszą przywiązanego do Stolicy A-postolskiej i oddanego sprawie unii, iż spowodowała cierpienie umysłowe i przyśpieszyła mu śmierć. W życiu prywatnem G. był dziwakiem, lubił zajęcia i rozrywki, niewinne wrprawdzie, ale niezawsze licujące z powagą biskupią. Duchowieństwa swego obrządku, zdaje się, nie lubił, lgnął natomiast do duchowieństwa łacińskiego. Rezydował przeważnie na Wołyniu w pow. Włodzimierskim, lubił gościnność i krotochwi-le. Za biskupstwa G-ego i jego staraniem parafie i klasztory dyec. Pińskiej, do owego czasu jeszcze dyzunickie, przyjęły unię. Pod tym względem zdziałał G. wiele. Natomiast w majątkach ko-

ścielnyeh, w sprawie uposażenia seminaryum brzeskiego, w inwentarzach biskupstwa i t. p. pozostały po śmierci G-ego nieporządki i chaos, spowodowane jego niedbalstwem i chciwością. Po śmierci G-ego stolica włodzimierska -przez pewien czas była przedmiotem sporów i ubiegania się kilku pretendentów. Wreszcie po dwóch latach otrzymał ją Felicyan Filip Wołodkowicz (ob.) 1757 roku, później metropolita kijowski.

Godebski Cypryan (* 1765—f 19 kwietnia 1809), poeta-legionista, przyszedł na świat na Polesiu wołyńskiem; wykształcenie otrzymał w Dąbrowicy u ks. pijarów. Po ukończeniu szkół był czas niejaki aktowym wice-regentein w powiecie swoim. Następnie w zaciszu domowem oddał się uprawie nauk, a mianowicie zgłębiał literaturę rzymską. Pracom Sejmu czteroletniego sprzyjał z całej duszy. W czasie tworzenia się legionów należał do liczby tych, co myśl utworzenia siły zbrojnej za granicami propagowali. Gdy propaganda ta została odkrytą, G. schronił się do Lwowa i prowadził ją dalej. Na wyjezdnem do Francyi zaznajomił się przypadkowo z Ksawerym Kosseckim, z którym zawarł przyjaźń serdeczną i trwałą. Razem udali się do Drezna. Tu dłuższa choroba zatrzymała G-ego, który użył tego czasu na naukę języka francuskiego i nabycie wyższych umiejętności; Kossecki zaś podążył do Włoch. Wyzdrowiawszy, G. pojechał do Rzymu i tu się zapoznał z generałem Franciszkiem Rymkiewiczem. Mianowany adjutantem przy jego boku, poświęcił się służbie w legionie drugim, który stał załogą w Mantui. Tu z ini-cyatywy generała wydawał wraz z kapitanem Paszkowskim czasopismo pisane p. t. „Dekada” (t. j. dziesięciodniówka), które czytywano przy rozkazach dziennych. Tłómaczył do „Dekady” rozmaite wyjątki z dzieł wojskowych, podawał z gazet obcych wiadomości, bliżej obchodzące rodaków, pomieszczał rozmaite pisemka nietylko z literatury pięknej, ale i utwory, mające na celu podniesienie ducha publicznego. W bitwie pod Weroną, 1798 r., sam niebezpiecznie raniony, utracił brata i generała Rymkiewicza. W szpitalu mantuańskim przetrwał całe oblężenie, a potem wyjechał do Paryża; zdarzenia tej podróży, w połączeniu z uwagami nad ówczesnym stanem umysłów w Europie, przedstawił w powieści, przeplatanej wierszami, p. t. „Grenadyer-filozof” (druk. 1805 w Warszawie). Jest to historya syna mieszczańskiego, którego za czasów rewolucyi francuskiej gwałtem wzięto do wojska; doświadczywszy na sobie znaczenia hasła wolności i praw człowieka, nie mógł on sprzyjać rządowi republikańskiemu; nabrał pozorów okrucieństwa, lecz w głębi duszy pozostał szlachetnym i prawym. I G. nie patrzył bynajmniej z zachwytem na działalność rewolucyjną Francuzów, malując zaś nieco sielankowo prostotę i szczęście Szwajcarów, przeciwstawia je urządzeniom francuskim,

P. Clim.

a mianowicie narzuconej konstytucyi. Gdy generał Kniaziewicz utworzył legię naddunajską, G., otrzymawszy w niej stopień kapitana, brał udział w bitwach pod Offenbach, Hochstädt, Hohenlinden, Lubianą. Po zawarciu pokoju w Lunéville, zniechęcony postępowaniem Francuzów, wrócił prawie kaleką do kraju w r. 1803 i wydawał wraz z Ksawerym Kosseckim w Warszawie czasopismo: „Zabawy przyjemne i pożyteczne” (1804 — 5, pięć tomików), zapełniając je przeważnie własnemi pracami oryginalnemi i tłó-maczonemi, wierszem i prozą. Zwrócił tu baczną uwagę na rozwój literatury rossyjskiej (co prawda, na podstawie artykułów francuskich), podał pierwszy u nas w streszczeniu i częścio wym przekładzie znany ruski poemat świeżo wtedy ogłoszony p. t. „Pieśń o pułku Igora”, wątpiąc o jego starożytności. Osobno ogłosił najpiękniejszy swój, silnem i żywem uczuciem prze-

■m.

\ivvv

Fig. 86.

Godebski Cypryan, poeta-legiomsta.

niknięty: „Wiersz do legionów polskich” (1805 Warszawa). W r. 1805 powołany został na członka Towarzystwa przyjaciół nauk. W „Wierszu do płci pięknej” napisał gorącą jej pochwałę. W „Listach o wsi” (niedokończonych), lubo sam trochę sielankowo usposobiony, wyśmiewał naprzód tych, co sobie złudnie wieś jako przybytek wszelkiej szczęśliwości wystawiają, potem kreślił obrazki to modnego eleganta Adrasta, który przez niedozór i zbytki tracił dochody, to książkowego agronoma Kleona, który, zaprowadzając reformy gospodarcze, wyleciał z majątku. G. jednak nie myślał uwielbiać takich, co tylko na przykład ojców powoływać się zwykli; radził o wartości wszelkich zmian i reform sądzić ze skutków, jakie przynoszą. — Po utworzeniu Księstwa Warszawskiego, wszedł nanowo do służby wojskowej; na wezwanie Dąbrowskiego pośpieszył do Poznania i miał sobie powierzone utworzenie pułku pieszego. Wtedy przełożył z francuskiego „Przepis musztry i obrotów dla piechoty” (Warszawa 1807—8, cztery części). Po zawarciu pokoju w Tylży, był kommendantem twierdzy Modlina. Zadowolonym z owoczesnych stosunków wcale się nie okazywał; widać to wyraźnie z wiersza p. t. „Sen, do Ksawerego Kos-seckiego”, gdzie dosadnie odmalował przewagę urodzenia nad zasługami osobistemi, nasiąknie-nie przyzwyczajeniami, wprowadzonemi przez Prusaków. Nie dostrzegał on wśród spółczesnych tego wzrostu poczucia obywatelskiego, jaki Niemcewicz zaznaczył w „Dwu Sieciechach”. Podczas wojny z Austryą r. 1809, pełniąc obowiązki pułkownika, poległ bohaterską śmiercią pod Raszynem. Jako poeta nie odznaczał się wysokim polotem fantazyi, ani świetnością wysłowienia; ale, wyrażając uczucia podzielane przez ogół, zyskał wielką sympatyę. Wzorował się na poe-zyi francuskiej i łacińskiej; wysoko cenił Eneidę Wergiliusza, zwłaszcza gdy upatrzył podobieństwo opowiadanych w niej przygód do losów narodu własnego. W przekonaniach był liberalnym, lecz potępiał wybryki rewolucyi francuskiej i całą duszą nie cierpiał niesprawiedliwości. Zbiorowe wydanie „Dzieł wierszem i prozą C. Godebskiego” wyszło w Warszawie r. 1821 w 2 częściach, z przedmową Józefa Kalasantego Szaniawskiego.

Godebski Ksawery, syn poprzedniego (* 1801—f 1867), kształcił się naprzód u pijarów na Żoliborzu, potem w uniwersytecie warszawskim. Od r. 1820—1822 był współredaktorem „Wandy” i współpracownikiem „Pszczółki krakowskiej”. W r. 1831, zamieszkawszy w Paryżu, został konserwatorem biblioteki królewskiej w Wersalu i był współzałożycielem szkoły polskiej w Batignolles. W r. 1857, przeniósłszy się do Lwowa, otrzymał tam posadę kustosza zakładu imienia Ossolińskich. Główny kierunek talentu jego był dramatyczny. Między 1820— 1830 napisał i przetłómaczył kilkadziesiąt dzieł scenicznych, z których wiele przedstawiono w Warszawie, jak np. między innemi: komedyę „Miłość i zbytek” (1828); „Piast”, scena liryczna, napisana wespół z Dmuszewskim; „Karnawał w Łomży”; „Wdowa Malabaru”; „Nowy rok”, scena liryczna, wespół z Dom. Lisieckim; „Miłostki ułańskie”; ostatnim zaś utworem jego tego rodzaju było przysłowie dramatyczne „Kto pod kim dołki kopie, sam w nie wpada” (Lwów 1867). Za pobytu w Paryżu napisał libretto francuskie opery „Telemak” do muzyki Boieldieugo, której wszakże nie grano. Tłómaczył opery „Emma Roxbury” i „Turek we Włoszech”; dzieła sceniczne: „Honor i pieniądze” Ponsarda; „Popularność” Delavigue’a i w. in. Będąc posłem łuckim na sejm warszawski, odznaczył się znakomitą wymową. Poza utworami belletrystycz-nemi wydał prace następne: „Otwarcie kursu historyi i statystyki Polski w szkole artylleryi

R.

j/)ć

r?

zakładu Polaków w Bourges” (Bourges 1833); „Żywot lir. Ludwika Platera” (Paryż 1848); „Duch i dążności wieku” (Lwów 1860) ; „Reformy społeczue w Polsce pod koniec XVIII w.” (tamże 1866); „Obraz Polski pod koniec XVIII w.”, ze zbioru podróży ogłoszonych w Hadze 1805 (Lwów 1869); przetłómaczył: „Zwierzenia Radziejowskiego podkanclerzego”, „Historyę Men-zla”, „Spowiedź powszechną” Souliégo w 7-u tomach i Heinego „Stan literatury obecnej”. Układał regestr do Bibliografiii Jochera, którą uzupełniał; należał do współpracownictwa „Pologne pittoresque” i czasopisma „Tribune du peuple”; prowadził korrektę „Słownika Lindego”, przedrukowywanego kosztem zakładu imię nia Ossolińskich we Lwowie.

Godebski Cypry an, rzeźbiarz współczesny (* we Francyi w Mery-sur-Cher 30 października 1835 r.). Jest on synem Ksawerego, a wnukiem pułkownika Cypryana G-ego. Ogólne wykształcenie otrzymał w szkole na Batignolles,

■; - -'.i

WW

Fig. 87.

Godebski Cypryan, rzeźbiarz.

którą ukończywszy, zapisał się do Szkoły sztuk pięknych i w pracowni rzeźbiarskiej słynnego Jouffroy gorliwie przez lat parę pracował. Zmuszony okolicznościami, równocześnie z pracą artystyczną w początkach swej karyery dla zarobku jako robotnik kamieniarski kuł marmur. Ta okoliczność wyrobiła mu łatwość techniki, co mu następnie pozwoliło wykończać swe utwory z niezwykłą precyzyą. W 1857 r. wystąpił po raz pierwszy w Salonie dorocznym, nadesławszy nań popiersie admirała Lassus’a. Wezwany, dzięki stosunkom swego ojca, do Lwowa, dał się tam poznać przez dekoracyjne rzeźby na domu dla weteranów armii; wyjechawszy następnie do Wiednia, otrzymał zamówienie na dwie figury do arsenału generałów Lau-dona i Lassy’ego. Oprócz tego wykonał tam kilka udatnych biustów, które mu w wyższych sferach stolicy Austryi wyrobiły stanowisko wziętego rzeźbiarza. Ożeniwszy się z córką słynnego wio-lonczellisty Servais’go, osiadł na pewien czas w Hal w Belgii, dojeżdżając często do Paryża. Z tych cza sów znane są jego: grupa p. t. „Polska”, wystawiona w Salonie paryskim 1864 r., „Przebudzenie”, statua z marmuru, biust Rossiniego, również z marmuru, wystawione we dwa lata później; „Dziecię z koźlęciem”, grupa z gipsu, z wystawy powszechnej 1867 r. i w. in. Pracował jednocześnie przy dekoracyi Luwru, gdzie znajduje się jego allegoryczna płaskorzeźba w jednym z tympanonów. W 1872 r. wystawia grupę p. t. „Oswobodzenie”, która mu jedna zaszczytne krytyki i gruntuje jego sławę. Wezwany na profesora petersburskiej akademii sztuk pięknych, opuszcza Paryż i wraz z rodziną udaje się do Petersburga, gdzie wykonywa popiersia członków domu cesarskiego, oraz osób z wyższych sfer urzędowych. W Petersburgu wykończa również dwa biusty: „Wieśniak” i „Wieśniaczka”, które zyskały popularność przez liczne repro-dukcye, oraz nagrobek dla zmarłej swej żony. Rok 1875 jest przełomowym niejako w zawodzie G-ego. Opuściwszy stanowisko profesora akademii petersburskiej, przybywa do Warszawy, i tu po raz pierwszy styka się bliżej z krajem i społeczeństwem, do których krwią należy, a którym dotychczas był prawie obcym. Ożeniwszy się z wdową, panią Matyldą Natan-sonową, osiada wśród swoich, i wkrótce dom państwa Godebskich staje się najżywotniejszem ogniskiem towarzyskiem; wszystko, co Warszawa naówczas posiadała wybitniejszego na polu życia intellektualnego, sztuki i literatury, gromadziło się w salonach G-ego. Chcąc wpłynąć na zmianę bardzo ciężkich stosunków, panujących wtedy w dziedzinie pjękna, rozpoczyna G. na szpaltach „Gazety Polskiej” artystyczną kampanię w imię nowych haseł, podnosząc młode talenty, krytykując dzieła tchnące rutyną i szko-larstwem, jednem słowem, w dziedzinie krytyki malarskiej jest niejako poprzednikiem Witkiewicza. Trwa to jednak niedługo, w listopadzie bowiem 1875 r. wyrusza do Paryża, zabierając z sobą malarzy Chełmońskiego i Piątkowskiego, którzy niedawno przedtem przybyli z Monachium, oraz młodego swego ucznia, Wacława Szymanowskiego. Od tego czasu osiedla się na stałe w stolicy Francyi, produkując co rok po kilka dzieł. Ustawiona na cmentarzu Montmartre allegoryczna figura kobieca na grobie Teofila Gauthier ogól nie się podoba; mniej szczęśliwym jest w kolosalnym swym biuście p. t. „Nienawiść” (la haine), który, wystawiony w Salonie 1876 r., chłodnego doznał od krytyki przyjęcia. Wystawia następnie „Popiersie Vieuxtemps’a”, „Pijanego chłopa rossyjskiego”, pracuje nad olbrzymią figurą „Najświętszej Panny z Dzieciątkiem Jezus”. W miasteczku Hal staje na placu jego statua Franciszka Servais z wiolonczellą w ręku; w kościele W. Świętych w Warszawie „Pomnik dla Moniuszki”. Węzeł sympatyi, zadzierzgnięty w czasie niedługiego w kraju rodzinnym pobytu, prze-

Godecki Michał — Godefroy Fryderyk Eugeniusz.

285

rwać się już nie mógł; artysta, który prawie po polsku nie mówił, zaczyna się interesować sprawami żywo polskie społeczeństwo obchodzącemi. Rozpisany przez miasto Kraków konkurs na pomnik dla Mickiewicza daje G-emu bodziec do pracy twórczej—i w ten sposób powstaje okazały jego szkic do pomnika, nagrodzony w swoim czasie, lecz niewykonany. Pragnienie artysty: stworzenia pomnika dla twórcy „Tadeusza”, spełnia się dopiero w lat kilka potem. Wezwany przez komitet warszawski, w 1897 r. zabiera się z energią do pracy i w rok niespełna przywozi z Włoch gotową statuę, która mogła być dzięki temu we właściwym terminie odsłonioną i poświęconą. Figura ta, dość ostro krytykowana przez spe-cyalistów, nieodpowiadająca w zupełności idei, jaką można było mieć o niej,—jest w każdym razie najpopularniejszem dziełem artysty, który pracując przeważnie dla obcych i poza granicami kraju, wśród swoich prawie zupełnie był nie-Odtąd nazwisko G-ego jest znane

H. P.

i „Portret własny artysty”.

grobki.

A. Pol.

znany.

wszystkim, którzy się u nas sztuką interesują. W ostatnich latach oprócz „Mickiewicza” G. wykonał dla Krakowa posąg młodzieńczy Kopernika, dla Francyi figurę generała „Le Flo”, oraz kilka grup, jak: „Młody rzeźbiarz”, „Nimfa i Satyr”, znane z wystawy Towarzystwa Zachęty, i w. in. Obecnie pracuje nad statuą Agenora hr. Gołuchowskiego, która ma stanąć we Lwowie. Godebski jest członkiem petersburskiej akademii Sztuk pięknych i kawalerem belgijskiego orderu Leopolda.

Godecki Michał, malarz polski (* w Warszawie 1843—f tamże 1872 r.). Zmarły ten w młodym wieku artysta należał do wybitniejszych talentów ostatniego pokolenia uczniów b. Szkoły sztuk pięknych. Odznaczał się prze-dewszystkiem niezwykłym darem kolorystycznym. Opuściwszy Warszawę po zamknięciu Szkoły sztuk pięknych, udał się w 1865 r. do Monachium, gdzie, zapisawszy się do królewskiej akademii, pracował pod kierownictwem profesorów Strehubera i Anschiitza. Studya jego, naprzód rysunkowe, a następnie olejne, kilkakrotnie nagrodzone, zwróciły uwagę ówczesnego dyrektora akademii, Wilhelma Kaulbacha, który zachęcał go do poważnej pracy, nie skąpiąc swych rad. Na wystawę warszawską nadesłał G. w 1867 r. swój własny potret, trzymany w rembrandtow-skiem oświetleniu, oraz grupę amorków pod tytu łem „Złoty wiek”, utwór odznaczający się pięknością kolorytu. Przybywszy w tymże roku do Warszawy, zaczął malować obrazy religijne, portrety i dekoracyjne panneaux. Na wystawie znajdowały się jego „Ruiny Zamczyska”, „Pokora”, „Sieroty”, parę olejnych ilustracyj do „Maryi” Malczewskiego, oraz najpoważniejszy z jego utworów: „Grosz wdowi”. Obraz ten bardzo dodatnie daje pojęcie o talencie młodego artysty; trzymany w szarych, niejaskrawych tonach, miał on dużo uczucia i podpatrzonej w naturze prawdy.

Oddawna nurtująca organizm G-ego choroba piersiowa przerwała pasmo dni obiecującego tego artysty zbyt wcześnie, aby mógł właściwie się rozwinąć; wielkie pokładane w nim nadzieje nie mogły się ziścić. Portret G-ego zamieściły „Kłosy” po jego śmierci. Na wystawie retrospektywnej, urządzonej w 1898 r. w Warszawie, znajdowały się dwie jego prace: „Głowa Chrystusowa”

H. p.

Godecki Teofil, rzeźbiarz polski współczesny, brat młodszy poprzedniego (* w Warszawie 1847). Uczęszczał do warsz. Szkoły rysunkowej. Jako wyróżniający się talent wysłany został za granicę, gdzie, głównie we Włoszech, przez lat kilka przebywał. Powróciwszy do kraju, osiadł stale w Warszawie. Witle z utworów jego, przeważnie portretowe popiersia i charakterystyczne głowy, znajdowało się na wystawie Towarzystwa Zachęty; na Powązkach również widzieć można przez niego wykonane pomniki i na-

h. p.

Godefroid Feliks (* 24 lipca 1818 w Na-mur—f 12 lipca 1897 w Villers), słynny arfi-sta, uczeń konserwatoryum paryskiego i autor wielu kompozycyj na ten instrument, oraz dwóch oper: „La harpe d’or” i „La dernière bataille”, oratoryum „La filie de Saiil”, drobnych utworów na fortepian i t. p.

Godefroy Teodor, historyk francuski (* 1580 w Genewie—f 1649 r. w Monasterze), studya odbywał w Genewie i Sztrasburgu, w r. 1602 udał się do Paryża; wyrzekł się tam kalwinizmu i pozyskał łaski dworu; w 1617 mianowany historyografem Francyi. Napisał szereg prac, w których, z polecenia Richelieugo, uzasadniał pretensye Francyi do lewego brzegu Renu. Oprócz tego ogłosił drukiem: „Entrevue de Charles IV, empereur, de son fils Wenceslas, roi des Romains, et de Charles V, roi de France, à Paris l’an 1378” (Paryż 1618); „De la véritable origine de la maison d’Autriche” (Paryż 1624); „Généalogie des ducs de Lorraine” (Paryż 1624) i w. in.

Godefroy Dyonizy, historyk francuski, syn Teodora (* 1615 w Paryżu—f 1681 w Lille), napisał, przy poparciu rządu: „Histoire de Charles VI” (Paryż 1653), „Histoire du roi Charles VII” (Par. 1684), „Histoire des connétables, chanceliers, maréchaux, amiraux, grands maîtres et autres officiers de la couronne et de la maison du roi” (Paryż 1658) i w. in.

Godefroy Fryderyk Eugeniusz, filolog i historyk literatury francuskiej (* 1826 w Paryżu). Wychowaniec seminaryum paryskiego, wykładał literaturę w zakładach prywatnych. Pisywał do czasopism katolickich: „Patrie”, „l’Univers” i in. Jest autorem cennych prac z dziedziny filologii i historyi literatury, jako to: „Histoire de la littérature française” (Paryż 1859 —80, 12 t.); „Lexique comparé de la langue de Cor-

Godesberg (Prusy Nadreńskie), stacya kolejowa, odległa od Renu o 1 kilometr. Zakład wód żelaznych alkal iczno-słonych. G. ma posiadać najłagodniejszy klimat zimowy ze wszystkich zdrojowisk niemieckich. Bywa tu po 2 400 chorych na błędnicę, małokrwistość, nieżyty, ogólne osłabienie i choroby kobiece.

Godetia, Marszawa, rodzaj, należący do rodziny wiesiołkowatych (Onagrariaceae), zawiera rośliny trwałe i jednoroczne, o dużych czerwonych albo białych kwiatach, zebranych w kiście lub kłosy. Do 20 gatunków, właściwych zachodniej części Ameryki północnej i południowej, zwłaszcza zaś Kalifornii. Rośliny

te hodowane bywają u nas w licznych odmia-

E. S.

neille et de la langue de XVII siècle” (1862); „Dictionnaire de l’ancienne langue française et de tous ses dialectes du IX au XV s.” (od 1880, dotąd nieskończone,—główne dzieło jego); „Grammaire française” (1885) i w. in.

Godefroy Dyonizy, prawnik francuski, ob. Gothofredus Dionysius.

Godegizel, syn Gundyocha, króla burgundz-kiego, ob. Burgund y a (T. X, str. 768).

Godehard ŚW., biskup z Hildesheimu, ob. Gotthard.

Dr J. M.

nach dla ozdoby.

Godfryd de Bouillon, książę Niższej Lotaryngii i pierwszy łaciński władzca Jerozolimy (* w Baisy pod Genappe w Belgii ok. 1058—f w Ziemi Świętej 17 lip. 1100). Ojcem jego był Eustachy, hrabia Boulogne, matką Ida, córka Gotfryda Brodatego, księcia Lotaryngii i Bouillno. Rodzina Lotaryńska przypisywała sobie pochodzenie od Karola Wielkiego. W 1076 po śmierci swego wuja, Godfryda Garbatego, dostał od cesarza Henryka IV inarkizat Antwerpii. Wierny sprzymierzeniec cesarza, walczył pod pim w wojnie z Sasami i brał udział w słynnej kampanii z r. 1080. Towarzyszył swemu suzerenowi w wyprawie do Włoch, podczas o-blężenia Rzymu, i wszedł z nim do tego miasta (1084). Wkrótce potem dostał księstwo Bouillon i wpływy jego rozszerzyły się wtedy na znaczną część dorzecza Mozy i Skaldy. G. był jednym z najpotężniejszych i najsławniejszych książąt Europy ówczesnej; używał sławy zarówno dzielnego rycerza, jak i żarliwego chrześcia-nina. Był jednym z pierwszych, którzy wyruszyli w pole na wezwanie Urbana II; sprzedał część swych posiadłości na pokrycie kosztów wyprawy. Pod jego rozkazami Krzyżowcy przeszli przez Niemcy i Węgry, dotarli do Konstantynopola i na wiosnę 1097, połączywszy się z resztą wojska, po długich pertraktacyach z Aleksym Komnenem, przeprawili się przez Bosfor i zapuścili do Azyi. Dzieje tej wyprawy opisane są pod Wojnami krzyżowemi (ob). Tu nadmienimy tylko, że G. nie był nigdy naczelnym wodzem i nigdy nie odgrywał roli tak wybitnej, jaką mu przypisuje legenda. Dopiero przy szturmie Jerozolimy (1099) wysunął się więcej naprzód. Jednakże, gdy potem przyszło do wyboru króla, Krzyżowcy ofiarowali koronę, nie jemu, lecz Rajmundowi z Tuluzy; dopiero, gdy ten odmówił, obrano G-a. G. nie przyjął tytułu królewskiego, powiadając, że nie przystoi mu nosić korony złotej tam, gdzie Chrystus Pan nosił cierniową. Nazwał się więc księ ci em Grobu Świętego (1099). Odparł sułtana egipskiego, przybywającego na czele potężnej armii ze spóźnioną odsieczą; po rozbiciu wojsk egipskich na równinie Askalonu (12 sierp. 1099) stał się panem prawie całej Palestyny. Osadził w Jerozolimie patryarchę, założył dwie kapituły, zbudował klasztor w dolinie Józefata; czynił zadość wszelkim pretensyom duchowieństwa: wziął nawet Jerozolimę w lenne władanie od patryar-chy. Przedwczesna śmierć nie pozwoliła mu zająć się organizacyą państwa; pochowano go na górze Kalwaryi, obok grobu Zbawiciela. W r. 1848 w Brukselli stanął konny jego posąg dłó-ta Simonisa.— Por. Sybel „Geschichte des ersten Kreuzzugs” (2-e wyd. Lipsk 1881), „Mon-nier „Godefroi de Bouillon et les assises de Jérusalem” (Paryż 1874), Vetault „Godefroi de Bouillon” (Tours 1874), Froboele „Gottfried von Bouillon”(Berlin 1879), Pirenne „Geschichte Belgiens” (Gotha 1899, wydanie francuskie wyszło w 1900).

Godfryd ze Sztrasburga (Gottfried von Strassburg), średniowieczny poeta niemiecki— zmarł około 1220 r. O życiu jego niedokładne bardzo posiadamy wiadomości. Wiemy tylko, że pochodżił ze stanu mieszczańskiego, z miasta Sztrasburga, jak o tern świadczy nazwa pod którą jest znany, oraz towarzyszący jej tytuł „Meister”, dawany zwykle znaczniejszym mieszczanom. Musiał otrzymać staranne wykształcenie i widocznie pozostawał w blizkich stosunkach ze światem arystokratyczno-rycerskim, którego życie i obyczaje dokładnie były mu znane. Pozostawił jedno tylko niedokończone dzieło p. t. Trystan i Izolda, którego treść wysnuta została z cyklu podań bretońskich, ale rozwinięta bardzo samoistnie na tle żywo odczutych i głęboko ujętych motywów psychicznych. Głównym z nich jest nieprzeparta, demoniczna siła namiętności, pociągająca ku sobie dwa młode serca, rozdzielone przez zewnętrzne warunki życia. Bohater poematu, Trystan, wysłany zostaje przez swego wuja, króla Kornwalii, Marka, po jego narzeczoną, piękną księżniczkę irlandzką, Izoldę. W czasie podróży morskiej wypił przypadkiem razem z nią czarodziejski napój i od tej chwili wzajemna miłość wszechwładnie ich opanowuje, druzgocząc wszelkie najświętsze nawet względy, stojące jej na przeszkodzie. Miłość w poemacie G-a nie ma nić wspólnego z konwencyonalnemi objawami kultu niewieściego współczesnych romansów rycerskich. Jest to uczucie szczere, głębokie, ogarniające całą

Godibert — Godlewski Mśeisław.

w. G.

s. K.

Godin Jan Baptysta Andrzej (* w Esquéhiries w dep. Aisne 1817 r.—f w Guise 1888 r.), francuski reformator socyalny i ekonomista. Rozpocząwszy działalność jako zwyczajny robotnik fabryczny, został z czasem wielkim przemysłowcem i właścicielem zakładów hutniczych we Francyi i Belgii. Przejęty zasadami socyalistycznemi, założył w 1862 r. w Guise, départ. Aisne, t. zw. „familistère”, czyli rodzaj państwa kominunistyczno-kooperacyjnego, opartego na zasadach dywidendy i wzajemnego ubezpieczenia; obrót roczny tego stowarzyszenia czynił około 15 mil. fr. Był także członkiem rady generalnej i należał do zgromadzenia naro- skiego” Warszawa 1899). dowego. Od śmierci G-a wdowa jego, Marya z domu Moret, wtajemniczona w mechanizm tego stowarzyszenia, prowadzi je w duchu zasad męża.

G. był socyalistą, ale zarazem apostołem pokoju, i dlatego hołdował poniekąd socyalizmowi państwowemu. Główne jego dzieło, wydane przez wdowę po jego śmierci, nosi nazwę „La république du travail et la réforme parlementaire”

(Paryż 1889); był-to jego socyalistyczny testa- nela: „Cynna albo łaskawość Augusta” (tamże ment, zawierający program środków pomocni- 1806); i Rasyna: „Tebaida czyli bracia nieprzy-czych dla państwa i projekt organizacyi prawa, jaciele” (tamże 1806). — „Enc. Ungra.”

Chce on te cele osiągnąć przez uspołecznienie zie- Godlewski Mśeisław, współczesny prawnik

duchowo-cielesną naturę człowieka. Poeta poczytuje ją za najwznioślejszą i nieprzepartą potęgę życia; dlatego rozgrzesza swych bohaterów z wszelkich wykroczeń, a nawet zbrodni, popełnionych w imię miłości. W tem wynoszeniu jej praw stoi on na gruncie wyobrażeń i pojęć całej poezyi rycerskiej Średnich Wieków, ale wyróżnia się wpośród ogółu jej przedstawicieli szczerością, prawdą, oraz zmysłowo-namiętnym charakterem przedstawianego uczucia. „Trystan” wraz z kilku mniejszego znaczenia liryczuemi utworami G-a wydany został w nowszych czasach przez Massmanna (Lipsk 1843), Bechsteina (Lipsk 1890 i 1891); przekład na język nowo-niemiecki przez Hertza (Sztutgard 1877).

Godibert) król Longobardów, ob. Longobardowie.

Grodin Ludwik, astronom i matematyk (* 1704 w Paryżu—f 1760 w Kadyksie), był synem adwokata parlamentu, studyował filozofię, a w astronomii był uczniem Delisle’a. W 1725 został członkiem akademii nauk, która mu w r. 1735 powierzyła, wraz z Lacondaminem i Bou-guerem, przeprowadzenie pomiaru stopnia południka w Peru. Słynny ten pomiar ukończony został w r. 1742, ale G. pozostał w Limie jako profesor matematyki i był świadkiem trzęsienia ziemi, które zniszczyło stolicę peruwiańską w r. 1742. Wrócił dopiero 1755 i został wkrótce dyrektorem szkoły kadetów morskich w Kadyksie. Ogłosił kilka rozpraw i wykończył histo-ryę akademii nauk za lata 1680—1699, oraz opracował w 4 t. spis rzeczy zawartych w tej historyi akademii, od jej założenia aż do 1730 roku.

mi za pomocą postępowego podatku dziedzicznego. Program G-a przypomina poniekąd plan reformy Ge orge’a (ob.). Z innych jego dzieł godne są zaznaczenia: „Du crédit public et des valeurs mobilières” (Paryż 1858); „Le familistère de Guise” (1870); „L’hérédité de l’État ou la réforme de l’impôt” (1870); „Les socialistes et les droits du travail” (1874); „Mutualité sociale et association du capital et du travail, ou extinction du paupérisme” (dwa wydania 1880 1 1891); „Le gouvernement, de qu’il à été* ce qu’il doit être, et le vrai socialisme en action” (1883); „Mutualité nationale contre la misère” (1883).    st. a. K.

Godlewska Ludwika, powieściopisarka, ogłaszająca swe prace pod pseudonimem Exterus (* 11 października 1863 r. w Niegłosach, w pow. Płockim). Pierwszą powieścią p. t. „Po zdrowie” (1896) obudziła żywe zajęcie. Następne jej prace, poważną myślą przeniknięte, są: „Kato” (1896), „Dobrane pary” (1900) i „Kwiat aloesu” (1900).    P. Chm.

Godlewski Józef, znany poseł za czasów Księstwa Warszawskiego. Zwany przez współczesnych trybunem ludowym. Nazwę tę nadano G-emu z powmdu oppozycyi, jaką w sejmie przeciwko rządowi prowadził, a głównie ze względu na ogłoszenie drukiem mów, wypowiedzianych w Izbie, a pełnych surowej krytyki działalności ministrów. Mowy te zebrano zostały pod nazwą „Głosy posła maryampolskiego na sejmie r. 1811 miane”. Zarówno Koźmian w swych pamiętnikach, jak i Skarbek w „Dziejach Księstwa Warszawskiego”, powstają przeciwko G-emu, iż sprawy domowe rozgłaszał drukiem publicznie, a w ten sposób roztaczał je na widok powszechny w obliczu Europy. G. był posłem i na pierwszy sejm Księstwa w r. 1809, a mowę jego, obejmującą oppozycyę przeciwko wniesionemu projektowi powiększenia podymne-go, wydrukowano p. t. „Głos posła maryampolskiego dnia 22 marca 1809 r. na sessyi sejmowej miany”. G. powołany został po założeniu Towarzystwa Kredytowego Ziemskiego na stanowisko pierwszego prezesa komitetu tej insty-tucyi.—Por. H. Konic „Trybun ludowy za czasów Księstwa Warszawskiego” („Prawda”, „Książka

zbiorowa dla uczczenia Aleksandra Świętochow-

h. k.

Godlewski Franciszek (* ok. 1769 r.), dr. teologii, pijar, następnie kanonik brzeski, proboszcz kietowiski, dziekan trocki. Napisał „Kazania świąteczne” (Wilno 1806, wyd. 2-e tamże 1820); „Kazania nowe świąteczne” (Wilno 1809); „Kazania niedzielne” (tamże 1817—1820, 4 t.); „Kazania na uroczystości św. pańskich” (tamże 1829, 2 t.); przetłómaczył tragedyę Kor-

i publicysta w Warszawie. Urodził się d. 9 watywnym. Pod wpływem stosunków z Szuj-marca 1846 r. w Krasocinie w Kieleckiem. Po skim G. zmienił kierunek swoich przekonań po-ukończeniu r. 1862 szkoły rządowej w Kielcach lityczno-społecznycli. W artykule „Rzekomi po-oraz szkoły przygotowawczej w Warszawie, w r. 1863 wstąpił na wydział prawny szkoły głównej w Warszawie, którą ukończył w r.

stępowcy” (Niwa 1879 r.) zrywa z „pozytywistami”, w artykule zaś „Nieobecni” (Niwa 1880) wypowiada słowa prawdy pod adresem arysto-kracyi, a jednocześnie nawołuje ją do pracy publicznej. W r. 1887 w czerwcu obejmuje redakcyę dziennika, „Słowa”, który do obecnej

chwili prowadzi i pisuje w nim artykuły pod liii. K.

Godlewski Emil, botanik polski (* 1847 we wsi Krasocinie, gub. Kieleckiej); uczęszczał do gimnazyum w Kielcach, potem w Warszawie, gdzie również w roku 1869 Szkołę Główną, ze stopniem magistra nauk przyrodniczych, u-kończył. Dla dalszych studyów pojechał do Wiirzburga i do Jeny; w uniwersytecie jenajskim otrzymał dyplom doktorski 1872, a w następnym roku habilitował się na docenta botaniki w Krakowie. Przeniósłszy się do Lwowa, od r. 1874—75 wykładał botanikę i zoologię, jako nauczyciel pomocniczy w tamtejszej politechnice, a od 1877 botanikę, jako docent w u-niwersytecie. Następnie mianowany został profesorem botaniki w szkole rolniczej w Dubla-nach, po założeniu zaś przy uniwersytecie Jagiellońskim „Studyurn rolniczego”, został dyrektorem tego wydziału. Badania jego tyczą się głównie fizyologii oddychania i żywienia się roślin. Oprócz rozpraw w czasopismach niemieckich: „Arbeiten des botan. Instituts in WürzbUrg” i „Flora” umieszczonych, w języku polskim ogło-„0 własności absorpcyjnej ziemi ornej” („Bibl. roi.,” Warszawa 1870); „O metodzie o-■znaczania szybkości przyswajania za pomocą obliczania pęcherzyków gazowych wydobywających się z rośliny pod wodą”. (Sprawozd. akad. umiej.); „Niektóre doświadczenia nad oddychaniem porostów” (tamże); „O oddychaniu roślin;” „Wpływ światła na wzrost roślin” (w „Kosmosie” 1877);

(„Wszechświat” 1888); tworzy—glukoza czy mączka” (tamże 1889).— „Encykl. powsz. Orgelb. z ilustr.”

Godlewski Stefan, współczesny prawnik i publicysta, brat poprzedniego (* we wsi Kępie, w pow. Miechowskim w r. 1852). Po ukończeniu w r. 1870 gimnazyum w Pińczowie, wstąpił na wydział prawny uniwersytetu warszawskiego, który w r. 1874 ukończył, a po obronie rozprawy „O pracy i spółczesnem stanowisku kobiet”, pozyskał stopień kandydata praw. Niezwłocznie potem zapisał się na aplikanta sądowego i ówczesnym zwyczajem przechodził po kolei wszystkie sądy dawnej organizacyi, a po wprowadzeniu reformy sądowej pełnił przez czas jakiś obowiązki sędziego śledczego. W r. 1881 mianowany został adwokatem przysięgłym, a jednocześnie objął wydawnictwo „Zbioru praw Królestwa Polskiego”, prowadzonego od r. 1871,

1867. Po złożeniu rozprawy „O przyczynach niepoczytania przestępstwa” uzyskał stopień magistra prawa i administracyi. Następnie przez czas pewien uczęszczał na wykłady uniwersyteckie w Berlinie, w Paryżu oraz w Heidelber- terami „M. G.” gu. W r. 1869 wrócił do kraju i zajmował się praktyką rolniczą w majątku swego ojca. W r.

1870 wstąpił na aplikacyę sądową w Warszawie. W r. 1873 otrzymał nominacyę na sekretarza w b. Kommissyi Sprawiedliwości. Po wprowadzeniu reformy sądowej zamianowany podsekretarzem w izbie sądowej warszawskiej, opuścił w r. 1880 służbę sądową, gdy z wyborów powołany został na radzcę dyrekcyi głównej Towarzystwa Kredytowego Ziemskiego.

W r. 1884 zamieścił w Pamiętniku Towarzystwa Kredytowego Ziemskiego pracę sprawozdawczą p. t. „Projekta Towarzystwa Kredytowego Ziemskiego co do pożyczek na małą własność, oraz wydane w tym względzie przepisy”.

Obowiązki radzcy dyrekcyi głównej pełnił do r.

„Wypłanianie roślin w ciemno-„Co się pierwej

1890. W r. 1898 wybrany na radzcę Komitetu Towarzystwa Kredytowego Ziemskiego, dotąd na tern stanowisku pozostaje. Na polu piśmien-niczem począł pracować w r. 1872. W pierwszym roku istnienia „Niwy” zamieścił w N» 19 artykuł społeczno-polityczny p. t. „Marzenia”, w którym odbiły się poglądy ówczesnych „mło- sił: dych” na potrzebę zmian w postępowaniu poli-tycznem narodu. W tymże roku 1872 powołany został przez grono magistrów szkoły głównej na stanowisko redaktora „Biblioteki umiejętności prawnych”. Wydawnictwo to rozpoczął G. w d. 1 stycznia 1873. Pod jego redakcyą dokonano przekładu dzieła Delsola, zaleconego przez prof. Holewińskiego p. t. „Zasady kodeksu Napoleona”. W r. 1875 wydał w tejże Biblio- ści” tece „Powody urzędowe do ks. I-ej kodeksu cywilnego z r. 1825”, zebrane z dyaryuszów sejmowych. W r. 1876 ogłosił na podstawie źródeł archiwalnych „Zbiór prac przygotowawczych do ustaw hypotecznych w Król. Polskiem obowiązujących oraz tekst tychże ustaw z pierwotną ich redakcyą i dyskussyami zestawiony”.

W r. 1874 nabył „Niwę” łącznie z Henrykiem Sienkiewiczem i Julianem Ochorowiczem. Ten ostatni redagował ją przez półtora roku, a gdy potem wyjechał do Lwowa dla objęcia docentury, G. w grudniu r. 1875 stanął na czele redakcyi „Niwy”, a w r. 1876 oddał redakcyę „Bibl. Umiej. Praw.” Aleksandrowi Rembowskiemu. Od owej chwili datuje się zbliżenie G-go do obozu zachowawczego, a wraz z tem „Niwa” z dawnego organu młodej prasy przekształciła się na organ ziemiański, z charakterem konser-

Godlewski M. — Godność.

289

H. K.

H. K.

F. O.

krakowskie 1885 r.).

t. j. od czasu przerwania urzędowego „Dziennika praw”. Pisywał G. nadto kroniki dwutygodniowe (sprawy bieżące) w dawnej „Niwie”, oraz artykuły spółczesne i prawne w „Niwie”, „Słowie”, „Wieku”, „Bibliotece Warszawskiej”, „Ku-ryerze Warszawskim” i „Kraju”. Jako publicysta, używał pseudonimu „Chorąży”, bądź też podpisywał swoje artykuły całkowitem nazwiskiem lub inicyałami (S. G.). Należy do obozu wybitnie zachowawczych dziennikarzy. W r. 1875 i 1876 wyszedł w „Bibi. Um. praw.” jego przekład dwutomowego kommentarza do prawa handlowego Boistela p. t. „Wykład prawa handlowego”.

Godlewski M., ksiądz, profesor seminaryum duchownego warszawskiego (* r. 1865 w Turczynie, gub. Łomżyńskiej). Wykształcenie średnie otrzymał w gimnazyum łomżyńskiem i seminaryum sejneńskiem, poczem r. 1887 wyjechał za granicę, gdzie spędził kilka lat na stu-dyach teologicznych. Wróciwszy do kraju, rozpoczął pracę parafialną, najpierw jako wikaryusz w Zambrowie, następnie w Suwałkach. R. 1894 przeniósł się do archidyecezyi warszawskiej, i na stanowisku wikaryusza parafii św. Krzyża w Łodzi walczył gorliwie, zarówno słowem jak i pismem, z niemczyzną i protestantyzmem. Powołany na wikaryusza parafii św. Krzyża do Warszawy, zaczął pracować w kierunku literackim: wydał kilka książeczek treści religijnej i redagował przez rok „Kronikę rodzinną”, nadając temu pismu charakter organu kościelnego, a r. 1897 został mianowany profesorem w seminaryum duchownem św. Jana w Warszawie. Z pism dotąd drukiem ogłoszonych, których taniość może być poczytywana za podkopanie handlu żydowskiego, wymieniamy: „Jezus, Marya, Józef”, książka do nabożeństwa; „Pójdźcie do mnie dziatki, książka do nabożeństwa dla dzieci”; „Dobry katolik między protestantami” (to samo po niemiecku); „Obrazy symboliczne człowieka grzesznego, usprawiedliwionego i uświęconego”; „Praktyczny rachunek sumienia”, i tłómaczone z niemieckiego: „Ciało i Krew Pańska, czyli Dya-ment czy szkło”. Obecnie G. wydaje zeszytami „Archeologię chrześciańską”.

Godlewski Włodzimierz Teofil, współczesny prawnik lwowski (* d. 23 lipca r. 1865 w Łopatynie w Galicyi, w pow. Brodzkim). Gimnazyum ukończył we Lwowie w r. 1884, i w tymże roku wstąpił na tamtejszy uniwersytet. W r. 1888 ukończył studya uniwersyteckie, a po złożeniu egzaminu państwowego w lutym 1889 r. został praktykantem sądowym przy sądzie krajowym we Lwowie. W r. 1891 uzyskał stopień doktora praw, a w 1894 r. złożył egzamin adwokacki i odtąd prowadzi kancella-ryę adwokacką we Lwowie. Pracuje na polu piśmiennictwa specyalnego nad procedurą cywilną. Oprócz szeregu rozpraw mniejszych ogłosił osobno drukiem następujące prace: „Ograniczenie zwłoki w procesie wedle nowej au-

Eno. Powsł lluatr. Zeis. 197. T. XXV.

stryackiej procedury cywilnej” (Lwów 1895); „O edycyi dokumentów i rzeczy wywiadowczych, studyum z cywilnego prawa procesowego z powodu nowej procedury austryackiej” (Lwów 1896); „Austryacka reforma procesowa w zarysie” (Warszawa 1898); „O pierwszej audyencyi wedle austryackiej procedury cywilnej z r. 1895” (Lwów 1899); „Austryackie prawo procesowe cywilne” (Lwów 1900).—G. jest stałym współpracownikiem „Przeglądu prawa i administracyi” we Lwowie, umieszcza również artykuły w „Gazecie Sądowej Warszawskiej”.

Godło (herb), ob. Heraldyka.

Godne, wyraz zapewne pochodzący od godów, godowania, znajduje się już w przywileju Bolesława Mazowieckiego w 1278 r., nadanym klasztorowi Lubieńskiemu, gdzie jest synonimem wydatku na przyzwoite częstowanie przejeżdżającego monarchy. Potem na Rusi, zwłaszcza na Podolu, nazywa się w ten sposób tamtejszy zwyczaj, znany też pod imieniem „gostinna”, a będący powinnością włościańską corocznego składania dziedzicowi w pewne uroczystości roku (god) danin w naturze lub pieniądzach. W końcu od czasownika godzić powstała w dawnej Polsce opłata sądowa, którą strony uiszczały, gdy udało się wszczętą sprawę umorzyć z powodu zgody.

Godnie, godno, godny, godzien, w stosunku do rzeczy znaczy: zasługujący na co, czy dobrego, czy złego, nagrody, pochwały, nagany, kary; w stosunku do osób—mający odpowiednią wartość moralną. U Wujka czytamy: „Panie, nie jestem godzien, abyś wszedł pod dach mój”, „Godyć są gotowe, ale zaproszeni nie byli godnymi”, a u Skargi: „Ja na ten urząd godnym się nie czuję”, lub u Krasickiego: „Nie ten godzien pamięci, kto gnębił, kto zdzierał, nie ten kto łzy wyciskał, lecz kto je ocierał.” W dawnej Polsce synonimem G. jest dostojny, dziś ostatni tytuł stosuje się tylko do osób wysoko położonych w hierarchii społecznej, lub których czyny wywołały powszechny szacunek. Często obecnie używamy wart (z niem. werth), gdy szacujemy przedmiot ze stanowiska ekonomicznego a przenośnie, np.: „wart Pac pałaca, a pałac Paca” (ob. A. St. Krasiński „Słownik” wyd.

f. o.

Godność (dignitas; porównaj Godnie, godno, godny): 1) przez nią przedewszystkiem rozumiemy poczucie wysokiej wewnętrznej wartości, stąd mówi się: G. osobista, G. moralna, G. narodowa, G. człowieka, G. natury ludzkiej i t. p.; 2) ponieważ każdy z nas czynami osobistemi dodaje najczęściej blasku całej swej familii, przeto zamiast mówić: jak twoje nazwisko, pytają: jak pańska godność; 3) z kolei, przez G. pojmować trzeba wartość charakteru, umysłową, inaczej zdatność, zdolność do czego; 4) w znaczeniu urzędu wyższego dostojeństwa odróżniają

37

Godnostka — Godoy y Alvarez de Faria Manuel,

290

f. o.

f. o.

delin.

kapucynów Besnyö.

godności świeckie, wojskowe i duchowne. W dawnej Polsce za dostojników (dygnitarzy) uważani byli przedewszystkiem senatorowie, jak wojewoda i kasztelan, ale, ściśle biorąc, miano owo służyło wyższym urzędnikom dworskim i ziemskim, niezasiadającym w senacie. Rozumie się, urzędy i ich donioślejsze znaczenie społeczne wyrabiały się powoli, aż w ostatnich dwu stuleciach bytu Rzplitej utrwalił się pewien hierarchiczny porządek. Kalendarz polityczny z r. 1792 wskazuje następującą gradacyę: sekretarz duchowny wielki koronny, lub wielki litewski, ta-cyż świeccy, referendarze w. koron., w. lit., duchowni i świeccy, podkomorzy w. kor. i w. lit., ośmiu pisarzy w. kor. i w. lit., chorąży w. kor. i w. lit., miecznik, koniuszy, kuchmistrz, stolnik, podczaszy, kraj czy, podstoli, cześnik, łowczy, pisarz, strażnik wielki, oboźny wielki, generał artylleryi, generał-inspektor kawaleryi, generał-inspektor infanteryi, instygator, chorąży nadworny, podkoniuszy, strażnik polny, oboźny polny, kustosz, regent kancellaryi wielkiej, regent kan-cellaryi mniejszej, wojski wielki i piwniczny czyli podczaszy nadworny (nb. ostatni dwaj byli tylko na Litwie). W dzisiejszych krajach europejskich za dygnitarzy świeckich i wojskowych uważani są urzędnicy, mający najwyższe rangi (w Ros-syi pierwszych czterech klas), którym służy tytuł ekscellencyi. W prawie kanonicznem, obo-wiązującem w stosunkach kościelnych, trzeba odróżnić dygnitat od personatu i obowiązków. Godność tutaj łączy się zawsze z jurysdykcyą, której niema w personacie, ani w zwykłych obowiązkach. Godności duchowne dzielą się na wyższe (papież, kardynał, arcybiskup, biskup, opat, legat itp.) i niższe, będące w kapitułach, u nas zwane prelaturami, a dostojnicy noszą miano prałatów (archidyakon, archiprezbyter, dziekan i t. p.); ob. Lelewel „Polska i jej dzieje”, t. I; „Słowniki” Lindego i Krasińskiego.

Godnostka, mała wartość, mała zasługa, nieznaczne stanowisko.

Godolin Piotr, poeta langwedocki, ob. Gou-

Gödöllö (Gedelów), wieś w węgierskim komitacie Peszteńskim, przy drodze żelaznej Buda-peszt-Koszyce (Kassa, Kaschau); sąd; 1890 r. 4844 in-ców, Węgrów (katolików i reformowanych). Dobra koronne G., zamek królewski, parki państwo Węgierskie ofiarowało królowi węgierskiemu w r. 1868, jako podarunek koronacyjny. Letnia rezydencya dworu, latowisko Pesz-teńczyków; łowy dworskie, malowniczy klasztor

w. J.

Godolphin Sir William, dyplomata angielski (* 1635—i w Madrycie 1696). Członek parlamentu z Camelford (1665), wysłany został w r. 1664 do Hiszpanii dla zawarcia traktatu handlowego. Od r. 1669 był w Hiszpanii posłem nadzwyczajnym, a od 1671 ambasadorem.

Zamierzał wtedy przejść na katolicyzm; nieprzyjaciele wplątali go do spisku papistów. Izba gmin kazała mu wrócić do Londynu (1678); został w Madrycie i jawnie przeszedł na katolicyzm. Część jego korrespondencyi dyplomatycznej wydano w „Hispania illustrata” (1703). Pozostawił też trochę poezyj.

Godolphin Sidney, hrabia (* 1645—f 1712), był wychowywany jako paź w Whitehall. Karol II poważał go bardzo; w r. 1678 mianował go posłem w Hollandyi, w r. 1679 lordem skarbu, w 1680 powołał go do rady tajnej. Intrygował wtedy z Sunderlandem i księżną Portsmouth przeciwko Jakóbowi; korrespondował z księciem Oranii. W r. 1684 mianowany sekretarzem stanu, w kilka miesięcy później pierwszym lordem skarbu i parem, z tytułem barona G. Po wstąpieniu na tron Jakóba (1685) ustąpił z zarządu skarbem, pozostał jednak w radzie, gdzie był wpływową osobistością. Jako szambelan królowej (od 1685) dogadzał katolickim skłonnościom Jakóba; w r. 1687 wrócił do skarbu. Po wyjeździe Jakóba z Londynu (1688) był jednym z pięciu regentów; oświadczył się wtedy przeciwko wstąpieniu na tron Wilhelma III i za regencyą. Pomimo to Wilhelm zatrzymał go na urzędzie kommissarza skarbu, gdyż nie było nikogo, ktoby go mógł w zarządzie finansów zastąpić. W r. 1690 usunął się na czas krótki; w tym samym roku jednak Wilhelm mianował go pierwszym lordem skarbu. Posiadał całe zaufanie królewskie; podczas nieobecności Wilhelma zasiadał znowu w gronie regentów, co mu nie przeszkadzało wchodzić w układy ze stronnikami Jakóba. Uwolniony od obowiązków w 1696, wrócił w 1700 do urzędu; za panowania królowej Anny był lordem wielkim podskarbim; wraz z Marlboroughiem kierował wtedy przez szereg lat polityką Anglii. Oni dwaj stali na czele ministeryum whigów. Gdy królowa przechyliła się na stronę torysów, G. ośmielił się dać jej napomnienie, że nie powinna naradzać się pokryjomu z dawniejszym ministrem Robertem Harley, którego spotkał w bramie ogrodu Kensingtońskiego. Niedługo potem, w czerwcu 1710, dostał dymmissyę, w ostrej formie. W następnym roku upadł i Marlborough. G. nie miał żadnych zasad politycznych, był jednak bardzo zdolnym finansistą i uczciwym człowiekiem. Życie jego opisał H. Elliot (Londyn 1888). Tytuł hrabiów G. wygasł ze śmiercią syna jego, Franciszka (f 1766), żonatego z Henryettą, córką Marlborougha, podkanclerzego (Lord Privy Seel) od 1735 do 1740.

Godomar, król burgundzki, ob. Burgun-d y a.

Godoy y Alvarez de Faria Manuel, książę Alcudia, książę pokoju, słynny mąż stanu hiszpański (* w Badajoz 12 maja 1767—f w Paryżu 4 paźdz. 1851 r.). Pochodził ze starej, lecz niezamożnej rodziny; w 17 roku życia udał się do

Madrytu i wstąpił do gwardyi. Jego piękna powierzchowność i talenty towarzyskie zwróciły na siebie uwagę Maryi Ludwiki, księżny Asturyi, a od r. 1788 królowej Hiszpanii. G. został kochankiem 38-letniej księżny; potrafił jednocześnie zaskarbić sobie względy i zaufanie u jej męża, późniejszego Karola IV; odtąd postępował szybko na drodze zaszczytów. W r. 1792 był już generałem-porucznikiem, księciem Alcudia, członkiem rady stanu; 19 list. tegoż roku, po ustąpieniu hr. Aranda, król mianował go pierwszym ministrem; na tern stanowisku okazał dużo taktu i dojrzałości sądu, niezwykłej na wiek młody. Ale doszedł do władzy w chwili wielkich trudności i zawikłań. Świadomy monarchicz-nych uczuć swego narodu, podnieconych przez egzekucyę Ludwika XVI, wystąpił z groźną notą; lecz na jego pogróżki Konwencya odpowiedziała wypowiedzeniem wojny (7 marca 1793). Wojska hiszpańskie walczyły zrazu z pewnem powodzeniem; wkrótce jednak Francuzi wzięli górę i po kilku zwycięstwach wkroczyli do Hiszpanii. Pomimo to G. zdołał przy zawarciu pokoju Ba-zylejskiego (22 lipca 1795) pozyskać bardzo do godne warunki; Karol IV nagrodził go za to tytułem księcia Pokoju (principe de la Paz) i granda Hiszpanii pierwszej klasy, orderem Złotego Runa i donacyą, przynoszącą 50 000 piastrów dochodu. Pomimo gwałtownej oppozycyi G. zawarł przymierze zaczepno-odporne z Francyą (19 sierp. 1796), żeby się uwolnić od uciążliwej opieki Anglii. Stąd wynikła wojna z Anglią, bardzo niepomyślna, zniszczyła bowiem handel Hiszpanii i zagroziła jej panowaniu w Ameryce. Potem G. zabrał się do reform wewnętrznych, starał się po-dźwignąć Hiszpanię z ruiny ekonomicznej, osłabił wpływ inkwiźycyi i pretensye duchowieństwa. Przeprowadzenie tych planów ściągnęło na G-a nienawiść wszystkich konserwatystów; niepopular-ność jego powiększała się jeszcze z powodu życia zbytkownego wśród ruiny powszechnej i skutkiem dwużeństwa (gdyż był żonaty jednocześnie potajemnie z Józefą Tudo i z infantką Maryą-Teresą, nieprawą córką brata Karola IV). Anglia podniecała nienawiść tej partyi, na której czele stał następca tronu, książę Asturyi. Wreszcie i Dyrek-toryat francuski zażądał od Karola IV dymmissyi G-a; żądaniu temu stało się zadość 28 marca 1798 r. Wrócił jednak do władzy G. po obaleniu rządów Dyrektoryatu we Francyi przez Bo-napartego. Podczas wojny z Portugalią (1801) G. miał naczelną kommendę nad połączonemi wojskami francuskiemi i hiszpańskiemu W r. 1803 zawarł układ z Francyą, w którym zastrzeżono neutralność Hiszpanii w razie wojny z Anglią; .Hiszpania miała za to zapewnione subsydium roczne w ilości 18 milionów franków. Napad Anglików na okręty hiszpańskie pod Kadyksem (1 paźd. 1804) wywołał wojnę z Anglią; G., mianowany naczelnym wodzem lądowych i morskich sił Hiszpanii, nie brał osobiście udziału w tej nieszczęsnej kampanii. W roku następnym zamierzał przyłączyć się do koalicyi przeciwko Napoleonowi, który przestał mu wtedy ufać i, ażeby go usunąć od rządów w Hiszpanii, przyrzekł mu Algarbię, traktatem zawartym w Fontainebleau (27 paźdz. 1807) pociągając go do spólnictwa w podboju Portugalii. Atoli położenie G-a stawało się coraz trudniejszem wobec knowań ks. Asturyi, który był wtedy w otwartej walce z ojcem. G. skłonił króla do wytoczenia procesu synowi. Zdarzenie to, zarówno jak niepokojąca postawa wojsk francuskich, które ciągnęły przez Hiszpanię do Portugalii, i pogłoska, że G. zamierzał rodzinę królewską wywieźć do Kadyksu, a stąd do posiadłości amerykańskich, stały się powodem zaburzeń w Aranjuez (18 marca 1808). Tłum napadł na G-a w jego pałacu i wywlókł go z ukrycia; ocaliły go tylko usilne zabiegi króla, królowej i samego księcia Asturyi, a szczególniej obietnica, ża jako zbroduiarz stawiony będzie przed sądem. Wtrącono go do więzienia, skąd wypuszczony został przez Murata i wysłany do Bajonny na rozkaz Napoleona, który już był wtedy postanowił detronizacyę Burbonów hiszpańskich. W Bajonnie G. zredagował akt abdykacyi Karola IV na rzecz Napoleona, a jednak później towarzyszył do Rzymu Karolowi IV, który go do końca życia obdarzał przyjaźnią; po śmierci króla i królowej G. przeniósł się do Paryża, gdzie żył w niedostatku z pensyi 5 000 franków, którą dostał od Ludwika Filipa, ponieważ dobra jego w Hiszpanii zostały skonfiskowane; oddano mu je w r. 1847 wraz z pozwoleniem powrotu do kraju, z czego nie chciał korzystać. Podczas wygnania ogłosił drukiem pamiętniki p. t. „Cuenta dada de la vida politica de D. Man. Godoy, principe de la Paz, o sean memorias cri-ticas y apologetieas” (Madryt 1836—42; 6 tom.; przekład francuski Paryż 1836—38; niemiecki Lipsk 1836—37), zawierające dużo materyału historycznego. Rola polityczna G-a sądzona była zwykle zbyt namiętnie i zdaje się, że jeszcze nie wybiła dlań godzina sądu bezstronnego. Jako nieograniczonego władzcę Hiszpanii przez długi przeciąg lat, ale w okolicznościach nadzwyczajnych, w czasach burzliwych, czynią go odpowiedzialnym za wszystkie nieszczęścia, jakie wtedy na kraj jego spadły, a którym nie mógł zapobiedz. Podczas swych rządów dał dużo dowodów patryotycznej odwagi, zręczności, szerokości poglądów i bystrości umysłu; Napoleon nazwał go nawet człowiekiem genialnym.—M. Ovi-la y Otero „Vida politica y militar de D. M. Godoy” (Madryt 1844)—N. Pastor Diaz i F. dr. Cardenas „Galeria de Espanoles célébrés” (1846, t. IX); Pawłowski art. G. w „Gr. Encyclop. Lamirault’a“.

Godra Michał, pisarz słoweński (* w Bo-hunicach na Węgrzech — f 1874), kształcił się w Preszburgu, gdzie był członkiem studenckiego związku literackiego (1828); potem studya

Dr j. p.

m*

Fig. 88. Godula (herb).

ukończył w Wiedniu i został profesorem w Wer-basie. R. 1835 wydał utwór poetyczny p. t. „Zora”, a przedtem kilka epigrammatów w Cza-sopisie Muzeum (1830). W latach 1857 —59 wyszły jego „Satyry” i „Epigrammy”. Był znany także z radykalnego nowatorstwa swego w pisowni.

Grodra Samuel, pisarz chorwacki (* 1§08 — f 1873), pastor ewangielicki w Średnich Plach-tinicach. Pod natchnieniem poematu „Slävy Dcera” Kollara napisał poemat liryczny w trzech pieśniach p. t. „Muzy Dcera” (1829 Preszburg), potem „Puvodni mravni bajky” (Skalice 1830), powiastkę „Zlatovic” (t-że 1830) i kilka sonetów w Czasopisie Muzeum (1829).

Grodswiler J. P., doktor medycyny i filozofii, był lekarzem nadwornym króla Augusta III. Po polsku ogłosił: „Traktat o ospie, w którym znaiomość tey choroby, obserwacye y sposób leczenia według zdania naysławniejszych dawnych i teraźnieyszych Doktorów opisuie się, wydany przez J. P. G...” (Warszawa, w 8-ce, str. 63).— Por. S. Koś mińskiego „Słownik lek. pols.” (str. 145) i L. Gąsiorowskiego „Zbiór wiadomości do bist. szt. lek. w Polsce” (T. II, str. 411).

Godula, herb polski. Na tarczy w polu niebieskiem trzy białe lilie z koronkami w środku tarczy, w słup, jedna nad drugą. Herb ten w zapiskach sądowycji przychodzi już pod r. 1412, w niektórych zapiskach z lat 1414, 1424 i 1439 zwie się Mozgawą, a u Długosza w rękopisie mylnie nazwany B o d u ł ą (ob.). Przedmiot tego herbu—3 lilie, będące herbem domu Andegaweńskiego, — nakazuje przypuszczać, iż herb ten zawdzięcza swe powstanie królowi Ludwikowi. Rodziny używające tego herbu bądź powygasały, bądź, dla podobieństwa z herbem Gozdawą (ob.) lub Ki erde ją (ob.), przeszły do tych herbów.—Źródła: Długosz „Cleno-dia Regni Poloniae”; Herbarz Arsenalski w Paryżu; Ambrosius „Herbarzyk”; Ulanowski „Inscriptiones clenodiales” (Nr 229, 429, 757); Helcel (T. II, Nr 1346); Piekosiński „Heraldyka średniowieczna polska”; Boniecki „Herbarz”.

Godunow Borys, ob. Borys Godunow.

Godwin, syn niejakiego Wulfnotha, Anglo-Sa-ksończyka, możnowładzca (f 1053); pojawił się w r. 1018 na dworze Knuta i został jego ulubieńcem. Służył mu przeciwko Wendom, poślubił siostrę grafa duńskiego Ulfa, szwagra królewskiego; wtedy prawdopodobnie został rządzcą Wessexu. Od r. 1020 G. figuruje w dokumentach jako człowiek najpotężniejszy w Anglii po Knucie; doszedł też wtedy do wielkich majątków. Nadzwyczajne to powodzenie Saksona pod panowaniem Duńczyków zadziwiało spółczesnych i stało się tematem różnych domysłów: jedni opowiadali, że G., będąc pastuszkiem, ocalił życie jakiemuś znakomitemu Duńczykowi, który go przedstawił królowi Knutowi; drudzy, że wkupił się w łaskę przez jakąś zdradę, spełnioną względem rodaków; inni znów, że się walecznością odznaczył, bijąc się po stronie Edwarda, zwanego Żelaznym Bokiem, a po jego śmierci pierwszy uznał Knuta, który go polubił za mądrość w radzie i za charakter przyjemny w obcowaniu. Po śmierci Knuta (1035) bronił praw syna jego, Harthaknuta, lecz bezskutecznie; Har-thaknut musiał się zadowolić Danią, a G. uznać Harolda. W r. 1036 etelingowie anglo-sascy, synowie Ethelreda, Alfred i Edward, wylądowali w Anglii; Alfred, schwytany, poniósł śmierć; tra-dycya przypisuje tę egzekucyę G-owi, zawsze oddanemu Duńczykom i chcącemu się pogodzić z Haroldem. Musiał się usprawiedliwić z tego zbytku gorliwości po wstąpieniu na tron Harthaknuta (1039). Po jego śmierci G. na zgromadzeniu w Londynie wystąpił w obronie praw etelin-ga Edwarda Wyznawcy, potomka dawnych władz-ców kraju z dynastyi Cerdika. Stał się wtedy przywódzcą stronnictwa narodowego; może liczył na to, że opanuje zupełnie młodego Edwarda Wyznawcę, za którego wydał córkę swoją (1045). Syn jego, Swegen, został grafem marchij Mercyj-skich (Hareford, Gloucester, Oxford); drugi syn, Harold, posiadał Estanglię; siostrzeniec, Becrn, hrabstwa Hertford i Buckingham. Pomimo to jego potęga wkrótce została zagrożoną: musiał walczyć z zazdrością dwu potężnych grafów: Leo-frika i Siwarda, z ukrywaną nienawiścią duchowieństwa, które nieraz ograbiał, z wolą Edwarda Wyznawcy, ze wspomnieniem tragicznej śmierci etelinga Alfreda. W r. 1050 mianowano arcybiskupem kantuaryjskim Roberta de Jumièges; był to ciężki cios dla G-a, który ze wszystkich sił popierał kandydaturę swego krewnego, Aelfri-ka. Odtąd zaczęły się nieustanne kłótnie pomiędzy G-em i popieranym przez króla arcybiskupem. G. odmówił ukarania mieszkańców Do-veru, którzy ubliżyli królowi (1051). Edward kazał mu się usprawiedliwić przed zgromadzeniem mądrych (witan) w Gloucester. G. wraz z synami chwycił wtedy za broń w Beverstone, żądając wypędzenia cudzoziemców. Wkrótce jednak opuścili G-a powstańcy i G. oraz jego synowie, ogłoszeni za wyjętych z pod prawa, uciekli na dwór swego przyjaciela, Baldwina Flandryjskiego. Usposobienie Anglo-Sasów wkrótce się jednak zmieniło; G., wzywany do powrotu, postanowił użyć siły. Pobity na morzu w czerwcu 1052, zdobył we wrześniu wyspę Wight i ruszył w górę Tamizy, do Londynu. Edward, którego opuścili wtedy do-radzcy normandzcy, ustąpił i zwrócił wszystkie

St. A. K.

zywają „hody”.

m:

Fig. 89.

Godziemba (herb).

Godwin Wilhelm

Godziemba (herb).

293

dobra rodzinie G-a. W roku następnym G. zmarł, rażony apopleksyą w Winchester. Z żony, Cythy, zostawił siedmiu synów i trzy córki.

Godwin Wilhelm (* 1756 w Wisbeach, w hrabstwie Cambridge — f w 1836 w Londynie), pisarz angielski; poświęcał się zagadnieniom socyalistyczno - rewolucyjnym, historyi i belletrystyce. Początkowo był kaznodzieją gminy w Suffolk, lecz, z powodu ciągłych waśni z władzą kościelną, musiał godność tę złożyć i objął podrzędne stanowisko urzędnicze. W r. 1796 zaślubił słynną bojowniczkę emancypacyi kobiet, Maryę Wolstoncraft, którą już po roku utracił. W r. 1797 założył firmę księgarsko-nakładową w Londynie i wydal tu szereg własnych książek dla młodzieży, pisanych pod pseudonimem Edwarda Bald win a. Ogłaszał wiele poczytnych w swoim czasie powieści, lecz najwydatniejsza jego działalność pisarska dotyczyła filozofii społecznej. Był zwolennikiem spekulacyi socyalnej Condorceta i Wallace’a, a mając przytem płomienną wyobraźnię, głosił w swych dziełach doktryny kommunistyezne, zaprawione marzycielstwem. Głownem jego dziełem było „Enquiry concerning political justice, and its influence on general virtue and happiness” (kilka wydań, pierwsze 1792—93, ostatnie 1798). Jest to książka poświęcona systemowi kommuni-stycznemu, opartemu na równym podziale bogactw i teoryi wolnej miłości. Dzieło to wywołało publikacyę anonimową, walczącą przeciw zasadom G-a, które nie uwzględniały braku stosunku pomiędzy wzrostem ludności a wytwarzaniem środków spożywczych; była to sławna praca Malthusa, która potem pobudziła G-a do polemicznego dzieła p. u. „On population. An enquiry concerning the power of increase in the numbers of mankind”, jako odpowiedź na studyum Malthusa w tym przedmiocie (Londyn 1820). Z romansów G-a słynny był „Things as tliey are, or the adventures of Caleb Williams” (1799). Do jego powieści filozoficznych należą jeszcze: „Saint Leon” (1799); „Fleetwood” (1805); „Man-deville” (1817); „Cloudesly” (1830); do historycznych prac: „History of the life and age of Geoffroy Chaucer” (1804); „History of the Commonwealth of England” (1824—28).

Gody, pierwotnie znaczą: czas, termin, a w dalszym rozwoju znaczeń: pewien czas o-kreślony, więc Boże Narodzenie, uczta zwłaszcza weselna. U ludu polskiego G. głównie znaczą: czas od Bożego Narodzenia do Trzech Króli, a w niektórych okolicach aż do lutego, alho też oznaczają tylko samo Boże Narodzenie, lub też sam Nowy Rok. Wyrażenie „od gód” znaczy w jednych stronach od Bożego Narodzenia, a w innych od Nowego Roku. Mówi się też: „na gody”, „w gody”, „przed gody” i „po godach”. W przysłowiach i pieśniach G. nieraz są wspominane, np. „Kie na Marcina lód, bywa błotno koło gód”, „Na święty Toma gody doma”, „Śnieg w gody niesie urody”, „Dałeś, Boże, roczek, dajże, Boże, gody”, „Ody ino ody, niedaleko gody!” i t, p, Adalberg w „Księdze przysłów” podaje 33 przysłowia, dotyczące G-ów. Podawane dawniej wiadomości o święcie pogań-skiem, zwać się mającem G., jak również wywód wyrazu od „godzenia” służby około święta „gód” są bezpodstawne. W znaczeniu wesela G. u ludu naszego nie używają się. Ze Słowian

tylko Czesi i Łużyczanie Boże Narodzenie na-

J. K.

Godziemba czyli Godzi ęby. Jeden z najstarszych herbów polskich. W polu czerwonem sosna o trzech konarach i pięciu korzeniach. Nad hełmem w koronie pół zbrojnego rycerza, trzymającego w prawicy sosuę taką, jak ta, co na tarczy. Herb ten znajdujemy już w aktach mazowieckich z 1403 roku; we wszystkich zapiskach sądowych nazwa jego stała Godziemba; tylko w zapisce z roku 1487 oraz w przywileju króla Aleksandra z roku 1505 (M. Kor., 21 f. 196) pole tarczy podane żółte. Herbem tym pieczętują się rodziny: Babskich, Bartlów, Bocheńskich, Bosakowskich, Boumanów, Butowto-wiczów, Butowiczów, Butt-manowiczów, Chodowskich, Ciechanowskich, Cwalinów, Cybowiczów, Cymermanów, Cyndackich, Czekanowskich, Czerkanowiczów, Czwalinów, Czwalińskich, Czyżów, Czyże-wiczów, Dąbrowskich, Dąmb-skich, Dołobowskich, Falkowskich, Gardzińskich, Gierowskich, Głowińskich, Godebskich, Gorzkowskich, Jaguto-wiczów, Jamiołkowskich, Janczewskich, Jewłoków, Ihna-towiczów, Inszkiewiczów, Jo-czów, Jukowskich, Juszkie-wiczów, Kapliczów, Kikow-skich, Kobyłeckich, Kowalewskich, Kowalkowskich, Kretowiczów, Krylińskich, Kucharskich, Lubczyńskich, Lubiańskich, Lubiatowskich, Lu-brańskich, Maleszewskich, Maliszewskich, Mały-szewiczów, Małyszyńskich, Małyszków, Maza-nowskich, Mintowtów, Mulińskich, Nasiołowskich, Niżyńskich, Oborskich, Ożepowskich, Parnowskich, Parkoszów, Paszewskich, Pawłowskich, Pucków, Radeckich, Rusinowiczów, Rusinowskich, Ryżych, Sądeckich, Sandeckich, Sangayłów, Sie-rawskich, Skrzeczyńskich, Skrzętów, Sławoszew-skich, Snopowskich, Somowskich, Sosnkowskich, Sosnowskich, Starzyńskich, Sterpińskich, Strę-kowskich, Strzałkowskich, Styrpejków, Święcim-skich, Sztenbarthów, Szyszyńskich, Tudołtów, Wardeńskich, Wardęskich, Wardyńskich, Wary-skich, Wąsowskich, Węglińskich, Wienieckich, Wilamów, Wojarzyńskich, Wolskich, Wożuciń-skich, Wysockich, Zalewskich, Żebrowskich, Żó-rawickich, Żórawskich.— Źródła: „Herbarz ar-senalski w Paryżu”; „Herbarzyk Ambrożego”; Długosz; Paprocki; Bielski; Okolski; Niesiecki; Małachowski; Kuropatnicki; Kosiński; Małecki; Ulanowski; Notatki ś. p. Stosława Laguny; Pie-kosiński; Lordan Larchey: „Armorial du XV siècle”; Borkowski; Polaczek; „Herb. urz. Kr. Pol.”; „Poczet szl. galic.”; „Arch. b. Herol. Kr. Pol.”; dyplomy i papiery familijne wielu rodzin, wylęg, w guberniach Zachodnich.

CrO&ziemba Michał, biskup kujawski (1223 — 1252). Od herbu bierze nazwisko, dokumenty bowiem wszystkie z jego czasów, a jest ich dosyć, mianują go tylko po imieniu. Objął katedrę po śmierci biskupa Bartha, wybrany przez kapitułę włocławską, w której był prałatem-ku-stoszem; za wpływem ks. mazowieckiego potwierdzony przez pap. Honoryusza III, jak dodaje Damalewicz. Jest to pierwszy biskup Polak, zasiadający na katedrze włocławskiej, lubo inne daleko wcześniej Polaków miały, bo gnieźnieńska 1027 r., krakowska 1059, poznańska 1106, płocka 1087, włocławska 1062 (Rzepnicki „Vitae Praes. Pol.” II, 22). Wszystko prawie, co o nim wiemy, zebrał Damalewicz („Vitae Vlad. Epp.” str. 161) z dokumentów kapituły włocławskiej, drukowanych następnie w dziele „Codex diplo-maticus Poloniae”, wydanem przez Rzyszczew-skiego i Muczkowskiego, w Warszawie 1847—52; oraz w innych zbiorach takichże dokumentów. G. żył w czasach pełnych niepokojów i klęsk wojennych, jakie spadły na Polskę, bądź w napadach pogańskich Prusaków, bądź w zapasach wzajemnych między książętami z sobą niezgodnymi. Mimo to przez 30 lat swego pasterzowania wiele zrobił dobrego dla kraju i dyecezyi. Wpływał do wszystkich niemal spraw ważniejszych, dziejów ziemi kujawskiej i pomorskiej dotyczących. Na odbudowanie zamku Chełmna, zburzonego przez Prusaków, i na uposażenie nowoutworzonego biskupstwa Chełmińskiego odstąpił przeszło sto wsi w ziemi Chełmińskiej. Był na zjeździe w Gąsawie, gdzie wiarołomny Świętopełk, ks. pomorski, przez nasłanych siepaczy zamordował Leszka Białego (1227). Po bratobójczych wojnach Konrada mazowieckiego z Henrykiem Brodatym, ks. szląskim, prowadzonych o pierwszeństwo w opiece nad Bolesławem Wstydliwym, małoletnim synem Leszka, uczestniczył w zjeździe książąt, odbytym w Dankowie (1236), gdzie nastąpiła zgoda między walczącymi, przez zaręczenie Konstancyi i Gertrudy, córek Henryka Pobożnego, ks. wrocławskiego, z Bolesławem i Kazimierzem, synami Konrada, i gdzie zarazem postanowiono podział dzielnic tegoż Konrada między jego synów, przeznaczając Mazowsze Bolesławowi, a Łęczycę i Kujawy Kazimierzowi. Na nowe klęski, zadane kościołowi, miastom i wsiom swej dyecezyi, G. patrzył z boleścią, gdy burzliwy Konrad, zaraz po śmierci Henryka Brodatego (1238), nowe wojny rozpoczął z wnukiem swym, Bolesławem Wstydliwym, i zabierał m. Bydgoszcz Świętopełkowi pomorskiemu, który przez zemstę spustoszył Kujawy, spalił Inowrocław i wiele wsi okolicznych. W tymże czasie Konrad, z płochych podejrzeń, powziętych z powodu przedłużonych uroczystości weselnych synów swoich we Wrocławiu, okrutuie zamordować kazał scholastyka włocławskiego i płockiego, Jana Czaplę, nauczyciela tychże synów i kanclerza książęcego. Przeciw czynowi niegodziwemu wystąpił Pełka (Fulko), arcybiskup gnieźnieński, wskutek czego pokutujący Konrad poczynił kościołom różne ofiary i katedrze włocławskiej nadał pewne przywileje, o których mówi Długosz w Historyi swej lib. VI, pod r. 1240 (wyd. Przeździeckiego „Opera Joan. Długossi”, t. XI, 262). Od Grzymisławy, wdowy po Leszku Białym (1228), i potem od Konrada ks. łęczyckiego (1239) bp. G. wyjednał znaczne wolności i przywileje dla kasztelanii wolborskiej, do dóbr biskupich należącej. Z Samborem, ks. pomorskim, (1241), zawarł ugodę i załatwił wiele dawniejszych sporów, zarządu dyecezyi dotyczących, oraz uczynił zamianę dziesięcin z ziemi Pomorskiej, biorąc za nie kasztelanię Gorzęcin z 18 wsiami, czego jednak potem brat księcia, Świętopełk, nie zatwierdził wprawdzie, ale, wracając rzeczy do dawnego stanu, zrzekł się przytem wpływania na sprawy kościelne, któremi dotąd zawiadywał na Pomorzu, lubo nie z prawa, lecz z przywłaszczenia. Niemniej z opatem oliwskim G. ułożył się o dziesięciny (1249). Nabył też wiele wsi i dóbr dla kościoła włocławskiego, lub dla posiadanych już ustalił i umocnił prawa przyszłym biskupom, jak świadczą liczne dokumenty, dotąd w oryginałach swych przechowywane. Co się tyczy spraw kościelnych G. przyczynił się do sprowadzenia i fundacyi zakonu domiuikanów w Gdańsku, osadzonych przy kościele św. Mikołaja przez ks. Świętopełka (1227). Na synodach 1223 i 1227 r. wydał wiele ustaw pożytecznych dla dyecezyi, a na synodzie 1233 przywrócił ar-chidyakonat kruszwicki, przez poprzednika swego zniesiony (Z. Cliodyński „Statuta synod, dioec. Vlad.” p. XVIII i 1). Był obecny na synodzie 1248 r. we Wrocławiu, odbytym przez Jakóba archidyakona laodyskiego, legata Innocentego IV pap. („Starodaw. prawa poi. pomn.” 1,347). Odzyskał prawo obsadzania prepozytury w katedrze włocławskiej (1250), do czego rościł sobie pretensye ks. Kazimierz, syn Konrada mazowieckiego. Przywilej ten jednak w czasach późniejszych, zwyczajem raczej niż prawem, przeszedł znowu do królów polskich. Damalewicz domyśla się, że G. wystawił także we Włocławku kościół katedralny murowany, gdyż do jego czasów był tylko drewniany, a stary katalog biskupów włocławskich powiada, że biskup ten pochowany został in templo veteri sed iam lateri-tio („Monum. Pol. histor.” t. IV, str. 17). Według Długosza bp. G. objął zarząd dyecezyi 1216 r., umarł zaś 1256 d. 8 sierpnia. Damalewicz,

skich”).

czyli 3707.5 metra.

Godzina, Godziny (od god, starosł. godina: czas, los, szczęście; grec, wpa, łac. hora; pro-wens. hora, ora; hiszp. hora; wł. ora; starogot. jer; alern. Jahr; celt. uair; bret. eur, ur, franc. l'heure). 1) W znaczeniu mytologii grecko rzymskiej horami, godzinami nazywano boginie pór roku w liczbie pierwotnej dwu (w Atenach), potem trzech, przedstawiające wiosnę, lato, i jesień, wreszcie dodano czwartą — zimę; są one w usługach wielkich bogów Olimpu, jak: Zeusa i Hery (Junony). Wedle Homera, sprawują straż, otwierają drzwi do nieba, towarzyszą Afrodycie, Apollinowi, poczytywano je za córki Zeusa i Temidy i, jako takie, noszą nazwy: E un o mii (porządku), Dike (prawa), Euremii (pokoju).

przyjmując datę wstąpienia na stolicę biskupią, posuwa śmierć jego do r. 1258. Późniejsze krytyczne badania kładą czas rządów jego od r. 1223 do śmierci, przypadłej 1252. (Kętrzyński w „Monum. Pol. hist.” IV, 17; Ks. Fija-łek „Ustalenie chronologii biskupów kujaw-

X. S. Ch.

Godziemba (Marya z Doliwów), pseudonim, ob. Ne lir li chowa.

Godzina, część y₂₄ doby, dzieląca się dalej na 60 minut po 60 sekund (ob. Czas). Oznacza się w skróceniu przez god. lub głoską h (hora); tak np. 7h8m23.5s znaczy: 7 god. 8 minut 23.5 sekund. Początek pierwszej godziny doby liczy się teraz powszechnie od północy, przyczem G-y rachują się tylko do 12, a od południa liczą się nanowo od god. 1; w ten sposób doba rozpada się na dwie części 12-godzinne: na G-y przedpołudniowe (a. w., t. j. antę meridiem) i G-y popołudniowe (p.m., t. j. post meridiem). Dawniej wszakże, a we Włoszech nawet do ostatnich czasów, liczono G-y, poczynając od północy, od 1 do 24. Podobnież liczą astronomowie, rozpoczynając wszakże dobę od południa, data zatem astronomiczna 24 września 16h znaczy w rachubie czasu cywilnej 25 września 4Ł po północy. Babilończycy rozpoczynali dobę ze wschodem słońca, Grecy z zachodem, i dzielili dzień, zarówno jak i noc, na 12 G-n, skąd godziny stawały się nierówne; używane przez astrologów, miały nazwę G-n planetarnych. Żydzi dotąd przy obchodzie świąt za początek doby przyjmują zachód słońca. Niejednokrotnie proponowano podział doby według systemu dziesiętnego; tak Laplace pragnął podzielić dobę na 10h po 100m po 100s; obecnie często wynurzają się propozycye podziału G-y na 100m po 100s, przy zachowaniu godziny obecnej, jako */₂₄ doby. Podział taki przedstawiałby dogodność w rachunkach astronomicznych, gdyby zastosowano go i do podziału koła, t. j. gdyby ćwiartkę okręgu podzielono na 100° po 100' po 100". G-ą nazywana była także jednostka drogowa, niezawsze wszakże dokładnie określona; w Bawaryi G. pocztowa czyniła ’/₂ mili szosowej, t. j. 12703 stóp

s. K.

Druga z nich zawiadamia ojca bogów o każ (i 6 ni pogwałceniu ustaw przez ludzi. Wiosenną horę mianowano też Ch loris są, u Rzymian Florą. 2) Pierwotnie więc G-y są ogólnym symbolem podziału czasu, stąd też francuski wyraz l'heure dziś jeszcze ma bardzo wiele przysłówkowych i przymiotnikowych znaczeń pewnego momentu, okresu, chwili i t. d. Trudno napewno orzec, jak Starożytni odróżniali pojedyncze części doby. Z porównania ewangelii Łukasza (rozdz. XII) i Mateusza (rozdz. XX) i innych źródeł historycznych zdaje się, że noc rozdzielano na cztery czuwania, cztery zmiany straży (vigiliae), a dzień na cztery godziny (horae); gdy więc Kościół chrześciański zalecał wiernym stałe modły, przeto powstał termin p. n. godziny kanoniczne. Pierwsza wigilia rozpoczynała się od zachodu słońca i tu recytowano nokturn ma-tutinum, przy drugiej wigilii drugi, przy trzeciej laudesy, przy czwartej o wschodzie słońca t. zw. primę, potem tercyę, sekstę, nonę, nieszpory zwane duodecimą, gdy ustalił się podział na 12 godzin, i ostatnie modły zwane ko nipie tą. Dopiero w V stuleciu po Chr. zmieniono nabożeństwo nocne, ale pojedyńcze miana horae canonicae (ob.) pozostały do dziś-dnia.— Podobnież trudno wiedzieć dokładną Wartość godziny w Wiekach Średnich. Statut wiślicki zaleca, aby sądy trwały do godziny 9-ej, czyli do południa,—jeśli więc dzielono dobę na 24 godziny, to pierwsza zaczynała się w lecie przy rozświcie o dzisiejszej 3-ej po północy, a ostatnia o zachodzie słońca. Domysł powyższy znajduje uzasadnienie w regułach niektórych zakonów, w których założyciele polecają obiadować o godzinie 9-ej (obecna 12-a), więc w czasie górowania słońca, jak dziś jeszcze większość ludu przyjmuje główny dzienny posiłek. W XVI stuleciu zegary mają podział na 24 części, a pół-zegarem zowie się czasomierz dzisiejszej formy. Najdawniejszy kształt zegarów przechował się we Włoszech. Dopiero od króla Jana Sobieskiego doba poczyna się od północy z podwójną dwunastugodzinną dzisiejszą miarą obecną. W statucie litewskim (Rozdz. IV, art. 54, wyd. 1698 i przedruku 1819) czytamy: „w sporze (sądowym) jeśliby strona powodowa co przeciwnego sobie usłyszała, na coby rozmyślenia potrzebowała, tedy sąd na odstąpienie i poradę z jej przyjacioły ma jej dopuścić najdalej na jedną godzinę. A będzie-li i powtóre taż strona użyczenia czasu na poradę prosić, tego sąd i powtóre bronić nie ma, także na jedną godzinę. Potemuż i obżałowanej stronie rozmyślania na czas niema sąd bronić.” Trzeba dodać, że wedle konstytucyi z 1588 r., gdy sprawa była o crimen lesae majestatis, to sąd winien był dać obrońcę i termin ad deliherandum do dni trzech.—W dzisiejszem znaczeniu godzina jest 24-tą częścią doby i dzieli się na 60' minut, minuta na 60" sekund, a sekunda na 60'"

f. o.

tercyj. Godzina przedstawia dwudziestą czwartą część całego obiegu ziemi około własnej osi. W pozornym ruchu słońca, w ciągu doby t. j. 24 godzin, przechodzi ono 360° czyli w ciągu każdej godziny 15°, stąd też miejsca odległe od siebie na kuli ziemskiej o piętnaście stopni długości geograficznej różnią się w czasie o jedną godzinę. Tak np.: gdy w Warszawie jest najwyższe górowanie słońca, czyli południe, to na zachodnich granicach Francyi zegar wskazuje 11-tą godzinę ranną, a niedaleko Moskwy— pierwszą po południu. Zegary więc służą za miarę oddległości (por. Czas, Zegary).

Godzinki, tak się u nas zowie nabożeństwo ku czci Niepokalanego Poczęcia N. M. P., na wzór pacierzy kapłańskich (godzin kanonicznych) ułożone, a jako krótsze od tamtych, godzinkami zwane. Zarówno jak i w pacierzach brewiarzowych, mamy w nich siedem części: jutrznię, prymę, tercyę, sextę, nonę, nieszpory i kompletę. W każdej części zaczęcie, hymn V V i B B, modlitwa i znowu V V i B B, po wszystkiem polecenie G-ek i antyfona z modlitwą. Nie jest dokładnie wiadome kto je ułożył, w jakim języku, łacińskim czy włoskim, i w jakim kraju; wiemy jedynie, że modły te powstały w wieku XIV lub XV wskutek sporu skotystów z tomistami o Niepokalane Poczęcie, i że autor musiał być człowiekiem pobożnym, wielkim czcicielem N. Maryi, a przytem głębokim znawcą Pisma św. i Ojców Kościoła. Do Polski G-i zostały prawdopodobnie wprowadzone przez jezuitów; Zygmunt III codziennie je odprawiał, rozpowszechniły się między wszystkiemi warstwami społeczeństwa, a nawet i wśród ludu, dzięki przekładowi z łaciny na język polski ks. Jakóba Wujka, jezuity. Dodać należy, że te G. po włosku na Indeks wciągnięte (dekret 17 lutego r. 1678, może z powodu fałszywej aprobaty, jakoby Pawła V, i zmyślonego 100-dniowego odpustu), a wedle bulli „Su-perni” św. Piusa V i w każdym języku ludowym były zakazane („Bullar. Rom.” t. IV, część III, p. 153), zapewne dlatego tylko, że wówczas dogmat Niepokalanego Poczęcia był powodem żywego sporu. Pewne jest jednak, że Stolica Apostolska pobożność tę naszą zaaprobuje, gdy się kto o to postara. Podanie ludowe niesie, że czarnoksiężnik Twardowski był G-ek tych autorem, i że onemu ofiarowaniu: „Z pokłonem Panno święta...” winien ocalenie swoje. Na mocy tego widocznie, utrzymują niektórzy, iż Samuel Twardowski ze Skrzypny przetłómaczył je na język polski.—Jocher „Obraz Bibl.” n. 6 998, (t. III, str. 140); „Nabożeństwo dla niewiast polskich” (wyd. 1850, str. 13).

t Godzinna OŚ, oś biegunowa, oś lunety pa-ralaktycznie ustawionej, równoległa do osi świata, ob. Paralaktyczne przyrządy.

Godzinne koło, toż co koło zboczeń, każde wielkie koło sfery niebieskiej przechodzące przez oba bieguny, a zatem prostopadłe do równika. Ob. Niebieska sfera.

Godzinny k%t, w astronomii, kąt zawarty między kołem zboczeń gwiazdy a południkiem danego miejsca. Ob. Niebieska sfera.

Godziny kanoniczne (Horae canonicae), pacierze kapłańskie (breviarium - orarium), tak się nazywają publiczne i powszechne modły Kościoła, ustawami kościelnemi czyli kanonami duchownemi do odmawiania przepisane, i do pewnych godzin przywiązane niegdyś, od czego swoją nazwę biorą. Zowią je także służbą boską (officium divinum). W pierwszych wiekach nazywane były mszą (missa, Kassyan u Gawanta I str. 10 i 70), kursem (cursus), a w Wiekach Średnich pen sus. Godzin tych, a raczej części kościelnego nabożeństwa, jest siedem, mianowicie: jutrznia, pryma, ter-cya, sexta, nona, nieszpory i kompleta, zgodnie ze słowami psalmisty (Ps. 118 w. 164): „Siedemkroć przez dzień chwatem tobie dawał”. Ślady tych modłów, a nawet i takiego podziału, widzimy w czasach apostolskich („Dzieje Ap.” 3, 1. 10, 9. 16, 25); w konstytucyach a p o s t o 1 s k i e m i zwanych, czytamy: „ Precatio-nes facite manę, tertia hora, et sexta, et nona, et vespere, atque ad gaili cantum”. W ogólniejszym podziale jest officium nocturnum (vigi-liae) i diurnwn, nocne i dzienne. Do pierwszego należy jutrznia czyli m atut in um z laude sami (dziś wedle rubryk za jedną horę miane), do drugiego reszta godzin. Matutinum, laudes i nieszpory zowią się godzinami większemi (majores); pozostałe—mniejsze mi (minores), bo krótsze są od tamtych. Układ tych pacierzy był w pierwszych wiekach różny w różnych kościołach; dopiero św. Hieronim podzielił psalmy na niedziele i ferye, na godziny dzienne i nocne, dodając do nich stosowne ewangelie, lękcye itd. (Durand 1, V c. 2 n. 3); rozkład na hymny, antyfony, responsorya etc. został jakoby wprowadzony przez bogobojnych mnichów Egiptu i Palestyny. Czas odmawiania także był różnie układany: porządek dzisiejszy, wzięty od Starożytnych, którzy noc dzielili na cztery czuwania, wigiliami zwane (św. Łuk. XII), dzień zaś na cztery godziny (św. Mat. XX). W pierwszych czasach kościoła nie sami tylko duchowni, ale i lud wierny zgromadzał się na to nabożeństwo, zwłaszcza poranne i wieczorne (matutinum et vespertinum); od w. VIII już obowiązywał jedynie duchownych w ogólności (bo i minorytów, Ferraris V et art. cit. n. 54) ten zwyczaj, moc prawa mający. Przyczyny zwalniające od odmawiania pacierzy kapłańskich, są te: niemożliwość, wielka przeszkoda i dyspensa prawna; od Papieża, choćby bez żadnej przyczyny dana, będzie ważna, od biskupa tylko czasowa i dla słusznych przyczyn. Przełożeni zakonów mają takie same prawa względem swoich podwładnych. Godziny kanoniczne z brewia-

fm.

leżny od negusa.

Narok).

1898).

rzów polskich (ob. w tej Encykl. art. Brewiarz), Cf. Bouvier „Instit. Theol. tract, de Ordine” art. II; Herdt „S. Liturg. Praxis” t. II n. 382—389.

Gcdzisław-Gryf, herb polski z nadania. Na tarczy w polu błękitnem gryf złoty, wspięty wprawo, miecz ostrzem na dół trzyma. Nad hełmem w koronie szlacheckiej takiż gryf. La-bry błękitne, podbite złotem. Nadany Wojcie-

Pff

lip

^Jpfr

^i;

fMK

Fig. 90. Godzisław-Gryf (herb).

chowi Brzezińskiemu, synowi Szymona, referendarzowi stanu, członkowi kommissyi rządowej sprawiedliwości Królestwa Polskiego, przez Mikołaja I, Cesarza rossyjskiego i króla polskiego, dn. 31 sierpnia 1847 roku. Polaczek rok no-bilitacyi podaje mylnie 1837.—Źródła: „Herb. urz. Kr. Pols.”; Arch. b. Her. Kr. Pol.

Godżam (Godjam), część Abissynii południowej (Amhara), ograniczona od pil. rz. Agome-der, Afereunnat i Begemeder, od pd. i ws. górnym biegiem Bahr-el-Asraku (Abai), od zach. krainą Damot,—znajduje się na zboczach gór Szokę (Czoke). G. jest największą z prowincyj abis-syńskieh,—rządzi nią król, rezydujący w uforty-fikowanem m. Monkorer (2 740 m. u. p. m.), za-

w. J.

Godżeb (Godjeb, G o da pa), rzeka w krainie Kaffa, na pd. od Abissynii, o niedość dokładnie zbadanym biegu, z zach. wpada do rz. Gibie (Orno), Nianain, dopływu jeziora Rudolfa (Basso

w. j.

Goebel Karol, współczesny botanik niemiecki (* 8 marca r. 1855 w Billigheim [Badenia]. Z początku studyował teologię i filozofię, później poświęcał się studyom przyrodniczym na wszechnicach w Tubindze, Sztrasburgu i Würz-burgu. W r. 1879 został assystentem przy katedrze botaniki w Würzburgu, gdzie też habilitował się w roku następnym. W r. 1881 przyjął posadę assystenta w Lipsku; w tymże roku został powołany na stanowisko profesora nadzwyczajnego do Sztrasburga; w roku 1882 widzimy go już jako profesora nadzwyczajnego i dyrektora ogrodu botanicznego w Rostocku, w r. 1887 w Marburgu. Od roku 1891 G. zajmuje katedrę botaniki w uniwersytecie w Monachium. Odbył dwie większe podróże: jedną, w r. 1884—86, na Cejlon i Jawę; drugą, w r. 1890—91, do Venezueli i Guayany brytańskiej. Od roku 1889 wydaje czasopismo botaniczne „Flora”, w którem umieszcza często swe rozprawy, przeważnie z dziedziny morfologii porównawczej i historyi rozwoju roślin. Główniejsze z rozpraw G-a są następujące: „Untersuchungen zur Entwickelungsgeschichte des Prothalliums von Gymnogramme leptophylla” (1877); „Ueber die Verzweigung dorsiventraler Sprosse” (1880); „Beiträge zur vergleichenden Entwickelungsge-schichte der Sporangien” (1881); „Beiträge zur Morphologie und Physiologie des Blattes” (1882); „Vergleichende Entwickelungsgeschichte der Pflan-zenorgane” (1883); „Beiträge zur Entwickelungsgeschichte einiger Infloreszenzen” (1883); „Zur Entwickelungsgeschichte des unterständigen Fruchtknotens” (1886); „Ueber Prothalien und Keimpflanzen von Lycopodium inundatum” (1887); „Der Aufbau der Utricularia” (1889); „Ueber die Jugendzustände der Pflanzen” (1889). Większe, osobno wydane prace G-a, są następujące: „Grundzüge der Systematik und speziellen Pflanzenmorphologie” (Lipsk 1882); „Beiträge zur Kenntniss gefüllter Blüten” (Berlin 1886); „Pflanzenbiologische Schilderungen” (Marburg 1889— 93); „Vergleichende Entwickelungsgeschichte d. Planzenorgane“ (Berlin 1891). Zwłaszcza zaś ciekawe i cenne jest ostatnie dzieło G-a:

„Org anographie der Pflanzen” (2 tomy,

e. s.

Goeben August Karol Fryderyk Kry-styan, generał pruski (* 10 grudnia 1816 w Stade — f 13 listopada 1880 w Koblencyi). Wstąpił w 1833 do 24-go pułku piechoty pruskiej, lecz na wiosnę 1836 zaciągnął się do szeregów karlistów jako oficer i do połowy 1841 pozostawał w Hiszpanii. W 1842, powróciwszy do kraju, został zaliczony do sztabu generalnego w stopniu porucznika i w 1845 awansował na kapitana. W charakterze oficera sztabu generalnego wziął udział w wypadkach wojennych w 1849 r. w Westfalii i w. ks. Badeńskiem; od 1855 był naczelnikiem sztabu IV korpusu, od 1858 naczelnikiem sztabu VIII korpusu. W tymże roku awansował na pułkownika. W 1860 wysłany z ramienia rządu do armii hiszpańskiej w Marokko, spędził tam kilka miesięcy, 1861 awansował na generał-inajora, w 1865 na generał-porucznika, w 1870 na generała piechoty. Podczas kampanii duńskiej, jako dowódzca 26 brygady piechoty, odznaczył się w bitwach pod Düppel i w czasie przeprawy na wyspę Alsen. W 1866, jako dowódzca 13-ej dywizyi piechoty, stanowił lewe skrzydło armii Menu i pomiędzy 4 a 16 lipca pobił wojsko bawarskie pod Dermbach i Kissiugen, heskie pod Laufrach, austryac-kie pod Aschaffenburg i zajął Frankfurt nad

38

Encykl. Powbe. Ilaatr. ZeiE. 197. T. XXV.

P. M. M.

183 i k. nl. 3).

Goehren, kąpiele morskie, na wyspie Rugii (Rügen), osłonione lasami iglastemi i liściastemu Frekwencya 6 600 osób.

Menem. Następnie, mając do czynienia z VIII korpusem związkowym, sforsował rzekę Tauber i zajął Wiirzburg. Wr. 1870/1 sprawował kommen-dę VIII korpusu pruskiego, walczył pod Saarbrücken i pod Gravelotte, brał udział w oblężeniu Metzu, a po kapitulacyi Bazaine’a wyruszył z I ą armią na północ. Korpus jego odegrał główną rolę pod Amiens i pobił Faidherbe’a pod Bapau-me (3 stycznia 1871). Od 9 stycznia do 27 maja 1871 r. G. sprawował naczelne dowództwo I armii i na jej czele pobił francuską armię północną pod St. Quentin. W nagrodę za te zasługi otrzymał wielki krzyż żelazny. Od 1873 fort Queuleu pod Metzem, a od 1889 pułk piechoty nr. 28 noszą jego nazwisko. W 1883 wystawiono mu pomnik w Koblencyi. G. napisał: „Vier Jahre in Spanien” (Hannower 1841), „Reise und Lagerbriefe aus Spanien und vom spanischen Heer in Marokko” (Hannower 1863) i wiele artykułów o kampaniach 1886 i 1870/1 w pismach wojskowych.—Por.: Zernin „Goeben’s Biographie” (Darmstadt 1881).

Goedecke Karol, historyk literatury (* 1814 w Celle—f 1887 r. w Getyndze). Kształcił się do roku 1838 w Getyndze na wydziale filologicznym, potem przez lat kilka oddawał się studyom nad dziejami literatury w Celle, a w r. 1843 przyjął obowiązek w domu handlowym księgarza Halina w Hannowerze, jako doradzca i kor-respondent. Następnie mieszkał naprzemiany to w Celle, to w Hannowerze, to w Getyndze aż do r. 1873, w którym został zamianowany profesorem nadzwyczajnym historyi litetatury w Getyndze. Na polu literackiem G. po raz pierwszy wystąpił pod nazwiskiem Karola Stahla z ko-medyą w guście arystofanowskim p. t. „König Kodrus, eine Missgeburt der Zeit” (Lipsk 1839), za którą poszły: „Novellen” (Celle 1840) i „No-vellenalmanach für 1842” (Hannower 1841). Potem wydał zbiory następujące: „Deutschland^ Dichter von 1813 - 1843” (Hannower 1844); „Elf Bücher deutscher Dichtung, von Sebastian Brant bis auf die Gegenwart” (Lipsk 1849, 2 tomy); „Edelsteine aus den neusten Dichtern” (Hannower 1851) i „Deutsche Dichtung im Mittelalter” (tamże 1854, wydanie drugie pomnożone Drezno 1871). Obok tego opracował monografie: „Knigges Leben und Schriften” (Hannower 1844); „Pamphilus Gegenbach” (tamże 1856); „Emmanuel Geibel” (Sztutgard 1869) i „G. A. Bürger in Göttingen und Gelinghausen” (Hannower 1873). Najcelniejszem z dzieł G-ego jest przerabiane kilkakrotnie i w treść bardzo bogate „Grundriss zur Geschichte der deutschen Dichtung” (Hannower 1857—1881, 3 tomy), które w ostatnich czasach wyszło w drugiem, nanowo opracowanem wydaniu (Drezno 1884—93, trzy tomy staraniem samego autora, czwarty zaś i piąty po jego zgonie pod kierunkiem Goetzego, przy współudziale wielu innych badaczy). Osobno przedrukowano z pierwszego wydania w r. 1859 studyum p. t.

„Goethe und Schiller”. Nadto jeszcze G. zaopatrzył najnowsze wydania gotajskie Schillera Goethego i Lessinga życiorysami i wstępami li-terackiemi, z których powstała jego książka p. t. „Goethes Leben und Schriften” (wyd. 2-e Sztnt-gard 1877); z Jul. Tittmannem wydał „Deutsche Dichter des XVI Jahrhunderts” (Lipsk 1867 — 83, t. 1 —18); „Deutsche Dichter des XVII Jahrhunderts” (tamże 1869—75, t. 1—15) i prowadził przewybornie zbiorowe wydanie dzieł Schillera (Sztutgard 15 tomów 1867 — 1876). Wreszcie ogłosił „Geschäftsbriefe Schillers” (Lipsk 1875).

Goehling Karol Ferdynand (* w Moskwie r. 1805 — f około r. 1860), lekarz wojskowy rossyjski, od r. 1834 był inspektorem Akademii medyko-chirurgicznej w Wilnie. Po polsku ogłosił. „Rady dla wileńskich włościan, jak zabezpieczać się od chorób i jak leczyć owe środkami prostemi” (Wilno 1855) i „Lekarz i poradnik włościański, czyli jak zapobiegać chorobom i jak je leczyć środkami prostemi, pod niebytność lekarza. Z polecenia zwierzchności, ułożył obywatel, radzca stanu Dr... Wydanie nowe, poprawione” (Wilno 1859, w 8-ce, str.

Dr j. p.

Dr j. M.

Goeneutte Norbert, malarz i rytownik francuski (* 1854 r. w Paryżu—f 1894 w Auvers nad Oise’ą). Kształcił się w paryskiej szkole sztuk pięknych i już w r. 1876 dał na wystawę dwa obrazy: „En Classe” i „Le Boulevard de Clichy par la neige”, które nań ściągnęły uwagę, a w których się odrazu zaznaczył jako wyborny malarz życia paryskiego. W latach następnych odmalował: „L’appel de balayeurs près de l’Opéra” (1877); „La noce débarque” (1878); „La soupe du Matin” (1880); „La criée” (1881). W obrazach tych młody artysta coraz widoczniej wyrabiał się na śmiałego i przenikliwego obserwatora widoków i scen realistycznych, jakie się dają napotykać na ulicach paryskich, i nie przestawał pracować w tym zakresie. Pędzel ma silny, przejmujący, lubo czasem twardy i sztywny, w kolorycie brak mu rozmaitości, ale zato odznacza się niezrównaną spostrzegawczością i znakomitą znajomością efektów. Jako sztycharz G. celował szczególnie w robotach tak zwanych „pointe sèche” i pozostawił 200 płyt, odznaczających się żywym, pełnym wdzięku rysunkiem, intelligentną kompozycyą i wprost malarskim światłocieniem.

Goeppingen (w Wirtembergii), dawniej mocno uczęszczane wody mineralne, obecnie zaniedbane i tylko jako napój hygieniczny szeroko rozpowszechnione. Jednakowoż woda ta, jako szczawa ałkaliczno-ziemna (gaz kwas węglany, węglan wapna, węglan magnez, siar-

Dr J. M.

Dr J. M.

i 1061).

Dr J. M.

czan potasu, siarczan sody), posiada i znaczenie lecznicze.

Goerbersdorf (Szląsk Pruski), 20 minut drogi kołowej od stacyi kolejowej Friedland. U-zdrowisko liygieniczno-dyetetyczne dla chorych piersiowych, 561 m. nad pow. morza, w dolinie, dokoła otoczonej zalesionemi górami Olbrzymiemi (Riesengebirge). Klimat, łagodny, nieco wilgotny, podalpejski. Środki lecznicze: przebywanie na świeżem powietrzu, wodolecznictwo, odpowiednia dyeta, w zamkniętych zakładach (sanatoryach): d-ra Brehmera, twórcy tej metody i założyciela miejscowości, d-ra Roem-plera, d-ra Weickera i uzdrowisko ludowe (Volkssanatorium). Uzdrowiska te są otwarte przez cały rok. We wszystkich bywa 1 700 chorych.

Goercke Jan (* d. 3 maja r. 1750 w Sorkwitach [Prusy książęce] —f w Sans-Souci pod Poczdamem d. 30 czerwca r. 1822), bardzo zasłużony chirurg wojskowy niemiecki. Mając lat 13 oddany był pod opiekę i na naukę do stryja, będącego chirurgiem pułkowym, z nim udał się do Tylży, później dopełnił wykształcenia w Królewcu i w r. 1767 wstąpił do służby wojskowej, jako chirurg kompaniczny, w r. 1784 dostał się do Berlina, w 1787 puścił się w podróż naukową, naprzód do Wiednia, gdzie poznał się z Brambillą (ob.), później zwiedził Włochy, skąd udał się do Paryża, by korzystać z nauki u Desaulta (ob.), nakoniec do Londynu i tam zaznajomił się z Janem i Wilhelmem Hunterem (ob.) oraz z A. Cooperem (ob.). W czasie podróży tej mianowany był chirurgiem pułkowym w r. 1788, w następnym zaś, gdy bawił właśnie w Szkocyi, ćwicząc się w chirurgii pod przewodnictwem Bella i Hamiltona (ob.), został pomocnikiem generalnego chirurga wojsk pruskich Th eden a (ob.), stanowisko to objął po powrocie w r. 1790. Podczas wojny z Francyą w r. 1792, pełnił obowiązki współdyrektora lazaretów wojskowych, w roku zaś 1797 został chirurgiem generalnym wojsk pruskich, na stanowisku tem wytrwał do r, 1821.—Położył wielkie zasługi około ulepszenia służby zdrowia w wojsku pruskiem, zaprowadzając t. zw. lazarety ruchome i ulepszone wozy do przewożenia rannych; usilnie też pracował nad podniesieniem stanu chirurgów wojskowych, rekrutujących się do czasów jego po większej części zpośród golarzy; by celu tego dopiąć, postarał się w r. 1795 o założenie szkoły medyko-chirurgicznej t. zw. P e-pinière (od r. 1818 „Friedrich-Wilhelm-Institut”). W r. 1811 otwarto także za staraniem jego Akademię medyko chirurgiczną dla lekarzy wojskowych. Zajęty całkowicie służbą swą, piórem nie zabawiał się często, napisał jednak „Kurze Beschreibung der bei der K. Preuss. Armee stattfindenden Transportmittel für die auf dem Schlachtfelde schwer Verwundeten” (Berlin 1814, z 4 rycinami na miedzi), oraz opracował razem z S. F. Hermbstädtem (ob.) „Pharmocopoea castrensis borussica” (Berlin 1805). W r. 1817 obchodzono bardzo uroczyście pięćdziesiątą rocznicę wstąpienia jego na służbę.—Życiorys jego napisał J. D. E. Preuss p. n. „Görcke’s Leben und Wirken” (Berlin 1817). —Por. Dezeimeris, Ollivier et Rai-ge-Delorme „Diction, historique de la médecine” (T. Il, str. 877) i H. Haesera „Lehrb. d. Gesch. der Med.” (wyd. 3-e, T. II, str. 678

Dr J. p.

Goergey Artur, generał węgierski, ob. G ö r g e y.

Goerres Jakób, publicysta niemiecki, ob. G ö r r e s.

Goertz-Wrisberg Herman, hrabia (* 1819 w Hannowerze—f 1889 w Brunświku). Stu-dyował prawo, wstąpił do służby rządowej brun-świckiej, został radzcą w wydziale ministeryal-nym finansów, w r. 1876 rzeczywistym radzcą tajnym i członkiem ministeryum, w 1883 ministrem stanu. W r. 1884, gdy po śmierci ks. Wilhelma tron brunświcki zawakował, G. objął prezydyum rady regencyjnej, a po zamianowaniu ks. Albrechta pruskiego regentem, wrócił, jako przewodniczący, do ministeryum stanu.

Goerz (Gorycya), uzdrowisko klimatyczne dla chorych piersiowych z klimatem pobudzającym. Dojazd z Wiednia koleją południową (Südbahn) w kierunku Nabresiny do stacyi tegoż nazwiska.

Goes Hugo van der, malarz flamandzki (* w Antwerpii lub Bruges ok. 1420—f w Booden-dale 1482). Był uczniem Van Eycka; pierw-szein jego dziełem, które go wsławiło, był obraz przedstawiający spotkanie Dawida i Abigaili; praca ta zaginęła. Powierzono mu urządzenie uroczystości, wyprawianych w Gandawie po wstąpieniu na tron Flandryi Karola Zuchwałego; w r. 1473 zajmował się częścią dekoracyjną uroczystości jubileuszowych tegoż miasta. W o-statnich latach życia został księdzem i osiadł w klasztorze w Boodendale pod Bruksellą, w którym pozostawał do śmierci. Malował głównie wielkie kompozycye historyczne: jego postacie niewieście są wdzięczne, za to męskie niezwykle brzydkie. Jednym z pierwszych i najlepszych jego obrazów jest „Ukrzyżowanie” znajdujące się w kościele św. Jakóba w Bruges Podczas zamieszek religijnych w Niderlandach, protestanci zdobyli to miasto i pokryli obraz czarną powłoką, na której wypisali złotemi literami przykazania Boskie; gdy katolicy odebrali miasto, zmyli tę powłokę, nie uszkodziwszy obrazu. Najlepsze obrazy G-a znajdują się; we Flo-rencyi (Tryptyk, przedstawiający urodzenie Chrystusa), w Monachium (św. Jan Chrzciciel, św. Hieronim i in.), w Wiedniu (Marya z Dzieciątkiem Jezus, św. Jan Chrzciciel), w Berlinie (Sąd

Goes Bento (Benedykt), jezuita - podróżnik (* 1562 na San-Miguel, jednej z wysp Azorskich— f 1607 w Su-czeu, w Chinach). W młodości był żołnierzem w wojsku indyjskiem w Goa i prowadził życie hulaszcze; w 1588 r. wstąpił do zgromadzenia Jezusowego, a w 1603 wysłany został z trzema towarzyszami z missyą do „Kataju”. Z Lahoru przez Kabul, Jarkand, Ak-fu udał się do Su-czeu i tam osiadłszy, przyszedł do przekonania, że Kataj i Chiny były jedną i tą samą krainą. Utrudzony podróżą i prześladowany przez mahometan, tu przedwcześnie życie zakończył. Zapiski jego ocalały, dzięki jednemu z jego towarzyszy, Izaakowi Armeńczykowi, który, zaznawszy wielu przygód, dostał się do Pekinu, skąd już morzem wrócił do In-dyj Wschodnich. Podróż G-a, znakomitą na swoje czasy, według jego dziennika opisał Mateusz Ricci

ostateczny), w Bolonii (Najśw. Panna i Dzieciątko Jezus).

Groes Darnino de, sławny historyk i dyplomata portugalski (* w Alemquez w Estremadu-rze 1501—f ok. 1573). Pochodził ze znakomitej i starożytnej rodziny, przybyłej z Asturyi. Od dziecka przebywał na dworze królewskim; tam pobierał nauki, był później paziem; aż do śmierci króla Emmanuela dworu nie opuszczał. Jan III powierzył mu kilka ważnych missyj dyplomatycznych: we Flandryi (1523), Polsce (1529), Danii i Szwecyi (1531). W r. 1534 udał się do Włoch, gdzie przez 6 lat pozostawał. Wszędzie zawierał stosunki ze znakomitymi uczonymi i pisarzami, jak Erazm, Olaus Wormius, kardynałowie Bembo i Sadoleto i utrzymywał z nimi ożywioną korrespondencyę. Ożeniony z bogatą Flamandką, osiadł w Lovanium; kierował obroną tego miasta przeciwko Francuzom (1542), dostał się do niewoli i opisał później te wypadki w ciekawej książce p. t. „Ur-bis Lovanii Obsidio” (Lizbona 1546). Mianowany kustoszem generalnym archiwów i historyo-grafem Portugalii, udał się około r. 1558 do Lizbony; stracił jednak ten urząd w r. 1571 z powodu swych zbyt śmiałych poglądów filozoficznych; przez jakiś czas więziła go nawet Inkwizycya. Oddawał się z zapałem studyom historycznym i zostawił szereg prac cennych. Pierwszy ogłosił pewne wiadomości o Abissynii w swej „Legatio magni imperatoris Indorum Presbyteri Joannis ad Emmanuelem Lusitaniae regem anno 1513” (Lovamum 1532) i w „Legatio David, Aethiopiae regis.... De Regno Aethio-piae ac populo, deque moribus ejus” (Bolonia 1533); wiadomości te, przejrzane i wydane na-nowo p. t. „Fides, religio moresque Aethiopum” (Lovanium 1544), były kilka razy przedrukowane. Był też jednym z historyków, którzy najlepiej wyłożyli dzieje podboju Indyj, w pismach: „Com-mentarius rerum gestarum in India citra Gangem a Lusitanis anno 1538” (Lovanium 1539) i „De Bello Cambaico ultimo” (Lovanium 1549). Cenne wskazówki co do stanu ekonomicznego półwyspu Iberyjskiego w w. XVI zawiera jego „Hispania” (Lovanium 1542). Głownem dziełem jego jest „Chronica do felicissimo rey D. Ema-noel” (Lizbona 1565—1567) i dalszy ciąg jej „Chronica do principe D. Joäo” (Lizbona 1567); dzieło to stawia go w rzędzie najlepszych historyków Portugalii. Dwie te kroniki przedrukowano w Koimbrze w 1790 r. Zostawił w rękopisie jeszcze kilka prac historycznych. Był to oprócz tego dobry śpiewak, płodny kompozytor i nawet uczony teoretyk muzyki, o czem świadczy jego rękopiśmienny „Tractato da Theoria da musica”. Brat jego, Per o de G., był pierwszym organizatorem politycznym i ekonomicznym Brazylii; zaprowadził tam plantacye trzciny cukrowej i wogóle oddał ważne usługi cywilne i militarne tej kolonii.

a wydał Mikołaj Trigaut (Trigautius) p. t. „De Christiana expeditione apud Sinas, sus-cepta ab Soc. Jesu” (Leida 1616, wyd. 2 e Rzym 1678).

Goes Jan Antoniszoon van der, poeta hollenderski (* w Goes 1647—f w Amsterdamie 18 września 1684). W siedemnastym roku życia napisał tragedyę Podbicie Chin („Of over-rompald Sina”), w dwudziestym—piękny poemat na pokój 1667 r. („Bellona aenbant”), w dwudziestym piątym—poemat na cześć Amsterdamu („De Ystroom” (1571), poczytywany za ostatni wybitny utwór klasycznego okresu literatury hollenderskiej. Po śmierci poety ojciec jego wydał zbiór jego utworów r. 1685.

Groeschel Karol Fryderyk, filozof ze szkoły Hegla (* 1781 w Langensalza—f 1861 w Naum-burgu). Studyował prawo w Lipsku; powolauy w r. 1834 do pruskiego ministeryum sprawiedliwości, zajmował się głównie sprawami kościel-nemi; mianowany później prezesem konsystorza prowincyi Saskiej, ustąpić musiał z powodu wypadków marcowych r. 1848. Aż do śmierci pracował nad sprawami kościoła ewangieliekiego w duchu zachowawczym. Choć nie teolog z zawodu, przyczynił się do stanowczego określenia stosunku systemu Hegla do teologii: należał do tak zwanej prawicy szkoły Heglowskiej, która twierdziła, że teizm, pojęcia o Chrystusie, jako rzeczywistym Bogu-Człowieku, i o nieśmiertelności duszy, leżą w filozofii Hegla. Już bez-imienie wydana praca jego „Ueber Goethes Faust und dessen Fortsetzung” (Lipsk 1824) świadczy o przejęciu się G-a nauką Hegla; w następnej „Aphorismen über Nichtwissen und absolutes Wissen“ (Berl. 1829) stara się pogodzić poglądy Hegla z chrześciaństwem. Po śmierci Hegla przyłączył się do t. z w. skrajnej prawicy jego szkoły; ogłosił wtedy drukiem: „Der Monismus des Gedankens” (Naumburg 1832); „Hegel und seine Zeit, mit Rücksicht auf Goethe” (Berl. 1832); „Unterhaltungen zur Schilderung Goethescher Dicht- und Denkweise” (Schleu-

singen 1834 — 38); w tem dziele dowodzi, że Goethe w pismach swych głosił ewangelię. O nieśmiertelności duszy pisał w pracach: „Von den henschrift” (1875, str. 1875).

niż lekarzem, pisać umiał zręcznie, jeno dość powierzchownie.—Por. „Berliner klinische Wo-

Dr J. P.

Goeschen Jerzy Joachim, mąż stanu angielski, ob. Göschen.

Groethals Idzi, nazywający się też Boni-colli, Aegidius Eucolus i Panagathus (* w Gandawie d. 25 lipca 1500—f w kwietniu 1570 r.), lekarz uczony, podróżujący wiele i piszący w różnych językach; szczegóły bliższe żywota jego nie są znane. Wydał: „Commentaria in Avicennae practicam” (Bolonia 1534); „Obser-vationum medicinalium liber” (Piza 1535); „Commentaria in G. Cauliaci chirurgiam” (Montpellier

1536) ; „Traité des plantes médicinales” (tamże

1537) ; „De peste liber” (Lovanium 1539). Po śmierci jego wydano jeszcze w Brügge „Der siecken schat, inhaudende seer vele costelicke

Beweisen für die Unsterblichkeit der menschlichen Seele” (Berl. 1835) i „Die siebenfältige Osterfrage” (Berl. 1836). Tendencye religijne przebijają się i w jego pismach prawnych: „Zerstreute Blätter aus den Hand- und Hilfsakten eines Juristen” (Erfurt 1835—42) i „Das Partikularrecht im Verhältniss zum gemeinen Recht und der juristische Panteismus” (Berlin 1837).

ende seckere remedien teghen allerley cranelie-den ende sieckten etc” (1573) i „Remedieo teghen pestilentiele siecteu” (1 574). Oprócz tego w rękopisie pozostała po nim rozprawa łacińska i dwie po flamandzku pisane, zawierające wykaz środków lekarskich, dostępnych dla ludu biednego, oraz rzecz o t. zw. gorączce zgniłej i o sposobach chronienia się przed nią. — Por. Broeekx „Essai sur l’histoire de la médecine belge” (Gandawa 1837; str. 282) i „Bioąr. Lexikon der hervorragenden Aerzte” (Tom II,

Dr j. p.

Przeciwko Straussowi wymierzone są „Beiträge zur spekulativen Philosophie von Gott und dem Menschen und von dem Gottmenschen” (Berlin 1838). Z pozostałych prac jego zasługują jeszcze na wzmiankę: „Chronik der Stadt Langensalza” (Langens. 1818 — 42); „Dante Alighieris Osterfeier im Zwillingsgestirn” (Halla 1849); „Die Konkordienformel nach ihrer Geschichte, Lehre und kirchlichen Bedeutung” (Lipsk 1858); „Vorträge und Studien über Dante” (Berl. 1863).—

Por. Schmieder „Karl Fr. G.” (Berlin 1863).

Groethals Henryk z Gandawy, filozof, ob. z Gandawy Henryk.

Goethe Jan Wolfgang, największy poeta niemiecki, jeden z największych poetów całej ludzkości (* we Frankfurcie nad Menem 28 sierpnia 1749 — f w Weimarze 22 marca 1832). Pochodził z rodziny mieszczańskiej, która w ciągu kilku pokoleń przez pracę i zabiegliwość wzniosła się z nizkiego stanu do wyższych sfer patrycyatu miejskiego. Pradziad poety, Chrystyan, był kowalem w Mansfeld; dziad poety, Fryderyk Jerzy, osiedlił się jako krawiec we Frank-

Groescłien Aleksander (* w Berlinie d. 12 marca 1813—f tamże d. 2 marca 1875 r.), lekarz. Na wydział lekarski zapisał się w Getyndze w r. 1831 i tam też w 1836, po obronieniu rozprawy „De forcipe obstetricia”, dyplom doktorski osiągnął. Przez czas niedługi zajmo wał się wykonawstwem lekarskiem w Dardes-heimie pod Halberstadtem, potem w 1838 r., od- str. 590). bywszy naprzód podróż naukową po Niemczech i Austryi, osiadł w Magdeburgu. Od r. 1842 był współpracownikiem wydawanego przez wydział lekarski berliński „Encyclopädisches Wörterbuch der medicinischen Wissenschaften” oraz C. C.

za-

możności, ożenił się dość bogato i dzięki temu mógł dać swym synom staranne wykształcenie. Najmłodszy z nich,. Jan Kacper (* 1710—f 1782), kształcił się na prawnika, wiele podróżował; powróciwszy do ojczystego miasta ożenił się w r. 1748 z Katarzyną Elżbietą Textor, córką zamożnego obywatela (* 1731—f 1808). Przyszły poeta, Jan Wolfgang, był najstarszym synem tej pary małżeńskiej; z kilkorga późniejszych jej dzieci jedna tylko córka, Kornelia Krystyna, zamężna Schlosser, dożyła wieku dojrzałego. Warunki wychowania i wykształcenia poety bardzo sprzyjały wszechstronnemu rozwojowi wrodzonych jego uzdolnień. Ojciec jego był człowiekiem niepospolicie rozumnym, wykształconym i pełnym charakteru, a przytem bardzo wymagającym i nieco pedantem o ciasnym widnokręgu myśli. Sam udzielał począt-

Schmidta „Eucyclopädie der gesammten Me-dicin” i coraz więcej przechylać się zaczął do zajęć literacko-naukowych. W r. 1843 przeniósł się do Lipska i do r. 1849 redagował znane „Schmidt’s Jahrbücher der in- und ausländischen gesammten Medicin” (tomy XLI — LXIV), od r. 1844 do 1846 wydawał nadto „Jahresbericht über die Fortschritte der gesammten in- und furcie nad Menem, doszedł tu do pewnej ausländischen Medicin”, oraz napisał „Die Pflege des menschlichen Körpers, eine allgemeine Diätetik für Laien” (Lipsk 1847). Wr r. 1848 wmieszał się czynnie do ówczesnych zaburzeń politycznych w Lipsku i znany był jako mówca biegły, umiejący za sobą pociągać słuchaczów, ale na tem kończyła się działalność jego, ponieważ, jako człek ostrożny, nie lubił się pozatem narażać. W roku następnym opuścił Lipsk i zamieszkał w Berlinie, a założywszy tam pismo p. n. „Deutsche Klinik”, redagował je do śmierci. W r. 1866 zaczął wydawać pismo drugie p. n.

„Kritische Blätter für wissenschaftliche und praktische Medicin”, które jednak dla braku poparcia z końcem r. 1867 wychodzić przestało. Dla obu pism tych, a szczególnie dla pierwszego z nich, pisywał dość dużo; prac tych jego wyliczać tu nie sposób. G. był więcej publicystą

kowych nauk synowi, a później dośó despotycznie kierował dalszem jego wykształceniem, domagając się przedewszystkiem od niego usilnej, gruntownej i ścisłej pracy w kierunku zawodowym. Matka poety posiadała naturę wrażliwą, umysł żywy i lotny, dzięki czemu rozbudziła wcześnie bardzo uczuciowość i wyobraźnię dziecka. Idąc za wolą ojca, obrał młody G. zawód prawnika i w r. 1765 udał się na uniwersytet do Lipska. Ale studya prawnicze nie pochłaniały go całkowicie, owszem nieraz ustępować musiały na dalszy, lub zgoła na ostatni, plan, wobec coraz żywiej budzących się w nim dążeń twórczych, oraz wobec objawów świeżej werwy młodzieńczej, występującej w sferze aspiracyj uczuciowych i upodobań towarzyskich poety. Uczuciowość jego wcześnie bardzo rozwinęła się w kierunku erotycznym. Jeszcze we Frankfurcie, jako czternastoletni chłopiec, zakochał się w siostrze jednego ze swych towarzyszów, zwanej Gr et ch en, a następnie w Lipsku młodziutki student zapałał miłością dla niejakiej Käthchen Schönkopf. Obie miłostki prędko przeminęły, ale nie pozostały bez wpływu na twórczość poety, jak wogóle wszelkie doznane przezeń wrażenia lub przeżyte fakty. Wtedy już objawiła się w G-m właściwa mu zdolność przetwarzania wszelkich wrażeń, uczuć, spostrze żeń i doświadczeń osobistych na różnorodne kreacye lub nastroje poetyckie, dzięki czemu poezya jego zawierała zawsze tyle bezpośredniej prawdy życiowej, a jego życie wewnętrzne nigdy nie ulegało zbyt gwałtownemu zamąceniu od wśtrząśnień uczuciowych, które znajdowały zawsze ujście zewnętrzne w działalności twórczej. Najpierwszemi jej objawami, wTysnutemi ze wspomnianych wrażeń i uczuć młodzieńczych, były pieśni liryczne, wydane w Lipsku 1770 r., oraz dwie komedye: „Współwinni” („Die Mitschuldigen”) i „Kaprysy zakochanego” („Die Laune des Verliebten”), zawierające, obok osobistych wspomnień, wyraźne ślady obcych, mianowicie francuskich, wpływów. Nazbyt bujne i hulaszcze życie, jakie poeta pędził w Lipsku, przyprawiło go o ciężką chorobę, wskutek której musiał przerwać studya i powrócić do Frankfurtu (1768 r.), gdzie w domu rodzicielskim uczył się przez rok cały, znosząc nadto cierpkie wymówki i gniewy surowego ojca. W tej porze, pod wpływem przyjaciółki matki, żarliwej pietystki, panny v. Klettenberg, przejął się G. marzycielską religijnością i studyo-wał pisma mistyków i alchemików średniowiecznych. Ale przy trzeźwem usposobieniu jego umysłu nastrój ten nie mógł być długotrwały; nabyte jednak wtedy pewne wiadomości z dziedziny okkultyzmu znalazły potem zastosowanie w 1-ej części „Fausta”. W r. 1770 wyjechał G. do Sztrasburga dla dokończenia tam studyów prawniczych, z któremi dość prędko się załatwił, otrzymawszy stopień doktora, czem przejednał sobie niezadowolonego dotąd ojca. Pobyt w Sztrasburgu ważny jest dla dalszego rozwoju poety. Zawarł tu znajomość z kilku wybitnymi ludźmi, a osobliwie z Herderem, który wywarł nań dość silny wpływ, zwróciwszy jego uwagę na poezyę ludową i Homera, oraz na poetyckie skarby Biblii. Z drugiej strony miłość dla pięknej Fryderyki Brion, córki pastora z Se-nenheim pod Sztrasburgiem, wpłynęła silnie na podniecenie uczuciowego życia poety,—nie była jednak dość głęboką, aby go uzbroić do walki z przeszkodami, utrudniającemi związek z ukochaną. Wogóle G. nigdy nie dawał się owładnąć uczuciom miłosnym i wyrywał je gwałtem ze swego serca, skoro tylko groziły bądź to zatamowaniem wewnętrznej jego swobody duchowej, bądź też utrudnieniem zewnętrznych warunków życia; przyczem, nie oszczędzając sobie cierpień, niewiele się też troszczył o cierpienia i zawody, jakie stąd dla innych osób mogły wyniknąć. Wspomnienie Fryderyki żywo jednak przechowało się w sercu poety, jej wdzięk dziewiczy został przezeń uwieczniony w uroczej postaci Margarety z 1 ej cz. „Fausta”. Kilka miesięcy (1771—72), spędzonych w domu rodzicielskim we Frankfurcie po ukończeniu studyów sztrasburskich, poświęcił G. na różne zajęcia i plany literackie: układał plan tragedyi „Götz von Berlichingen”, napisał rozprawkę „O budownictwie niemieckiem” (pod pseudonimem D. M. Erwina Steinbach), zawierającą entu-zyastyczną pochwałę katedry sztrasburskiej, oraz trzy drobne pisma, dotyczące kwestyj religijnych, które w owym czasie żywo jeszcze zajmowały poetę. W r. 1772 na wiosnę, spełniając życzenie ojca, udał się G. do Wetzlar, aby odbyć praktykę prawniczą przy tamtejszym najwyższym sądzie cesarstwa. Nowe znajomości i związki przyjaźni zawarł tu poeta z Gotterem, Merckiem, Kestnerem i nie obyło się też, oczywiście, bez nowej przygody serdecznej: poeta zakochał się beznadziejnie w narzeczonej Kest-nera, Karolinie Buff, zwanej zdrobniale Lotte, i pod tern imieniero w tak uroczem a tak peł-nem prawdy oświetleniu poetyckiem sportreto-wanej w „Cierpieniach Werthera”. G. wiele musiał przeboleć, zanim zdołał stłumić tę miłość w swem sercu; przyśpieszył nawet swój wyjazd z Wetzlar, aby się od niej uwolnić. Powróciwszy do Frankfurtu, zawsze wedle życzeń ojca, otworzył kancellaryę adwokacką, ale nie przeszkadzało mu to oddawać się z zapałem twórczości poetyckiej, w której znajdował ukojenie przebytych świeżo cierpień miłosnych. Wykończył naprzód rozpoczętą już przedtem tragedyę z czasów reformacyi, którą opracował pierwotnie p. t. „Gottfried von Berlichingen”, a bezpośrednio potem przerobił ją i wydał niezwłocznie (we Frankfurcie 1773 r.) p. t. „Götz von Berlichingen mit der eisernen Hand”. Należy ona całkowicie do tak zwanego w dziejach literatury niemieckiej okresu „burzy i wrzenia” („Sturm- und Drang-periode”; ob. artykuł: Niemiecka literatura), jest objawem budzącej się samowiedzy geniuszu, wybuchającego nadmiarem siły wewnętrznej. W historycznej postaci walecznego rycerza frankońskiego, przèwôdzcy buntowniczego chłopstwa, mamy tu wspaniale narysowany typ śmiałego bojownika wolności, występujący, wraz z licznym zastępem figur drugorzędnych, na barwnem tle dziejowem, rozwi-niętein na sposób szekspirowski w akcyi niejednolitej wielce, ale pełnej życia i dosadnej charakterystyki. Bezpośrednio po „Götzu” pojawił się znamienity romans prozą p. t. „Cierpienia młodego Werthera” („Die Leiden des jungen Werther” wyd. 1-e Lipsk 1774, liczne wydania późniejsze, w przeróbce następnie dokonanej przez poetę po raz pierwszy wydany w „Goethes Schriften” Lipsk 1787, 2 tomy). Utwór ten, osnuty na temacie nieszczęśliwej miłości poety dla Karoliny Buff, przedstawia z przedziwną, bezprzykładną dotąd w dziejach poezyi potęgą indywidualne uczucie ludzkie w jego najpełniejszym rozwoju i nieuchronnych jak przeznaczenie następstwach. „Goetz” uczynił imię G-go głośnem w całych Niemczech; „Werther” wyniósł go na szczyt poezyi ojczystej i rozszedł się niebawem po wszystkich krajach ucywilizowanych w niezliczonych przekładach i naśla-downictwach, niekiedy przesadnych i chorobliwie wybujałych. Tymczasem sam poeta, uwolniwszy się, swoim zwyczajem, w tym wylewie poetyckiego natchnienia od nadmiaru przepełniającej go namiętności, na nowe zwrócił się tory. O przywróconej rychło równowadze i pogodzie wewnętrznej jego ducha świadczą utrzymywane w tej epoce przezeń liczne stosunki towarzyskie i literackie, oraz różne drobniejsze, pełne humoru, utwory satyryczne (jak „Jahrmarktsfest zu Plundersweilern”, „Götter, Helden und Wieland”, „Satyros” i inne); jako dowód wzmagającej się wciąż potęgi jego geniuszu twórczego służyć mogą powstałe wówczas dramaty: „Clavigo” (wyd. 1-e Lipsk 1774), „Stella” (wyd. 1-e Berlin 1776); sceny dramatyczne ze śpiewami (Schauspiele mit Gesang): „Erwin und Emira” (Gotha 1775), „Claudine von Villa Bella” (Berlin 1776), a osobliwie rzucone na papier w porywie najwyższego natchnienia początkowe sceny 1-ej części „Fausta”, oraz niewykonane nigdy plany tragedyj: „Mahomet” i „Prometeusz”. Do tejże epoki należą: fragment projektowanego wtedy epickiego poematu „Żyd wieczny tułacz”, oraz pierwszy pomysł napisanej w znacznie późniejszym czasie tragedyi „Egmont”. I znowu miłość wplata się w życie poety. Elżbieta (Liii) Schönemann, piękna córka bankiera frankfurckiego, pozyskała teraz serce G-go i została nawet jego narzeczoną, ale związek małżeński między nimi wskutek różnych przeszkód rodzinnych nie doszedł do skutku. Bolesne dosyć wstrząśnienia sercowe, jakie stąd dla poety wynikły i znalazły wyraz w wielu pięknych jego pieśniach lirycznych, zostały niebawem uspokojone przez nowe wrażenia i nowe miłostki. Tembardziej, że w życiu jego ważna teraz zaszła przemiana. W grudniu 1774 r. poznał G. młodych książąt weimarskich: Karola Augusta i Konstantego, i pozyskał szczególne względy pierwszego z nich, tak, że kiedy wkrótce potem (we wrześniu 1775 r.) Karol August objął rządy swego małego państwa, powołał niezwłocznie poetę na swój dwór, zawarł z nim przyjaźń serdeczną, i mimo niezadowolenia wielu miejscowych dygnitarzy nadał mu różne urzędy, a nawet uczynił go swym zaufanym doradzcą i pierwszym ministrem.—Od przybycia do Weimaru (7 listopada 1775 r.) poczyna się nowy okres w życiu i w twórczości G-go. Jego byt materyalny i stanowisko społeczne zostały teraz utrwalone, niezależnie od pracy zawodowej i powodzenia jego utworów. Przytem poeta znalazł się tu w otoczeniu ludzi wysoce intelligentnych, wykształconych, stojących na szczycie współczesnej kultury estetyczno-obyczajowej. Dwór wejmarski był w owym czasie jednem z najświetniejszych ognisk towarzyskiego i umysłowego życia w Niemczech. Młodziutki książę, Karol August, oraz jego młoda jeszcze, piękna i pełna życia matka, księżna Amelia, lubowali się bardzo w bujnem i szumnem życiu towa-rżyskiem, usiłując przytem wciągnąć w nie ludzi wybitnych, jaśniejących nauką, talentem i zasługą. Jakoż Weimar ówczesny stał się zbiornikiem pierwszorzędnych zuakomitości niemieckich, między którymi przed przybyciem G-go królował słynny poeta Wieland. Pełen werwy młodzieńczej i promieniejący blaskiem geniuszu, G. przyczynił się bardzo do ożywienia i uświetnienia towarzystwa weimarskiego i, przebywając odtąd stale w Weimarze aż do kresu swego długiego i sławnego żywota, uczynił tę małą stolicę małego państewka niemieckiego duchową stolicą całych Niemiec. W pierwszych latach pobytu swego w Weimarze poeta niewiele tworzył. Stosunki towarzyskie, zajęcia urzędowe zbyt go pochłaniały, a przytem nowe miłości i miłostki: przelotna fantazya dla pięknej śpiewaczki Corony Schröter, oraz długoletni, na gruncie serdecznej przyjaźni oparty, związek z Karoliną von Stein, żoną jednego z dyplomatów weimarskich. Wszelako, pomimo tych wszystkich wrażeń, zajęć i rozrywek, budzące się w jego duszy nowe natchnienia i dążności twórcze z nieprzepartą siłą ciągnęły go do poezyi. W latach 1776—80 utworzył szereg drobniejszych rzeczy dramatycznych i lirycznych, jako to: pełen wdzięku jednoaktowy dramat „Die Geschwister” i poematy: „Lila”, „Der Triumph der Empfindsamkeit”, „Die Fischerin” i inne; opracował w formie prozaicznej, z gruntu potem przerobioną wierszem, tragedyę Ifigenia w Taury-dzie, wreszcie rozpoczął romans prozaiczny „Wilhelm Meister”, dramat „Torquato Tasso”, tra-gedyę „Elpenor” i poemat epicki „Tajemnice” („Die Geheimnisse”); dwa ostatnie utwory pozostały nazawsze fragmentami. — Niezmierne znaczenie dla dalszego rozwoju G-go posiadał wyjazd do Włoch (we wrześniu 1786) i dwuletni blizko pobyt w tym kraju (do kwietnia 1788). Nieśmiertelnie piękne arcydzieła sztuki włoskiej wstrząsające wywarły wrażenie na artystycznej naturze poety. Była chwila nawet kiedy zamierzał całkowicie poświęcić się sztukom plastycznym i z wielkim zapałem rysował, malował i modelował, usiłując owładnąć techniczną stronę umiłowanych sztuk. Celu tego wprawdzie nie osiągnął i niebawem porzucił te zajęcia, ale spotęgował przez nie do najwyższego stopnia wrodzone poczucie plastyki poetyckiej i przejął się ideałem harmonii klasycznej, który odtąd stale przyświecał dalszej jego twórczości i czasami nawet nazbyt ją zacieśniał w dążeniu do niepokalanie poprawnej i doskonałej formy artystycznej. Bezpośrednim wynikiem wywiezionych z Włoch wrażeń oraz postępującego odtąd szybko wyrobienia i zrównoważenia wewnętrznych sił i zasobów duszy poetyckiej są dzieła, utworzone lub ukończone po powrocie do Weimaru. Naprzód ukazała się, przerobiona wierszem rytmicznym wedle wzorów greckich, z zachowaniem jednak zupełnej niezawisłości natchnienia twórczego, tragedya Ifigenia w Tau-rydzie (wyd. 1-e, w „Pismach zbiorowych” 1787 r ), w której harmonijna forma helleńska przyo-dziewa pełną głębokiego znaczenia treść ducha nowożytnego; po niej nastąpił ukończony teraz dopiero dramat „Torquato Tasso” (wyd. 1-e, w „Pismach” 1790), przedstawiający tragiczną katastrofę w życiu wielkiego epika włoskiego, jako wynik gwałtownego starcia między wybujałą fantastyką genialnej indywidualności i zimnym, ale racyonalnie uzasadnionym, realizmem światowym, uosobionym w postaci dyplomaty Antonia. Na krótko przedtem, w czasie pobytu w Rzymie, ukończył G. dawniej już rozpoczętą (w r. 1787) tragedyę „Egmont” (wyd. 1-e, 1789), która wśród późniejszych utworów poety zjawia się jakby wspomnienie minionej już epoki burzy i wrzenia i wystawia w osobie słynnego bohatera niderlandzkiego niezmiernie poetyczny typ wybujałej młodości, pełnej wiary w siebie, wrzącej nadmiarem energii żywotnej i w swem szlachetnem zaufaniu padającej ofiarą wyrachowanego okrucieństwa politycznego. W tej samej epoce życia G-go, bezpośrednio po jego powrocie z Włoch, w zbiorowem wydaniu pism poety („G’-s Schriften” Lipsk 1789, tom 8-y) zebrane zostały wszystkie dotychczasowe jego poezye liryczne (wyd. 2-e; Lieder, Balladen, Romanzen, Elegien, w tomie 7 ym zbioru „G’-s neue Schriften” 1800; następnie jako „Gedichte” w tomie 1-ym wydania p. t. „G’-s

Werke” Tubinga 1806), zawierające nieprzebrane bogactwo tonów i nastrojów uczuciowych, począwszy od najpotężniejszych wybuchów radości i szczęścia (np. w pieśniach „Meilied”, „Frühzeitiger Frühling”) aż do najbardziej przejmujących odgłosów niezgłębionych tęsknot, smutków i żalów (np. pieśń Mignony „Nur wer die Sehnsucht kennt”, pieśni harfiarza: „Wer sich der Einsamkeit ergiebt”, „Wer nie sein Brod mit Thränen ass”). Skupione między te-mi krańcowemi objawami uczucia, różnorodne jego stany mają w sobie wewnętrzne ciepło i świeżość czysto osobistych wylewów serca, a zarazem stają się odbiciem prądów uczuciowych, odwiecznie nurtujących w łonie ludzkości, wyrażoue są zaś w formie, w której możliwie największa prostota i bezpośredniość nastroju kojarzą się z najdoskonalszym artyzmem, do jakiego kiedykolwiek wzniósł się geniusz poezyi. Niemniej genialnym okazuje się G. w ogłoszonych w męskim okresie swego życia utworach opowiadających i epickich, bądź - to w formie wierszowanej, bądź w prozaicznej. Wśród utworów pierwszej kategoryi naczelne miejsce zajmuje ułożona w heksametrach i, mimo wielkiego zbliżenia do wzorów homerycznych, nawskroś samodzielna sielanka epicka p. t. „Hermann und -Dorothea” (wyd. 1-e Berlin 1798). W tym przedziwnie pięknym obrazie z bytu mieszczaństwa niemieckiego G. łączy nieposzlakowaną wierność prawdzie realnej z ogromną siłą idea-lizacyi poetyckiej i w niewielu mistrzowskich zarysach skupia wszystkie niemal zasadnicze właściwości potężnej warstwy społecznej, dostarczającej całemu narodowi głównych zasobów jego energii życiowej. Odrębny zupełnie charakter posiada inny epicki poemat G-go, opracowany również w klasycznej formie lieksametrów: mianowicie przerobiona ze starego dolno niemieckiego poematu satyra allegoryczna p. t. „Reinecke Fuchs” (wyd. 1-e Berlin 1794), w której poeta pod postaciami zwierząt wyszydził różne ujemne typy ludzkie życia współczesnego. Z innych poematów epickich G-go pozostały tylko plany („Wilhelm Tell”, „Die Jagd”) albo fragmenty („Achilleis”). Wśród prozaicznych jego powieści najgodniejsza uwagi p. t. „Lata nauki Wilhelma Meistera” („Wilhelm Meisters Lehrjahre” wyd. 1-e, Berlin 1795—96) jest prawdziwą epopeą wewnętrznego wyrabiania się człowieka, który, wedle słów Schillera, ze sfery nieokreślonych ideałów wstępuje stopniowo w określone czynne życie, nie tracąc jednak idealnej siły ducha. Napisane już w podeszłym wieku uzupełnienie „WTilhelma Meistera” (p. t. „W. M’-s Wanderjahre”) musi być poczytane za rzecz, jeśli nie całkowicie, to w każdym razie w znacznej części chybioną; a drugi obszerny romans poety, zatytułowany Powinowactwa z wyboru („Wahlverwandtschaften” wyd. 1-e Tubinga 1809), choć pełen pierwszo-

„Paläophron und Neo-„Was wir brin-

aigfcjw

*

-•

■'.■'i

m

i:

■■■■■

r.-

rzędnych zalet treści i formy, a w niektórych ustępach porywający siłą uczucia i grozą tragicznych kontrastów życia—w ogólnym swym pomyśle, wysnutym z doktryny jakiegoś przyro-dniczo-moralnego fatalizmu, okazuje się dziwnie wymuszonym, pozbawionym szczerości i naturalnej prostoty. Oprócz tego pozostawił G. pewną ilość drobnych utworów opowiadających, bądź zebranych w jedną całość, jak „Unterhaltungen deutscher Ausgewanderten” (1-y druk w czasopiśmie „Horen” 1795), bądź oddzielnych, jak: „Die guten Weiber”, „Novelle”, „Der Sammler und die seinen”. Dramatyczne utwory z późniejszego okresu życia G-go nie mogą się równać z mło-dzieńczemi jego płodami; są to rzeczy drobniejsze i mniej ważne, jak: „Der Grosskophta” (wyd.

1-e Berlin 1792); „Der Bürgergeneral” (wydanie 1-e tamże 1790);'

terpe” (1800);

gen” (Tubinga 1802); „Pandoras Wiederkunft” (Wiedeń 1808);

„Des Epimenides Erwachen”

(Berlin 1815); oraz na wielką skalę pomyślany, jako pierwsza część nieskończonej trylogii, dziwaczny, wymuszony i zmanierowany dramat: „Die natürliche Tochter” (wyd. 1-e Tubinga 1804). W tej samej epoce ukończona została nareszcie i ogłoszona drukiem, rozpoczęta w najwcześniejszej prawie młodości poety (przed 1773 r.), wielokrotnie potem podejmowana i uzupełniana, 1-sza część poematu dramatycznego „Faust”

(1-y druk jako fragment wT Pismach 1790, — całkowita część 1-a Tubinga 1808), główne arcydzieło G-go i całej wogóle literatury niemieckiej, wytwór najwyższego natchnienia, do jakiego kiedykolwiek wzniósł się geniusz poezyi, zawierający bezmiar myśli głębokich, uczuć potężnych, dążeń wzniosłych, wyrażonych w formie o spiżowej plastyce i nieśmiertelnej piękności. Jest to jedno z najwspanialszych wcieleń w poezyi wszechświatowej wiekuistego problematu pragnień i dążeń całego człowieczeństwa. Goethe nie poprzestał wszakże na genialnem sformułowaniu tego problematu: pragnął też dać jego rozwiązanie—i w tym celu, w podeszłym już i sędziwym wieku, napisał 2-gą część „Fausta” (wyd. 1 e Sztutgard 1832), utwór, przy wielkich swych zaletach artystycznych, owiewający nas mroźnym chłodem zaskle-

Enoykl. Powie. Iluitr. Zu»e. 197. T. XXV.

pionej w sobie starości, pełen wymuszonych al-legoryj, dziwacznej symboliki i mglistych abstrak-cyj. Wszelako i w tern ostatniem, cliybionem, swem arcydziele G. pozostał niezłomnie wierny wewnętrznej prawdzie swej genialnej natury twórczej; wyraził w niem to tylko, co sam odczuwał i w ten sposób, jak odczuwał. Całe życie późniejsze, podeszłych, sędziwych, a po części i męskich lat poety może służyć za kom-mer.tarz do drugiej części „Fausta”. Widzimy w niem nie uspokojenie stopniowe wrzących porywów młodości w ideale harmonii wszech-ludzkiej, lecz raczej ich oziębienie i zastygnię-

mm

----- ï -

WÊM I

■■id

kr

mm

Fig. 91. Jan Wolfgang Goethe.

cie w zrezygnowanej samolubnie obojętności. Nieustanny postęp w tym ostatnim kierunku daje się widzieć w życiu G-go od chwili, na której przerwaliśmy jego biografię, t. j. od powrotu z Włoch do Weimaru. Cały ten długi bardzo (przeszło czterdziestoletni) okres życia poety nie obfituje w donioślejsze zdarzenia. Naj-pierwszem z nich w kolei czasu jest zawiązany wkrótce po powrocie z Włoch (1788) stosunek miłosny z Krystyną Vulpius, dziewczyną piękną, młodą i świeżą, ale bardzo pospolitą, która dała jednak poecie to, czego od niej potrzebował:

39

naprzód spokojne zadowolenie erotyczno - zmysłowe, bardzo pożądane po niepokojach dawniejszych miłości i miłostek, a następnie porządnie uregulowany byt domowy, odpowiadający przyzwyczajeniom i upodobaniom starzejącego się poety. To też przywiązał się on stopniowo do swej „małej przyjaciółki” (kleine Freundinn), jak ją poufnie nazywał, i ostatecznie zaślubił ją w burzliwym dla Niemiec r. 1806, głównie dla uprawnienia urodzonego z niej (1789 r.) syna, Augusta. Zupełnie odmienne znaczenie miał drugi, najważniejszy fakt w późniejszem życiu G-go: zawarta w r. 1794 serdeczna przyjaźń z Schillerem, który swoim zapałem młodzieńczym i szlachetnym idealizmem oddziałał pobudzająco na zastygającego już w chłodnem sa-molubstwie twórcę „Fausta” i którego wpływowi przypisać należy zapewne w znacznej części świetne przebłyski geniuszu twórczego, pojawiające się jeszcze w późniejszej poezyi G-go. Ale przedwczesna śmierć Schillera (1805 r.) przerwała niebawem ten dobroczynny dla weimarskiego wieszcza związek i pozostawiła go osamotnionym na tronie jego chwały poetyckiej, odbierającego w olimpijskim iście majestacie i chłodzie hołdy powszechne całych Niemiec i całej Europy. Zewnętrzne warunki bytu w późniejszych okresach życia poety zapewniły mu trwałą pomyślność i spokój. Cieszył się zawsze względami księcia Karola Augusta aż do jego śmierci (1828 r.). Na własne żądanie zwolniony został z uciążliwych i nieodpowiednich dla siebie urzędów; sprawował tylko tak przypadający do swych upodobań nadzór nad naukowe-mi i artystycznemi zbiorami Weimaru, a następnie (od 1792 do 1817 r.) dyrekcyę teatru dworskiego, którego udoskonaleniu artystycznemu poświęcił bardzo gorliwe i umiejętne starania. Wielkie katastrofy polityczne, które przy zbiegu dwóch stuleci tak potężnie wstrząsnęły życiem całej Europy i na losy Niemiec tak doniosły wpływ wywarły, nie wzbudziły w G-m żywszego zajęcia. Rewolucyą francuską mało się interesował, w entuzyastycznym porywie pa-tryotyzmu niemieckiego 1813 r. żadnego nie brał udziału i wielbił ciemięzcę swej ojczyzny, Napoleona; tylko sprawy naukowe, literackie i artystyczne żywo go zajmowały. Study o wał z zapałem nauki przyrodnicze, lubił się otaczać dziełami sztuk plastycznych, do których zawsze szczególne zachował zamiłowanie, śledził pilnie rozwój nowszych prądów literatury współczesnej, sądząc bez uprzedzeń, a nawet z życzliwą wyrozumiałością, tak krańcowo nawet przeciwne swej indywidualnej naturze twórczej zjawiska literackie, jak fantastyczno-mistyczne zapędy romantyków ówczesnych w rodzaju Zach ary asza Wernera. Poza obrębem zajęć i spraw umysłowych zachował G. zawsze nadzwyczajną wrażliwość na uroki wdzięków i powabów niewieścieli. W sześćdziesiątym roku

życia zakochał się namiętnie w rozkwitającem zaledwie dziewczęciu, Mianie Herzlich, a w dziesięć lat potem zapłonął jeszcze gwałtowną miłością dla młodziutkiej również panny v. Leve-zoy. W r. 1816 utracił G. swoją małżonkę, Krystynę, ale znalazł troskliwą opiekunkę w swej synowej, Otylii G., która z wielkim taktem i rozsądkiem sprawowała zarząd i czyniła honory jego domu i do ostatniej chwili jego życia pielęgnowała sędziwego poetę. To ostatnie zadanie nie było zresztą trudne. G. do samego zgonu zachował pełnię sił fizycznych i umysłowych, a umarł po krótkiej chorobie, bez cierpień i wstrząśuień silniejszych. Twórczość późniejszych lat G-go niebogato się przedstawia. Należą tu najprzód przesiąknięte nawskroś refleksyjnym artyzmem, pozbawione dawniejszego polotu, choć zawsze pełne szczerych, bezpośrednich natchnień, liryczne płody poety, ogłoszone różnemi czasy w zbiorowych wydaniach jego pism: „Römische Elegien”, wysnute z wrażeń erotyczno-zmysłowych w pierwszych miesiącach stosunku z Krystyną Vulpius (1788 r,); „Venezianische Epigramme”, poetycki rezultat odbytej 1790 r. podróży do Wenecyi; wreszcie znacznie późniejszy od obu powyższych zbiorów „Westöstlicher Diwan” (1819), będący wynikiem stu-dyów G-go nad arabską i perską poezyą. Odrębne stanuwisko zajmują pisane wspólnie z Schillerem i ogłoszone w „Musenalmanach” 1796 r. epigramaty satyryczne p. t. „Xenien”. Oprócz tych drobniejszych utworów poetyckich G-go oraz 2-ej cz. „Fausta”, ukończonej niespełna na rok przed śmiercią poety, pozostawił on jeszcze szereg pism autobiograficznych, dostarczających wielu cennych i ważnych wskazówek do dziejów jego życia i objawów twórczości. Najważniejszy z nich jest pamiętnik p. t. „Aus meinem Leben, Dichtung und Wahrheit” (wyd. 1-e Tubinga 1812 — 16), odtwarzający w opowieści niezrównanie przedmiotowej, spokojnej i przejrzystej młodzieńcze lata poety (do 1775 r.). Następnie idą opisy różnych podróży i wycieczek: „Italienische Reise” (wyd. 1-e Sztutgard i Tubinga 1816—17); „Campagne in Frankreich” i „Die Belagerung von Mainz” (wyd. 1-e, Sztutgard 1822), zawierają wspomnienia z Kampanii francuskiej r. 1792, w której poeta uczestniczył jako towarzysz księcia weimarskiego; dalej: „Schweizerreise im Jahr 1797”, „Reise am Rhein, Main und Neckar in den Jahren 1814 und 1815”; wreszcie bardzo ważne, choć urywkowe tylko, notatki biograficzne p. t. „Annalen oder Tag- und Jahreshefte von 1749 — 1822”. Pisma autobiograficzne G-go rzucają niezmiernie jasne światło na całą jego twórczość, pozostającą w jaknajściślejszym związku z życiem poety. Na tem głównie polega właściwy jej charakter, znaczenie jej doniosłe i urok jej szczególny. Żaden z genialnych wieszczów nowoczesnych nie przewyższył G-go, a nawet po-

no nie dorównał mu bezwzględną szczerością i prawdą w oddaniu wszystkich wewnętrznych stanów i nastrojów swej duszy. Dlatego był on przedewszystkiem wielkim lirykiem; niektórzy krytycy utrzymują, że największym w epoce nowożytnej. Atoli życie wewnętrzne poety tak bujnie i wszechstronnie się rozwinęło, że dla pełnego uzewnętrznienia rozlicznych jego stanów nie starczyły momenty natchnień lirycznych: potrzebne były nadto pomyślane na rozległą skalę i plastycznie zarysowane kreacye epickie i dramatyczne. Jak widzieliśmy, G. nie zamykał się w sobie, żył w ciągłej styczności ze światem otaczającym i przejmował się rozlicznemi jego wpływami. Dzięki temu wydoskonalił wielce wrodzony dar obserwacyi, wzmocniony jeszcze gorliwemi studyami nad wiedzą przyrodniczą i doświadczalną. Obserwacya dostarczyła mu ogromnego zasobu danych życiowych, które w połączeniu z indywidualnemi stanami duszy poety, porwane wirem potężnej i niezmordowanie czynnej fantazyi, zamieniły się na postaci pełne prawdy realnej, a jednak opromienione blaskiem najczystszego idealizmu, żyjące włas-nem odrębnem życiem, lecz mimo to zjednoczone duchowo ze swym twórcą, jako wierne, odbicia różnych momentów jego rozwoju psychicznego. Wobec tego, pomimo właściwej mu i podnoszonej nieraz w jego poezyi przedmiotowości, w której widzimy objaw niezmiernie potężnego owładnięcia wysnutemi z głębi własnej duszy motywami psychicznemi, G. z najzupełniejszą słusznością mógł powiedzieć, że cała jego poezya jest jedną wielką spowiedzią powszechną. Ta spowiedź poetycka zawiera nieprzebrane bogactwo treści duchowej i jednoczy najdalsze krańce życia wewnętrznego, począwszy od potężnych wstrząśnień i porywów aż do niezmąconej, jednolitej harmonii i posągowego spokoju, od najdalej sięgających zapędów idealizmu aż do zupełnego niemal oddania się wrażeniom i stosunkom bezpośrednio otaczającej rzeczywistości. Wszelako, jak widzieliśmy, znaczenie tych krańcowych objawów w życiu i twórczości G-go bardzo jest różne. Pierwszy idealistyczny, burzliwy okres jego młodzieńczych dążeń nieskończenie donioślejsze w poezyi wydał owoce aniżeli długi, spokojny i harmonijny, ale zasklepiony w sobie, okres podeszłych i sędziwych lat poety. Klasycznie spokojny śpiewak „Hermana i Doroty” nigdy nie przyćmi burzliwego twórcy „Werthera” i 1-ej cz. „Fausta”, ani olimpijski starzec, królujący w Weimarze na tronie swej chwały poetyckiej, nie wyda nam się większym od zapalczywego młodzieńca, który, niby wcielone bóstwo poezyi, żyje, działa i tworzy z jakąś iście demoniczną potęgą samorodnego geniuszu. Jednem słowem, istotnym objawem ge-nialności G-go jest więcej intuicyjne wypowiedzenie, a raczej wyrzucenie z siebie, wielkich problematów bytu, aniżeli świadome ich rozwiązanie; to ostatnie bowiem nie może być osiągnięte w tym zakresie czysto ziemskich stosunków, w jakim poeta zamknął się w późniejszym okresie swego życia. G. jest najdoskonalszym i najzupełniejszym przedstawicielem nowożytnego człowieczeństwa w całej potędze bezgranicznej jego zasobów przyrodzonych i w całej słabości i ograniczoności jego usiłowań, podejmowanych niezawiśle od wszelkich wpływów nadziemskich i nadprzyrodzonych. Niezmiernie doniosłe znaczenie G-go w życiu umysłowein epoki nowożytnej stwierdzone zostało licznemi objawami czci, uznania i żywego zajęcia, jakie wzbudził naprzód we własnej ojczyźnie, a następnie w całej ucywilizowanej Europie. W Niemczech, pomimo czasowych i poszczególnych objawów op-pozycyi lub niechęci, spowodowanych bądź-to przez jego obojętność dla spraw narodowych i społecznych, bądź przez jego sceptycyzm w rzeczach wiary, tak osobistość, jak i poezya G go wzbudzały zawsze entuzyastyczne, czasami bałwochwalcze uwielbienia ogółu narodowego. Dowodem tego naprzód liczne pomniki, wzniesione na cześć poety w różnych miastach niemieckich (szczególnie: we Frankfurcie przez Schwanthalera w r. 1844, w Weimarze przez Rietschela 1857 r., w Monachium przez Wiede-manna 1869 r., w Berlinie przez Shapera 1880); następnie różne instytucye i stowarzyszenia, mające na celu utrwalenie pamięci poety lub badanie jego utworów,—najważniejsze z nich Goethe-Archiv (od 1885 r.) i Goethe-National-Muse urn (od 1886 r.) w Weimarze, oraz Goethe-Gesellschaft (od 1885 r.) w Weimarze, Jenie i Berlinie. Naj wymowniej szem wszakże świadectwem uznania i wpływu G-go u potomności jest dotycząca go niesłychanie bogata literatura, z której najważniejsze tylko dane przytaczamy. Z niezliczonych wydań dzieł poety najlepsze i najzupełniejsze wychodzi dotąd staraniem Archiwum G-go, przy współudziale najznakomitszych uczonych niemieckich (do 1892 wydano 40 tomów). Z innych wydań zupełnych, po śmierci poety, godniejsze uwagi: Cotta, Sztutgard 1836, 2 tomy in 4-o; następnie u tegoż wydany, Sztutgard 1855—58, 40 t. in 16-o, w zbiorze klasyków niemieckich; u tegoż, Sztutgard 1866—68, 36 t., in 8-o, z przedmową i objaśnieniami Karola Goedeke; Hempel, Berlin 1867—79, 36 tomów, z wyczerpującemi bardzo objaśnieniami. Wykaz wszystkich wydań dzieł G-go ogłosił Hirzel w Lipsku 1889 r., p.

t. „Verzeichniss einer G.-Bibliotek”. Niezliczone są też wydania zbiorów listów G-go: Strehlke „G-s Briefe” (Berlin 1881—84, 3 t.); „G-s Briefe und Aufsätze” wydał Schöll (wyd. 2-e, Weimar 1857); „Der Briefwechsel mit Fr. H. Jacobi” (wydał M. Jacobi, Lipsk 1847); „Briefe G-s an Sophie La Roche und Bettina Brentano” (wydał Loeper, Berlin 1879); dalej listy do La-vatera (Lipsk 1833), do Mercka (Darmstadt 1835),

w. o.

G. jako przyrodnik.-Studya przyrodnicze rozpoczął G. dopiero w wieku dojrzałym. Sam opowiada, że, jako dziecko miasta (Frankfurtu), miał nader słabe pojęcie o przyrodzie i jej t. zw. trzech królestwach. Dopiero po przybyciu do Weimaru (1775)—pisze G. — „wypadł mi szczęśliwy los w udziale, zamienić powietrze i kurz miejski na atmosferę pól, lasów i ogrodów”. Więc bezpośrednie zetknięcie się z przyrodą wolną, a nawet poniekąd nowe obowiązki służbowe kierowały umysł G-go ku naturze, ku poznaniu jej bogactwa i tajemnic. Jako minister

do różnych przyjaciół (Lipsk 1844 i 1849); kor-respondencya z Herderem (Frankf. 1856), z księciem Karolem Augustem (Weimar 1863), z panią von Stein (Weimar 1842—51, później Frankfurt 1882—85), z Schillerem (Sztutgard 1881), z Bettiną Brentano (p. t. „G-s Briefwechsel mit einem Kinde” Berlin 1890, wyd. 4-e). Ten ostatni zbiór zawiera wiele dodatków czysto fantazyjnych. Rozmowy G-go spisane zostały przez Eckermanna („Gespräche mit G. in den letzten Jahren seines Lebens”, najnowsze wyd. Lipsk 1884, 3 t.) i przez Biedermanna („G-s Gespräche” Lipsk 1889—91, 9 t.). Z literatury biograficznej i krytycznej o G-m najważniejsze są następujące dzieła: 1) niemieckie: Viehoff „Goethes Leben, Geisteseutwickelung uud Werke” (Sztutgard 1877, 4 t.); Schaefer „G-s Leben” (Lipsk 1877, 2 t.); Goedeke „G-s Leben und Schriften” (Sztutgard 1874); Düntzer „Frauenbilder aus G-s Jugendzeit” (Sztutgard 1852); „Aus G-s Freudeskreise” (Brunświk 1868); „Freudesbilder aus G-s Leben” (Lipsk 1853); „G-s Leben” (Lipsk 1880); Herman Grimm „Goethe” (Berlin 1882); Lucius „Friederike Brion Sessenheim” (Sztrasburg 1877); A. Kestner „Goethe und Werther” (Sztutgard 1855). — 2) angielskie: G. H. Lewes „The Life of G.” (Lipsk 1864); polski przekład tego dzieła przez A. Nowosielskiego p. t. „Dzieje żywota i utworów G-go” (Petersburg 1860, 2 t.).— 3) francuskie: A. Hédouin „G. sa vie et ses oeuvres” (d’après Lewes, Paryż 1866); Mezières „Wolfgang G.” (Paryż 1874); Sainte-Beuve „Causerie du lundi” II (G. et Bettina); Edmund Scherer „Etudes sur la littérature contemporaine” II (Paust), VI (Goethe).—W języku polskim, oprócz wspomnianego przekładu z Lewesa, zepsutego niepotrzebnemi dodatkami tłómacza, posiadamy tylko mniejsze rozprawy, studya i artykuły o G-m, pomieszczane różnemi czasy w pismach peryodycznych. Z przekładów polskich utworów G-go najgodniejsze uwagi: Ludwika Jenikego „Faust”, „Ifigenia w Taurydzie”, „Torquato Tasso”, „Herman i Dorota”; Jezierskiego „Faust”; Unickiej „Powinowactwa z wyboru”; Gorczyńskiego „Pieśni i ballady”; Retingera „Stella”. Częściowo tłómaczyli G-go: Baworowski, Bielawski Br., Bielawski Aug., Brzozowski K., Gorczyński. Groza.

księcia weimarskiego, dbając o podniesienie dobrobytu biednego kraju, zwracać począł baczniejszą uwagę na górnictwo, a stąd wynikło jego zajęcie się mineralogią. W roku następnym (1776) G. otrzymał w darze od księcia piękną rezydencyę podmiejską z ogrodem; zajmując się urządzeniem ogrodu, oraz obserwując życie jego roślinne i zwierzęce, wielki poeta zadawalał budzące się coraz bardziej zainteresowanie do przyrody. Zresztą G., jako badacz przyrody, daleki był od typu drobiazgowego szperacza; kierował się nie tyle obserwacyą wielu pojedynczych przypadków, ile raczej genialną swą intuicyą', która wiodła go do uogólnień szerokich. Cechą znamienną tych uogólnień jest odnajdowanie wspólności w zjawiskach różnorodnych; idea ta ciągnie się nicią nieprzerwaną przez wszystkie prace przyrodnicze G-go. Pierwszem odkryciem jego było skonstatowanie obecności os intermaxillare w czaszce ludzkiej (1784). Przed nim przypuszczano brak kości tej u człowieka, a że znano ją u zwierząt ssących, budowano na tej podstawie twierdzenia o zasadniczej odrębności budowy organizmu ludzkiego. Jeden tedy fakt, zaobserwowany przez G-go, wszystkie te twierdzenia obalił. Drugą pracą zoologiczną G-go była t. zw. kręgowa teorya pochodzenia i budowy czaszki, dowodząca analogii składających ją kości z częściami składowemi kręgów. Jakkolwiek badania lat ostatnich wykazały, że kości czaszki są zgoła innego pochodzenia, niż kręgi kręgosłupa, wszakże niepodobna odmówić teoryi tej ważnego znaczenia. Jak w pierwszym przypadku, dotyczącym odkrycia os intermaxillare, tak i w danym razie prześwituje jedna i taż sama idea badacza - myśliciela — doszukiwanie się jedności: tam ideą przewodnią jest jedność całego szeregu grup organizmów, tutaj—jedność poszczególnych części jednego i tegoż samego organizmu. Z tego względu owa teorya G-go miała w swoim czasie nader ważne znaczenie, była bowiem drogowskazem, ukazującym drogę ku nowym i nieznanym światom szerokich uogólnień, których nie tolerowała ówczesna wiedza przyrodnicza, zakuta w ciasne ramy sztucznych systemów. Taż sama myśl przewodnia tkwi i w badaniach botanicznych G-go, którym w szeregu jego prac przyrodniczych należy się pierwsze miejsce. „Tutaj, wśród tej rozmaitości, która mnie otacza—pisał G. w r. 1787 z Padwy, zachwycony bujną roślinnością południową miejscowego ogrodu botanicznego—coraz żywszą staje mi się myśl, czy wszystkie postaci roślinne nie rozwinęły się czasem z jednej zasadniczej...” A w parę tygodni później znów pisał z Frascati: „Botanikę wciąż uprawiam na wszystkich drogach i ścieżkach i coraz bardziej umacniam się w przekonaniu, że znalazłem ogólną formułę, która da się zastosować do wszystkich roślin”. Jakoż w parę lat później, na wiosnę r. 1790, ujrzało światło dzienne dzieło G-go „Versuch,

1895).

nych prac G-go najgłośniejsze są następujące: „Atlas der für den Weinbau Deutschlands und Oesterreichs wertvollsten Trauben Sorten” (Wiedeń 1874); „Mitteilungen über den Krebs der Apfelbäume” (Lipsk 1877); „Dje Frostschäden der Obstbäume und ihre Verhütun g” (Berlin 1883); „Verzeichniss der für das westliche Deutschland emptehlenswerthen Obstsorten ”    (1885); „Die

Kernobstsorten des deutschen Obstbaues” (Ber-

e. s.

u.

die Metamorphose der Pflanzen zu erklären”, w którem autor dowodzi, że organy wszystkich roślin wyższych zbudowane są według jednego typu, a typem tym zasadniczym jest liść; myśl tę stwierdza szeregiem przykładów, zaczynając od liścieni w nasieniu, a kończąc na częściach składowych kwiatu, słupkach i pręcikach. Dowodów licznych dostarczają też często obserwowane w naturze przejścia naturalne od liści zielonych do barwnych płatków i inne, oraz produk-cya kwiatów pełnych w hodowli sztucznej, gdzie nowe szeregi płatków wytwarzają się z pręcików. Jakkolwiek ta książka G-go doznała najfatalniejszego przyjęcia, albowiem uczeni nie mieli zaufania do dyletanta, a przyjaciele ostrzegali go, aby czasem „niw kwiecistych poezyi nie zamienił na suche wykazy florystyczne, cieplarnie, ogrody botaniczne lub herbarya” — wszakże z czasem zdobyła sobie uznanie, a myśli w niej wypowiedziane dotąd jeszcze przetrwały w nauce. Ideę o tych metamorfozach w świecie roślinnym wprawdzie wypowiedział już był w r. 1758 Kacper Fryderyk Wolff, ale była to jego po łacinie napisana dyssertacya promocyjna, która przez długi czas ani światu naukowemu, a tembardziej G-mu, nie była znana. Świat naukowy zainteresował się tą sprawą dopiero po wyjściu Metamorfoz G-go i dopiero wtedy napadać na nie począł, aż póki nie zwyciężyły. R. 1817 wydał G. książkę „Zur Morphologie”, w której połączył razem wszystkie studya swoje z dziedziny botaniki i zoologii. Przełomowe były zawarte w niej myśli, a raczej jedna myśl przewodnia; przełomowy był też sam tytuł, oznaczający nową, nieznaną dotychczas naukę — morfologię, naukę, badającą każdy organ w jego licznych przemianach, którym podlega w różnych organizmach i w różnych stadyach rozwoju jednego i tegoż samego organizmu, badającą go ze stanowiska porównawczego. Niektórzy upatrują w G-em bezpośredniego poprzednika Darwina. Jest to do pewnego stopnia słuszne; uznając bowiem fakt przemian w świecie istot organicznych, oraz kształtujący wpływ warunków zewnętrznych na organizm, zaprzeczał on tern samem niezmienności organizmu; wzmiankował też niejednokrotnie o zasadniczym typie jakiejś pra-rośliny („Urpflan-ze”), którą przedstawiał sobie zresztą w postaci bardzo niewyraźnej. Wszystko to zbliża go do późniejszej teoryi ewolucyi, jakkolwiek z właściwą ideą pokrewieństwa grup organizmów jeszcze się u niego nie spotykamy. — Również samodzielnym, jakkolwiek mniej fortunnym, badaczem był G. w dziedzinie fizyki. W r. 1810 występuje on z własną teoryą barw, w której usiłuje obalić naukę Newtona (o barwach), twierdząc, że realne i niezłożone są tylko dwie barwy: biała i czarna; w tworzeniu zaś innych barw ma udział niezupełnie przezroczyste zazwyczaj środowisko, np. powietrze; wszystkie barwy są ciemniejsze od białej i powstają przez jej przy

ćmienie lub też zmieszanie z czarną. Błędnych tych twierdzeń bronił z dziwnym uporem, nie wierząc ani doświadczeniom, w których rozkładano biały promień, puszczony przez pryzmat, ani też objaśnieniom matematycznym, których wcale nie znał. — Ocenę obszerną prac naukowych G-go wogóle znajdzie czytelnik w Heltn-holtza: „ Populäre wissenschaftliche Vorträge ” (1865), specyalnie zaś botanicznych—w rozdziale: „Goethe als Botaniker”, znajdującym się w dziele Ferd. Cohna: „Die Pflanze” (Wrocław

E. S.

Goethe Rudolf, współczesny pomolog niemiecki (* 13 kwietnia 1843 r. w Naumburgu). Od roku 1879 jest bardzo czynnym i pożytecznym kierownikiem królewskiego instytutu pomologicznego w Geisenheim nad Renem; nadto wydaje dwa czasopisma specyalne: „Mitteilungen über Obst- und Gartenbau” oraz „Mitteilungen über Weinbau und Kellerwissenschaft”. Z liczlin 1890).

Goette Aleksander Wilhelm, zoolog (* r. 1840 w Petersburgu); 1860 wstąpił do uniwersytetu dorpackiego, 1866 promowował się w Tubindze, 1872 został assystentem instytutu zoologicznego przy uniwersytecie sztrasburskim i tam się też habilitował na docenta prywatnego. R. 1877 został zamianowany profesorem nadzwyczajnym, 1880 dyrektorem Muzeum, 1882 otrzymał katedrę profesorską w Rostocku, a 1886 w Sztrasburgu.—Napisał: „Entwickelungsgeschichte der Unke” (Lipsk 1875); „Entwickelung und Regeneration des Gliedmassenskeletts der Molche” (tamże 1879); „Abhandlungen zur Entwickelungsgeschichte” (Hamburg 1882—83), 1890 wydał Zoologię popularną.

Goetz Teodor von, malarz (* 1826 w Lieschen na Szląsku—f 1892 w Dreźnie). Kształcił się zrazu pod kierunkiem malarza rodzajowego Hantzscha w Dreźnie; w r. 1848 wstąpił do wojska saskiego i odtąd zajął się malowaniem scen wojennych. Brał udział w kampaniach r. 1849 (holsztyńskiej), 1864, 1866 i 1870—71, w których uźbierał mnóstwo inateryału do prac swoich. W r. 1872 wystąpił z wojska w stopniu podpułkownika i oddał się zupełnie sztuce. 0-brazy jego odznaczają się dokładnością szczegółów militarnych i wierną obserwacyą; pod względem kolorytu niekiedy szwankują. Do najlepszych należą: Il-gi batalion strzelców, szturmujący szańce w Düppel, Epizod z bitwy pod Königgrätz, Scena z bitwy pod Sedanem

as

(1875), Książę Jerzy Saski w bitwie pod St. Privat (1876, własność króla Alberta Saskiego), Il-gi pułk gwardyi pruskiej podczas szturmu pod St. Privat (1877), I-szy saski pułk ułanów pod Douzy (1881), Walka jazdy pod Mars-la-Tour, Książę Albert Saski po bitwie pod Beaumont, przyjmujący powinszowania ks. Jerzego (1887, w Galeryi Drezdeńskiej). Malował też sceny sportowe i łowieckie.

Goetz, herb polski. W polu złotem czarny róg barani, górnym końcem wlewo. Nad hełmem dwa takież rogi, obydwoma końcami wlewo. Labry czarne, podbite złotem. Her-

“W

Fig. 92. Goetz (herb).

bem tym pieczętowała się westfalska rodzina Góssów v. Gótzów, w połowie XVI w. w Inflantach polskich osiadła.—Źródła: „Baltisches Wappenbuch”; Ostrowski „Księga herbowa rodów polskich” (artykuł Gosen); Borkowski.

Goetze Jan Melchior, pastor w Hamburgu (* 16 paźdz. 1717 w Halbersztacie — f 1786), studyował w Jenie i w Halli. Po dziesięciu latach, spędzonych na stanowisku pomocnika pocztowego w Aschersleben, otrzymał probostwo w Magdeburgu, a w r. 1755 został pierwszym proboszczem przy kościele ś-ej Katarzyny w Hamburgu, gdzie działał aż do swej śmierci, d. 19 maja 1786 r. Działanie to było jednem pasmem obrony prawowierności luterańskiej wobec ra-cyonalizmu, panującego wówczas w całych Niemczech. G., mąż głębokiej nauki i wielkich zdolności, znany jako bibliograf i numizmatyk, początkowo przyjaciel Lessinga, który również przebywał w Hamburgu, pragnął okazać się godnym następcą w żarliwości konfessyjnej, jaką odznaczyło się poprzednio tylu duchownych hambur-skich. W czasach, w jakich żył, nietyle chodziło o wyznanie helweckie, ile o teologię w o-gólności, która zredukowana została do jedynie tylko rozumowych poglądów religijnych. Dlatego wystąpił przeciwko osławionemu Basedowowi, który na takich zasadach pragnął świat zreformować, przeciwko kollegom swym, Schlos-serowi i Albertiemu, i wogóle przeciwko światowym duchownym, przeciwko Bahrdtowi, Samm-

terowi i Tellerowi, którzy przeczyli inspiracyi Biblii, przeciwko tym, którzy nawet wyraz „katechizm” odpowiedniejszym zastąpić chcieli, przeciwko moralności teatru niemieckiego, i wogóle przeciwko wszystkiemu, co ubliżało powadze biblijnego chrześciaństwa i czystej nauce Lutra. Że przy takiej oppozycyi i obronie ortodoksyi kościelnej nie mogło się obejść bez namiętnej polemiki, jest zrozumiałem. Szczególniej polemika się zaogniła, gdy Lessing ogłosił drukiem rękopis znaleziony w bibliotece w Wolfen-biittel, który poczytywał chrystyanizm za proste oszukaństwo. Goetze nie zdołał sprostać w dyalektyce swemu przeciwnikowi, podniósłszy jednak rękawicę, rzuconą mu ręką dotychczasowego przyjaciela, zapisał swe imię w literaturze niemieckiej, ale jako zwolennik klery -kalnego, namiętnego obskurantyzmu. Cała potęga istniejącego wówczas wolnomyślnego kierunku religijnego wystąpiła przeciwko człowiekowi, który dziś musi znaleźć sprawiedliwsze u-znanie, gdyż walczył za przekonania, które po jego śmierci odniosły zwycięstwo. G. wydał więcej niż 60 dzieł, po większej części treści • polemicznej. Życiorys jego wyszedł w Hamburgu w r. 1786.    Ks. A. K. D.

Gog i Magog. Magog wymieniony jest w Gen. 10, 2, jako drugi syn Jafeta, pomiędzy Gom er (Cymeryjczykami) i Madai (Medami), a więc musi oznaczać naród, mieszkający pomiędzy morzami: Azowskiem i Kaspijskiem. Prawdopodobniejszem jest, że M. oznacza całą grupę narodowości z odległych krain północnych i północno-wschodnich, tak samo, jak rozumieli nazwę Scytów Grecy i Rzymianie. To też już Flawiusz Józef upatruje w M-ach Scytów, gdy tymczasem Hieronim św. utrzymuje, że są to narody, zamieszkałe w krajach, leżących pomiędzy morzem Kaspijskiem a Iudyami. Chciano tłómaczyć M. jako dwa wyrazy perskie: maha (wielki) i koh (góra), ale etymologia ta jest nieprawdopodobną. Dalej napotykamy imię M. w proroctwie Ezechiela (rozdz. 38 i 39). Tu czytamy, że w dalekiej przyszłości, gdy państwo Izraela znowu przywrócone zostanie, natenczas G., król Magogu, i książę Mesech i Tu-bal, na czele licznych wojsk wtargnie do Ziemi Świętej, by ją spustoszyć. W obozie jego znajdować się będą najrozmaitsze narodowości, jako to: Persowie, Etyopowie, Put (Afrykanie północni), Gomer (Cymeryjczykowie) i Pogarma (Ormianie). Ale wojska te zupełnie zniweczone zostaną, a Izrael ma żyć odtąd jako lud Boży w zupełnym spokoju i szczęściu. Rozmaite są objaśnienia, kogo to miał prorok na myśli. Najprawdopodobniejszem jest, że chciał przedstawić ostatni wysiłek oddalonych narodów pogańskich, podjęty w celu obalenia nowo-ukon-stytuowanego państwa Bożego. To też w literaturze talmudycznej „wojny G. i M.” (milehern eth Gog u. Magog) są stałym wyrazem strasz-

Dr s. p.

K.

n.

nych klęsk, jakie nawiedzą Izraela w epoce Mes-syaszowej, ale po których żadne już nie będą trapiły narodu, zostającego odtąd pod stałą opieką Bożą. Oryginalną jest hypoteza Wincklera, wedle której proroctwo Ezechiela jest przeróbką mitu babilońskiego o zdetronizowaniu bogów, przebywających na górze Bożej, i o wyłaniającym się stąd początku świata. G. ma to być olbrzym Ogiges z epoki potopu, prorok zaś miał na myśli napad Aleksandra Macedońskiego. W Apokalipsie św. Jana (rozdz. 20) G. i M. są to dwa narody pogańskie, których szatan, z ciemnicy swojej wyzwolony, wyprowadzi do boju po upływie tysiąca lat. Otoczą one obóz świętych i miasto umiłowanych, ale zstąpi ogień od Boga z uieba i pożre je. Odtąd G. i M. stają się imionami jakichś dwóch narodów mitycznych, i takie też znaczenie mają po części w literaturze rabinicznej oraz w Koranie (18, 13 i 21, 96), gdzie są zwane: Jag'üg' i Mag'üg'. Istniejące atoli legendy mahometańskie o dwóch tych narodach są przeważnie pochodzenia żydowskiego. — Bliższe szczegóły można znaleźć w kommentarzach biblijnych do Gen. 10, 2; Ezech. 38 i 39 i Apokalip. św. Jana 20. Oprócz tego ob. Délit sch „Wo lag das Paradies” (Lipsk 1881, str. 246 i nast.); Bö limer „Wer ist Gog von Magog” (w „Zeitschrift für wissen-schaftl. Theologie” (1897, str. 321 i nast.); Win ekler „Altorientalische Forschungen” (Lipsk 1898, serya II, tom I, str. 160 i nast.).

Gogiel, ród szlachecki rossyjski, pochodzący od przodka, urodzonego w Montbéliard, 1) Henryka GogueTa, który r. 1775 wstąpił do służby rossyjskiej jako „Grigorij Grigorjewicz” i był naprzód dyrektorem kolonij niemieckich, a potem oberdyrektorem domu wychowawczego w Moskwie; 2) G. Andrzej, syn Grzegorza, gen.-ma-jor (f 1805), był dyrektorem korpusu paziów;

3) Grzegorz, syn Teodora (* 1808—f 1881), gen.-adjutant, zarządzał Carskiem Siołem; 4) G. Jan, syn Grzegorza (* 1770—f 1834), generał artyl-leryi i pisarz wojenny, otrzymał wychowanie w korpusie lądowym i służył w artylleryi. W r. 1806 zamianowany był dyrektorem korpusu paziów; w 1810 wicedyrektorem departamentu artylleryi w ministeryum wojny; w 1819 dyrektorem wojskowo-naukowego komitetu. Napisało artylleryi trzy dziełka, wyd. 1812 i 1816 w Petersburgu; brał także czynny udział w wydawnictwach: „Artilleryjskij żurnał” (1808—12) i „Wo-jennyj żurnał” (1827 — 34); 5) G. Mikołaj, syn Waleryana (* 1838— f 1870); kształcił się w korpusie kadetów w Moskwie; w r. 1863 zamianowany został członkiem koinmissyi wileńskiej do spraw politycznych, w której zasiadał aż do zwinięcia jej w r. 1867. Jest on autorem książki „Josafat Ohryzko i sanktpietierburgskij rewolucionnyi żąd w diele posledniago miatieża” (Wilno 1868).

Gogo, a także Gao albo G ar ho, miasto na lewym brzegu Nigru środkowego, o siedemnaście dni drogi od Timbuktu, na granicy między pustynią a Sudanem; składa się z 300 do 400 chat, zamieszkanych przez Songhajów, Tuaryków i Fulbów. Było niegdyś stolicą królestwa Song-hai, założoną r. 1492 przez Askię i uważaną przez geografów arabskich za najpiękniejsze miasto mabometanskie. Dzisiaj o minionej jego świetności świadczą tylko zwaliska ogromnego meczetu. Z podróżników europejskich najpierw przepływał około niego Mungo Park r. 1806, a po nim zwiedził je tylko Barth 1854.

Gogockij Sylwester, filozof rossyjski (* 1813 — f 1889 r). Był synem protojereja; wychowywał się w Akademii duchownej w Kijowie, gdzie filozofię wykładali Karpow i Skwor-cow, szellingista. Ukończywszy nauki, wykładał w tejże akademii język polski, potem i niemiecki i dopiero w r. 1841 zaczął pracować w swoim zakresie specyalnym. Chcąc otrzymać katedrę w uniwersytecie, musiał składać egzamin na kandydata i na magistra, lecz gdy szczęśliwie trudności te pokonał, niespodzianie filozofię w uniwersytetach zniesiono; zdecydował się przeto zająć katedrę pedagogiki, aż dopóki ustawa z r. 1863 nie pozwoliła mu do filozofii powrócić. Nie zaniechał jednakże pedagogiki, a poza uniwersytetem wykładał też na wyższych kursach żeńskich, które przez pewien czas zostawały pod jego zawiadywaniem. Będąc jeszcze studentem Akademii, G. napisał Przegląd krytyczny nauki Kościoła rzymskiego o widomej głowie Kościoła, który miał kilka wydań. Z mnogich prac jego filozoficznych wymieniamy główniejsze: Rzut oka krytyczny na filozofię Kanta (Kijów 1847); Leksykon filozoficzny w 4-ch t. (Kijów 1857 — 73), będący, mimo kompilacyjnego charakteru wielu artykułów, ważnem zjawiskiem w filozoficznej literaturze rossyjskiej; Przegląd systematu filozoficznego Hegla (Kijów 1860); W stęp do historyi filozofii (Kijów 1871); Słownik filozoficzny (Kijów 1876); Filozofia XVII i XVIII w. w porównaniu z filozofią w. XIX i stosunek jednej i drugiej do oświecenia (Kijów 1878 —1884). W zakresie pedagogiki napisał między innemi: „O rozwoju historycznym wychowania u ważniejszych narodów świata starożytnego (Kijów 1853); O różnicy między wychowaniem a oświeceniem w dawnych i nowych czasach (Kijów 1874); Krótki przegląd pedagogiki (1879). Wpływ Hegla na G-ego jest niewątpliwy, ale własne jego poglądy odznaczają się brakiem wyrazistości i stanowczości. Zdaniem jego, filozofia Hegla w formie swojej systematycznej przedstawia ten kierunek, którym się czasy nowożytne odróżniają od kierunku średniowiecznego. Zadaniem nowych czasów jest rozumne wyrobienie dla indywidualizmu swobodnego pola działalności i rozwinięcie

życia wewnętrznego w harmonii z zewnętrznem.

Göhrde, puszcza w pruskiej prowiucyi Hanno-werskiej, regencyi Luueburskiej, stanowiąca niejako przejście do „Lüneburger Heide”; zajmuje obszar 220 kim. kw. lasów dębowych i bukowych, obfitujących w zwierzynę. Zwycięstwo Związkowych pod Wallmodonem nad francuską dywi-zyą Pecheux’a w r. 1813. Królewski zamek myśliwski G., w powiecie Dannenburg, przy

drodze żelaznej Berlin-Buchholz, słynny z kon-

w. J.

W pedagogice G. systematycznie roztrząsa środki i sposoby, dopomagające do jaknajlep-szego rozwoju wszystkich sił człowieka i usposabiające go do samodzielności i samouctwa (G. Kołubowskij w „Słowniku encyklopedycznym”

ii.

Brockhausa i Rfrona).

Gogol-Janowski Mikołaj, powieściopisarz rossyjski, ob. H o h o 1.

Gogra (Gogra albo Sardżu), znaczna rzeka stytucyi z r, 1719.

Göhring O. wydał dzieła odnoszące się do

łożone na język polski i pomnożone przez Jana Szwejkowskiego (Lwów 1868); „Polen Reisen und Sittenschilderungen aus d. neusten Zeit” j3 tomy, Lipsk 1843); „Warschau eine Hauptstadt” (2 tomy, Lipsk 1844); „Geschicniü"~-des polnischen Volkes, Anhang: Geschichte der Jahre 1847 bis 1850” (Lipsk 1851).

Goirand Leopold, polityk francuski (* w Melle 1845). Pochodzi z rodziny rzemieślniczej. Obrany do parlamentu z Deux-Sèvres (1887) przyłączył się do lewicy radykalnej. Brał udział w dyskussyach nad sprawą panamską, interpel-lował rząd w sprawie banku Algierskiego (1892). Ogłosił drukiem: „Commentaire de la loi du divorce” (1884), „Commentaire de la loi sur la liquidation judiciaire” (1889); przypisują mu też wydany po angielsku Traktat o prawach handlowych francuskich (1882). Wydaje czasopismo sądowe „Gazette du Palais”.

Goisern (Salzburg), stacya kolei Salzkammergut, 8 kilometrów od Ischl, posiada cieplice siarczano-słone (—}— 19°C), jod i brom zawierające; położone w kotlinie, zewsząd osłonionej zalesionemi górami, 500 m. nad poz. morza, klimat łagodny, podalpejski. Bywa tu po 2 OOo chorych na zołzy, przymiot, gościec, dnę

Dr J. M.

W. N.

Dekanu północnego, lewy dopływ Gangesu. Bierze źródła w centralnych Himalajach, na grani- naszych dziejów: „Geschichte des polnischen cy Tybetu, niedaleko źródeł Satledżu i Sanpo Volkes von seinem Ursprünge bis zur Gegen-(Brabmaputry) na wysokości 5 500 — 6 000 m.^wart” (dwa wydania Lipsk 1846 i 51); przepłynąć głębokim wąwozem, dosięga już w odległości 125 kim. od źródeł tylko 700 m. wysokości, co daje średnią wielkość spadku 40 riT na kilometr. Po wyjściu z gór G. przerzyna błotnisty pas Terai biegiem powolnym, przyjmu-.^ jąc z lewej rz. Kurnalli, prawie tak wielką jak ona sama, płynie na południo-wschód, przyjmuje drugi lewy dopływ, Rapt i, i wpada do Gangesu pod Czapra. Cała długość rzeki wynosi blizko 980 kim., z których w !/₃ żeglowna.

Goguet Antoni Ives, prawnik francuski (*

1716 r.—f 1758). Był radzcą parlamentu w Paryżu. Zajmował się historyą prawa i wspólnie z Aleksandrem Fugère wydał dzieło p. t. „De l’origine des lois, des arts et des sciences et de leurs progrès chez les anciens peuples” (1 758,

3 tomy). Pracę tę, pełną erudycyi, przetłóma-czono na język angielski.

Gohier Ludwik Hieronim, polityk francuski (* w Sernblanęay 1746—f w Montmorency 1830 r.). Był pierwotnie adwokatem w Rennes; za panowania Ludwika XV odznaczył się gorącą opozycyą przeciwko „parlamentom Maupeou”; za Ludwika XVI występował przeciwko rządom nieograniczonym. W r. 1791 zasiadł w Zgromadzeniu Prawodawczem jako poseł z departamentu Ille-et-Vilaine; należał do wybitniejszych i choroby skóry, członków stronnictwa postępowego. Mianowany Goj, słowo hebrajskie, oznaczające lifiród, od-w październiku 1792 r. sekretarzem general- noszące się zarówno do narodu izraelskiego (np. nym w wydziale sprawiedliwości, został jego Exod. 19, 6; Jez. 9, 2 i t. d.), jako też i do ministrem po ustąpieniu Garata (20 marca 1793); innych narodów. W liczbie mnogiej zaś Goj im pełnił ten urząd aż do chwili zniesienia mini- „narody”, bywa używanym w Biblii, przeważnie steryów (kwiecień 1794). Od r. 1795 był pre- o narodach pogańskich (np. Neh. 5, 8 i t. d.). zesem trybunału kryminalnego departamentu Se- Z biegiem czasu słowo G., podobnie jak łaciń-kwany, od 1797 sędzią w trybunale kassacyjnym; skie gentilis, którym Rzymianie oznaczają wszyst-w czerwcu 1899 powołano go do Dyrektoryatu. kie narody cudzoziemskie, a pisarze chrze-W dniu 18 brumaire’a on jedynie i gen. Mou- ściańscy pogan, przybiera znaczenie „nie-Izrae-lin bronili tej instytucyi. Haniebnie oszukany lity”, tak, że zatraca charakter słowa zbio-przez Bonapartego, porzucił służbę publiczną; dał rowego. W tem też znaczeniu bywa używanem się jednak nakłonić rządowi konsularnemu do przy- i dzisiaj.    Dr s p-

jęcia urzędu konsula generalnego Francyi w Hol- Gojazyt (goyazit), minerał. Żółtawo-białe, landyi. W r. 1810 usunął się do życia pry- przezroczyste ziarnka około milimetra w średni-watnego. Zostawił pamiętniki (Paryż 1824; 2 to- cy, łatwo łupliwe, optycznie jednoosiowe, towa-my), w których wykazuje się nieraz jego nai- rzyszą dyamentom w Brazylii, w prowincyi Goyaz. wność, ale zarazem prawość i nieskazitelność. Jest to mocno zasadowy fosforan glinu i wapnia,

Gołlierre Gaston Albert, matematyk fran- składu 3CaO. 5A1₂0₃. P₂0₅.9H,0. Tward. 5, cięż. cuski, ob. Longchamps.    wł. 3.26,    z-w-

Gojnik — Golanczewski Maciej.

318

dipl.” II, 241). Nie skutkowały jednak na Krzyżaków klątwy Stolicy Apost. (tamże I, 335; II, 259); pomsty dokonał oręż Władysława Łokietka, v/ szczęśliwej walce pod Płowcami 1331 r. d. 27 wrześ., gdzie hufcom polskim błogosławił bp Maciej, który też własny oddział zbrojny wysłał tam do boju. Upokorzony i osłabiony klęską płowiecką zakon czas jakiś zmuszony był zostawać w spokoju. Gdy po ojcu wstąpił na tron polski Kazimierz W., między innymi biskupami na koronacyi jego w Krakowie 25 kwiet. 1333 r. był i bp Maciej; towarzyszył także królowi w podróży do Węgier 1339 r., gdzie o następstwie tronu rozporządzono; oparł się traktatowi z Krzyżakami, 1343 r. w Kaliszu uło-

Gojnik, syn Włastimira, wielki żupan czy- ner I, 178); wyświęcony przez Piotra, kardyna-li książę serbski. Rządy sprawował wspólnie ła bpa Prenesty, 8 stycz. 1324 r., poczem za-z braćmi Muntymirem i Stroimirem (od r. 843). raz 13 stycz. wybrał się z powrotem do Polski. Borys, car bułgarski, pomnąc klęski, jakiej był Przez lat 42 urząd pasterski z gorliwością, roz-doznał niegdyś ojciec jego, Presiam, od Własti- tropnością i męstwem sprawował. Papieże ota-mira, postanowił zemścić się i z hordami swójemi , czali go zaufaniem, o czem świadczą dokumen-najecbał Serbię, aby objąć ją w swoje posiadanie, i ty, we wspomnianem dziele Tlieinera ogłoszone. G. z braćmi, acz niewielkiemi rozporządzał siłami, j W sprawach kraju pomagał królom radą i czy-mężnie i walecznie sobie poczynał i nietylko \ nem, a żyjąc w czasach ustawicznych wojen że najeźdźców rozproszył, ale i syna Bory so we- j z niewdzięcznym zakonem krzyżackim, brał go, Włodzimierza, wziął do niewoli. Wtedy zroz- j udział zarówno w wojennych jako i pokojowych paczony car bułgarski zaledwie niekorzystnym i z Krzyżakami sprawach, tembardziej, że dye-dla siebie pokojem wolność syna okupił. G. I cezya jego, najbliższa z nimi sąsiedztwem, naj-z braćmi towarzyszył Borisowi aż do Nowego więcej też krzywd od nich doznawała. Zakon ten, Bazaru (Rasa), na pograniczu obu państw: Serb- korzystając ze sporów papieża z ces. Ludwikiem skiego i Bułgarskiego, gdzie czule się z nim roz- Bawarskim, ogniem i mieczem bezkarnie nisz-stał. Niebawem Muntymir, chcąc wyłącznie przy- czył kraje, a wpadłszy do Włocławka 24 maja właszczyć sobie rządy, wygnał G-a wraz z bra- 1329 r., spalił miasto z kościołami, grożąc krwa-tem Stroimirem, a tylko syna pierwszego z nich, wą pomstą usiłującym je odbudować. Nie uląkł Piotra, na dworze swoim zatrzymał. Wygna- się tych pogróżek bp Maciej: zawezwał Krzyża-niec umarł w niewiadomym roku w Bulgaryi. ków do wynagrodzenia szkód i doniósł papieżo-Syn jego, Piotr, panował od 891 do 917 r.— wi o ich gwałtach (Rzyszczewski „Codex Constaninus Porphyrogenuetos „De administrando imperio” (Operum vol. III, Bonna 1840; „Corpus scriptorum histor. Byzantinorum”, 32, str. 154).—

Szafarzyk „Slovanské Starożitnosti” (II, str.

640).—Bogusławski Edw. „Historya Słowian”

(II, str. 289).

j. s. GL

korzystnemi; był w Wiślicy na zjeździe 1347 r., który krajowi dał statuty prawa. Korzystając z chwilowego spokoju, użył czasu tego gorliwy pasterz na uporządkowanie swej dyecezyi, na odrestaurowanie zniszczonych i odbudowanie spalonych kościołów, a przedewszystkiem katedralnej świątyni we Włocławku. Zaniechawszy starej, na wylewy Wisły narażonej, zaczął budować nową, na wzgórzu, poświęciwszy jej kamień węgielny 25 marca 1340 r. Dla braku ludzi i dla spraw pilniejszych zdołał zaledwie wystawić presbiteryum jej i zakrystyę. Dziesięć lat wprzódy (1330) wystawił tamże kościółek św. Witalisa, obrócony potem na kaplicę seminaryjną. Zamki biskupie we Włocławku i Raciążku, przez Krzyżaków zburzone, odbudował. Długosz przypisuje mu inne jeszcze budowy. Wiele dóbr dla kościoła włocławskiego nabył lub utracone odzyskał (Damalewicz „Vitae Epp. Vlad.” str. 242); dla innych przywileje królewskie wyjedna! (Rzyszczewski „Codex” II, 662; Thei-

Orokera albo Sewanga, jezioro w kraju Zakaukaskim, na północnym stoku wyżyny Armenii; długość jego wynosi przeszło 70, szerokość 27 km., obszar przeszło 1 390 km. Q. Wybrzeża są górzyste, dokoła wznoszą się szczyty wulkaniczne ponad granicą wiecznych śniegów. Największa głębokość wynosi 110 m. Jezioro przyjmuje liczne dopływy obfite w wodę, odpływa zaś za pomocą rzeki Zanga albo Sevanga, która płynie ku półn. - zacli. i uchodzi do Araksu. żonemu, pod warunkami dla Polski bardzo nie Jezioro posiada jedną wyspę Sewan, tworzącą stożek lawy, na którym wznosi się klasztor.

w. N.

Wybrzeża jeziora są ziemią klasyczną dawnej Armenii i były niegdyś usiane miastami.

Golanczewski Maciej, biskup włocławski (1323—1365, urn. r. 1368, herbu Topór. Długosz pisze go: z Pałuk, Damalewicz: z Rożnia-towa. Był synem Sławnika, kasztelana nakiel-skiego, i Małgorzaty, która, według podania Długosza i Kromera, dwunastu synów razem porodziła, lecz z nich jeden Maciej przy życiu pozostał, inni po chrzcie św. zaraz pomarli. Obrawszy stan duchowny, prędko postępował w godnościach: był bowiem kanonikiem krakow., płockim, poznańskim i wrocławskim, oraz dziekanem kujawskim, jak widać z Tlieinera („Monum. bist.

Pol.” 1.1, 187 i 189). Gdy GerWard, bp włocł., od całego narodu posłany został ze skargą na Krzyżaków do pap. Jana XXII, przebywającego w Awenionie, towarzyszył mu Maciej i tam, po śmierci swego biskupa, zaszłej d. 1 listopada 1323 r., od papieża otrzymał stolicę kujawską, ner „Monum.” I, 312); praw swej stolicy brona co wydana bulla nonas deccmlris t. r. (The i- uił (Th ein er I, 302; Piekosiński „Cod. cath.

40

Enoykl. Poważ, llustr. Zesz 197. T. XXV

Crac.” I, 167, 174, 366). Z Krzyżakami jednak niekorzystną zamianę dziesięcin na Pomorzu zawarł. Strudzony wreszcie wiekiem i pracą, przywalony klęskami Kościoła i kraju, pod koniec życia zaniewidział. Kalectwo to nadało mu u kleru i ludu miejscowego nazwę biskupa ociemniałego, episcopus coecus („Mo-num. hist, dioec. Vlad.” fase. XVIII, p. 89).

włocł., do których tychże opatów zwykle wtedy święcono; klasztorowi w Byszowie nadał też dziesięciny z tejże wsi, polecając, aby za to co tydzień odprawiano tam jedną mszę św. za zmarłych biskupów włocł. Pojednał bpa płockiego Dobiesława z Władysławem księciem Opolskim, naówczas ziemi Dobrzyńskiej posiadaczem, i załatwił między nimi sprawę o dziesięciny. Sprzyjał Ziemowitowi ks. mazowieckiemu, którego wraz z Bodzantą, arcybiskupem gnieźn., na zjeździe w Sieradzu ogłosił królem polskim, po śmierci Ludwika Węgierskiego; lecz ten się nie utrzymał wobec poprzedniej ugody, oddającej koronę jednej z córe|: Ludwika. Rządząc dye-cezyą lat 18, tknięty- paraliżem, umarł w zamku Raciążku 3.1 lipca 1383 r., pochowany w katedrze wł., gdzie po stronie epistoły wielkiego ołtarza napis na kamieniu grób jego wskazuje. („Przegl. katol.” r. 1892, str. 675))

Grolański Filip Neryusz (* li73 r.—f 1824), ksiądz pedagog, autor podręczników do nauki wymowy i poezyi, urodził się w Krakow-skiem, kształcił się w kollegium pijarskiem w Podolińcu na Spiżu, już wśród świeżej atmosfery, jaką reformy Konarskiego do szkół wprowadziły; wstąpiwszy do zgromadzenia pijarów, uczył po kolei w Międzyrzeczu, Złoczowie, Chełmie, Rawie, Piotrkowie a od r. 1783 w Warszawie. Tu prócz nauczania i kaznodziejstwa miał sposobność wystąpienia przed szerszą publicznością z „Mową przy obchodzie setnej rocznicy zwycięstwa pod Wiedniem” (Warszawa 1783). W roku 1784 G. wydał swą „Mowę przy zaczęciu szkół warszawskich”, oraz po łacinie „Oratio-nes pro instauratione studiorum”, wielbiąc działalność kommissyi Edukacyjnej. W r. 1786 ogłosił pierwsze wydanie głównego swego dzieła: „O wymowie i poezyi” (drugie wyd. 1788, trzecie 1808). Oparte jest ono na dziełach autorów rzymskich (Cycerona, Kwintyliana, Horacego), z dodaniem spostrzeżeń, zrobionych przez krytyków francuskich w. XVIII, szczególniej zaś Marmontela. Najobszerniej zastanawia się tu nad krasomówstwem, ale prawie żadnych reguł nie podaje, tylko stara się wpoić to przekonanie, że obszerna i wielostronna nauka, logiczne myślenie i cnotliwe życie są najważniejszemi warunkami na dobrego mówcę. G. pisał swą książkę pod wpływem kierunku, wyśmiewającego i potępiającego owe sztuki i sztuczki, za pomocą których dawni retorowie chcieli urobić przyszłego szermierza słowa; nie chciał więc ściągnąć na siebie zarzutu zacofania tak dalece, że nie umieścił szczegółowej nauki o tropach i figurach retorycznych, lubo je Konarski w swojej retoryce obszernie uwzględniał. Naukę poezyi znacznie krócej G. traktował; za główną regułę dla poety i wogóle artysty podając, żeby

Widząc się z tego powodu niesposobnym do ciężkich i trudnych obowiązków pasterza, wśród okoliczności tak niebezpiecznych, za zgodą króla Kazimierza W. wysłał Jana z Czarnkowa, kan. włocł. i dziejopisa, z prośbą do pap. Urbana V, o oddanie stolicy biskupiej synowcowi swemu,

Ks. S. Ch.

Ks. S. Ch.

Zbylutowi, co też otrzymał. Odtąd cztery lata przeżył jeszcze, mieszkając w Raciążku, niedostatecznie podobno opatrywany przez swego następcę, na którego często się użalał. Damale-wicz dodaje (str. 244), że tak ukarany został nepotyzm, którego Kościół nie dopuszcza, mając sobie dane kapłaństwo według porządku Melchi-zedecha, nie Aronowe. Umarł bp Maciej d. 16 maja 1368 r. i, stosownie do własnego polecenia, pochowano go w nowTej katedralnej świątyni, u ściany południowej, pod lawaterzem kapłańskim w zakrystyi wikaryuszów. Grób jego, długo zapomniany, przy ostatniej restauraeyi kościoła odnaleziono („Przegląd katol.” r. 1892, str. 673). Pamiątki z niego wydobyte, mianowicie: kielich, pierścień i pastorał przechowuje skarbiec katedralny, kości złożono w dawnem miejscu, a na ścianie kapituła położyła tablicę z czarnego granitu, na której złoconemi literami wyryto: Hic sub terra quiescit corpus Mathiae Golanczewski, ab. a. 1323 ad 1365 Episcopi Wladislaviensis, defuncti 1368 a. R. i. p.

Grolanczewski Zbylut, biskup włocławski (* 1365—f 1383). Syn Zbyluta, kasztelana poznańskiego, i Filomeny, herbu Topór; pisał się z Golańczy. Z prepozyta kapituły włocł. został biskupem, o czem bulla pap. Urbana V, wydana w Awenionie 4 grud. 1365 r. (u Th ein era I, 629). Prowadził dalej roboty około kościoła katedral. we Włocławku i wykończył główne jego mury. Kilka kościołów na Pomorzu odbudował, jak niemniej część kościoła dominikanów w Brześciu Kujawskim, jak podaje Damalewicz (str. 246), choć Długosz, mniej prawdopodobnie, przypisuje to stryjowi jego, bpowi Maciejowi.

W dobrach Łagów założył wieś Z bilu tka z w., w której zbudował i uposażył kościół pod wezwaniem św. Doroty. Dla katedry włocł. kupił za 120 grzyw, wieś Dziardonice na Kujawach (1379 r.). Poświęcił kościół norbertanek w Żukowie na Pomoizu; innych kilka odbudował.

Katedrze włocł. ofiarował wiele sprzętów kosztownych i ksiąg kościelnych; dotąd z nich pozostał tylko dzwon znacznych rozmiarów („Przegląd katol.” r. 1892, str. 660). Opatom cyster- się trzymał natury i prawdy; w dramacie był skim w Koronowie nadał znaczne dziesięciny, naturalnie zwolennikiem „trzech jedności”, ale zapewne za spełnianie obowiązków suffragana Szekspira wymienił z należnym szacunkiem

P. Chm.

D.

D.

w rzędzie znakomitych dramaturgów europejskich i upominał się wogóle o swobodę dla ima-ginaeyi. Książka ta, jako obejmująca całość wiedzy owoczesnej o zasadach wymowy i poezyi w kierunku klasycznym, bardzo długo była w użyciu szkolnem. W r. 1787 został G. mianowany wice-profesorem wymowy i poezyi w Szkole Głównej litewskiej w Wilnie. Tu rozwinął najwięcej swoją działalność profesorską i literacką. Tu r. 1788 ogłosił swoje „Listy, inemo-ryały i supliki z uwagami stosownemi”; tu prócz wykładów akademickich, zabierał głos podczas uroczystości kościelnych i politycznych; tu ogłasza staranne, chociaż potoczystością stylu nie odznaczające się, tłómaczenie życiorysów porównawczych Plutarcha p.t. „Sławni ludzie i onych porównania, dzieło historyczne, moralne i filozoficzne” (1801 —1803, trzy tomy), oraz „Allegorye starożytne w stosunku do I wieku sławnych ludzi Plutarcha i czasów bohatersko-mitologicznych” (1801). Gdy w r. 1803 Szkoła Główna przemieniona została na uniwersytet wileński, G. na wszystkich obchodach uroczystych wygłaszał stosowne mowy. W nowo zreorganizowanej instytucyi objął katedrę Pisma św. i pozostał na niej do r. 1812. W tym okresie czasu starał się o dostarczenie młodym księżom materyału do rozwagi i kazań. Drukował więc „Katechizm” (1809), „Nowy Testament... w swoich wyjątkach, treści i wykładzie” (1808), „Materyał kaznodziejski” (1813). Prócz tych wydawnictw G., jak dawniej, miewał mowy ku czci ludzi zasłużonych w nauce, a związanych z uniwersytetem (jak Dawid Pil-chowski, Tomasz Husarzewski, Franciszek Sinu-glewicz, Tadeusz Czacki, Hieronim Strojnowski). Występował nadto jako publicysta i moralista, już-to torem XVIII wieku szukając wzorów obyczajności i zdrowego rozsądku na dalekim Wschodzie, już-to w religii clireściańskiej czerpiąc natchnienie do walki z duchem krańcowej krytyki. W pierwszym względzie ciekawem jest dziełko: „Literatka chińska dla literatek i literatów w Europie” (1810); w drugim względzie ważną jest broszura: „Filozof i antyfilozof, rozmowy w zarzutach i odpowiedziach dla dochodzenia i uznania prawdy” (1811). Otrzymawszy emeryturę w 1812, G. pozostał przecież czynnym członkiem uniwersytetu wileńskiego, jako wizytator szkół, dziekan wydziału sztuk i nauk wyzwolonych, oraz cenzor książek. Nie pisał już wtedy dzieł obszerniejszych, ale w publicystyce owoczesnej chętny brał udział do końca r. 1817, mianowicie w „Dzienniku wileńskim”. W r. 1817 wyszedł jego „Głos ku pamiątce zeszłego ś. p. X. Józefa Mickiewicza”. Ostatnie lata, osłabiony, schorowany, przepędził bez czynnego udziału w piśmiennictwie. Nie był to umysł bystry i lotny, poglądów oryginalnych nie miał; lecz to, co sobie przyswoił, jasno umiał wyłożyć, a odznaczając się wielką pracowitością, wykształcił się wielostronnie i wyrobił sobie

umiejętne władanie zarówno prozą, jak wierszem. Był wielbicielem zdrowego rozsądku, dobrodziejstw oświaty i postępu, a przeciwnikiem fanatyzmu, bigoteryi, scholastyki; dopiero na starość stał się trochę zrzędnym chwalcą czasów minionych.

Golce, herb polski. Jest wzmianka o tym herbie tylko w jednej zapisce sądowej z roku 1393, wszelako bez żadnego bliższego określenia, wskutek czego wygląd tego herbu jest zgoła nieznany. (Piekosiński „Heraldyka polska średniowieczna”).

Gołcz, Gole, G ule z, Goltz, herb polski. Na tarczy w polu błękitnem między trzema zło-temi liliami krokiew złota. Nad hełmem w koronie szlacheckiej panna w połowie do pasa widzialna, z włosami rozpuszczonemi, bez rąk, w prawej połowie błękitno, w lewej złoto ubrana, z trzema złotemi kamykami, sterczącemi w głowie. Labry błękitne, podbite złotem. Tar-

(i

ps

Fig. 93. Gołcz (herb).

czę podtrzymują dwaj rycerze, oparci na włóczniach. Herbem tym pieczętuje się pomorska rodzina von der Goltz, która, osiedliwszy się w XV w. w Polsce, spolszczyła nazwisko na Gołcz

v. Gole. Ludwik XIV, król francuski, pole tarczy początkowo czerwone zmienił na błękitne i dodał lilie Joachimowi Golczowi za zasługi wojskowe w 1660 r.—Źródła: Niesiecki, Borkowski, Herbarz Kr. Polskiego; Ostrowski.

Gołcz z Golczewa Jerzy, generał i marszałek konfederacyi Toruńskiej, ob. Goltz.

Gołcz z Golczewa August (brat poprzedniego), również generał i marszałek konfederacyi, ob. Goltz.

z Golczewa Andrzej, kasztelan płocki. W r. 1406 otrzymał od Ziemowita, księcia mazowieckiego w Płocku, w nagrodę długoletniej służby przywilej na założone przezeń miasto Bieżuń, które obdarzył prawem niemieckiem.

Goldast Melchior, zwany von Haimis-fedl, publicysta niemiecki (* 1588 w Espen —

W. J.

A. A. K.

f 1635 w Giessen). Studyował prawo w Ingol-stadzie i Altdorfie; z powodu ubóstwa musiał uniwersytet porzucić. Jakiś czas bawił w Szwaj-caryi, pracował w bibliotece w St. Gallen, był później nauczycielem, od 1606 do 1611 mieszkał we Frankfurcie, zarabiając na życie pisaniem i korrektami; wstąpił potem do służby Sasko-Weimarskiej, przebywał na innych jeszcze małych dworach niemieckich, zajmując tam różne stanowiska; zmarł jako kanclerz uniwersytetu w Giessen. Zostawił wielką ilość dzieł z dziedziny historyi średniowiecznej i prawa państwowego; pisał dobrą łaciną, niezbyt krytycznie obchodził się jednak ze źródłami. Do lepszych prac jego należą: „Scriptores rerum suevicarum” (Frankfurt 1605), „Scriptores rerum aleinan-nicarum” (tamże 1606; 3 t.), „Constitutionum imperialium collectio” (tamże 1613; 4 t.), „Monarchia romani imperii” (Hannower 1611 —14; 3 t.), „Commentarii de regni Bohemiae juribus” (tamże 1627; 2 t.). Resztki jego bogatej biblioteki znajdują się w Bremie.

Goldberg, powiatowe miasto w regencyi Lignickiej; Złotorya (ob.). —G., miasto w w. ks. Meklenbursko- Zwierzyńskiem (Mecklenburg-Schwerin) księstwie Wostrowskiem (Güstrow), nad jeziorem t. i., przy drodze żelaznej Hornstorf-Karow. W r. 1890—3 010 m-ców.

Goldberg Edward, budowniczy, starszy brat Henryka, ur. we wsi Krasnowoli, pow. Warszawskim w 1842 r. Po ukończeniu gimnazjum realnego w Warszawie wstąpił do miejscowej Szkoły Sztuk pięknych na wydział architektoniczny; po ukończeniu tej szkoły kształcił się w swoim zawodzie praktycznie pod kierunkiem budowniczego Ankiewicza; następnie studjował architekturę i inżynierję w Akademji budowniczej w Berlinie (obecnie wcielonej jako jeden wydział do Politechniki w Charlottenburgu). Podczas tych studjów wykonał projekt na kurhaus wojskowy w Warmbrunn (na Szląsku) i budynek ten wystawiony został podług tego projektu. Oprócz tego wykonywał różne szczegóły dla teatru miejskiego w Lipsku pod kierunkiem prof. Langhansa. Po dwuletnich studjach w Berlinie, przeniósł się do Akademji Sztuk pięknych w Perersburgu, którą ukończył ze stopniem artysty klasowego. Po przedstawieniu projektu jednego z mostów dla nowo wytkniętej drogi żelaznej „Rybińsk-Bołogoje” otrzymał posadę naczelnego budowniczego tej wielkiej drogi żelaznej środkowej Rosji. Po skończeniu tej drogi pracował jako inżynier przy wązkotorowej drodze Nowogrodzkiej, a następnie budował na swój rachunek w Finlandji kolej „Borgo-Ker-wo”. Potym przeniósł się do Petersburga, gdzie, obok znacznej praktyki budowlanej prywatnej, był jednocześnie budowniczym minister-jum spraw wewnętrznych i wydziału celnego ministerjum finansów, a nadto Towarzystwa kredytowego miejskiego. Jako budowniczy wydziału celnego projektował i wykonał wiele budowli, między innemi nową komorę celną w Odessie. Przy tym za kilka projektów wielkich budowli otrzymał nagrody na konkursach w Petersburgu i innych miastach rosyjskich. W r. 1882 powrócił do Warszawy, gdzie początkowo był głównym sekretarzem komitetu kanalizacyjnego, a następnie budował na swój rachunek część nowych fortów Nowo-Gieorgiew-skich (około Modlina). W Warszawie także o-trzymał dwa razy pierwszą nagrodę: za projekt nowego dworca dla kolei Warszawsko-wiedeń-skiej i na konkursie Towarz. Zachęty Sztuk pięknych za ogół swych projektów architektonicznych. Do liczby okazalszych domów, zbudowanych podług planów G-a, należy także kil-kopiętrowy dom na placu Krasińskich, wystawiony na miejscu starego teatru.

Goldberg Henryk, filolog klasyczny i filozof, nauczyciel gimnazjum w Warszawie, ur. 1845 w Krasnowoli w powiecie Warszawskim. Kształcił się naprzód w gimnazjum realnym w Warszawie, następnie w r. 1861—62 na Kursach przygotowawczych do Szkoły Głównej, a od r. 1862 w Szkole Głównej na wydziale filologiczno-historycznym, który ukończył w 1866 ze stopniem magistra nauk filologiczno-historycz-nych. W ciągu czteroletniego pobytu w Szkole Głów., obok innych przedmiotów, studjował ze szczególnym zamiłowaniem historję i filozofję. Z zakresu historji napisał wówczas rozprawę na konkurs, ogłoszony w 1864/5 dla studentów Szkoły Głównej przez kś. Adama Jakubowskiego, p. t. „Krytyczny przegląd 20-tu lat panowania Zygmunta I (1506 do 1526 r.)”, za którą rada wydziału filol.-historycznego przyznała autorowi nagrodę (1866/7). Pracę tę wykonał G. na podstawie źródeł, zawartych w „Acta Tomiciana”. które krytycznie zużytkował. Po ogłoszeniu tej rozprawy w przekładzie niemieckim p. n. „Zwanzig Jahre aus der Regierung Sigismund’s I, König von Polen, auf Grund der «Acta Tomiciana»” (Lipsk 1868) i obronie jej w uniwersytecie lipskim, G. otrzymał tamże stopień doktora filozofji. Nie historja wszakże miała być przedmiotem dalszych jego zajęć u-mysłowych. Zagadnienia z ' dziedziny filozofji już od pierwszych lat studjów uniwersyteckich G-a żywo zaprzątały bystry umysł młodego słuchacza i do gruntownych badań tej umiejętności go skłoniły. Od r. 1863, w ciągu kilku semestrów zapoznawszy się szczegółowo na wykładach prof. Struvego z różnemi działami filozofji, a m. z logiką, metafizyką, psychologją, etyką, estetyką i historją filozofji, oddał się pracy w rozległej dziedzinie tych umiejętności, studjując systematycznie dzieje filozofji oraz zasady i poglądy najnowszych szkół filozoficznych. W dalszej życia kolei miał zamiar poświęcić się samodzielnym badaniom filozoficznym. Warunki jednak ówczesne skierowały jego działal-

Goldenmarkt — Goldmark Karol.

317

katedrze w Szkole Głównej.

Goldenmarkt (Schlatten, pois. Złotna),

w. J.

Dr s. P.

18 maja 1830 r. w Kesztely na Węgrzech), kompozytor muzyczny. W siedemnastym roku życia wstąpił do konser-watoryum wiedeńskiego; gdy jednak ta uczelnia, wkrótce po zapisaniu G-a w poczet jej uczniów,

ność na inną drogę. Wkrótce po otrzymaniu doktoratu G. tegoż roku (1868 w czerwcu) został nauczycielem gimnazjum VI-go w Warszawie, gdzie przez lat 26 wykładał języki starożytne, poczym w ciągu kilku lat ostatnich przeznaczono mu wykład tychże przedmiotów w gimnazjum V-ym, a następnie w III-im, gdzie dotychczas pełni swe obowiązki jako jeden z zawodowych i wytrawnych klasyków. Zajęcia pedagogiczne nie oderwały go zupełnie od stu-djów filozoficznych. Świadomy spółczesnego ruchu umysłowego na polu filozofji, ogłaszał od czasu do czasu z dziedziny tej nauki prace rzetelnej wartości, nacechowane krytycyzmem, gruntownie obmyślane, a przytym systematycznie i jasno wyłożone; jak oto: Krytyka rozprawy J. Ochorowicza p. n. „Wstęp i pogląd o-gólny na filozofję pozytywną (1872)” (w Bibljot. Warszaw. 1873); cenna rozprawa p. n. „Filo-zofja zasady bezwiednej (nowy filozoficzny pes-symizm)” (Bibljot. Warszaw. 1873, stron. 64), napisana z powodu dzieła E. Hartmanna „Philosophie des Unbewussten”; „O psychologicznym źródle moralności” (Niwa 1874); „Filozofja i wiedza” (Ateneum 1877); „Poczucie barw w świetle teorji rozwoju” (Prawda); „Wstęp do socjo-logji” (Warsz. 1884; przekład dzieła Herberta Spencera „The Study of Sociology”, 1873). Nadto drukował sprawozdania z dzieł filozoficznych w czasopismach; „Zeitschrift für Philosophie und philosophische Kritik” (wydawanego przez prof. Ulricego w Halli), w Bibljotece Warszawskiej, w Ateneum i Przeglądzie krytycznym, wychodzącym w Krakowie (1875—77). W dziele „Szkoła Główna Warszawska (1862—1869) Tom I Wydział filologiczno-historyczny” (Kraków 1900) przy życiorysie prof. Struvego przedstawił szczegółowo działalność jego profesorską na

A. A. K.

miasto w Siedmiogrodzie, ob. Z al a t na.

Goldenthal Jakób, orjentalista, * 1815 r. w Brodach w Galicji — f 1868 jako profesor uniw. wiedeńskiego. Położył zasługi głównie wydaniem rękopisów dawnej literatury hebrajskiej, a mianowicie: Algazzaliego (ob.) „Mesan-el-Amal” (Lipsk 1839); Todrosa opracowanie hebrajskie komentarza arabskiego Averroesa (z w. XII-go) do retoryki Arystotelesa (t-że 1842); apo-logii Majmonidesa, filozofa żydowskiego z Kor-duby (z w. XII): „Kalonymi apologia Maimonidis” (t-że 1845); „Clavis talmudica auctore Rabbi Nissim ben Jacob” (Wiedeń 1847); „Riete und Marini oder Dante und Ovid in hebraeischer

Umkleidung” (t-że 1851) i in. Ogłosił też szereg rozpraw w sprawozdaniach wiedeń. akademji umiejętności (Sitzungsberichte) i napisał gramatykę arabską po hebrajsku: „Arabische Grammatik in hebraeischer Sprache” (t-że 1857) i „Ausführliches Lesebuch der türkischen Sprache” (t-że 1865). W r. 1845 wydawał czaso-pismo „Zioń”, w 1855 „Das Morgenland”, które wkrótce upadły.— (Ottûv Slovn. nauć.).

Goldfuss Jerzy August (* w 1782 w Thur-nau około Bayreuth); studya ukończył w Erlangen, habilitował się tamże 1804; w r. 1818 został profesorem zoologii w Erlangen, skąd niebawem, po utworzeniu uniwersytetu w Bonn, został tam powołany na profesora zoologii i mineralogii (f w Bonn 1848). Pierwsze jego prace są z dziedziny zoologii: „Enumeratio insectorum eleutheratorum” (Erlangen 1805); „Handbuch der Zoologie” (Norymberga 1820); „Grundriss der Zoologie” (tamże 1826). Najważniejszemi są jednak rozprawy G-a z dziedziny paleontologii: „Die Umgebungen von Müggendorf” (Erlangen 1816); w r. 1817 wydaje wraz z Bischoffem opis gór Jodłowych (Fichtelgebirge), w 1835 G. wraz z Jerzym Jaegrem opracowuje „Beiträge zur Kenntniss der fossilen Saeugethiere aus dem Diluvium und dem Schwäbischen Tertiär”. Inne rozprawy dotyczą głównie gadów z trzeciorzędu i kredy. Pomnikowem dziełem G-a, opra-cowanem wespół z lir. Münsterem, są „Petre-facta Germaniae”, których pierwszy zeszyt wyszedł w 1827. Obadwaj uczeni pragnęli opisać i odtworzyć wszystkie gatunki zwierząt kopalnych, znajdowanych w Niemczech; wydawnictwo, przerwane w 1842 z powodu śmierci Münstera, zawiera korale, gąbki, szkarłupnie i część mięczaków, wyrysowanych na 205 tablicach. J- L-

Goldhahn albo Auerhahn, ob. Aurogal-lus Maciej.

Goldingen, ob. Goldynga.

Goldman Izaak (ur. w maju 1812 r. na wsi, niedaleko Białegostoku, zm. 12 stycznia 1888 r. w Warszawie). Jeden z wybitniejszych znawców literatury i języka hebrajskiego w kraju naszym. W r. 1836 przybył do Warszawy i był tu z początku nauczycielem prywatnym i korrektorem w kilku drukarniach hebrajskich. W r. 1853 został zamianowany nauczycielem talmudu i języka hebrajskiego w ówczesnej szkole rabinów i godność tę piastował aż do zamknięcia szkoły w r. 1862. W r. 1864 założył drukarnię hebrajską i tu niepospolite położył zasługi około literatury hebrajskiej, średniowiecznej i nowej. Wydał własnym nakładem szereg cennych dzieł, krytycznie opracowanych i odznaczających się pięknym drukiem. Pod koniec życia rozpoczął wydawnictwo wielkiej encyklopedyi powszechnej w języku hebrajskim p. t. „Eszkol”, ale ze śmiercią jego wydawnictwo to ustało, tak, że wyszło zaledwie kilka zeszytów. Jeden z jego synów, Bernard Goldman, jest znanym posłem galicyjskim.

Goldmark Karol (

została zamkniętą (1848), G., będąc obdarzony królewskiej, wskutek czego umarł prawie w nę-niemałym zapasem energii i wytrwałości, po dzy. Większa część utworów dramatycznych całych dniach ślęczał nad podręcznikami teore- G-go przez niego samego została zgromadzona tycznemi, czerpiąc z nich wiedzę muzyczną.

Mimo to, sam jeden, bez pomocy specyalistów, wyrobić się zdołał na muzyka wykształconego gruntownie. G. jest twórcą oper: „Królowa Saby” (wystawionej w Wiedniu 1875, Bolonii,

Dreźnie, Warszawie etc.); „Merlin” (Wiedeń 1886); „Świerszczyk za komiDem” („Das Heimchen am Herd”, wyst. w Wiedniu 1896 r., znanej w Warszawie, ze sceny teatru lwowskiego); i „Jeniec” (1898).—Prócz tego napisał: dwie symfonie, z których „Wesele wiejskie” wielką cieszy się sławą w całym świecie muzycznym; uwertury: „Sakuntala”, „Penthesilea”, „Wiosenna”, „Prometeusz” i „Safo”; dwa koncerty skrzypcowe, kwartet smyczkowy, scherzo na orkiestrę, suita na fortepian i skrzypce, kantata „Powaby wiosny” na chór męski, fortepian i 4 waltornie; „Hymn wiosenny” na głos altowy, chór i orkiestrę, wiele utworów fortepianowych i t. d. Jakkolwiek G. zalicza się do szkoły tak zwanej „neutralnej”, często jednak hołduje zasadom Wagnera. To wszakże pokrewieństwo dotyczy tylko strony czysto-formalnej dramatów muzycznych Wagnera. Równie jak i twórca „Lo-hengrina”, G. dzieli operę najczęściej na sceny, nie zaś na arye, duety, i wogóle na „numery”; jednakowe daje prawa orkiestrze, jak i bohaterom dramatu, przewagę zaś deklamacyi wyrazistej nad melodyą płynną i w formie zaokrągloną; nie wypiera się nawet tematów przewodnich (Leitmotiwów). Wszakże zarówno tak sama treść muzyczna, jak tematy i opracowanie techniczne, stanowią wyłączną własność G-a. Jako instru-mentator harmonista i technik G. mało może

znaleźć sobie równych wśród kompozytorów doby

A. Pol.

najnowszej (1900).

Goldoni Karol, znakomity komedyopisarz włoski (* w Wenecyi 1707 r.—f w Paryżu 6 stycz. 1793 r.). Studyował prawo w Padwie i w Modenie i rozpoczął swój zawód prawniczy jako sekretarz podesty w Chioggia. Ale skłonność wrodzona ciągnęła go do poezyi i do teatru. Jeszcze jako student przerabiał teksty operowe słynnego Metastasia na tragedye i sam u-kładał oryginalne opery. Skoro po śmierci ojca osiedlił się na stałe w Wenecyi, jako adwokat, zaniedbując praktykę adwokacką, u-prawiał dalej z wielką gorliwością swój talent pisarski. Wkrótce opuścił miasto rodzinne. Połączył się jako poeta teatralny z pewnym impre-sariem. Ożenił się w Genui; mieszkał kolejno w Modenie, Florencyi i Pizie; w r. 1747 powrócił do Wenecyi i tu rozwijał z rożnem powodzeniem bardzo płodną i ożywioną twórczość dramatyczną. W r. 1760 udał się do Paryża z towarzystwem aktorów włoskich i przepędził tam 32 lata swego życia. Rewolucya pozbawiła go stałej pensyi, otrzymywanej z cywilnej listy

w kilkakrotnych zbiorowych wydaniach Dzieł („Opere”; wyd. I-e Wenecya 1761; najpełniejsze tamże 1788; nowsze wyd. Floren-cya 1827). Odznaczają się one przedewszyst-kiem lekkością i wdziękiem stylu, oraz wesołem ożywieniem treści; łączą wysokie i poważne zalety, stawiające G-go obok najznakomitszych komedyopisarzy nowożytnych, z pewnemi usterkami, jak rozwlekłość, częste powtarzanie się i trywialność pomysłów, które go zbliżają do pisarzy teatralnych niższego rzędu, pozbawionych donioślejszego i trwałego znaczenia. G. łączył w swych sztukach tradycye starowłoskiej ko-medyi ludowej (czyli tak zwanej Commedia del arte) i jej stałych typowych figur z formami komedyi nowej artystycznej wedle wzorów francuskich. Motywy do swych utworów brał przeważnie z życia ludu weneckiego, wśród którego w znacznej części powstała owa dawna, improwizatorska komedya; ale usiłował je zawsze rozwinąć w duchu reguł klasycznej dramaturgii francuskiej (wykraczając tylko często przeciw regule jedności miejsca) i zaprawiał tendencyami moralnemi. Komedye G-go zawierają dużo trafnych spostrzeżeń i rzeczywistości życiowej, dużo charakterystycznych jej typów i sytuacyj, rozwijających się w ożywionej akcyi i w dosadnym, bystrym niezmiernie dyalogu. Najlepsze z nich, wzięte z życia weneckiego, są w swoim rodzaju skończonemi arcydziełami sztuki dramatycznej. Na szczególną uwagę zasługują następujące komedye: Sługa dwóch panów („II servadore di due padroni”), Przebiegła wdowa („La vedova scal-tra”), Zazdrosne kobiety („Le donne gelose”), Gospodyni („La locandiera”), Przygody na wsi („Le aventure délia campagna”), Powrót ze wsi („II ritorno della campagna”), Matka hollenderska („La mądre olandese”), Nowy dom („La casa nova”), Wieczór karnawałowy („Una delle ultime sere di carna-vale”), Przezorna małżonka („La sposa sagace”). Oprócz tego napisał G. kilka komedyj po francusku, oraz pamiętnik w tym języku („Mémoires pour servir à l’histoire de sa vie et à celle de son théâtre” Paryż 1787). Życiorysy G-go pisali: Carrer (Wenecya 1827), Calvi (Medyolan 1826), Meneghezzi (tamże 1827), Molmenti (tamże 1875), Galanti (Padwa 1882), Mantovani (Medyol. 1885). W języku polskim tłómaczyli i naśladowali komedye G-go: Hal-pert („Mirandolina czyli Piękna Gosposia” Warszawa 1834) i Błotnicki („Utwory dramatyczne” Lwów 1824).    w- G-

Groldschmidt Herman, astronom (* 1802 r. we Frankfurcie nad Menem—f 1866 w Fontainebleau), był pierwotnie kupcem, następnie oddał się malarstwu i kształcił się w Monachium,

S. K.

pod kierunkiem Knorra i Corueliusa, a w r. 1836 osiadł w Paryżu. W r. 1847 nabył lunetę i z okna swego rozpoczął obserwacye nieba. Zajął się głównie poszukiwaniem drobnych planet i w ciągu okresu 1854 — 18(52 odkrył ich 14, dwie nawet w ciągu jednej nocy. Obserwował też gwiazdy podwójne, a w r. 1858 kometę Donatiego.

Groldschmidt Levin, znakomity prawnik niemiecki, największy koryfeusz nauki prawa handlowego w bieżącem stuleciu (* 30 maja 1819 w Gdańsku, w rodzinie kupieckiej—f 1897 r.). Wpływy otoczenia i upodobanie umysłu, wyrosłego w kulturze kupieckiej, sprawiły, że odra-zu G. wstąpił na drogę prawa handlowego (rozprawa na stopień doktora prawa cywilnego „De societate en commandite” 1851 r.) i nie zszedł z niej aż do śmierci (16 lipca 1897 r.). Po kilkoletniej pracy sądowniczej (w charakterze „auskultatora i referendarza”) habilituje się G. w Heidelbergu, gdzie spędza lata 1855 — 1870; stąd przechodzi na posadę sędziego do najwyższego trybunału handlowego rzeszy (Reichsoberhandelsgericht), w r. 1875 wraca na katedrę, powołany na specyalnie dla niego utworzoną, pierwszą w Niemczech, katedrę prawa handlowego w Berlinie. W r. 1892, rażony apoplek-syą, musiał usunąć się w zacisze prywatnego życia. — W roku 1857 ogłosił swoją niezrównanej wagi krytykę projektu handlowego dla Prus („Kritik des Entwurfs e. Handelsgesetzbuches fuer d. preuss. Staaten”), która zwróciła na niego uwagę nietylko świata naukowego, ale i — prawodawców. Zaraz potem, 1 marca 1858 r., wypuścił pierwszy zeszyt Czasopisma dla prawa handlowego („Zft. fuer d. ge-sammte Handelsrecht”, dziś pod red. Pappenheima), gdzie ogłosił ważny artykuł programowy O badaniu naukowem prawa h. niemieckiego. Domaga się tutaj uwzględnienia w badaniach nie samej tylko dogmatyki (jak to przedtem bywało), ale i historyi i gospodarczych czynników. Już w tym drobnym artykule zaznaczoną została zgrubsza metoda, której G. zawdzięczał później wielkie swoje tryumfy naukowe. Jest on stanowczym przeciwnikiem metody dogmatycznej, którą np. stosował wyłącznie Thöl (ob.), znakomity również poprzednik jego na polu prawa h. niemieckiego. G. broni i stosuje stale metodę hi s t o ry cz n o-ge ne ty czną i indukcyjną, a następnie porównawczą. Łączy ją z wielką krytyką źródeł, których nikt przed nim nie badał z taką przenikliwością, takiem głębokiein rozumieniem podłoża, z którego wypływały i od którego otrzymywały specyficzne zabarwienie. Żadnego fantastycznego naciągania, trzeźwa zupełnie, przejrzysta ocena rzeczywistej treści źródła prawnego, szerokie logiczne spożytkowanie wniosków, jakie z niego wyprowadzić się dają. Każdy znowu wniosek specyalnie układał się w stosunku harmonijnym do całokształtu systemu prawa. Doskonale sobie przytem G. zdawał sprawę, że reguły prawa same przez się wartości ani bytu nie mają, że nie rodzą się samoistnie i doskonale, jeno, że w najbliższym stosunku zależności się znajdują od czynników innych rozwoju społecznego, przedewszystkiem gospodarczych, a dalej już etycznych, filozoficznych i t. d. I stąd właśnie wyciągał rękę po najwyższe określenia zadań swojej nauki. W przededniu niemal śmierci pisał (1888): „Umiejętność prawa nie jest ni-czem innem jeno civilis sapientia, filozofią praktyczną społeczności cywilnej. Nie znajduje ona zupełnego wyrazu swego w wykładzie tekstów prawnych, albo w tworzeniu pojęć prawnych z danego prawa; najwyższem jej zadaniem jest właściwe, t. j. epoce czasu i cywilizacyi odpowiadające, ukształtowanie prawne życia ludzkiego w społeczeństwach. Im bardziej korzystamy tu z oświetlenia historycznego oraz z wszechstronnej obserwacyi życia gospodarczego narodów ucywilizowanych współczesnych, tembar-dziej owocne będą rezultaty samej pracy dla stosowania prawa i wyników prawodawczych”. Nie należy zresztą zapominać, że G. był z układu umysłowego romanistą. „Rzecz pewna, że można i nie po rzymska myśleć, a myśleć ściśle prawnie. Ale, kto chce z zasady myśleć inaczej niż Rzymianie, tam nawet, gdzie ich poglądy odpowiadają potrzebom naszego obrotu gospodarczego, ten często może zupełnie zagu bić nić myślenia prawnego”. Był G. tak przejęty znaczeniem prawoznawstwa rzymskiego, że pisał: „twórcza siła jurysprudencyi klasycznej była tak wielka, iż nigdy poprzez całe średniowiecze nie została dościgniona, i dopiero wcale niedawne czasy wykazują względne nad nią zwycięstwo. Dlatego też wcale nie można przewidzieć chwili, kiedy-by nauka prawa rzymskiego mogła być usuniętą z programu uniwersyteckiego”.— Ta krótka charakterystyka musi wystarczyć, aby tło, na którem powstały dzieła G-a, było zrozumiałem. Trudno byłoby je wszystkie tu wyliczać; bibliografowie podają ich liczbę na 80 tytułów (prac większych i mniejszych). Podstawowe, prawdziwe ozdoby nauki nowoczesnej, już nietylko niemieckiej, dzieła, których aktualna wartość bynajmniej prędko nie przeminie, stanowią: System prawa h. („System d. Handelsrechts mit Einschlusz des Wechsel-, See- u. Versicherungsrechts im Grundriss” (1887, wyd. 4-te 1892), oraz wielki, głęboko pomyślany „Handbuch des Handelrechts” (tylko części I i II pierwszego tomu 1864—1868, wydane powtórnie 1874, jako tom I; wstęp historyczny, znacznie przerobiony, wyszedł oddzielnie w 1891 r. p. t. „Universalgeschichte des Handelsrechts” z nagłówkiem „Handbuch”, jako tegoż wyd. 3-e); tutaj daje wykład „towaru”, „wartości i ceny”, „papierów towarowych, transportowych”, „prawa własności, posiadania, zastawu i pokrycia”, „pieniędzy i papierów kredytowych” i t. d., wykład szczegóło-

s. p.

oraz parę A Pol.

wy dziś nie prześcigniony jeszcze w pracach uczniów jego (Cosack, Gareis, Kohler). Szczególnie dotyczy to wstępu historycznego, obejmującego rozwój powszechny prawa handlowego; prowadzi nas tutaj autor szlakiem narodów Wschodu, Greków i Rzymian, wszędzie wykazując niezrównaną znajomość źródeł, zrzadka tylko korzystając z prac poprzedników, często zaś prostując mylną, acz przez specyalistów dokonaną, wykładnię hellenistów i romanistów. Następnie prowadzi nas poprzez mroki średniowiecza ku jutrzence, w której promieniach obumarłe prawo nanowo z nową siłą żywotną budzić się zaczęło. Na jarmarkach Szampanii, Tuluzy etc., zapoznajemy się z narodzinami obrotu nowoczesnego, z owem drobnem źródełkiem nowoczesnego prawa h-go, które za dni naszych tak wielką rozlało się rzeką. W drugiej połowie dzieła daje nam autor usystematyzowany wykład z a<s a d prawa, wyprowadzić się dających z tysiącznych „Coutumes”: to jest punkt kulminacyjny nie tyle jego genialnej koncepcyi, ile wieloletniej pracowitości i Syzyfowej wytrwałości. Na tym „systemie” kończy się wielkie dzieło, nieukończone, torso, niestety tylko, prawdziwie klasycznej rzeźby. Nikt się nie odważył dorobić brakujących części. Pozostanie ono w literaturze „defektem”. Zpośród innych dzieł G-a wymienimy jeszcze: „Encyklopädie der Rechtswissenschaft im Grundriss” (1862); „Das dreijährige Studium der Rechtsund Staatswissenschaften” (1878), oraz „Rechtsstudium u. Prüfungsordnung” (1887, ważny przyczynek pedagogiczny). Ostatnia jego, również ważna, praca nosi tytuł: „Alte u. neue Formen der Handelsgesellschaft” (1872).—Powaga G-a w fakultecie, w nauce prawa h. była zupełnie wyjątkową. Uczniów liczył na tysiące, po całym świecie rozrzuconych; większość profesorów wykładających obecnie prawo h., nietylko w Niemczech, ale i we Włoszech, we Francy i, w Ameryce, z jego wyszła szkoły. Ze sferami rządo-wemi mało miewał łączności; przeszkadzało mu wyznanie żydowskie. Wszakże był członkiem trybunału najwyższego do spraw handlowych; należał, jako referent, do kommissyi, opracowującej plan i metodę, według których należy postępować przy układaniu nowego kodeksu cywilnego (1874); był również członkiem sądu rozjemczego, który w imieniu Wilhelma Î miał rozstrzygnąć spór pomiędzy Anglią i Ameryką (1872, wspólnie z prezydentem sądu najwyższego, Grimmem, i geografem prof. Kiepertem); ułożył wreszcie regulamin sądów rozjemczych na żądanie „Instytutu prawa międzynarodowego” (1875). Przez dwa lata był członkiem sejmu Rzeszy (1875 — 77).—O G-e spe-cyalnie studya pisali: Riesser i Pappenheim (1897); por. także ciekawy zbiór listów G-a do rodziny, wydanych jako manuskrypt przez jego żonę („G. Briefwechsel” 1899). Po polsku ob. stu-dyum w „Gazecie Sądowej” (1900).

Goldsehmidt Mejer Aaron, publicysta i no-wellista duński (* 1819 w Vordingborg—f 1887 w Kopenhadze). Pochodził z Żydów; działalność literacką rozpoczął w wydawanern przez siebie czasopiśmie „Nestred Ugeblad”; rozwinął ją szerzej w satyrycznem polityczno-literackiem piśmie „Corsaren” (1840—40); pismo to odznaczało się niezwykłą zjadliwością, która ściągnęła na redaktora nawet karę więzienia (1843). Wypuszczony na wolność, G. wyjechał do Paryża, gdzie też i później nieraz dłużej przebywał. W r. 1845 ogłosił drukiem powieść „En Jöde”, w 1846 z wielkim talentem pisane nowelle („Fortällin-ger”) z życia małomieszczańskiego; dzieła te zyskały rozgłos zasłużony. Porzucił wtedy wydawanie „Corsaren” i wyjechał do Włoch; po powrocie (1847) zaczął wydawać miesięcznik „Nord og Syd”, który sam zapełniał świetnie stylizowanemi artykułami; walczył w nich w obronie całości państwa Duńskiego i wolności konstytucyjnej. W tych czasach zaczął też wielką powieść „Hjemlös”, którą skończył dopiero w r. 1857. Wybór jego artykułów wyszedł p. t. „Blan-dede Skrifter” (Kopenhaga 1859 — 1860). Po dwuletnim pobycie za granicą zaczął wydawać w r. 1861 w Kopenhadze tygodnik „Hjemme og ude”, redagowany w duchu zachowawczym. Po zamknięciu tego pisma wziął się do dramatu i nowellistyki; z tych czasów pochodzą dramaty: „Svedenborgs Ungdom” (1862); „En Skavank” (1867); „I den anden Verden” (1868); „Rabbi’en og Ridderen” (1869). Nowelle: „Arvingen” (1865); „Ravnen” (1867); „Fortällinger og Śkildringer” (1863—65); „Smaa Fortällinger” (1869); „Kjär-lighedshistorier fra mange Lande” (wyd. 3-e

1885); „Ävrohmche Nattergal” (1871); „Fortällinger og Virkelighedsbilleder” (1877 — 1883); „Smaa Śkildringer” (1887) i w. in. Drobne no-welle jego są arcydziełami sztuki opowiadania; odznaczają się mistrzowskiem malowaniem szczegółów i subtelną psychologią. Do najbardziej zajmujących należą opisujące życie Żydów, które G. zna i przedstawia jak mało kto. Wogóle G. jest osobliwą mieszaniną romantyka i realisty; oprócz tego jest jednym z najlepszych stylistów, duńskich. W swych pamiętnikach („Livs-Erindrin-ger og Resultater” 1877) rozwija oryginalny, nieco optymistyczny, pogląd na świat—owoc jego studyów filozoficznych i mitologicznych, zwłaszcza nad religią Egiptu.

Goldsehmidt Otton (* 21 sierpnia 1828 r. w Hamburgu), pianista niemiecki, uczeń Mendelssohna i Chopina. W r. 1851 towarzyszył słynnej śpiewaczce Jenny Lind w jej podróży artystycznej po Ameryce, a w rok później ożenił się z nią. W 1870 założył w Londynie „Towarzystwo Bacha” i wydał, wraz z Benedictem, „Choral-book for England”. Z jego własnych kompozy-cyj zasługują na zaznaczenie: idylla biblijna „Rut”, koncert fortepianowy, trio pieśni.

A. Pol.

W. G.

Goldschmidt Adalbert von (* 5 maja 1848 w Wiedniu), kompozytor muzyczny, wychowaniec konserwatoryum wiedeńskiego. G. jest autorem muzyki do Siedmiu grzechów głównych, napisanych dla niego przez Hamerlinga; trylogii muzycznej „Gäa” (1889), opery „Helianthus”, „Die fromme Helene”, wielu pieśni i t. d.

Goldsmith Oliver, poeta angielski (* 10 listopada 1728 w Kilkenny West, w Irlandyi — f 4 kwietnia 1774 w Londynie). Studyował naprzód teologię w Dublinie, następnie medycynę i chemię w Edynburgu, wszelako ani jednych, ani drugich studyów nie ukończył. Podróżował wiele po lądzie stałym: w Niderlandach, we Francyi, w Niemczech i w Szwaj caryi; w Padwie otrzymał pono stopień doktora. Powrócił do •kraju w r. 1756 i chwytał się różnych środków zarobkowania, jako aptekarz, nauczyciel, zanim trafił na właściwy sobie zawód pisarski. Został dziennikarzem i układał zręczne bardzo kompi-lacye popularno-naukowe, bardzo różnorodnej treści: politycznej, historycznej i przyrodniczej. Te prace zapewniły mu stałe i dość znaczne dochody, ale wydawał je z wielką lekkomyślnością, wskutek której nieraz jeszcze znosić musiał niedostatek, naogół wszakże pędził żywot swobodny i niezależny aż do samej śmierci. Znaczenie jego w literaturze polega, oczywiście, nie na owych chlebodajnych pracach dziennikarskich i kompilatorskich, lecz na utworach poetyckich, w których okazał dużo serdecznego uczucia, szczerej, bezpośredniej wrażliwości i prawdziwie idyllicznej prostoty. Najmniej tych przymiotów posiada, bardzo w swoim czasie popularny, poemat G-a Podróżnik („The traveller”, Londyn 1763), należący do dydaktyczno-opisowego rodzaju poezyi. Wyższą nierównie ma wartość poemat p. t. Wieś opuszczona („The deserted village”, Londyn 1770), przeniknięty głęboko odczutym i rzewnym nastrojem lirycznym. Naczelne miejsce wśród utworów G-a zajmuje romans idylliczny p. t. Wikary z Wakefield („The vicar of Wa-kefield”, Londyn 1766), jedna z najpiękniejszych sielanek całej literatury nowożytnej, tembardziej pociągająca, że zawiera tyle naturalnej szczero-ludzkiej prawdy i bez cienia intencyi kaznodziejskiej, wprost z bezpośrednich wrażeń życiowych wysnuwa idealny obraz prawdziwie chrześciań-skiej cnoty. Oprócz tego pozostawił G. kilka komedyj. Z jego dzieł naukowych najgodniejsze uwagi tłómaczono nieraz na obce języki: Dzieje Anglii (Londyn 1771); Dzieje Grecyi (Londyn 1774), oraz Historya ziemi i przyrody ożywionej („History of the earth and animated naturę”, Londyn 1774). Pierwsze zbiorowe wydanie dzieł G-a w Dublinie 1777. Najlepsze wydania nowsze ogłosili: Prior (4 tomy 1837), P. Cunningham (4 t. 1855), I. W. Gibbs (5 t. 1884—86).—Biografie jego opracowali: W. Irving (1849, nowe wyd. 1879); Prior (1837); Forster (1848); Black (1879, nowe wyd. 1887). Dzieła G-a wielokrot-

Encykl. powsz. [lustr. ZesE. 198. T. XXV,

nie były tłómaczone na język polski: „Historya rzymska” przez M. Olszewskiego i A. Marcinkowskiego (Wilno i Warszawa 1813 — 14, 2 tomy); „Historya grecka” przez M. Olszewskiego (Wilno 1819); „Obywatel świata” przez Kaz. hr. Grabowskiego (Warszawa 1817, wyd. 2-e 1822); „Wieś opuszczona” przez Ludwika Kamińskiego (Warszawa 1806); „Wikary Wekfildzki” przez Hip. Błotnickiego (Warszawa 1825); „Wikary Wekfildzki” przez W. Nowakowskiego, z ilustracya-mi (Warszawa 1858).

Goldstücker Teodor, sanskrytolog niemiecki, pochodzenia izraelskiego (* 18 stycznia 1821 w Królewcu pruskim,—f 6 marca 1872 w Londynie). Studja sanskryckie rozpoczął pod kierunkiem Piotra Bohlena w uniwers. królewieckim, gdzie słuchał i filozofii u Rosenkranza; naukę sanskrytu prowadził dalej w Bonn, u Schlegla i Lassena, i tu następnie habilitował się na docenta prywatnego, katedry jednak nie otrzymał z powodów wyznaniowych. Wtedy udał się do Paryża (1842), dokąd wykłady Burnoufa ściągały orjentalistów. Przebył tu trzy lata, pracując nad sanskrytem i przygotowując wydanie krytyczny Mahâ-Bhâraty. Powróciwszy do Niemiec (1845), był czas jakiś w Berlinie, skąd jednak zmuszony był wyjechać (1848) z powodu swych opinii politycznych, zbyt postępowych. W 1850, zaproszony przez sanskrytologa Wilsona do Anglji w celu przygotowania nowej edycji jego słownika san-skryckiego (Dictionary in Sanskrit and English, wyd. 1-sze Kalkuta 1819), przeniósł się do Londynu, pożegnawszy nazawsze ojczyznę niemiecką. W r. 1852 otrzymał profesurę sanskrytu w uniwersytecie londyńskim (University college) i oddany pracy naukowej pozostał tu do końca życia (1872). Korzystał z nader bogatych zbiorów rękopiśmiennych londyńskich, przeczytał i sko-pjował mnóstwo rękopisów sanskryckich, jednocześnie powziął myśl ogłaszania ich drukiem i niebawem został założycielem towarzystwa wydawniczego tekstów sanskryckich w Londynie (1866), prócz tego był członkiem towarzystwa azjatyckiego i prezesem towarz. filologiornego. Słynął jako powaga w rzeczach związanych z życiem i piśmiennictwem mieszkańców Indji; szczególnie w zakresie nauki prawa był biegłym znawcą i rząd anglo-indyjski światłej jego opinji w przedmiocie tym w wielu razach zasięgał. Prace naukowe G-a należą przeważnie do dziedziny gramatyki i słownictwa. Pierwsze jego dzieło jest tłumaczeniem z sanskrytu „Prabodha-Chandrodaya”, dramatu allegorycznego i filozoficznego, który ogłosił bezimiennie w Królewcu (1842) na usilną prośbę Rosenkranza. W pracy nad słownikiem Wilsona G. posunął się za daleko, poddając go zupełnej przeróbce i nadmiernemu rozszerzeniu; wskutek tego wydawnictwo dzieła o rozmiarach kolosalnych zostało po sześciu latach przerwane, nie doszło zaś nawet do końca litery A („ Arindama”). Część ta nosi nagłówek

41

lat 51.

dem prawnym i obyczajowym (1874).

Goldtman Józef Joachim, biskup sando-

„A Dictionary Sanskrit and English extended and improved from the second édition of the dictio-nary of Prof. H.-H. Wilson, with his sanction and concurrence; together with a supplément, grammatical appendices and an index, serving as au English-Sanskrit vocabulary” (Berlin i Londyn 1856—1863, str. 480 w 4-ce). W r. 1861 wydał w podobiźnie rękopis komentarza KumA-rila-Svâmin’a do „MAnava-Kalpasûtra” (Londyn 1861); wstęp zaś do tego dzieła, napisany przez G-a, skutkiem podobnej jego erudycji, urósł w obszerne dzieło o Paninim, sławnym gramatyku indyjskim (z w. IV pd Chr.), tudzież o historji gramatyki i gramatykach; wydane osobno p. n. „Panini, his place in Sanskrit Literaturę. An investigation of some literary and chronological questions which may be settled by a study of his work” (Londyn i Berlin 1861, w 4-ce). Przeciwko poglądom G-a w tym dziele wystąpił Alb. Weber, głęboki znawca starożytności indyjskich, w wydawanym przez siebie czasopiśmie „Indische Studien” (w t. 5-ym Beri. 186£). G. przedsięwziął następnie wydanie jednego z głównych dzieł filozofii bramańskiej (mîmâusâ), m. „Jaiminiya NyAya-MAlA Vistara” Mâdhawy, dzieło jednak pozostawił niedokończone; część jego wyszła pod ogólnym nagłówkiem: „Auctores Sauscriti. Edited for the Sanskrit Text Society under the supervision of Goldsiucker” (Londyn 1865—67, cz. 1, w 4-ce), a ukończył je prof. Edw. Gowell w 1879. Podobnie rozpoczęte przez G-a wydanie w podobiźnie „ MahabhAshya ”, sławnego indyjskiego komentarza do gramatyki Paniniego. wyszło po śmierci G-a, 1874 r. kosztem rządu anglo-indyjskiego (Londyn, 3 tomy). Z zakresu prawa indyjskiego G. wydał pracę: „On the deficiencies in the present administration of Hindu law” (Londyn 1871), gdzie wykazał niedokładności przekładów angielskich staro-indyjskich ksiąg prawnych. Pisał także aitykuły popularne o filozofii indyjskiej i mitologii w wielkiej Encyklop. Chambers’a i Encyklopedia Metropolitana, oraz w różnych czasopismach angielskich. Drobniejsze te prace razem wydano po jego śmierci pod nagłów. „Literary remains” (Londyn 1879, 2 t-y). Wyczerpany pracą nadmierną, zmarł przedwcześnie (1872 r.), przeżywszy

A. A. K.

Goldszmit Józef, prawnik (* 1846 w Hrubieszowie, w gub. Lubelskiej—f 1896 r. w Warszawie). W Warszawie ukończył szkołę główną ze stopniem magistra prawa i administracyi. Napisał „Wykład prawa rozwodowego podług ustaw mojżeszowo - talmudycznych” (Warszawa 1870). Jest to jedyny w języku polskim podręcznik z tej dziedziny prawa. Prócz tego ogłosił drukiem „Wizerunki wsławionych Żydów XIX wieku” (1867 i 1868); „Ostatnie dni pobytu Żydów w Hiszpanii” (1869); „O małżeństwie qmd w^glę-

H. K.

mierski (* r. 1782 w Wejcherowie na Pomorzu — f 27 marca 1852 w Sandomierzu). Święcenia kapłańskie otrzymał r. 1806 w Warszawie. — Mianowany r. 1810 proboszczem w Zgierzu, piastował kolejno godności: r. 1824 kanonika katedralnego kujawskiego, w 1825 archidyakona i officyała, a złożywszy r. 1828 probostwo zgierskie, od r. 1831 do chwili mianowania biskupem ks. Tomaszewskiego zarządzał dyecezyą kujawską. W 1832 został suffraganem dyecezyi ku-jawsko-kaliskiej, jako biskup karysteński in par-tibus infidelium-, r. 1842, będąc z biskupem Pawłowskim w Petersburgu, został członkiem honorowym kollegium katolickiego; w tymże roku otrzymał stolicę biskupią w Sandomierzu, gdzie po 10 latach umarł.

Z* Goldwasser (Gdańska wódka). Przepis na wyrób gdańskiej wódki przywiózł w r. 1598-ym do Gdańska Hollender, Ambroży Vermoellen, który wyjechał z Hollandyi wskutek prześladowań księcia Alby, a wraz z nim uciekło wielu rodaków protestantów, zwłaszcza mennonitów; znaczna część ich pod osłoną katolickich biskupów osiadła w nizinach Wisły pod Gdańskiem. Pod koniec XVI-go wieku pozwolono im zamieszkiwać i w mieście samem, z zastrzeżeniem, by się zajmowali jedynie farbierstwem, wyrobem pewnych tkanin i fabrykacyą wódek. Wspomniany Vermoellen w d. 6-ym lipca 1598 r. o-trzymał obywatelstwo w Gdańsku i rozpoczął fabrykacyę „złotej wódki”. Synowie i krewni prowadzili dalej fabrykę, która w r. 1704 przeniesiona została do domu „pod Łososiem”, własności przeora klasztoru Oliwskiego. W domu tym fabryka znajduje się do dziś; do r. 1840-go właściciele fabryki posiadali go jako wieczystą dzierżawę, a w roku 1900 kupili na własność od rządu pruskiego; przed dwoma laty obchodzili jubileusz G-u.

Goldynga, po niem. Goldingen, po łotew-sku Kuldiga, miasto powiatowe (niegdyś stołeczne) w Kurlandyi, położone nad wspaniałą rzeką Wentą, u samego uścia lewego jej dopływu „Oldenbeke”, zwanego najczęściej „Gold-fluss” z powodu obfitości poławianych w nim pstrągów. Na prawym brzegu Wenty istniało tu za czasów pogańskich warowne horodÿszcze dawnych Kuronów. Brzeg skalisty i stromy, na którym ta twierdza tubylców niegdyś się wznosiła, zachował po dzień dzisiejszy nazwę góry zamkowej (Schlossberg). Naprzeciw dawnej Kul-dygi wzniósł w r. 1244 hermistrz krzyżacko-inflanckiego Zakonu, Dydryk von Göningen, silny zamek obronny, Jesusburg, któremu po śmierci założyciela wrócono dawną nazwę „Kuldiga” i który został niebawem główną komturyą Kuro-nii, panującą nad rozległym obszarem ziem zakonnych aż do Memla włącznie. U podzamcza utworzyła się wkrótce osada, z której powstało miasto Goldynga. Pierwszy przywilej i herb otrzymała G. od hermistrza Gosvina von Hert-

baltischer Ansichten” (Mitawa i Lipsk 1866).

ke. W roku 1386 uposażył ją hermistrz Robin von Eltza w nowe obszary ziemi, a w roku 1436 wydał hermistrz Franke Kerskorff dla G-i ustawę miejską „Bursprake”, zatwierdzoną następnie w r. 1695 przez panującego księcia kur-landzkiego, Fryderyka Kazimierza. Niemniej troskliwie przechowuje dotąd archiwum miejskie przywilej, w d. 9 listopada 1669 roku w Krakowie przez króla polskiego, Michała Korybuta Wiszniowieckiego, wydany. Dokument ten, ozdobnie na pergaminie pisany, okalają przepyszne szlaki, wykonane akwarellą w stylu Odrodzenia. Nadmienić jeszcze wypada, że w r. 1538 hermistrz inflancki, Herman Bruggeney, przydomku Hasenkamp, wprowadził tu prawo wendeńskie, oparte na dawnem prawie ryskiem. Najważniejszą epokę w dziejach miasta stanowi panowanie książąt kurlandzkich: Go tarda (od r. 1561 -1587), Fryderyka i Wilhelma (od r. 1587 —1642), Jakóba (1642—1681), oraz Fryderyka Kazimierza (1681 —1698), gdyż jedynie w tym czasie kwitnął tu handel i przemysł, rozwijając się w sposób nadzwyczajny. Powodem tego rozkwitu był częsty pobyt książąt panujących kurlandzkich na zamku goldyń-skim, który - to zamek wspaniały był nawet stałą rezydencyą Wilhelma. Za dworem książęcym przywędrowało do G-i wiele domów potężnej w owych czasach szlachty rycerskiej. W r. 1566 przyjmowało tu rycerstwo kurlandz-kie nowozaślubioną małżonkę księcia Gotarda, Annę Mekleinburską, w r. 1588 składano uroczyście hołdy poddaństwa księciu Fryderykowi, w r. 1596 księciu Wilhelmowi, który w r. 1610 zaślubił Zofię, córkę księcia Albrechta pruskiego, i odbywał z nią wjazd uroczysty do G-i. Tu też ujrzał światło dzienne 7 listopada 1610 r. genialny Jakób, książę kurlandzki, i tu wprowadzał w r. 1645 swoją małżonkę, Ludwikę Karolinę brandenburską, jak również słynny z rozrzutności swojej następca Jakóba, książę Fryderyk Kazimierz w r. 1691, połączywszy się węzłem małżeńskim z księżną brandenburską, Elżbietą Zotią, a w r. 1694 założył nieopodal zamku goldyń-skiego słynny w swoim czasie zwierzyniec, którego urządzenie i utrzymywanie niesłychane pochłaniało summy. Niezwykłe koszta, dobrowolnie ponoszone przez miasto przy wspomnianych wspaniałych uroczystościach, dowodzą niewątpliwie ówczesnej zamożności G-i. Niejeden z mieszczan G-i prowadził w owym czasie handel z Lubeką, z Hollandyą, Francyą, Hiszpanią, posiadał po kilkanaście statków handlowych, żeglujących bezustannie przez Wentę do Bałtyku i krain zamorskich, a nawet do Afryki. Lecz z upadkiem pomyślności domu książęcego upadła i zamożność miasta. Reszty ruiny dokonały najazdy szwedzkie, wojny polsko - szwedzko - rossyjskie, a także morowe powietrze i głód, które w r. 171<> okolicę całkowicie wyludniły. Gdy w r. 1825 rząd rossyjski postanowił oczyścić nanowo ko-

ryto żeglownej niegdyś Wenty, podniosły się chwilowo nadzieje mieszkańców G-i. Ale z założeniem portu w poblizkiej Windawie znikły wszelkie widoki podniesienia się. Obecnie G. jest ubogiem miasteczkiem powiatowem, które odznacza się chyba tylko połowem łososi oraz ryby „Wemgal” (Cyprinus Wimba L.) w sposób niezwyczajny bo — w powietrzu. Sposób ten wynalazł płodny w pomysły książę Jakób. Całą szerokość wspaniałej rzeki Wenty zajmuje tu potężny wodospad, zwany „Rummel”, przez który ryby zniewolone są przeskakiwać. Dlatego na odpowiednich kozłach drewnianych bywają przytwierdzane olbrzymie kosze, do których ryby wpadają. Seciny ludu zwykły przyglądać się temu wiosennemu połowowi, któremu najczęściej towarzyszy huczna muzyka miejska, z surm, kotłów i trąb złożona.—Mieszkańców liczy G. około 10 000, ma 3 kościoły: prawosławny, katolicki i e-wangielicki, synagogę, pocztę, telegraf, gimnazyum niemieckie i fabrykę szczotek.—Źródła: 1) Przechowywana w radzie miejskiej cenna rękopiśmienna kronika miasta G-i, odnaleziona w połowie XIX w. w katolickiem probostwie Lehnen przez ks. kanonika E. Landsberga; 2) Liczne dokumenty archiwum miejskiego; 3) Starsza inflancka kronika rymowana; 4) Henning „Geschichte der Stadt Goldingen” (Mita-wa 1809); 5) Artykuł Goldin gen w „Albuin

G. M.

Goldyńskie starostwo grodowe mieściło się w księstwie Kurlandzkiem i składało się z miast: Goldyngi (ob.) z zamkiem, Windawy, Alschwan-gen, Hasenpot, Durben, Gramsden, Grobin, Schrunden i Frauenburg, które były zarazem stolicami parafij, na jakie to s-stwo się dzieliło.

Goldziher Ignacy, orjentalista madziarski, szczególnie zasłużony na polu umiejętności re-ligji mahometańskiej (* 22 czerwca 1850 w Bia-łogrodzie - królewskim, po madziarsku Szćkesfe-hérvar [Stuhlweissenburg] w Siedmiogrodzie). Stu-djował języki wschodnie w Budapeszcie, Berlinie i Lipsku; w arabszczyźnie jest uczniem H. Fleischern, prof, w Lipsku. Od r. 1871 do 1872 pracował nad rękopisami wschodniemi w bibljo-tekach w Lejdzie i Wiedniu. W 1872 habilitował się na docenta prywatnego w uniwers. budapeszteńskim; w 1873 — 74 odbył podróż naukową do Syrji, Palestyny i Egiptu, w czasie której poznał praktycznie język nowoarabski; słuchał przez kilka miesięcy wykładów arabskich w Kairze, w uniwers. azharskim (Azhar-Mosze), którego opis podał w wydawnictwie Ebersa „Aegypten in Wort und Bild”. G. należy do pierwszorzędnych znawców języka arabskiego; pod względem zaś oczytania w literaturze arabskiej nie ma sobie równego pomiędzy żyjącymi orjentali-stami, czego zresztą dowodzą wszystkie prace przez niego ogłoszone. W r. 1876 został obrany‘członkiem korespond., a w 1892 człon, zwy-

A. A. K.

w. N.

czajnym Akademji węgierskiej; w 1889 członkiem król. Instytutu Indji Niderlandzkich w Hadze; od r. 1894 jest profes. zwyczajnym języków wschodnich w Budapeszcie; nadto od 1876 zajmuje stanowisko sekretarza gminy izraelskiej w tymże mieście. Wydał szereg prac z dziedziny języka i dziejów kultury arabskiej i ma-hometańskiego wschodu, jak oto: „Studien über Tanchûm Jerûschalmi” (Lipsk 1871); „Beiträge zur Geschichte der Sprachgelehrsamkeit bei den Araben” (w wydawnict. Akad. wiedeńsk. 1871 — 73, 3 zeszyty); „Beiträge zur Literaturgeschichte der Si‘a und der sunnitischen Polemik” (Akad. wiedeń. 1874); „Der Mythos bei den Hebraeen und seine geschichtliche Entwicklung” (Lipsk 1876), dzieło, które wyszło także po augielsku, nieco przerobione i powiększone przez R. Martineau: „Hebrew mythologie” (Londyn 1877); po węgiersku: „Az Iszlâm” (t j. Islam; Budap. 1881); „Die Zâhiriten, ihr Lehrsystem und ihre Geschichte” (Lipsk 1884); „Mohammedanische Studien” (Halla 1889—90, 2 tomy). Prócz tego umieszczał wiele cennych rozpraw w różnych czasopismach, jak: w „Zeitschrift der deutschen Morgenländischen Gesellschaft”, gdzie np. znajduje się Dîwân poety arabskiego Al-Huteja, ze wstępem i objaśnieniami, dîwân Dżarwalego i in.; w „Revue de l’histoire des Religions” w Paryżu, gdzie ukazały się: Le Culte des saints chez les musulmans (1880), Le Culte des ancêtres chez les Arabes (1884), La Notion de la sakîna chez les mahométans (1893). W języku węgierskim ogłosił szereg rozpraw i odczytów w wydawnictwach Akademji budapeszteńskiej, jak np. O narodowościach w Islamie (1873), O pisaniu ksiąg na Wschodzie (1874), Prelekcję wstępną o Islamie wschodnim i zachodnim (1877), O historji językoznawstwa u Arabów (1878), O początkach prawa mahometańskiego (1884), O postępach i wynikach badań Palestyny (1886), Mowę poświęconą pamięci Henr. Leberechta Fleischera, znakomitego arabisty, zmarłego w Lipsku 1888 r., (którego G. był uczniem), O tradycji w poezji staroarabskiej (1892) i wiele innych.

Grolea (E1-), oaza w Saharze, należąca do prowincyi Algierskiej, na drodze z Wargli do Tuatu i Timbuktu, na wysokości 400 m. G. składa się z dwóch miast: wysokiego, zwanego El M e m a, zbudowanego na marglowem i wapien-nem wzgórzu, 60 m. Wysokiem, i z nizkiego; pierwsze stanowi fortecę, ksar; drugie składa się z grot, wykopanych w marglu wzgórza i z chat, zbudowanych z kamienia lub cegieł, suszonych na słońcu; dachy są płaskie, z gałęzi palmowych, na które nalepia się warstwę gliny. Ludność pierwotna składa się przeważnie z plemienia Zenata, pierwotnych berberskich osiadłych mieszkańców, którzy jednak mówią po arabsku, byli bowiem uciskani od wieków przez arabskie plemię Szamba, koczowników, uganiających się po pustyni za łupami, które tu składali w for

tecy przed zajęciem oazy przez Francuzów. Część plemienia Szambo (uboższa) prowadzi życie osiadłe w oazie; prócz tego są tu Murzyni, którzy dawniej pracowali jako niewolnicy w ogrodach, utrzymywanych przy pomocy sztucznego nawodniania. Francuzi wkroczyli do tej oazy pod wodzą Gallifeta w 1872 r., sztucznie zaś obsadzili ją w 1886; założyli oni dokoła wysunięte w pustynię forty (Mac Mahoń, Miribel i t. d.), dla trzymania na wodzy koczowników, i posuwają się na południe do Timbuktu. Przez założenie studni artezyjskich Francuzi zbogacili oazę większą ilością wody, co, naturalnie, wpłynęło na rozwój ogrodnictwa (ale zarazem sprowadziło febrę). Ogrodnictwo musi tu walczyć z lotnemi piaskami.

Golec (ro!ëu,ï>). Golcami nazywają się w Syberyi góry, których wierzchołki z gołego składają się granitu. W guberniach Jenisejskiej i Tomskiej dosięgają one warstw atmosfery, w których śniegi nigdy nie topnieją, i dlatego nazywają się Białkami, albo Białogórzem. Pierwsze miejsce między G-ami w gub. Irkuckiej zajmuje pasmo gór Stanowych. Bajkalskie G-e ciągną się na zachód od tego jeziora, nad granicą chińską. Ze szczytów tych ciągle sączy się woda, czysta jak kryształ, zimna jak lód, i z łoskotem spadając po kamieniach, tworzy bystre rzeki na dnie przepaści. Nieraz też dają się napotykać na nich w kotlinach (prawdopodobnie po wygasłych kraterach) małe jeziora, z których niekiedy rzeki biorą początek. W niektórych znajdują się ryby: w jeziorze Frelich, w pobliżu Barguzyna, poławiają się szczególnego rodzaju pstrągi; w paśmie Wierehojańskiem, z którego Jana wypływa, ryby, zwane c h a r u z ą. W G-acli syberyjskich znajduje się wiele wodospadów; najznaczniejsze z nich są: spadający z jeziora Frelich z wysokości około 350 stóp i Szebutuj za fortecą Tunkińską, mający spadek pionowy 210 stóp. Pomiędzy G-ami Tuukińskie-mi napotyka się dużo nagromadzonej lawy oraz ślady kraterów, a są także źródła gorące. R

Gołej ewko czyli Golejewek, wieś w Po-znańskiem, w powiecie Krobskim, oraz dominium i gmina z 12 miejscowościami. Własność lir. Antoniego Czarneckiego. Przed wielu wiekami, przed założeniem jeszcze wsi, była miejscem obronnem, nazwanem „Czestram”. Probostwo dotąd tę nazwę zatrzymało. Istnieje przytem w znacznej części mała czworoboczna warownia, wałem i przekopem niegdyś umocniona, teraz w kształcie małego zameczku, z wieżą i bramą sklepioną, z mieszkaniem i strzelnicami na wierzchu. Twierdza ta zapewne stanęła dla obrony Wielkopolski od napaści Szlązaków lub Niemców. Była prawdopodobnie, tak jak kościół parafialny, o którym księgi biskupie wspominają już w połowie XV wieku, dziełem rodziny Choińskich, herbu Habdank, do której G. należał przez kilka wieków. W w. XVII pan szląski, Ulryk Gocz, naje-

D.

nazywana bywa G-nią.

chał (r. 1620) zamek Adama Choińskiego czyli Chojeńskiego w 500 zbrojnych, opanował go, pobił dworzan, matkę Choińskiego zranił, sprzęty i skarby zrabował. O gwałt ten wytoczyła się skarga do Sędziwoja Czarnkowskiego, generała wielkopolskiego. Niedaleko zamku wznosi się pagórek sypany, który, zdaje się, dawniej jeszcze był miejscem obronnem. Kazimierz Choiński miał siostrę Annę, która była za Rogalińskim, kasztelanem nakielskim; tym sposobem Chojno i Golejewko dostały się w końcu XVII wieku Rogalińskim. W kościele znajdują się nagrobki z napisami w języku łacińskim i wierszami polskiemi: 1) Wojciecha Choińskiego, zmarłego roku 1555; 2) Heleny Choińskiej z Konarskich, matki Piotra Choińskiego, zmarłej r. 1585; 3) Jadwigi Choińskiej z Dzierżanowskich, żony Piotra Choińskiego, zmarłej r. 1593; nadto 6 wizerunków na blasze cynowej, opatrzonych także napisami: 5 wizerunków przedstawia Choińskich z wieku XVI, szósty—Konstantego Rogalińskiego, zmarłego 1768 r.

fy

-Vr

iÿ

Fig. 91. Gołej ewski (herb).

Gołej ewski czyli Kościesza odmienna, herb polski z nadania. Na tarczy czterodzielnej w polu pierwszem, czerwonem, strzała srebrna u dołu rozdarta, w środku przekrzyżowana że-leźcem do góry; w drugiem, również czerwonem, trzy złote kopie; w trzeciem—koło złote bez szprychy i dzwona u góry, z krzyżem zatkniętym; w czwartem—sześć złotych cegiełek: trzy, dwie i jedna, rzędem prostopadle. Nad koroną hrabiowską cztery hełmy ukoronowane; w pierwszym trzy pióra strusie: białe między czerwo-nemi, w drugim pół kozła wlewo, w trzecim trzy pióra strusie: białe między czerwonemi, w czwartym złota kula z krzyżem na wierzchu między dwiema rybami, głowami na dół położo-nemi: złotą i czerwoną. Labry czerwone, podbite srebrem z prawej, złotem z lewej strony. Odmiana herbu Kościesza (ob.), nadana wraz z tytułem hrabiowskim Janowi Golejewskiemu w Galicyi w dn. 8 lutego 1783 roku.—Źródła: „Poczet szl. Galie.”; Borkowski, Ostrowski, Hef-ner, Rietstap.

Goleniszczew-Kutuzow, ob. Kutuzow.

Goleń (Anat. ludzka). I. Część nogi od kolana do stopy (— łac. crus, fr. la jambe), przez wielu bardzo niewłaściwie nazywana z niemiecka podudziem (Unterschenkel), składa się z dwu kości długich: grubszej—piszczeli, nazywanej też k. goleniową (tibia), i cieńszej — strzałki, noszącej też miano k. łydkowej (fibula), oraz z części miękkich, t. j. mięśni, tłuszczu, skóry, naczyń krwionośnych, nerwów i t. p. Mięśnie, zajmujące tył i boki G-ni, tworzą łydkę, z przodu zaś tylko skóra sama pokrywa część znaczną piszczeli na całej jej długości.—II. Dawniej powszechnie prawie, a dziś przez wielu bardzo piszczel sama wyłącznie

Dr j. p.

Goleński Fryderyk August (* w Krakowie 1801—f w Warszawie 1867), ekonomista, nauki uniwers. ukończył na wydziale prawu, w Krak., potem urzędował w królestwie, był przez wiele lat naczelnikiem powiatu Wieluńskiego, w końcu wice-dyrektorem wydziału administracyjnego kom. rząd. spraw wewn. w Warszawie. Wydał dobrze napisaną i na źródłach archiwalnych opartą rozprawę p. t. „De tri-butis et vectigalibus aliisque oneribus in Polonia” (Kraków 1827, wyd. 2-e); przełożył ją, pomnożył i w języku poDkim wydrukował w „Dzienniku powszechnym” w 1863 r.

Golescu Mikołaj, mąż stanu rumuński (* w Campu-Longu 1810 —f 1878). Pochodził ze starej rodziny bojarskiej, kształcił się wraz z braćmi w Genewie. Wrócił na Wołoszczyznę w 1829, wstąpił do wojska, został pułkownikiem i adjutantem ks. Aleksandra Ghiki; odegrał wybitną rolę w rewolucyi r. 1848 i był przez chwilę właściwą głową rządu tymczasowego. Po stłumieniu rewolucyi przez wojska tureckie i rossyjskie dostał się do więzienia, skąd uciekł do Konstantynopola; osiadł później w Paryża, gdzie reprezentował stronnictwo narodowe jako delegat emigracyi wołoskiej. Wpływ jego był tak znaczny, że część emigrantów, między innymi i Jan Ghika, chciała go postawić na czele stronnictwa, gdyby dawny książę Aleksander Ghika nie chciał tej roli odegrać. Został we Francyi aż do traktatu paryskiego, który, znosząc protektorat Rossyi, dał możność wygnańcom wrócić do kraju. Przybył tam w lipcu 1857 i był przedstawicielem Bukaresztu na zgromadzeniu, zwołanem w celu oznajmienia Europie życzeń Rumunów; zgromadzenie to obrało go swym wice-prezesem. Stronnictwo narodowe postawiło nawet jego kandydaturę na tron wołoski; G. cofnął ją, gdy się dowiedział o obiorze księcia Cuzy w Jassach, i przyczynił się do obioru tego księcia i w Bukareszcie, przez co oba te kraje połączone zostały pod jednym władzcą (1859). Cuza powierzył mu utworzenie pierwszego swego ministeryum wołoskiego; G. był w tej epoce mi-

Goleszyńcy, plemię łużyckie czyli sorabskie; siedzieli nad rzeką Golszą czyli Goleszą (Goltza). Wspomina o nich geograf bawarski. Dola ich należy do dziejów Sorabów czyli Serbów łużyckich. — Neumann „Nachrichten über Golschen” w „Beiträge zur Geschichte der Nieder Lausilz” (1835); Szafarzyk „Slov. Staroż.” (II, 908); W. Bogusławski „Dzieje Słowiańszczyzny północno-zachodniej do połowy XIII w.” (Poznań 1887—

J. P. G.

W. N.

rasu.

nistrem spraw zagranicznych, później prezesem wspólnego dla .obu krajów zgromadzenia w Fok-szanach. W r. 1861 rozszedł się z Cuzą i stanął na czele oppozycyi liberalnej, która zwalczała niekonstytucyjne postępowanie tego księcia. Należał do sprzysiężenia, które zmusiło Cuzę do abdykacyi ( 1866) i utworzył wraz z Catargiu i gen. Haralambem rząd tymczasowy, czynny aż do przybycia Karola I. Za rządów Karola był prezesem rady, ministrem spraw zagranicznych i prezesem senatu; stłumił bunt Żydów (1868). Należał do stronnictwa, które pragnęło zupełnej niezależności Rumunii i wcielenia do niej wszystkich krain, przez rasę rumuńską zamieszkanych. Ogłosił rzeczpospolitą w Ploesti (1870); schwytany i oddany pod sąd, został jednak uwolnionym.— Brat jego, Stefan (* 1809 r.— t w Nancy 1874), zajmował kilka ważnych urzędów za księcia Bibesco, brał udział w re-wolucyi 1848 r., emigrował do Francyi, należał do zgromadzenia r. 1857 i był do 1861 prezesem kommissyi centralnej finansów. — Krewny ich, Aleksander Jerzy (* 1819 — f 1871), walczył wespół z nimi w r. 1848 i podzielał ich wygnanie; był członkiem zgromadzenia 1857 roku i kilka razy ministrem Cuzy i Karola I-go.

92, t. I i II).

Goletta (La Goulette), miasto portowe w Tunisie, o 9 kim. od miasta Tunisu (o 17 kim. koleją żelazną), nad wązkim kanałem, prowadzącym z morza Śródziemnego (zatoki Tumskiej) do nadbrzeżnego jeziora, zwanego przez Arabów El Bahira, nad którem leży miasto Tunis. Z powodu płytkości tego jeziora G. została w r. 1893 połączona z Tunisem za pomocą kanału. Miasto posiada około 3 600 m-ców, w połowie mahometan, w połowie chrześcian, głównie Francuzów i Włochów. Wejście do kanału jest ufortyfikowane. Wpobliżu leżą ruiny Kartaginy.

Golfodulce: 1) głęboka zatoka Oceanu Spokojnego, na połud.-zachodniem wybrzeżu rzeczypo-spolitej środkowo amerykańskiej Costarica, ujęta w dwa przylądki: Punta Burica i Cap Matapalo.— 2) jezioro w rzeczypospolitej środkowo-amerykań-skiej Guatemali, spływające do zatoki Hondu-

w. J.

Golfstrom albo Prąd Zatokowy, ciepły prąd północnej części oceanu Atlantyckiego, gałąź Prądu Równikowego. Prąd P o ludni o-wo-Równikowy atlantycki, dosięgnąwszy wschodniego rogu Ameryki Południowej, przylądka St. Roque, rozszczepia się, jak wiadomo, na dwie gałęzie: południową (Prąd Brazylijski) i północną. Ta ostatnia płynie pod nazwą Prądu Gujańskiego wzdłuż wybrzeża Gujany, łączy się z częścią Prądu P ółnocno-Równikowego i wraz z nią wkracza do morza Karybskiego, a dalej przez cieśninę Jukatan do zatoki Meksykańskiej. Stąd, płynąc między Kubą i Florydą, wychodzi na ocean pod nazwą Prądu Florydzkiego, a dalej przybiera nazwę Golfstrom u. Prąd Florydzki płynie między Florydą i wyspami Bahamskiemi i łączy się z pozostałą częścią Prądu Północno-Równikowe-go, która pod nazwą Prądu Antylskiego płynie na północ i północo-wschód po zewnętrznej, wschodniej stronie wysp Antylskich. Połączony prąd płynie z początku wpobliżu wybrzeża Ameryki Północnej, ale rozszerza się, od przylądka Hatteras opuszcza krawędź ławicy nadbrzeżnej i oddala się coraz bardziej od wybrzeża ku wschodowi. Pas między tym prądem i wybrzeżem zajmuje prąd zimny, tak zwany „zimny war”. Jest to, według najnowszych badań, pas wody zimnej, wypływającej z głębin wskutek działania wiatrów, od lądu wiejących. Temperatura tego prądu, niższa o 10—15° od G-u, odróżnia go od tego ostatniego, niemniej jak i zielona barwa wody odrzynająca się ostro od ciemno-niebieskiej barwy G-u. To sąsiedztwo dwóch prądów różnej temperatury sprowadza częste mgły: mianowicie gdy wieje wiatr zachodni, to mgła wznosi się nad G-em, gdy zaś południowy lub wschodni, to nad prądem zimnym. G. pod szerokością około 45° skręca na O, a dalej, po północnej stronie wysp Azorskich, na OSO i SO, i jako prąd Kanaryjski albo Północno-Afrykański powraca do swego początku — prądu Północno-Równikowego. Wewnątrz tego eliptycznego kręgu prądów zbierają się rośliny wodne, oderwane od brzegów, tworząc tak zwane morze Sar-gasso. Na północ 45° szerokości G. znajduje jednak przedłużenie ku północo-wschodowi w prądzie ożywionym pod wpływem panujących wiatrów południowo-wschodnich (Golfstromtrift); odparty od New Foundlandu przez zimny Prąd Labradorski, rozszerza się on wachlarzowato po północnej części północnego Atlantyku i wysyła cztery gałęzie przez cztery napotkane tu luki między wyspami, mianowicie: między archipelagiem Arktycznym i Grenlandyą, między Gren-landyą i Islandyą, między Islandyą i Faroerami, między Faroerami i W. Brytanią. Dwie ostatnie, wschodnio-atlantyckie, gałęzie tworzą G. w ści-ślejszem znaczeniu, który poczęści skręca na południe do morza Niemieckiego, poczęści płonie ku wybrzeżom Norwegii, uwalniając jej porty od lodu, a dalej—częścią do Szpicberga, częścią do Nowej Ziemi. Wschodnia z dwóch głównych gałęzi G-u, płynąca po zachodniej stronie wysp Brytańskich, wysyła też odnogę przez kanał La Manche do morza Niemieckiego. Z dwóch

Golgota — Golian Zygmunt.

327

Ocean”).

Golian, herb polski. Wzmianka o tym herbie znajduje się tylko u Długosza, który powiada, że pieczętowali się nim dziedzice wsi Zabo-rowic, w wojew. Sandomierskiem, pow. Szydło-vieckim, parafii Wysoka. Rysunek nie jest znany. (Długosz „Liber beneficiorum” II, 523). D-Golian Zygmunt, ksiądz (* w Krakowie d. 2 maja 1824 r.). Rodzicami jego byli Paweł Nałęcz-G., chirurg, i Kunegunda z Pruchnickich. Bracia starsi G-a byli: Paweł, służył w armii austryackiej; Walery był inżynierem. Siostry: Ludmiła, później Sobieniowska, i Wanda, później Juszczakiewiczowa. Początkowo młody Zygmunt terminował u złotnika Westfalewicza przy ulicy Flory ańskiei, później kosztem wuja swego, lekarza z Ostrowca, przez lat trzy uczęszczał do szkoły technicznej, wreszcie do gimnazyum (1841 — 1845 r.), które ukończył chlubnie. W r. 1845 wstępuje do seminaryum i już jako kleryk ukazuje się na ambonie, zwracając na siebie powszechną uwagę. Święcenie kapłańskie otrzymał w grudniu 1849 r., z rąk ks. biskupa Łę-towskiego, który powiedział o nowowyświęco-nym kapłanie: „Ten księżyk będzie kiedyś ozdobą duchowieństwa polskiego”. Wkrótce potem, korzystając ze sposobności, że ks. Wincenty Popiel, dzisiejszy arcybiskup warszawski, udawał się do Lovanium, ks. Zygmunt towarzyszył swemu przyjacielowi dla pogłębienia swej wiedzy teolo-

zachoduio-atlantyckich gałęzi G-u zachodnia płynie do cieśniny Davisa. Z początku, do 45° szer., płynie ona zwykle na powierzchni, ale dalej staje się prądem dolnym, który sięga do mielizny między cieśniną Davisa i zatoką Baffina. Ten ciepły prąd dolny roztapia lody prądu polarnego w cieśninie Davisa i tylko mielizny u wybrzeża Grenlandyi (jak i u Labradoru), których ten dolny ciepły prąd nie dosięga, są zapchane lodami. Port grenlandzki Godthaab, pod 64° szer., wcześniej uwalnia się w lecie od lodów niż porty dalej na południe leżące, a to dlatego, że w tem miejscu mielizna nadbrzeżna najbardziej się zwęża, a więc dolny prąd ciepły zbliża się najbardziej do brzegu. Druga z dwóch wscho-dnio-atlantyckich gałęzi G-u płynie jako prąd powierzchowny po wschodniej stronie Islandyi (Irmingerstrom), poczęści zanurza się pod prąd polarny, płynący wzdłuż wschodnich brzegów Grenlandyi (por. Dr O. P etter son „Die Wasserzirkulation im Nordatlantischen Ocean”

w „Peterm. Mitheil.” 1900). Wschodnio-atlan-tyckie gałęzie G-u mają doniosłe klimatyczne znaczenie dla Europy: są naturalnym kaloryferem, który ogrzewa tę część świata, szczególniej w zimie. Wahania w temperaturze G-u w różnych latach sprowadzają wahania w temperaturze Europy: według najnowszych badań Meinardusa („Peterm. Mith.” 1899), stan G-u w północnym Atlantyku na jesieni wywiera ważny, stanowczy wpływ na temperaturę zimy i wiosny w Europie, tak, iż da się ona na tej podstawie już w jesieni przepowiedzieć. Gdy, mianowicie, w jesieni danego roku ciepło wody G-u w północnym Atlantyku jest z jakiegoś powodu wyjątkowo znaczne, wówczas zima i wiosna w Europie będą wyjątkowo ciepłe, i odwrotnie. Zależność ta daje się łatwo wytłómaczyć: wysoka temperatura G-u wywołuje znaczne różnice ciśnienia atmosferycznego, wzmacnia minimum Islandzkie i tym sposobem sprowadza wyjątkowo silne wiatry południowo-zachodnie, które przynoszą Europie ciepło; stan ten utrzymuje się nietylko przez zimę, ale i na wiosnę, i chroni Europę od wczesnych zimnych wiatrów północno-zachodnich. To samo spotęgowanie Islandzkiego minimum wywołuje w Ameryce Północnej wpływ odwrotny: sprowadza silne wiatry północne, które przynoszą zimno z okolic arktycz-nych i wzmacniają zimny prąd Labradorski. — G. jeszcze pod jednym względem jest pożytecz ny dla krain północy: unosi pnie drzew amerykańskich i wyrzuca je na wybrzeża krain polarnych, gdzie rosną tylko drzewa karłowate, albo i nie rosną żadne; dostarcza więc tym krainom materya-łu opałowego, budowlanego i t. p.: domy islandzkie są zbudowane poczęści z drzewa napływowego, a pewien gubernator duński w Grenlandyi kazał sobie zrobić stół z drzewa mahoniowego,

wyrzuconego przez G. (ob. O. Krümmel „Der

w. N.

Golgota (łac. Galvaria), tak w Ewangielii nazywa się miejsce, gdzie był ukrzyżowany Jezus Chrystus. G., jak Łukasz Ewangielista tłóinaczy, znaczy miejsce trupiej głowy. Wedle wielu tłó maczy Pisma św. oznaczałaby ta nazwa miejsce kaźni; lecz tłómaczenie takie jest fałszywe, bo sama nazwa hebrajska gulgolet znaczy popro-stu „czaszka”, a nie „miejsce czaszki”; następnie, na Wschodzie nie było zwyczaju mieć określonego miejsca kaźni, Żydzi zaś pod żadnym pozorem nie pozwoliliby na to, aby kości ludzkie leżały niepochowane: przecież po śmierci Chrystusa wnet posłano do Piłata o pozwolenie, by przed szabatem zdjęto i pochowano ciało; wreszcie tuż koło G-y był ogród, należący do pobożnego i bogatego Józefa z Arymatei, któryby mu nie był miły, gdyby się znajdował przy miejscu kaźni. Tłómaczyć więc G-y jako miejsca kaźni nie można. Wedle tradycyi na tem miejscu była pochowana przez Melchizedecha czaszka Adama, by, jak mówi św. Augustyn, „lekarz był podniesiony tam, gdzie chory spoczywał”. Prawdopodobnie zaś wzgórze skaliste musiało mieć wygląd czaszki: stąd je nazwano Golgota. Z Ewangielii bardzo mało szczegółów mamy o G-e, a mianowicie: że była za muretn miasta, bardzo niedaleko od tego inuru, przy drodze publicznej z jednej, przy ogrodzie Józefa z Arymatei z drugiej strony. Co do autentyczności miejsca teraz G-ą zwanego i co do jego teraźniejszego wyglądu ob. art. Grób Chrystusa.

gicznej. W tym razie pomoc materyalną otrzymuje od p. Anastazy i z Rudnickich hr. Sołtyko-wej, matki p. Pawiowej Popielowej. Po powrocie z Lovanium do Krakowa dostaje wikaryat przy parafii WW. Świętych, a przytem i urząd kaznodziei katedralnego. Na tem stanowisku pozostaje zaledwie kilka miesięcy, zachwycając Kraków swem krasomówstwem, świeżością pomysłów, młodzieńczym zapałem i duchem prawdziwej pobożności. W roku 1852 Golian udaje się wspólnie z ks. Popielem do Rzymu, gdzie po złożeniu trzech egzaminów z teologii cum summo applausu, z tytułem doktora i Apostolici Missionarii powraca do kraju. Sława kaznodziei zjednała mu liczne koło wielbicieli i zwolenników. Pożądany i upragniony w domach arystokratycznych, ks. G. więcej umiłował życie samotne: nic też dziwnego, iż pośród największego powodzenia postanowił opuścić świat i wstąpić do zakonu kaznodziejskiego. Postanowienie to zrodziło się, gdy kazał na ruinach spalonego kościoła dominikańskiego w r. 1854. W r. 1858 przyjmuje habit dominikański w Krakowie, tegoż roku zostaje wysłany do Gradcu; uznawszy jednak życie zakonne za nieodpowiednie swemu powołaniu, wyszedł ze zgromadzenia po roku próby. Ks. G. powrócił do Krakowa i w dalszym ciągu kazał niezmordowanie po wszystkich kościołach. Przez cały maj 1860 r. prawił kazania o Kościele; a były to czasy usiłowań Piemontu w celu zjednoczenia Włoch. Ukazują się więc w tym czasie gruntownie opracowane dzieła. Społeczeństwo polskie, żywiące sympatye dla Piemontu, wydało się G-i czemś niegodnem; katolicyzm obojętny w sprawie Stolicy św. uważał on za coś potwornego. Stąd ambona, na którą z radością wstępował, straciła dlań swój powab. W sierpniu r. 1862 ks. G. otrzymał od. JE. ks. Felińskiego, arcybpa warszawskiego, wezwanie i zaproszenie na prof. akademii duchownej. Objął wykład dogmatyki ogólnej, po ' roku dołączył dogmatykę specyalną. Profesorem był znakomitym; obok gruntownej znajomości przedmiotu obszernego wykładu, posiadał dar ożywienia i obudzenia zamiłowania do studyów teologicznych. Ilu zajęciom w ciągu dnia, bądź w Krakowie, bądź w Warszawie, umiał podołać, to trudno sobie przedstawić. Bieg wypadków, ruch gorączkowy umysłów, jaki panował wówczas w Warszawie, nie pozwalały mu się ograniczyć na pracy umysłowej, zwłaszcza, że wyższa władza duchowna wezwała go, aby uspokoił ludność. Mówił porywająco, z zapałem. Ta sama młodzież, która go pierwej znieść nie mogła, poczęła go kochać miłością niezwykłą. Wtedy miał inne pole: koił rany i łzy ocierał. W r. 1867, kiedy zwinięto akademię duchowną, ks. Z. G. pozostał jeszcze w Warszawie jako kapelan zakładu pokutnic, założonego wspólnie z M. Teresą Potocką przy ulicy Żytniej; z końcem r. 1868 ustąpić musiał z miasta i z kraju.

Opuszczając Kraków, ks. G. utracił w nim obywatelstwo, po powrocie przyjąć go nie chciano; po wielkich dopiero staraniach ks. opata Słot-wińskiego przyjęty został do gminy Kamień. Od ks. biskupa Gałeckiego otrzymał zarząd parafii św. Floryana. Były to czasy Soboru, czasy sporów o nieomylność papieską. Całą duszą przywiązany do Stolicy Apostolskiej, wystąpił wówczas ks. G. z całym zasobem bogatej wiedzy i ognistej wymowy w obronie głowy Kościoła. Wiele jemu zawdzięczać może Wszechnica Jagiellońska, że się nie przeniewierzyła pra-wowierności i przywiązaniu do Stolicy św. Od r. 1873—'1880 pracował przy kościele N. P. Maryi, zrazu jako koadjutur, później jako administrator. Z ludem rozmyślania odprawiał, kazał często pięć razy dziennie, zawsze świeżo i gorąco; „Złotousty”, „drugi Skarga”—oto są nazwy, któremi go powszechnie uczeni kapłani i społeczeństwo całe darzyło. Istotnie, ks. Z. G. był to mąż niezwykłej miary; czerpał skarby swej wiedzy z Pisma św. i dzieł Ojców Kościoła; u stóp krzyża, przy relikwiach św., pisał swe kazania, klęcząc, gotując się do nich modlitwą i umartwieniem. Na stanowisku proboszcza kościoła N. M. P. w Krakowie nje otrzymał potwierdzenia;^ staraniem wreszcie JE. ks. biskupa Dunajewskiego otrzymał probostwo w Wieliczce i na tem stanowisku żywota dokonał d. 21 lutego 1885 r. Był to mąż, którego społeczeństwo nie umiało ocenić i spożytkować należycie a nagrodzić trudy i poświęcenie, mąż, którego swoi nie poznali. Tak, była to postać niezwykłej miary, wielka i zarazem pokorna, charakter stały, nieskalany, nieustraszony, obojętny na poklaski świata; był to mąż, którego przeciwności losu złamać nie zdołały. Wydane przez ks. G-a prace są: „Kazania niedzielne, świąteczne, passyjne, majowe i czerwcowe” (Kraków 1858, w 8-ce, str. 612); „Słowo w ruinach kościoła Św. Trójcy” (Kraków 1858); „Słowo na zakończenie nabożeństwa majowego w kościele św. Piotra” (1860); „Słowo o prawdzi-wem zjednoczeniu” (Kraków 1860). Z mów pogrzebowych: mowa na pogrzebie Maurycego Manna, Aleksandra Kurtza, mowa na pogrzebie ś. p. Heleny generałowej Dembińskiej (tamże 1860); „List do Przeglądu powszechnego lwowskiego w sprawie księdza Serwatowskiego” (tamże 1861); „Adres katolików krakowskich xi skarżąca go protestacya” (tamże 1861); „Baczność, katolicy” (tamże 1860); „Nieprzyjaciele sprawy papieskiej stawieni wobec prawdy dziejowej, rozbiór broszury: Papież i Polska” (tamże 1861) i „Słowo o prawdziwem zjednoczeniu” (tamże 1861); „Kilka słów o doczesnej władzy papieża” (tamże 1860); (w „Przeglądzie Lwowskim”: „Ostatni bohaterowie Judei”, „O Se-minaryach duchownych”, „O metodzie scholasty-cznej”, „Nasi moderanci”); Taulera Jana „Ustawy duchowne”, dzieło z XIV wieku, tłómaczenie polskie, przejrzał i wydał... (Kraków 1852); „Moderan-

ci wobec Kościoła, Narodu i Dziejowej Przeszłości” (Lwów 1871); Raulica Ventura „Niewiasty ewangieliczne, homilije”, przełożył... (Kraków 1855—56, zeszyt. 4); „Katarzyna Sieneńska, pociecha dla dusz chrześciańskich” (tamże 1854); „O najznakomitszych mówcach teologicznych religijnych” (w Dod. Czasu 1856); „O dziennikarstwie w stosunku do Kościoła” (tamże), rozprawa wielbiona przez Eleonorę Ziemięcką w„Kronice” 1856, N. 129—136, będąca atoli przerobieniem z rozdziału z biskupa Parisis „Cas de Conscience”; „Kazanie miane w r. 1857 w Krakowie” (w Przegl. Pozn. 1859, pół. I). Liczne te prace pisane są językiem prawdziwie polskim, czystym, jasnym, dobitnym, choć częstokroć nie wolnym od deklamacyi i przesady. Pozostała znaczna liczba manuskryptów, które są w posiadaniu rodziny, -Już przed dziesięciu laty k s. Zdzisław Bartkiewicz podjął się uporządkowania bogatego skarbu rękopisów ś. p. ks. G-a. Owocem mozolnej i trudnej pracy odczytania drobnego pisma i zaopatrzenia w cytaty treści tak bogatej, oraz w wyjątki z Pisma św. i Ojców Kościoła, — było wydawnictwo pierwszego tomu szkiców i kazań naszego sławnego kaznodziei. Szkoda wielka, że tę rozpoczętą sumienną pracę przerwała śmierć ś. p. ks. Bartkiewicza. O ile nam wiadomo, zostało jeszcze bardzo wiele rękopisów do opracowania i wydania. Re-dakcya „Homiletyki”, pisma poświęconego kaznodziejstwu, we Włocławku, otrzymawszy kilkadziesiąt szkiców kazań od JE. ks. arcybiskupa Popiela, wydaje je częściowo w opracowaniu ks. M. N as Salskiego.

Żywot powyższy podajemy według życiorysu, napisanego przez ks. Bartkiewicza. Wyszła też w druku i mowa na pogrzebie ś. p. ks. Zygmunta G-a, św. teologii doktora, prałata domowego Jego Święto-bliwości papieża Leona XIII-go, radzcy kuryi biskupiej, missyonarza apostolskiego, kanonika honorowego płockiego, proboszcza, obywatela hon. i radzcy miasta Wieliczki, powiedziana w kościele parafialnym w Wieliczce dnia 24 lutego 1885 roku przez ks. Wł. Chotkowskiego,

św. teologii doktora i profesora w uniwersytecie

M. N.

Według Biblii wzrost jego miał wynosić 6 łokci i piędź; olbrzym odziany był w karacenę łuszcza-ną, ważącą 5 000 syklów miedzi (przeszło 100 funtów), miał przyłbicę miedzianą i takież nagolenniki i puklerz, a grot oszczepu jego ważył sześćset syklów żelaza. Pisarze starożytni (pomiędzy innymi Pliniusz) wspominają o ludziach prawie tak olbrzymiej postaci, jaką Biblia przypisuje G-owi. Miecz jego umieszczono potem w przybytku, jako pamiątkę historyczną. — Taki sam czyn bohaterskiego męstwa, jak wyżej czyn Dawida, przypisuje Biblia (II Król. 21, 19) El chan an o w i, wojownikowi Dawida; ale Pa-ralipomena (Kroniki I 20, 5) zwracają zasługę późniejszemu wielkiemu królowi Hebrajczyków. G-a zna i Koran (Sura II 250 i nast.) pod imieniem Dżalut— i, zgodnie z księgami Królew-skiemi (I), każe mu się walić u stóp Dawida (Daud).

SsPi

ggf

Ky. ■'

/A

•’

mmâ

HSBp

1111

Fig. 95. Goliathus cacicus.

Jagiellońskim.

Goliath, sławny olbrzym filistyński, umieszczony w Biblii z powodu pojedynku z Dawidem (1 Królew. r. 17); pochodził z miasta Geth (Gath) i należał do resztek pokolenia Rafitów. Podczas wojny Izraelitów z Filistynami za panowania Sau-la, gdy przed bitwą w dolinie Terebintu G. wystąpił przed szeregi i zawezwał Izraelitów, aby wybrali jednego z pośród siebie, któryby z nim stoczył bój pojedynkowy, przeraził całe wojsko i nikt nie miał odwagi przyjąć jego wyzwania. Wtedy zjawił się Dawid i kamieniem z procy pastuszej cios śmiertelny mu zadał, a potem własnym jego mieczem ogromnym głowę mu uciął.

Goliathus Lamk., owad należący do rodziny Blaszkorogich (Lamellicornia), pokrewny Zło-tawcowi (Getonia), z rzędu Tęgopokrywycli (Coleoptera), jest żukiem podzwrotnikowym, odznaczającym się swą wielkością. Długość 10 cm. Żuki te zwracają uwagę swym kolorem, podobnym do blasku perły, lub żółto-matowym z po-dłużnemi aksamituo-czarnemi plamami, a niekiedy i fioletowemi. Samiec ma głowę wydłużoną, z czworoboczną wydatnością, rozdzieloną na krawędzi na dwie rozchodzące się połowy, mniej więcej proste i jakby ułamane. Obyczaje tych żuków są nieznane. Goliathus giganteus

znajduje się w Gwinei i iunych miejscowościach

K. S.

Golicyn, nazwisko rodu książęcego w Rossyi, który jednak wywodzi się od w. księcia litewskiego Gedymina (ob. Gedyminowicej. Założycielem tego domu był bojar w. ks. Wasila Iwanowicza, 1) Michał Iwanowicz Golić a.

Afryki.

Encykl. PewiK. Uuatr. Ze*® 198 T. XXV

42

W r. 1512 brał on udział w wyprawie na Tatarów Krymskich, a w 1514 na Litwę. Wzięty do niewoli w bitwie pod Orszą, odzyskał wolność dopiero w r. 1552. Umarł wkrótce potem (1554) jako zakonnik; 2) Jerzy (f 1557), syn poprzedniego; w r. 1541 odpierał najazd hana krymskiego, Sahib Giereja, nad rzeką Pochrą; w 1552 odznaczył się przy zdobyciu Kazania.

3) Bazyli Bazylewicz, wnuk Jerzego; w r. 1596 i 1599 znajdował się na czele wojsk moskiewskich pod Smoleńskiem. Po śmierci Borysa Godunowa przeszedł na stronę Dymitra, ale następnie stał się jednym z najzaciętszych jego przeciwników. Występował także przeciwko drugiemu samozwańcowi, umknął jednak z pola bitwy pod m. Bołchowem. Brał udział w zdetronizowaniu Szujskiego. Wyprawiony w poselstwie do Zygmunta III, oblegającego Smoleńsk (1609 — 1611), dostał się do niewoli, w której umarł; 4) Bazyli Bazylewicz (* 1643 — f 1714), wychowany na dworze cara Aleksego Michajłowicza, został wkrótce stolnikiem dworskim i podczaszym. Car Fedor Aleksiejewicz w 1676 r. zlecił mu zabezpieczenie granic od napadów tatarskich. W następnym roku G. został wyniesiony na godność bojara i naczelnika ar-tyleryi. W Kijowie przebywał od 1678 do 1680 r. Zostawszy ulubieńcem carówny Zofii, w czasie jej rządów (1682 —1689) zajmował naczelne stanowisko w państwie i zasłużył się pozyskaniem korzystnych warunków przy układach o „wieczny pokój” z Polską, zawarty 6 maja 1686, ponieważ ten traktat—t. z w. Grzymułtowskiego — zapewnił nietylko nabytki rozejmu Andruszow-skiego, ale i ostateczne przyłączenie Kijowa za udział w Lidze Chrześciańskiej przeciwko Tur-cyi. W wykonaniu tego ostatuiego warunku sam G. dwukrotnie (1687 i 1689) wiódł wojska carskie na Krym, lecz w obu wyprawach celu nie dopiął i zupełnego niepowodzenia doznał, co stało się pobudką dla Piotra W. do odebrania rządów od Zofii. G., zesłany do Jareńska, następnie potem podejrzewany o tajemne z Zofią stosunki, został przewieziony do krainy Archan-gielskiej, gdzie spędził resztę długiego życia we wsi Kołogory; 5) Borys Aleksiejewicz (* 1654 —f 1714), jeden z najbliższych i najzau-fańszycli towarzyszów Piotra Wielkiego; przysłużył się jemu w chwili zatargu z Zofią, spoinie z Lwem Naryszkinem i P. Prozorowskim załatwiał sprawy rządu cywilnego, a podczas podróży zagranicznej cara oni trzej wykonywali namiestniczą władzę. Bunt w Astraclianiu, nie-dość energicznie przez niego hamowany, przyprawił go o utratę łaski i urzędów, tak, że zakończył swe życie w klasztorze; 6) Dymitr Michajłowicz (* 1665—+ 1737), od r. 1686 stolnik, a od 1694 kapitan pułku preobrażeń-skiego, w r. 1697 wraz z innymi wysłany został za granicę dla obeznania się z wojskowością; wyprawiony w poselstwie do Konstantynopola w 1701, nie zdołał uzyskać otwarcia morza Czarnego dla okrętów rossyjskich; posłany z wojskiem posiłkowem do króla polskiego Augusta II, spędził w Polsce i Saksonii dwa lata 1704—1706. W 1711 został gubernatorem kijowskim, w 1718 prezydentem kamer-kollegium i senatorem. Wskutek sprawy barona Szafirowa (1723) pozbawiony został rangi i skazany na areszt domowy. Po śmierci Piotra Wielkiego stanął na czele partyi „starobojarskiej” w obronie praw Piotra II przeciwko Katarzynie I, a po krótkiem panowaniu tegoż Piotra II G. wiele przyczynił się do powołania księżniczki kurlandzkiej, Anny Joanów-ny, na tron z władzą ograniczoną, gdy zaś Anna zaczęła panować samowładnie, usunął się całkiem od spraw państwowych. Na rok przed śmiercią, wskutek jakiegoś zajścia pomiędzy jego zięciem, Kantemirem, a macochą, pociągnięty do odpowiedzialności, zakończył życie w Schlńssel-burgu jako więzień; 7) Aleksander Michajłowicz (* 1718—f 17H3) służbę wojskową rozpoczął pod księciem Eugeniuszem Sabaudzkim. Następnie był posłem w Saksonii. Roku 1757, podczas bitwy pod Frankfurtem nad Odrą, dowodził lewem skrzydłem wojsk rossyjskich. W czasie pierwszej wojny z Turcyą za Katarzyny II (1769) pobił Karamana-Paszę pod Chocimem, twierdzy jednak nie zdobył i został odwołany. Zanim wszakże zluzował go w naczelnem dowództwie Rumiancew, G. pobił jeszcze Mołdawandzy-paszę; 8) Dymitr Sergiusz Władimiro-wicz (* 1771—f 1844 w Paryżu), generał ka-waleryi, następnie generał gubernator Moskwy. W młodości 6 lat spędził w Sztrasburgu, w tamtejszej akademii wojskowej. W początkach re-wolucyi francuskiej powrócił do Rossyi. W r. 1794 brał udział w szturmie Pragi. W 1806, jako dowodzący dywizyą, stoczył (7 listopada) bitwę z Francuzami pod Gołyminem. Później dowodził lewem skrzydłem armii rossyjskiej pod Iławą Pruską (Preussisch Eylau) i Friedlandem. W 1809 podał się do dymmissyi. W 1812 znów wstąpił do wojska i, otrzymawszy od Kutuzowa dowództwo nad kawalei^ą „drugiej armii”, odznaczył się pod Borodinem. Bral również udział w kampaniach 1813 i 1814 r. W 1820 mianowany generał-gubernatorem Moskwy, w 1821 został członkiem rady państwa. Jeszcze podczas pobytu swego za granicą ogłosił w „Journal des Savants” 1799 uwagi nad dziełem Vegetiusa („De re militari”). Wydawał własnym nakładem czasopismo „Bulletin du Nord” i Pomniki starożytności moskiewskich („Pamiatniki moskowskich drewnostiej”); 9) Aleksander Mikołaj ewicz (* 1773—f 1844), mąż stanu rossyjski, osobisty przyjaciel cesarza Aleksandra I i Mikołaja I-go. Wezwany do Petersburga z chwilą wstąpienia na tron Aleksandra I, został w r. 1805 mianowany naczelnym prokuratorem synodu. Na tem stanowisku zamierzył gruntownie obeznać się ze sprawami kościelnemi. Rozczytywanie się w odpo-

Serge Spletchaieff.

Hanzy.

wiedniej literaturze rozwinęło w nim mistycyzm i ascetyzm. W 1810 objął kierownictwo wydziału wyznali obcych. W r. 1815 został ministrem oświaty. W 1817 te trzy wydziały zostały połączone w jedno ministeryum spraw duchownych i oświecenia publicznego i powierzone G-owi. Tolerancyjny względem obcych wyznań, nawet względem sekty roskolników, tłumił jednak wszel-kiemi siłami najmniejszy objaw liberalizmu. Filantropia jego i ascetyzm stały się głośnemi w Ros-syi. Miał G. jednakże licznych przeciwników w gronie wyższego duchowieństwa prawosławnego, co zmusiło go nareszcie do ustąpienia ze stanowiska. Pozostawiono mu tylko kierownictwo w wydziale poczt. W latach 1839 —1843 przewodniczył na ogólnych zebraniach rady państwa, której był członkiem od roku 1810. W 1843 podał się do dymmissyi. Pozostawił rozprawę „Mnie-nije o raznosti mieżdu Wostocznoju i Zapadnoju Cerkowju s istorijeju dielenia ich” (Zdanie o różnicy pomiędzy Kościołem Wschodnim a Zachodnim, wraz z historją ich rozdziału), drukowaną później w 1870 r. w wydawnictwie „Cztienija” etc.; 10) Sergiusz Pawłowicz (*1815—f 1887), generał-adjutaut cesarza Aleksandra II, gdy był jeszcze następcą tronu. Gorliwy współpracownik reform 1861 roku; następnie, jako gubernator czernihowski, wprowadził je w wykonanie. Napisał między innemi „Question d’Orient. La vérité quand môme” (Bruksela 1854) pod pseudonimem

J. B.

Golikow Jan (* 1735—f 1801), historyk ros-syjski. Był synem kupca kurskiego, wykształcenie otrzymał bardzo ograniczone; ale, dostawszy w ręce zapiski rękopiśmienne archimandry-ty Michała, który był kapelanem półkowym za czasów Piotra W. i świadkiem naocznym wielu w tej epoce ważnych wypadków, już w wieku pacholęcym niezmiernie się żywo zainteresował . osobistością tego reformatora. Pobyt w Moskwie, Orenburgu, Petersburgu dla spraw handlowych, oraz udział w kommissyi, zajmującej się ułożeniem projektu nowej ustawy (1767), wprowadziły go w styczność z wielu osobami dobrze obeznanemi ze sprawami z czasów Piotra W. Zaczął więc notować wszystko, co słyszał, i zbierać materyały pisemne. Za udział w nadużyciach, popełnionych przez dzierżawców „odkopu” wódczanego, skazany na Syberyę, otrzymawszy ułaskawienie w r. 1782 dzięki inauguracyi pomnika, wystawionego w Petersburgu Piotrowi, przysiągł publicznie napisać historyę tego monarchy i resztę życia spełnieniu tej przysięgi poświęcił. Znalazłszy bardzo czynne poparcie Niekluje-wa, Ryczkowa, Szuwałowa, hr. Woroncowa, księżnej Daszków, a szczególniej Millera i Bantysz-Kamieńskiego, zbierając materyały u bukinistów moskiewskich i w archiwach prpwincyonalnych i spisując skrzętnie podania, pośród ludu krążące, G. opracował wreszcie zaprzysiężoną monografię i przy pomocy Demidowa ogłosił ją r.

1788 p. !. „Diejanija Pietra W., mudrago preo-brazowatiela Rossii, sobrannyja iz dostowiernych istocznikow i raspołożennyja po godam”. Powodzenie tej książki pobudziło autora do wydania w latach od 1790 do 1798 osiemastu tomów

dopełnień. (Nowe ich, treściwsze, wydanie wyszło w Moskwie w latach 1837—43). „Diejanija” są poprostu chronologicznym zbiorem wypadków, często błędnym, z powodu niedokładnego odczytania rękopisów; nadto zaś, naiwne, bałwochwalcze uwielbienie swojego bohatera nie pozwoliło autorowi rozejrzeć się krytycznie w źródłach. Pomimo to „Diejanija” miały wielkie znaczenie, jako pierwszy, skrzętny i staranny zbiór faktów i próba ich układu systematycznego. Do czasów Ustrjałowa i Soło wjewą, wogóle do ogłoszenia nowych danych o epoce Piotra W., dzieło G-a było, rzee-by można, jedynem poważnem źródłem, prawie dla wszystkich historyków panowania tego monarchy. Inne prace G-a są: Anegdoty odnoszące się do Piotra W. (wyd. 3-e Moskwa 1807), odbitka z t. XVII dopełnień z dodatkiem nowy cli faktów; Obraz historyczny życia Le forta (Moskwa 1800). O upadku i podwyższeniu kursu ro.ss. (Moskwa 1809); Porównanie Konstantyna W. z Piotrem W. (Moskwa 1810). W Archiwum hr. Woroncowa wydano listy G-a do hr. Woroncowa.—E. Szmurło w „Słowniku Encyklopedycznym Brock-hausa i Efrona”.    *

Golinowo (Golino w), miasto na Pomorzu, w regencyi Szczecińskiej, powiecie Nowogrodzkim (Naugard), nad żeglowną rz. limą (pr. dopływ zalewu (haffu) Szczecińskiego; w piaszczystej, lesistej okolicy; krzyżownica dróg żelaznych Altdamm-G., G.-Wollin, Altdamm-Kołobrzeg.

W 1890 r. 8 462 mieszkańców. Należało do

w. J.

Goliński Bazyli, filolog, profesor i rektor aka-demji krakowskiej w końcu w. XVI go i pierwszej ćwierci w. XVII-go, f 1625 w Krakowie, doktór teo-logji i kanonik krakowski; uczył języka greckiego, był znawcą języków klasycznych i hebraj-szczyzny, słynął także z wymowy. Przez pewien czas (od września r. 1617) był przełożonym, „prowizorem” bursy „Jeruzalem”, założonej (1453) w Krakowie przez kardynała Zbign. Oleśnickiego. Oprócz wykonywania obowiązków zawodowych pisał wiersze łacińskie: epigramata i ody, oraz mowy, które miewał na obchodach uroczystych i w imieniu akademji. Do pism drukiem ogłoszonych należą: „Academica... Nicolao Dobrociescio B (asil.) G (ol.). S. P. D....” (Kraków 1594); „Palinodia sive revocatio Academiae” (Kraków 1594, Łazarz); oda do biskupa Baranowskiego, obejmującego stolicę biskupią w Przemyślu: „...Alberto Baranowski, Episcopo Praemisliensi, ad suam sedem... proficiscenti” (Kraków 1585 w 4-ce); oda do Zygmunta III na przyjazd jego do Krakowa: „In... Sigismundi III... adventum Cracoviam” (tamże

A A K.

Tn

Nad

Fig. 96. Goliński (herb).

D.

j. w.

Goli Jarosław, historyk i poeta czeski (* w Chlumcu 1846), syn lekarza Adolfa G-a.

Z ojcem przesiedlił się do Hradca Krälowego, a później do Młodego Bolesławia. W tych-to miastach, a potem w Pradze uczęszczał do gimna-zyum; w Pradze też słuchał wykładów uniwersyteckich i uzyskał stopień doktora filozofii.

Od r. 1870 do 1871 wykładał w gimnazyum w Młodym Bolesławiu. W latach 1871 — 72 w celach naukowych bawił u Waitza w Getyndze, a następnego roku w Berlinie, będąc sekretarzem ambasadora Stanów Zjednoczonych 'Ameryki Półn., historyka G. Bancrofta. Wróciwszy do Pragi, był od r. 1874 do 1880 profesorem akademii handlowej. Początki działalności literackiej G-n przypadają w czasie pobytu jego w szkołach. I mysia Otakara II druha vÿprava krizovâ a

1588, w 4-ce), epitalamium: „In nuptias P. Jan-cinii... et Cath. Novicampianae... carmen” (Kraków 1580); piękna mowa, miana w imieniu akademji przy wjeździe Marcina Szyszkowskiego na stolicę biskupią krakowską, ogłoszona p. n. „Acade-mica qua Martinum Szyszkowski, Episc. Craco-vien. Cathedram suam tum primum visentem... Aca-demiae nomine... Golinius excepit.” (Krak. 1617 w 4-ce). W języku polskim napisał broszurę p. n. „Wtóra fundacia Jego Mci p. Bartłomieja Nowodworskiego... w sławney Akadem, krakowskiey i w Tucholskiey szkole, za żywota szczodrobliwie uczyniona...” (Kraków 1623): rzecz dotyczy sumy

7    000 ówczesnych złotych, zapisanej Akademji przez N-go, znakomitego wojownika i opiekuna nauk, f 1624 (zapis pierwszy N-go wynosił

8    000 złp.). Kolegium Nowodworskiego G-u, jako rektorowi, złożyło w darze zbiór wierszy p. t. „Apollo Musae etc.” (Kraków 1617).

Goliński, herb polski.

Na tarczy dwudzielnej w polu pierwszem, błękit-nem—dwie lilie srebrne, jedna nad drugą, w swej prawej połowie widzialne, w drugiem — szachownica czerwono - srebrna, hełmem, w koronie szlacheckiej, trzy pióra strusie. Herb ten jest odmianą herbu Zabawa (ob.) i przysługuje rodzinie Go-lińskich „z Golin” w Ka-liskiem. — Źródła: Nie-siecki, Borkowski.

Golkonda, miasto w wassalnym nizamacie indo-brytańskim, Haidarabadzie; 17°22' sz. pn., 78°27' dł. wscli. G., 11 kim. na pn.-zach. od miasta Haidarabadu; niegdyś wspaniała stolica potężnego państwa (do r. 1687), oraz szlifiernia dyamentów, obecnie opuszczona; starożytna warownia, strzeżona przez żołnierzy nizama—Arabów, obecnie skarbiec i więzienie. Mauzolea dawnych królów. Piękne budynki mahometań-skie. W pobliżu linia drogi żelaznej.

Zaznajomiwszy się i zaprzyjaźniwszy w Pradze z Haikiem i Nerudą, pisywał do rozmaitych czasopism beletrystycznych (mianowicie do „Kve-tów” i późniejszej nowozałożonej „Osvëty”). Umieszczał tam przekłady utworów poetycznych z francuskiego, polskiego i włoskiego, tudzież poezye oryginalne. W „Kvëtach” ogłosił niektóre urywki z „Pana Tadeusza” Mickiewicza. Tamże jest jego rozprawka „O nńrodni poesii ukrajinskó”. W r. 1874 wydał zbiorek poezyj oryginalnych, nader przychylnie przez krytykę przyjęty. Wkrótce przerzucił się na pole historyk Przebywając na obczyźnie, zajmował się dziejami Francyi i Anglii. Stąd też wziął ma-teryał do swojej dyssertacyi habilitacyjnej p. t. „Die französische Heirath. Frankreich und England 1624 u. 1625” (Praga 1876). Z tegoż na obczyźnie pobytu datują się artykuły: „Boliemica ve sbirce rukopisń knihovny w Gotinkach a Stara piseń morni” (z rękop. berliûsk.) w Musejni-ku r. 1873. W pierwszych chwilach po swym powrocie zajmował się dziejami XVII w.: „O słezskóm majestatu Rudolfa II” (Czas. Czesk. Museum 1874); „Prîspëvky k fivotopisu Ko-menského” (tamże 1874); „Soucasné zpràvy o defenastraci” [Cz. Cz. M. 1875]; „Pomery eu-ropskó po bitvë na Bile Horę” (tamże 1875); „Der Vertrag von Alt-Ranstaedt, Oesterreich u. Schweden 1706—1707” (1879). Odtąd poświęcił się dziejom czasów husyckich i wydał między innemi: „Jana Blahoslava spisy historické” (Cz. Cz. M. 1877); „Der böhm. Text des Brüderkatechismus und sein Verhältniss zu den

Kinderfragen” (Sitzb. 1877); „O Pribramovë spisę o poslusenstvi starśich a jednotë Kresfan-ské” (tamże 1878); „Spis Vita z Krupę proti Bratrim” (tamże 1878); „Rokycanova Postilla” (Cz. Cz. M. 1879): „Jak soudil Luther o Huso-vi” (t-że 1880); „Petr Chelcickÿ a spisy jeho” (t-że 1881). Cały szereg artykułów p. t. „Je-dnota bratska v XV st.” ogłosił w Cz. Cz. M. od r. 1883 do 1886, a pierwej jeszcze po niem. „Quellen u. Untersuchungen zur Gesch. d. böhm. Brüder” (Praga 1878—1882). Prace te są je-dynemi w swoim rodzaju co do badań na polu dziejów ruchu husyckiego. Na szerokiej podstawie, jak nikt przed nim, rozbiera G. początek braci czeskich, uwzględnia wpływy obce. Jest to obraz rozwoju duchowego, napisany z niezwykłą pilnością i dokładnością, np. „Nové spisy o Valdenskych” (Athenaeum, V) i odpowiedni jego referat: „Die Waldenser im Mittelalter” (M. I. Östr. G. IX, r. 1888); „Nëkteré prameny k nabozenskÿm dëjinam v XV st.” (Vëstnik uc. spol. 1895); „Jeśte jednou: Kdo jest Chelcického Mistr Protiva?” (Cz. Cz. H. 1895). Wydawał także źródła: Vypsâni o Mistru Jeronymovi z Prał.y „Dvë kroniky o Janu Zizkovi” (Praga 1878). Do czasów husyckich odnosi się także: „König Sigmund u. Polen” (M. I. Ö. G. r. 1894); „Prë-

Göll Wysoki

von der (ród).

333

plan povysiti biskupstvi Olomucké na arcib.” (Cz. M. M. XV, 1891); „Cesta Arnośta z Pardubic na Litvu” (Cz. Cz. H. I, 1895 r.). Ważną jest jego rozprawa: „Samo und die Karantanischen Slaven” (M. I. 6. G. XI). O innych licznych artykułach już nie wspominamy. Do najnowszych prac G-a należy: „Öechy a Prusy ve Sti-edovëku” (Bursik i Kohout; Praga 1897, in 8-vo, str. 313), dzieło dedykowane Lucyanowi Malinowskiemu, a zawierające dużo informacyj o stosunkach Czechów z Polakami od czasów św. Wojciecha aż do wojny Zygmunta I-go z Albrechtem, w. mistrzem krzyżackim, w której służyli Zygmuntowi żołnierze czescy i morawscy, piesi i konni.

miejsca, gdzie się znajdowała kolonia rzymska (Mariana). Najznamienitszym jej dopływem jest A SCO.    w. N.

Göll Wysoki (Hoher G.), góra w Alpach Salzburskich, 2 519 m. n. p. m., pomiędzy doliną Salzachu a jeziorem Królewskiem (Königsee), na granicy Bawaryi i Salzburga, na pn. od gór Hagen i przejścia Torrenerjoeh (1728 m.). Wchodzi się na G. od Berchtesgaden lub Hallein przez

Eckerfirst, albo od jeziora Królewskiego przez

w. j.

G-olski Stanisław, herbu Wola, wojewoda; za zasługi wojskowe pod królem Stefanem, podczas wojny moskiewskiej, i pod Zamoyskim na Wołoszczyźnie, otrzymał starostwo Barskie; 1595 został kasztelanem kaliskim, 1599 wojewodą podolskim. Po ożenieniu się z Anną Potocką przeniósł się z Kujaw na Ruś i za wpływem Potockich został wojewodą ruskim. Następnie, jako wierny stronnik króla, chciał zgnieść orężem rokoszan Zebrzydowskiego już p;>d Janowcem, potem nad Pilicą, wreszcie przyczynił się z Potockimi do zwycięstwa pod Guzowem. R. 1612 po wzięciu Potockiego Stefana do niewoli przez Tatarów, dla małych sił, nie mógł bronić im napadu aż pod Lwów. Zm. 1612 bezdzietnie, a dobra żony jego: Buczacz, Podhajce, Czortków i in. przeszły do Potockich Pilawitów.—Jul. Bartoszewicz w „Enc. Orgelbranda”.

Hohe Brett.

Gollenberg, grupa pagórków lesistych na ws. od Koszalina (Köslin), na Pomorzu, dochodząca 144 m. wysokości.

Golling, miasteczko w austryackiem księstwie i hetmaństwie Salzburskiem, 476 m. n. p. m., na prawym brzegu Salzachu (pr. dopł. Innu), przy drodze żelaznej Salzburg-Bischofshofen; starożytny zamek; 1890: 707 m-ców. Okolica G-u obfituje w piękne widoki: wodospad (76 m. wysokości) Schwarzbachu, tryskającego z jaskini Wysokiego Göllu; „kotły olbrzymów” (t. zw. piece, Oefen) wydrążone w dnie i brzegach Salzachu działalnością wodospadu, który niegdyś tu istniał; 2 km. długi jar, którym rz. Salzach utorowała sobie drogę; przejście Lueg pomiędzy górami Tennen (na ws.) i Hagen (na z.); od XIV wieku ufortyfikowane.

WM

w. J.

Golski, herb polski. Na tarczy w polu czer-wonem między trzema krojami srebrnemi, w gwiazdę ułożonemi, trzy takież róże. Nad hełmem, w koronie szlacheckiej, pięć piór strusich. Odmiana herbu Rola (ob.), przysługująca kujawskiej rodzinie Golskich, w połowie XVI w. osiadłej na Podolu. — Źródła: Nie-

w. J.

Göllnitz (G i e 1 n i c a, H n i 1 e c), prawy dopływ Hernadu (syst. Cissy-Dunaju), tryska z Ni-żnich (Liptowskich) Tatr, przepływa przez komitat Spiski, uście pod Margeczanami (Margitfa-lu).— G. (Göllniczbanya, Gielnica), królewskie wolne miasto górnicze w komitacie Spiskim, nad Gielnicą. Żelazo, miedź, przemysł żelazny; koinisaryat górniczy, magistrat, szkoła przygotowująca do przemysłu żelaznego. W r.

1890; 3 912 m-ców (Niemców, Węgrów, Słowa-

w. J.

ków).

Gollnow, ob. Golino wo.

Golo, największa rzeka Korsyki, jednak tylko 84 km. długa, z dorzeczem 980 km. [(] obszaru. Bierze początek na górze Vaglia Orba, albo Paglia Orba (2 525 m.), w lesie Valdoniello, płynie w kierunku północno-wschodnim, z początku skrapia krainę Calacuccia albo Niolo, wysoko położoną, i dlatego zimną. Wybrzeża morza dosięga na południe od Bastyi, niedaleko tego

siecki, Borkowski, Auto-Hg. 97. dolski (herb). grafy rodziny z pieczęciami z lat 1583—1721. D-Oroltermann Jerzy Edward (* 19 sierpnia 1824 wHannowerze—f 29 grudnia 1898 we Frankfurcie nad Menem), głośny wiolonczelista, uczeń Prella (syna) i Mentera w Monachium. W 1852 był dyrektorem w Wiirzburgu, od 1853 drugim, zaś od 1874 pierwszym kapelmistrzem teatru frankfurckiego. Jako kompozytor napisał kilka koncertów na wiolonczellę, do dziś grywanych w całym święcie muzykalnym, sonat, i utworów drobniejszych.

Goltz von der, ród pruski, hrabiowie i baronowie. Pod koniec wieku XIII Arnold von der G., rodem z Polski, osiadł na Pomorzu i w Marchii; dwaj synowie jego są protoplastami dwu linij głównych rodu: u) Starsza (biała) linia z Rep-powa, dzieli się na linie Heinrichsdorf (hrabiowie od 1786 i 1789), Sortlack (część ma tytuł hrabiowski od 1787), Leissinen, Fingatten, Dom-nau, dawniej Mertensdorf i Gross-Lauth, Giessen i Brotzen. Niderlandzka (starsza) gałąź linii Hein-richsdorfskiej wygasła w 1863 w osobie niderl. podpułkownika hrabi Wilhelma Jana von der G.— b) Młodsza (czarna) linia z Wuhrowa z domami Curtow i Clausdorf. Gałąź Clausdorfska po-

A. Pol.

dzieliła się na starszą, baronowską linię, z poddziałami Schellin, Consbrueh i Pogdanzig, i młodszą, hrabiowską (od 1786).—Porów. „Friedr. Freih. von der Goltz. Nachrichten über die Familie der

Grafen und Freiherren von der G.” (Sztrasburg 1885).

Goltz Jerzy Wilhelm v. Gołcz z Golczewa, marszałek pierwszej konfederacyi dyssy-denckiej w Toruniu, f 1767. Służył w wojsku koronnem w regimencie pieszym królewicza Fryderyka. Potem, jako szef tego regimentu, starosta tolkmicki w Prusiech, został w czerwcu 1750 generałem majorem („Kuryer polski”), wreszcie generałem-lejtnantem wojsk koronnych przed r. 1760. Chociaż dyssydent, miał względy u duchowieństwa katolickiego, co dowodziło, że był człowiekiem światłym, tolerantem. Rybiński, opat oliwski, prosił o starostwo tucholskie dla Gołcza (w lutym 1763, MSS); 23 marca 1763 pozwolenie królewskie, aby oddać na rzecz obojga Golczów starostwo z kluczami Polnym i Kossobudem, ale z warunkiem zwrócenia za to starostwa tolkmickiego. Pani Golczowa była Francuską, Anna Rozyna de la Serre; nabyła prawa przez męża do Tucholi; 6 kwietnia 1763 r., przed samym odjazdem królewskim do Saksonii, został G. aktualnym konsyliarzem gabinetowym króla jmci, bo król wysłał go do Berlina, jako ministra i posła nadzwyczajnego. Chociaż Polsce długo służył, był Niemcem z natury, i z serca dworowi berlińskiemu sprzyjał. Elekcyę Stanisława Augusta podpisał 1764 roku „jako ziemianin” województwa Kaliskiego. Zaraz potem, jako poseł od miast pruskich, razem z wielu innymi pojechał do Warszawy upominać się o pogwałcone niby wolności, to jest protestować przeciw równouprawnieniu Prus z Koroną i o zniesienie jej wyłączności, która się już przeżyła. Podpisał i podał o to memoryał królowi 19 września 1766 („Thorni-sche Nachrichten” Nr. 39). Po sejmie Czaplica, po dwóch miesiącach intryg, powstają konfede-racye dyssydenckie: toruńska w Koronie, a słucka, Grabowskiego, na Litwie. D. 19 marca 1767 r. zapisało się osób 258. Nazajutrz G. obrany marszałkiem i 24 radzców. D. 20 i 24 marca dwa manifesty ogłosiła konfederacya. Na manifeście z dnia 24 marca podpisało się osób 233. Między niemi było nazwisk polskich, licząc w to Wejherów i Golczów, 154; reszta, 79, było nazwisk niemieckich. Sołtykow nakazał do siebie przybyć deputacyi z prośbą o pomoc i przyrzekł ją uroczyście. Konfederacya wysłała pełnomocników do Słucka i zawiązała z Litwą stosunki. G. wezwał miasta pruskie, aby się z nim złączyły. Zawiązał najszkaradniejszy spisek przeciwko narodowi. Skargi jego na Polskę zbijał Stan. Kaczkowski.— „Enc. Org.” większa.

Goltz August Stanisław, generał, marszałek drugi konfederacyi toruńskiej, brat rodzony poprzedniego, pułkownik regimentu pieszego najstarszego królewicza, Fryderyka, pod dowództwem brata. Generałem majorem wojsk koronnych mianowany w lipcu 1758 r. Przez żonę, Dorotę z Keiserlingów Buchholcową, został G. starostą grudziąskim w październiku 1760. Wjazd odbył w listopadzie, nie sam, ale przez zastępcę. Miał już wtedy order Aleksandra Newskiego, co dowodzi pewnych względów jego u Elżbiety Piotrów-ny („Thornische Nachrichten”). D. 21 marca 1763 r. mianowany był G. pułkownikiem kommendan-tem w pułku pieszym królowej, po generale Karolu Flemmingu, tajnym radzcy królewskim i pośle w Wiedniu, który rezygnował dowództwo („Syggillaty” N. 29). W r. 1765 była u niego lustracya w Grudziążu; zapisali lustra-torowie, że pobierał starosta złp. 17 888 gr. 18 dobrej monety. Podpisał konfederacyę toruńską i jej manifest z dnia 24 marca 1767 r. Po śmierci brata obrany został 24 kwietnia jej marszałkiem. Nadał zaraz większy ruch kon-federacyi. Do Petersburga jechali: Otton Kei-serling i Bogumił Joachim Weichmann z Gdańska, do Berlina pułkownik Schlichting, do Kopenhagi i Sztokholmu Unrug. Był poseł i do Anglii. Wszędzie dyssydenci dziękowali za nacisk, jaki dwory kładły naEzeczpospolitą, wszędzie oznajmiali, że zawiązali się w konfederacyę. Z Petersburga przywieziono G-owi listy od Katarzyny i od Panina, z orderem. Skutkiem tych intryg były: nieszczęśliwa konfedera-racya radomska i sejm październikowy. Delega-cya wyznaczyła po 100 000 złp. ze skarbu G-owi i Grabowskiemu, marszałkowi słuckiemu. Nie przyjęli obadwaj tej nagrody, mieli wstyd; dele-gacya więc w konstytucyi zapisała dla nich obydwu wdzięczność i obietnice łaski królewskiej („Vol. Leg.” VII, 660). Kiedy wybuchła konfe-deracya barska, G. jakiś, pewnie eks-marszałek toruński, zbierał ludzi, mustry ich uczył i poubierał ich potem w mundury wojsk opiekuńczych. Działo się to około Torunia w r. 1768. („Materya-ły” Szczęsnego Morawskiego, str. 159). Kiedy się uspokoiło w Rzeczypospolitej, G. generałem lejtnantem został i dowodził dywizyą Wielkopolską. W r. 1777 dnia 14 maja otrzymał order św. Stanisława („Sygillaty” N. 34), all grudnia został generałem majorem amplojowanym (tamże). Z „Kalendarzyków politycznych” dowiadujemy się, że G., generał-lejtnant wojsk koronnych, żył jeszcze r. 1792. Musiał być nieczynnym, bo w kadrach wojska go nie znajdujemy, ale tylko w spisie kawalerów orderu św. Stanisława. Byłżeby to jeszcze August Stanisław Gołcz? („Encykl. Org.” większa).

Goltz Karol Bogumił, był lekarzem p rzy-bocznym ks. Adama Czartoryskiego, generała ziem podolskich iw r. 1785 miał sobie powierzony rozbiór chemiczny proszku pochodzącego od Dogrumowej (ob.). Wynik rozbioru tego i sposób dokonania znajduje się w broszurze „Sprawa między ks. Adamem Czartoryskim, ge-

Dr j. p.

neralem ziem podolskich, oskarżającym, a Janem Komarzewskim, geuerał-majorem przy boku J. K. M. i Franciszkiem Kyksem, kamerdynerem królewskim, starostą piaseczyńskim, oskarżonymi r. 1785” (str. 48).—Porów. 8. Koźmińskiego „Słowu. lek. pols.” (str. 146).

Groltz August Fryderyk Ferdynand hr., dyplomata i mąż stanu pruski (* 20 lipca 1765—f 17 stycznia 1832), pochodził z dobrej choć zubożałej rodziny saskiej, blizko spowinowaconej z obficie rozrodzoną polską szlachtą dyssy-dencką G-ów czyli Golczów z Prus Królewskich. Urodzony w Dreźnie, kształcony na uniwersytecie lipskim, w kłopotliwem położeniu materyal-nein, bez wielkich widoków na karyerę służbową w Saksonii, postanowił spróbować szczęścia w służbie pruskiej. Poszukiwano wtedy chętnie w Berlinie młodych adeptów, mających stosunki w sąsiedniej Rzpltej: już bowiem dyplomacya pruska wkraczała na szlaki polonofilskie, zanosiło się na przymierze polsko-pruskie. Stary minister, Hertzberg (ob.), skwapliwie przyjął usługi młodego G-a, wyrobił mu tytuł radzcy legacyjnego, niebawem wprowadził go do czynnej służby pruskiej (1787). We wrześniu 1788 r. wyprawił go z missyą poufną do ks. Sułkowskiego, przez którego wtedy odbywały się naj-pierwsze próby polsko-pruskiego zbliżenia. Stąd podążył G. do Warszawy, gdzie związki familij-ue wyrobiły mu łatwy wstęp do towarzystwa polskiego. Tutaj wziął go do swego boku L u c-chesiui (ob.), ówczesny pruski poseł pełnomocny u Rzplitej. Kiedy jesienią 1790 r., po de-konfiturze w Reichenbachu (ob.), Lucehesi-ni uznał za stosowne wycofać się na jakiś czas z Warszawy i objął missyę medyatorską na kongresie w Szystowie (ob.), zastąpił go w Warszawie G., który tymczasem awansował na tajnego radzcę, a świeżo otrzymał był godność chargé d’affaires pruskiego w Rzplitej. W tym charakterze prowadził coraz dwuznacz-niejsze rokowania z warszawską deputacyą spraw zagranicznych i osobiście z Ignacym Potockim w ciągu całego przeszło roku. Jego depesze z Warszawy z tego okresu, przechowywane w Archiwum berlińskiem, świadczą dowodnie, iż nie zdawał on sobie bynajmniej dokładnie sprawy z równoległych wahań i odmian polityki berlińskiej w sprawie polskiej, że mianowicie w szczególności nie wyrozumiał istotnego stosunku Berlina względem konstytucyi 3 maja i nie był zawczasu poinformowany o radykalnym zwrocie Prus, równającym się zdeklarowanemu zerwaniu przymierza polsko-pruskiego, a dokonanym w Berlinie w połowie czerwca 1791 r. G., przeciwnie, dosyć długo w dobrej wierze wyrażał swoje sympatye dla sprawy polskiej, kiedy ta już była całkiem poświęconą w zasadzie przez Fryderyka Wilhelma II. Najważniejszym momentem w działalności warszawskiej G-a było zakommuni-kowanie przez niego w d. 16 maja 1791 r.

Deputacyi spraw zagranicznych pisma Fryderyka Wilhelma z d. 9 maja t. r., w którem tenże rozkazywał G-owi „oświadczyć w najuroczystszym sposobie swoje szczere powinszowanie... poklask i podziwienie dla ważnej narodowej uchwały”, t. j. dla ustawy 3 maja. Później z okazania tego pisma zrobiono w Berlinie kryminał G-owi, aż niebawem, po powrocie Lucchesiniego, z końcem 1791, odwołano go do Berlina. Odtąd przez kilka lat zrzędu piastował G. drugorzędne funkcye poselskie w Kopenhadze w 1792, Mo-guncyi—w 1793, Sztokholmie—w 1797 r. Później kilka lat spędził w życiu prywatnem, w majętności, podarowanej mu w Prusach Zachodnich. Zresztą dodać należy, że zawsze był w kłopotach pieniężnych. Wr kwietniu 1802 r. nareszcie powołany na stanowisko istotnie poważne i ważne: mianowany posłem pruskim w Petersburgu przy młodym ces. Aleksandrze I. Zdaje się jednak, że G. nie dorósł do wymagań wyjątkowo skomplikowanej sytuacyi owoczesnej w Petersburgu. Przynajmniej Bailleu, który przeglądał jego petersburskie doniesienia, przechowywane w Arch. Berlińskiem, wyraża zdanie, że G. bynajmniej nie przeniknął charakteru planów politycznych ani ces. Aleksandra, ani też ówczesnego rossyjskiego ministra spraw zagr., ks. Adama Czartoryskiego. Zdaje się, między innemi, że poseł pruski w Petersburgu nie domyślał się do ostatniej chwili całej groźby, zawieszonej nad Prusami ze strony Rossyi w przededniu kampanii 1805, wedle approbowanej przez ces. Aleksandra pierwszej myśli ks. Adama Czartoryskiego. Natomiast w 1806 G., za piecami kanclerza pruskiego, Hardenberga, prowadził osobiste pertraktacye tajne między Aleksandrem a Fryderykiem Wilhelmem w sprawie wspólnej wojny z Francyą. W 1807 r. był obecny w Tylży przy rokowaniach z Napoleonem, i wtedy też, w lipcu, mianowany ministrem spr. zagr. w nowem ministeryum Steina (ob.). Utrzymał się na tern stanowisku aż do końca panowania Napoleona, którego zaufanie usłuż-nem obejściem umiał sobie pozyskać. Był także obecny na zjeździe erfurckim w 1808 roku. Za kulisami jednak z całym zapałem prowadził w 1809 r. potajemne rokowania z au-stryackim posłem w Berlinie, Wessenbergiem, w celu wspólnego, razem z Anglią, uderzenia na Francyę. Znowu jednak po ponownej porażce Austryi przeniósł się do partyi francuskiej w Berlinie, a w 1812 r. najmocniej przyłączył się do przymierza prusko-franeuskiego, skierowanego przeciw Rossyi. Tym razem źle wyrachował i odtąd, po opłakanym wyniku kampanii moskiewskiej, karyera polityczna G-a, pod sam ostatek francuzofila, była skończoną, W rokowaniach i walkach 1813 —15 r. nie brał już żadnego udziału, odsądzony w 1814 od spraw przez honorową nominacyę na marszałka dworu, t. j. na figuranta dworskiego. Na tern sta-

A.

Dr j. p.

nowisku, bez żadnego już wpływu na politykę, wysiedział do śmierci.

Groltz Jan (* d. 15 lipca r. 1781—f d. 26 grudnia r. 1864), lekarz, syn Karola Bogumiła G-a (ob.). Wykształcenie początkowe otrzymał w korpusie kadetów w Warszawie, poczem wysłany był do Wiednia, gdzie się następnie przykładał do nauk lekarskich i ukończył je w r. 1802. Powróciwszy w roku następnym do kraju, trudnił się wykonawstwem lekarskiem, kolejno w Puławach, w Korcu na Wołyniu i w Ga-licyi w Sieniawie. W r. 1816 zamieszkał na wsi i zajął się gospodarstwem roluem, nie zaniedbując przytem wszakże sztuki lekarskiej. W r. 1824 osiadł na Podlasiu, w majątku nabytym przez siebie pod Łosicami. Od r. 1858 był członkiem Tow. lekarskiego warszawskiego.—S. Kośmiński w „Słown. lek. pols.” str. 147 zapisuje dwie prace jego drobniejsze ogłoszone w „Tygodniku lekarskim”.

Goltz Bogumił, pisarz niemiecki, humorystyczny i moralno-filozoficzny (* 1801 w Warszawie—f 1870 w Toruniu). Nauki gimnazyal-ne pobierał naprzód w Kwidzyniu, potem w Królewcu. Od r. 1817 do 1821 uczył się rolnictwa i słuchał wykładów filozofii w uniwersytecie wrocławskim; r. 1823 nabył dobra Liso-wo pod Toruniem, później jednak odprzedał je i dzierżawił jedne po drugich rozmaite majątki w Polsce i w Prusach, ale bez powodzenia,

1    z resztkami swojego mienia r. 1830 osiadł w Golubie, gdzie oddał się studyom filozoficznym, historycznym i estetycznym. Nareszcie w 1847 przeniósł się do Torunia, gdzie wyłącznie pracom literackim czas swój poświęcał, przerywając je od czasu do czasu podróżami, przed-siębranemi dla odczytów publiczuych. Napisał dzieła następujące: „Buch der Kindheit” (Frankfurt 1847, wyd. 4-e Berlin 1877); „Deutsche Eutartung in der lichtfreundlichen und modernen Lebensart” (Frankfurt 1847); „Das Menschendasein in seinen weltewigen Zügen und Zeichen” (tamże 1850, 2 t.; wyd. 2-e Berlin 1867); „Ein Jugendlehen, biographisches Idyll aus West-preussen” (Lipsk 1852, 3 t.; wyd. 2-e 1865, 4 t.); „Ein Kleinstädter in Aegypten” (Berlin 1853, wyd. 3-e 1877); „Der Mensch und die Leute” (tamże 1858, 5 zeszytów); „Zur Charakteristik und Naturgeschichte der Frauen” (tamże 1858, wyd. 5-e 1874); „Zur Physiognomie und Charakteristik des Volkes” (tamże 1859); „Die Deutschen, etnographische Studien” (tamże 1860,

2    t.; wyd. 2-e, p. t. „Zur Charakteristik des deutschen Genius”, 1864); „Typen der Gesellschaft” (1860, 2 t.; wyd. 4-e 1867 tamże); „Feigenblätter, eine Umgangsphilosophie” (tamże 1862—64, 3 tomy); „Die Bildung und die Gebildeten” (tamże 1864, wyd. 2-e 1867); „Die Weltklugheit und die Lebensweisheit mit ihren korrespondierenden Studien” (tamże 1869, 2 t.). We wszystkich tych dziełach G. występuje jako

dziwak realistyczny. Wróg, jak Rousseau, cywi-lizacyi wynaturzającej człowieka, chciałby przez radykalne przekształcenie wychowania wykształcić silniejszy ród ludzki i wprowadzić go na nowe drogi życia duchowego. Naturalistyczny aż do cynizmu w pismach swych, odznaczających się pod względem języka Jeanpaulowskim ba-rokizmem, grzeszy brakiem formy kunsztownej; jednak opowiadania jego i obrazy, te zwłaszcza, których temata czerpie z doświadczenia własnego, pełne są zazwyczaj prawdy i życia.— Gott-schal „Bogumił G.”, w „Unsere Zeit”.

Goltz: 1) Karol Fryderyk, hrabia von der, generał pruski (* 12 kwietnia 1815 r. w Sztut-gardzie), rozpoczął służbę wojskową w 1831 r. w 1-szym pułku kirassyerów. Przyłączony w 1838 do pułku kirassyerów gwardyi, należał w 1844 i 1845 do świty marszałka Bugeaud podczas wyprawy algierskiej tegoż, w 1859 został dowódz-cą 7-go pułku huzarów, od 1864 do 1868 dowodził początkowo 14-tą, potem 19-tą brygadą kawaleryi, od 1868 zaś — dywizyą kawalerii gwardyi, z którą odbył kampanię 1870 — 71 r. i odznaczył się pod St. Privat i przy oblężeniu Paryża. Od 1861 był ftigiel-adjutantem, od 1870 generał-adjutantem króla Wilhelma, a po śmierci tegoż generał-adjutantem cesarza Fryderyka III, za którego rządów, w 1888, podał się do dym-missyi, awansował na generał-porucznika w 1869, na generała kawaleryi w 1875. Figuruje dotąd (luty 1900) na liście gen.-adjutantów cesarza i króla Wilhelma I, których jest jedenastu, zajmując na niej drugie miejsce (po generale pułkowniku v. Loë). — 2) Gustaw, baron (Freiherr) von der G., generał pruski (* 19 sierpnia 1833 w Wittenbergu), wstąpił w 1851 do pionierów, w 1866 awansował na kapitana. W 1876 otrzymał stopień podpułkownika i dowództwo pułku kolejowego, w 1886 generał-majora, w 1888 generał-porucznika, w 1893 generała piechoty. Od 1886 do 1888 był naczelnikiem wydziału topograficznego sztabu generalnego, a od 1890 naczelnikiem korpusu inżynierów i pionierów i generalnym inspektorem twierdz, który to urząd od 1888 zastępczo sprawował. Na tem stanowisku dotąd (luty 1900) pozostaje. Kampanię 1864 i 1866 odbył jako dowódzca pionierów, kampanię 1870 — 71 r. w sztabie wodza naczelnego. --3) Maks, baron (Freiherr) von der, admirał pruski (* 19 kwietnia 1838 w Królewcu), wstąpił do marynarki bardzo wcześnie, w 1861 otrzymał stopień porucznika i na pokładzie „Gazelli” odbył podróż do Indyj Wschodnich, która potrwała dwa lata i ośm miesięcy. Potem służył już-to w kraju, już-to jako dowódzca „Augusty”, w Indyach Wschodnich. W 1876 został kapitanem okrętu, w 1876 i 1877 dowodził pancernikiem „Kaiser” na m. Śródziemnem, potem był głównym dyrektorem doków okrętowych w Kiel. W 1883 awansował na kontr-admirała i dowodził eskadrą wschodnio azyatycką, od 1884 do

P. M. M.

B.

1888 był dyrektorem admiralicyi w Berlinie.

Stąd, w stopniu wice-admirała, przeszedł do Wilhelmshaven na dowódzcę stacyi marynarki na m. Północnem, w styczniu zaś 1889 stanął na czele marynarki wojennej niemieckiej, w 1892 awansował na admirała, w 1895 podał się do dymmissyi i osiadł w Koburgu. Na wyższych stanowiskach, które zajmował, przyczynił się wielce do rozwoju floty wojennej niemieckiej.—

4) Colmar Wilhelm Leopold, baron (Freiherr) von der G., znany też pod nazwą Goltz-Paszy, generał pruski (* 12 sierpnia 1840 r. w Bielkenfeld), wstąpił do wojska w 1861, jako podporucznik, do 41-go pułku piechoty; od 1864 do 1866 uczęszczał do Akademii Wojskowej w Berlinie. W 1868 zaliczony został do sztabu generalnego i w charakterze jego oficera odbył kampanię francuską w zarządzie polowym Armii II, w 1871 awansował na kapitana, w 1878 delegowany został na wielkie manewra francuskie, po powrocie zaś otrzymał katedrę w Akademii Wojennej i stopień majora. W 1888 r. wyprawiony do Turcyi z urlopem trzymiesięcznym z prawem pobierania całkowitego żołdu, w dwa miesiące potem otrzymał, wraz z awansem na podpułkownika, dymmissyę z wojska pruskiego z prawem wstąpienia napowrót w każdej chwili do służby czynnej, oraz pozwolenie na wstąpienie do służby tureckiej, w której pozostawał aż do grudnia 1895, zostawszy w ciągu tej służby w 1887 r. pułkownikiem, a w 1890 generał-majorem wojsk pruskich. W styczniu 1896 mianowany generał-porucznikiem i dowódzcą 5-tej dywizyi piechoty pruskiej. W Turcyi był jednym z najwybitniejszych członków kommissyi, utworzonej w styczniu 1886, która opracowała projekt reorganizacyi wojska tureckiego, w znacznej części już wprowadzony w życie; był mianowany paszą oraz inspektorem wszystkich zakładów naukowych wojskowych. Napisał między innemi:

„Leon Gambetta und seine Armeen” (Berlin 1879);

„Das Volk in Waffen” (Berlin 1885, głośne bardzo dzieło) i „Der Thessalische Krieg und die Türkische Armee” (Berlin 1898).

Goltz Robert Henryk Ludwik, hrabia von der, dyplomata pruski (* 1817 w Paryżu— f 1869 w Charlottenburgu). Studyował prawo w Bonn i Berlinie; w ruchu politycznym r. 1848 brał udział jako autor broszury „Ueber die Reorganisation des Deutschen Bundes” (Berlin 1848), napisanej w duchu wolnomyślnego konserwatyzmu. W r. 1859 wyjechał do Konstantynopola, jako poseł nadzwyczajny i minister pełnomocny; w r. 1860 miał sposobność ująć się za prześladowanymi przez Druzów chrześciana-mi. W r. 1862 zastąpił Bismarcka w ambasadzie petersburskiej, od r. 1863 był posłem Prus, a od r. 1868 Związku północno-niemieckiego, w Paryżu. Na tern stanowisku bronił zręcznie interesów Niemiec aż do śmierci.

Goltz Adam (*1817 w Sieniawie—f 1888

Rnoykl. Powie, tluitr. Zeie. 198, T, XXV.

w Warszawie). Nauki początkowe ukończył w szkole wojewódzkiej na Lesznie w r. 1834, poczem udał się do Berlina, gdzie uczęszczał na kursa filozoficzne, jednocześnie z Augustem Cieszkowskim i Feliksem Zielińskim; dalsze stu-dya odbywał w Greifswaldzie i Paryżu. Po powrocie z za granicy osiadł na wsi i oddał się rolnictwu. W r. 1842 został współzałożycielem „Roczników gospodarstwa krajowego” i stale je współpracownictwem swem zasilał; potem z wielką gorliwością popierał sprawy Towarzystwa rolniczego, którego będąc sprawozdawcą, znał zblizka wszystkie poruszane w niem kwestye, co mu pozwoliło dokładnie wyjaśnić i opracować sprawę uwłaszczenia. W r. 1854 wybrano go na radzcę komitetu Towarzystwa kredytowego ziemskiego i wybór ten przez lat 30 stale ponawiano. Na tem stanowisku G, pracował bardzo pożytecznie i położył wielkie zasługi w wydawnictwie statystyki dóbr stowarzyszonych, „Pamiętnika Tow. kr.” i zbioru praw i przepisów tej instytucyi. W r. 1862 został członkiem rady wychowania publicznego, u-stauowionej przez kommissyę oświecenia, co skłoniło go do odbycia podróży po Saksonii dla obeznania się z tamecznemi zakładami naukowemi, w celu zastosowania ich metody w naszym kraju. Brał także czynny udział w pracach Towarzystwa popierania przemysłu i handlu, głównie w delegacyi rolniczej. Żywo też interesował się ruchem piśmienniczym i w wielu czasopismach (w „Niwie”, „Bibliotece Warsz.”, „Kronice rodzinnej”, „Wieku” i in.) prace swoje umieszczał. Dokładną bibliografię pism jego podał Stefan Godlewski w 139 „Słowa” 1888 r.; tutaj wymienimy ważniejsze; „O wiejskich ochronach” (1860); „Rady gospodarskie dla wieśniaków ziemi naszej” (1861 i 1862); „O kształceniu nauczycieli dla szkół początkowych w Prusiech” (1869); „Reforma w wychowaniu kobiet i w użyciu ich czasu i pracy” (1869); „Listy o konserwatyzmie” (1888). W rę-kopiśmie pozostawił pamiętniki z podróży swoich po Europie. W końcu wspomnieć jeszcze wypada o zasługach jego na polu filantropii, jako gorliwego i pożytecznego współpracownika ledwie że nie we wszystkich instytucyach dobroczynnych.

Goltzius Hubert, malarz, rytownik i numizmatyk hollenderski (* w Würzburgu, nie w Venloo, 1526 r.—f w Bruges 1553). Był uczniem Lamberta Lombardu, w którego pracowni miał sposobność widzieć i odrysować wszelakie starożytności. Zamiłowanie do archeologii sprawiło, że zaniedbał malarstwa i oddał się studyom nad monetami i medalami. W r. 1546 osiadł w Antwerpii; ogłosił tam drukiem pracę o medalach cesarzów rzymskich p. t. „Vitae omnium fere imperatorum et imagines a C. Julio Caesare usque ad Carolum V” (1557). W tej wielkiej pracy, którą wydał później w kilku ję-

43

w. j.

w. J.

zykach, złożył dowody niezwykłej erudycyi pomimo wielu błędów i okazał się znakomitym rysownikiem zabytków starożytności. Powołany do Bruges (1558), przez sławnego antykwaryu-sza, Marka Laurina, pana na Watervliet, odbył przy jego pomocy podróż po Francyi, Niemczech i Włoszech, w której zajmował się studyami numiz-matycznemi. Po powrocie ogłosił drukiem „C. Julius Caesar, sive historiae imperatorum cae-sarumque romanorum” (1563). „Fasti magi-stratuum et triomphorum Romanorum” (1566); za dzieło to nagrodzony został tytułem obywatela rzymskiego; „Caesar Augustus” (1574), druga część Juliusza Cezara; „Sicilia et Magna Graecia, sive historiae urbium et populorum Graeciae” (1576); „Thesaurus rei antiquariae ex antiquis numismatibus” (Antwerpia 1579). W tej ostatniej pracy pomagali mu synowie, zwłaszcza Sc y pion, który wyrysował wiele medali, i Juliusz, który je wyrył. Dzieła te wydrukowane zostały ponownie z dodaniem nowych tablic, roboty Rubensa. p. t. „Romanae et graecae an-tiquitatis monumenta” (Antw. 1644—45, 5 tomów; powt. 1708). Oryginały rysunków pomieszczonych w dziełach G-a znajdują się w bibliotece królewskiej w Hadze. Istnieje tylko jeden obraz pędzla G-a: portret franciszkanina Korn. Adriaensena (w ratuszu w Bruges). Portret G-a, malowany przez Antonia Moro, znajduje się w muzeum w Brukselli.

Goltzius Henryk, malarz i rytownik liollen-derski (* w Miilebrecht 1558—f w Harlem 1616, nie 1617), krewny Huberta G-a. Był uczniem malarza Leonharda z Harlem; doszedł do wielkiej doskonałości w rysunku. Pierwszym nauczycielem jego w sztuce sztycharskiej był Teodor Coornhert; przejął się następnie manierą Filipa Galie, który uciekał się często do jego współpraco wnictwa i wydał niektóre jego prace. W młodszym wieku ożenił się z wdową Matham, której majątek pozwolił mu otworzyć piękny zakład kalkograûczny. Ten związek, źle dobrany, z kobietą znacznie starszą i nieznośnego charakteru, zmusił G-a do opuszczenia żony i do długiej podróży do Niemiec i Włoch, gdzie poprzedziła go sława wielkiego malarza. Oddał się jednak później prawie wyłącznie sztychar-stwu i zdołał naśladować do niepoznania manierę Diirera. Sześć scen z życia Jezusa, wykonanych przez niego w 1593 i 94, a zwłaszcza Obrzezanie i Adoracya królów, są arcydziełami, również i Ciało Jezusa na kolanach Maryi (1596). Do rzędu znakomitych sztychów należą też jego portrety: Filipa Galie (1582), Roberta, hrabi Leicester (1586), Krzysztofa Plantina, Młodzieńca z psem (sławny sztych, zwany psem G-a) i t. d. Panując zupełnie nad swym rylcem, G. zainaugurował nowy sposób, polegający na używaniu linij wyraźnych, niezlewającycli się i na rysunku szkicowym; sposób ten, pomimo swej śmiałości, wydał z siebie szkołę w przeciwstawieniu do maniery Antwerpskiej, której głównym przedstawicielem był F. Galie.

Groitzsch, prawy dopływ Białej Elstery, wypływa powyżej Falkensteinu (w okręgu hetmańskim Zwickau) w Saskiej Ziemi Starościńskiej (Vogtland), uchodzi powyżej Greizu (Grycu). W głęboko werzniętej dolinie G-u znajdują się liczne miasta, wsi, hamernie i t. p. Przy Netzschkau (Nieczekowie), pomiędzy Reichenbach a Plauen, znajduje się wspaniały wiadukt drogi żelaznej Lipsk-Hof, 579 m. długości, 80 m. największej wysokości. Budowa (1845—1851 r.) kosztowała około 7 milionów marek. w- J-Golub (Gollub), miasto w Prusiech zachodnich, regencyi Kwidzyńskiej (Marienwerder), powiecie Wąbrzeźno (Briesen), nad Drwęcą (pr. dopł. Wisły); kościół katolicki i ewangielicki, zwaliska zamku krzyżackiego, sąd obwodowy, urząd celny; 1890: 2 738 m-ców (znaczna część katolików). Ożywiony handel zbożem i bydłem. Most do Dobrzynia (nad Drwęcą).

G., zwany pierwotnie Golba, leży u podnóża góry, na której Konrad Sak czyli Schak, mistrz prowincyonalny zakonu krzyżackiego, zbudował zamek r. 1300. Ziemowit, książę dobrzyński, nadał r. 1317 zakonowi krzyżackiemu 50 łanów ziemi około zamku. Odebrał je wkrótce Władysław Łokietek, jako część z dzielnicy na siebie po bracie przypadającej. W r. 1410 tu pokonał Dobiesław Puchała kawalerów mieczowych inflanckich i zdobył gród ten warowny. W r. 1422, opanowawszy miasto, Władysław Jagiełło zdobył szturmem zamek, a wieże jego «burzyć kazał. Od pokoju toruńskiego (1466) G. zaczął być starostwem niegrodowem w ziemi Michałowskiej. Zygmunt III nadał je r. 1605 w dożywocie siostrze swej, Annie, która, tu przemieszkując, założyła wielki ogród, troskliwie pielęgnowany. Szwedzi opanowali G. w r, 1655 i zamek znacznie nadwerężyli.

Golubac, miasto w Serbii, obwodzie Pożare-wac, w wązkim wyłomie Dunaju przez góry Banatu i Wschodnio-serbskie, niegdyś twierdza; zwaliska zamku; 1890: 1392 m-ców. Wpobliżu znajduje się jaskinia, z której w lecie wylatują roje nieznośnych komarów (Simulia columbaczen-sis) — plaga bydła węgierskiego.

Golub skie albo Gołubskie starostwo nie-grodowe, leżało w województwie Chełmińskiem, w ziemi Michałowskiej, pow. Grudziąskim. Podług lustracyi z r. 1664 składało się z miasta Golubia (ob.) i wsi następujących: Skęmpsk, O-strowite, Płuskowęsy z sołt. i folw., Zieleń, Ra-dowiska, Krukocin, Łobdowo, Lipnica, Pułkowo, Lisowo, oraz z 7 folwarków różnych nazw i 11 młynów. W r. 1771 posiadała je Ludwika z Bieganowskich Wesslowa, opłacając kwarty złp. 4579 gr. 28, a hyberny złp. 3 920 gr. 1. W r. 1625 król Zygmunt III, chroniąc się przed silną morową zarazą, jaka w Warszawie pano-

wała, przebywał znaczny czas w tern s-stwie, bawiąc się łowami.

Gołańcz (Gollantsch), miasto w w. ks. Po-znańskiem, regencyi Bydgoskiej, powiecie Wą-growieckim; kościół katolicki; 1890: 1 132 m-ców, przeważnie katolików. W r. 1845 (Poznań, nakł. Zawadzkiego) poemat: „Oblężenie G-y.”

w. j.

Gołaszewski Antoni (* 13 czerwca 1745— f 24 kwietnia 1824), biskup rzymsko-katolicki przemyski. Pochodził z drobnej szlachty podlaskiej, herbu Kościesza, zamieszkałej w okolicy zw. Gołasze, dawnem szlacheckiem gnieź-dzie (dziś pow. Mazowiecki). Pisał się „de Go-łasze-Dąb” od rodzinnej wsi tej nazwy. Osierocony w młodych latach, wychowywał się pod opieką starszego brata, Walentego, burgrabiego mielnickiego. Pierwsze nauki pobierał u Jezuitów w Krośnie i tu już miał zamiar obrać sobie stan duchowny i wstąpić do zakonu Tow. Jez. Sprzeciwił się temu zamiarowi brat, który, chcąc zrobić z Antoniego prawnika, odebrał go z konwiktu i wyjednał mu posadę sekretarza przy kasztelanie wiślickim, Jabłonowskim, z którym G. jeździ na sądy trybunalskie do Lublina. Nie zasmakował wszakże w życiu palestry i wkrótce, porzuciwszy zawód prawniczy, udaje się na studya teologiczne do Krakowa. W r. 1769, po przyjęciu święceń kapłańskich, prezentowany przez tegoż Jabłonowskiego, otrzymuje probostwo w Odrzykoniu. Józef Tadeusz Kierski, bp. przemyski, oceniając rozum i gorliwość młodego kapłana, robi go swoim sekretarzem, wkrótce obdarza probostwem przy kollegiacie brzozowskiej, a około r. 1777 kanonią przemyską i au-dytorstwem przy kuryi biskupiej. Na tym u-urzędzie pozostaje G. do r. 1786, w którym - to roku, po śmierci biskupa Ant. Betańskiego, G. dostaje od Józefa II nominacyę na biskupstwo prze-• myskie. Otrzymawszy zatwierdzenie Stolicy A-postolskiej, tegoż roku w jesieni konsekrowany został we Lwowie przez arcybisk. Ferdynanda Kickiego, przy udziale Jakóba Tumanowicza, arcbpa lw. orm. i Mich. Sierakowskiego, sufra-gana przemyskiego. Po niespełna 38-u latach biskupstwa (najdłużej zpośród wszystkich biskupów przemyskich zasiadał na tej stolicy) u-marł w Przemyślu 1824 r. Czasy biskupstwa G-go przypadają na epokę ważną w dziejach Kościoła i kraju wogóle, a w szczególności dyecezyi przemyskiej. Osławione reformy religijne Józefa II nie były ukończone i gnębiły Kościół. G,, pomimo całej swej gorliwości, z bierną u-ległością wprowadzał w wykonanie rozporządzenia c. k. rządu, który gwałcił prawa kościelne, znosił klasztory, konfiskował dobra. W pół roku po konsekracyi G-go, na mocy rozporządzenia cesarsk., aby każda dyecezya miała jeden tylko konsystorz generalny, zniesiono kon-systorz przy kollegiacie w Brzozowie, gdzie rezydowali biskupi, a pozostawiono tylko w Przemyślu konsystorz generalny, którego kompeten-cyę ograniczono i nad jego działalnością zaprowadzono drobiazgową inspekcyę rządu (Sprawozdanie bpa G-go do Stolicy Apostolskiej z r. 1803). R. 1787 zredukowano personel kapituły katedralnej z 18 członków do 7: pozostawiono mianowicie tylko 4 prelatury i 3 kanonie; odebrano kapitule t. zw. bénéficia incorporata w Dolinie, Krośnie i Kusienicach (oprócz poprzednio, 1772 r., odebranych podatków soli z warzelni ziemi Przemyskiej, nadanych niegdyś kapitule przez królów polskich); kollegiaty w Brzozowie i Jarosławiu zniesiono. Zamknięto klasztory: Dominikanów—w Przemyślu, Sieniawie, Samborze i -Łańcucie; Karmelitów w Hus-sakowie i Drohobyczu; Bernardynów w Jarosławiu; Bonifratrów w Przemyślu; Kapucynów w Bli-znem; Roformatów i Pijarów w Rzeszowie. Granice dyecezyi w r. 1786 i 87, po porozumieniu się G-go z arcyb. lwowskim oraz z bpem nowej dyecezyi tarnowskiej, zostały zmienione, przy-czem wiele probostw odpadło, bądź do dyecezyi Tarnowskiej, bądź do archidyecezyi Lwowskiej; natomiast przyłączono do dyec. Przemyskiej kościoły obwodów Rzeszowskiego i Samborskiego, tudzież kościoły dzisiejszych dekanatów Głogowskiego, Niechocińskiego i Rudnickiego. Później, w latach 1805, 1809 i 1823, jeszcze za biskupstwa G-go, granice dyecezyi trzykrotnie zmieniano. Nową regulacyę parafii zaprowadza G. zgodnie z wymaganiem rządu 1787 r. Listem pasterskim z 20 marca tegoż roku przepisuje nowy porządek nabożeństwa, który Józef II zaprowadzić rozkazał. Ale nietylko tych nadużyć świadkiem i zarazem wykonawrcą musiał być G. Po zwycięstwach oręża napoleońskiego Austrya, wycieńczona kontrybucyami, do skarbców kościelnych w Galicyi rękę wyciągnęła: kościół katedralny przemyski, bogaty w kosztowne utensylia kościelne, stał się pastwą grabieży c. k. rządu. Musiał G. oddać część złotych i srebrnych naczyń kościelnych 1788 i 1807 r. Wreszcie 1810 r. wszystkie kosztowności kościelne, nietylko kościoła katedralnego, lecz i innych kościołów dyecezyi, zabrano na rzecz skarbu państwowego, zastępując złote i srebrne utensylia, używane do służby Bożej, lichym metalem. Z boleścią skarży się na to G. wT relacyi do Piusa VII, 1818 r. Kiedy umiarkowany Leopold II (ob.) objął tron po bracie swoim i, chcąc złagodzić radykalne reformy kościelne Józefa II, zażądał od biskupów, aby przedstawili swoje pretensye, oraz wskazali środki zmierzające do polepszenia stosunków kościelnych w państwie, G. wystosował cały szereg postulatów, doma-magając się przedewszystkiem .otwarcia przynajmniej jednego seminaryum, mianowicie w Przemyślu (które wraz z seminaryum w Brzozowie zniesione zostało jeszcze za biskupa Betańskie-go), tudzież odwołania rozporządzeń i praw rządowych, gwałcących prawo kanoniczne i krępujących swobodę Kościoła. Rychła śmierć Leo-

polda nie pozwoliła mu dopełnić pojednawczych względem Kościoła zamiarów. Dopiero w r.

Gołaszewski Jan Klemens, herbu Koście-sza, drugi biskup wigierski, urodź, na Podlasiu w Kowalewszczyźnie, w parafii waniewskiej, 23 listopada 1748 r., z ojca Franciszka i matki, Joanny z Gołaszewskich. Początkowe nauki pobierał u pijarów w Szczuczynie; wstąpił do mis-syonarzy warszawskich, w r. 1771 przyjął święcenia kapłańskie. Był profesorem, kaznodzieją; po opuszczeniu missyonarzy zarządzał parafią pa-włowicką; w r. 1781 instytuowany na proboszcza w Waniewie. Jako dziekan bielski w wizytach de banalnych okazał całą swą gorliwość. W dekanacie zostały opisane każdego kościoła wszystkie fundacye i szczegóły historyczne, postanowienia i t. d. Mianowany kanonikiem katedry przemyskiej, przez biskupa Antoniego Gołaszewskiego, w powierzonym sobie zarządzie duchownym umiał zadowolić biskupa i duchowieństwo. Powrócił wkrótce do parafii. Roku 1798, z rozkazu króla pruskiego, mianowany wikaryuszera i administratorem per Pódl ach i am. Od 1 lutego 1798 do 1800 r. rządy dyec. zdawał ks. biskupowi Karpowiczowi; ten zrobił go swoim officya-łem nad tą częścią dyecezyi, którą dotąd on sam rządził. Po śmierci Karpowicza król pruski mianował G-ego biskupem wigierskim. Wojny z Napoleonem przeszkodziły mu przyjąć święcenia biskupie, które otrzymał dopiero d. 5 marca 1809 r. Dnia 3 marca podpisał memoryał, podany do tronu przeciwko kodeksowi Napoleona i przeciw różnym uciskom Kościoła. Dyecezya wigierska powstała z części innych dyecyzyj, wyjęta z pod metropolity, więc z rekursem tylko ad limina Apostolormn, bez kapituły, bez semi-naryum. Zarząd zatem dyecezyą miał wiele trudności, tern więcej, że duchowieństwo, przy zamieszkach krajowych i naleciałościach rewolu-cyi francuskiej, wiele pozostawiało do życzenia. Por. 1812 ks. Gołaszewski, jako senator i członek konfederacyi, kraj opuścić musiał. Ofiarowanego sobie biskupstwa krakowskiego nie przyjął, rok cały mieszkał w Staniątkach u Benedyktynek. Powróciwszy do kraju, więcej mieszkał w Warszawie, niż w Waniewie. R. 1814 drukował List pasterski, z okazyi szczęśliwego powrotu do Rzymu Piusa VII. Dla cesarza Aleksandra I był z największem uwielbieniem: „Monarcha najlepszy” „monarcha kochany”. Dnia 9 lutego 1816 r. witał W. księcia Konstantego. Osłabiony wiekiem i pracą, otrzymał do pomocy suffragana, ks. Augustyna Marcieje wskie-go. Za jego rządów r. 1818 bullą Piusa VII „Ex imposita nobis” określono nowe rozgraniczenie dyecezyi. Granice dyecezyj rozciągnięto jak województwa, więc od płockiej przyłączono dekanaty łomżyński, wąssowski, wizki. D. 14 stycznia t. r. G. ustanowił dla tegoż dystryktu konsystorz osobny łomżyński, pod surrogatem

1819, po długich i usilnych staraniach, udało się G-mu uzyskać zgodę rządu na ponowne otwarcie osobnego dla dyecezyi Przemyskiej seminaryum z kursami filozoficznym i teologicznym. Około tegoż czasu wyjednał G. oddanie inspekcyi nad szkołami elementarnemi biskupowi, założenie domu poprawczego dla księży-demerytów (naprzód w klasztorze w Zagórzu, potem w Przeworsku), nadto złagodzenie niektórych praw Józefińskich, zabraniających biskupom znoszenia się ze Stolicą Apost., wyjednywania dyspens małżeńskich i t. p. Starania G-go o powiększenie uposażenia dla kapituły przemyskiej ten tylko skutek miały, że 6-iu członkom kapituły przeznaczono po 300 złr. z funduszu kościelnego, dopóki kapituła nie otrzyma stałych dochodów z dóbr ziemskich dawnych klasztorów, o co biskup niejednokrotnie u rządu kołatał. Zarzucają G-mu pewną słabość i uległość, z jaką wykonywał reformy Józefa II, któremu swe wyniesienie na biskupstwo zawdzięczał, jako też przesadny panegiryzm w liście pasterskim, rozesłanym do dyecezyi po śmierci tegoż monarchy. W liście tym G. wynosi pobożność Józefa II i pochwala jego innowacye kościelne. Z tego jednak, co się wyżej powiedziało, widać, iż G. rozumiał doniosłość szkód, jakie józefinizm Kościołowi wyrządzał, i bolał nad niemi, ale wiedział zarazem, że oppozycya jakakolwiek byłaby bezskuteczną wobec bezwzględnego absolutyzmu ówczesnego rządu. Zajął więc stanowisko bierne i wyczekujące, wiedząc, że józefinizm ostać się długo nie może. Jakoż po śmierci Józefa II starania G-go o dobro Kościoła w części pomyślnym zostały uwieńczone skutkiem, ja-kieśmy to widzieli. G. w szeregu biskupów przemyskich należy do osobistości najwybitniejszych. Był przyjacielem Jezuitów i oddał im odnowiony przez się kościół w Starej Wsi, wyjednawszy na to pozwolenie rządowe, wówczas, gdy zakon, zniesiony w Rossyi, szukał przytułku w krajach korony habsburskiej. Hojność G-go hyła wielką: pomnożył on i w fundusz zaopatrzył księgozbiór kapitulny, wspierał ubogą uczącą się młodzież, niemałym nakładem wyrestaurował rezydencyę biskupią w Brzozowie, przed śmiercią porobił zapisy na rzecz kapituły i katedry.

Jako pasterz dyecezyi gorliwie pełnił obowiązki, odbywając wizyty biskupie i głosząc słowo Boże. Był szanowany i kochany przez kler dye-cezyalny, poważany i ceniony w sferach rządowych: 1808 r. został kawalerem kommenda-taryuszem orderu Leopolda, a 1819 tajnym radz-cą stanu. Spuścizną literacką G-go jest dziełko wydane w Przemyślu 1786 r. iu 4-o, p. t. „Ks.

Ant. Gołaszewskiego mowy i kazania”, tudzież rękopis treści kaznodziejskiej w bibl. katedr. Prze- ks. Andrzejem Żmijewskim, proboszczem myskiej.—Por. Pawłowski Franciszek „Premi- w Przytułach. Urządzenie kapituły, seminaryum

, slia sacra etc.” (Kraków 1869).

Ks. Wł. Ku.

i rezydencyi biskupiej w Sejnach gorąco popierał,

ale go nie doczekał. Mając lat 72, umarł 8 marca trzeci—z dziobem długim i wązkim z szyją ła-1820 w Warszawie; pochowany w kościele dolnym S-to Krzyskim. Mowę pogrzebową wygłosił ks.

Ksawery Szaniawski; mowa ta jest druko-kowaną. Był to pasterz pełen ducha pobożności i gorliwości pasterskiej, miłowany przez wszystkich, poważany przez Papieża i Monarchów. „Gazeta Warszawska” w dodatku z d. 11 marca 1820 mieści nekrolog ks. Gołaszewskiego. Nadto życiorys jego podał Julian Bartoszewicz w X t. „Encykl. większej Orgelbranda”—powyższy skreśliliśmy według dokładniejszego życiorysu „Enc. Kość.”, wyd. przez ks. M. Nowodworskiego.

Goł^b (Columba), należący do rodziny Go-łębiowatych (Columbiidae), z rzędu Krzykliwych (Clamotores), zaliczanych do gromady ptaków (Aves), z typu Kręgowców (Yer-tebrata); odznacza się osobliwie tern, iż dosyć krótki jego dziób posiada tylko na wierzchołku twardą osłonę rogową, u nasady zaś jest miękki.

Pisklęta G-i są ślepe i potrzebują opieki rodziców. Podczas pierwszych dni gołąbka karmi je żółtawym płynem, wydzielanym przez się, podobnym do mleka. Jeżeli samica zginie, to samiec wypełnia obowiązki rodzicielskie. G-ie żyją parami. Opierzenie bywa zmieniane rok-rocznie.

Z odmian G-i żyjących w naszym kraju bardziej znane są następujące: Grzywacz (Columba pa-lumbus), Siniak (Columba oenas), gnieżdżący się w pustych drzewach, oraz mało bojaźliwa Turkawka (Turtur auritus). Hodują również często i Synogarlicę (Turtur risorius) izabe-lowego koloru, która żyje dziko w Azyi i Afry-. G. skalny (Columba livia) modro-siwego koloru, gnieździ się na wybrzeżach morza Śródziemnego, Anglii i t. d.; Darwin uznaje go za formę rodową G-a swojskiego, który zróżnicował się na liczne rasy. G. wędrowny (Columba mi-gratoria) w Ameryce Północnej, poszukując pokarmu, odbywa wędrówki ogromnemi stadami na znaczne odległości. W Indyacli Wschodnich znajduje się wielki ciemno-modrawy Kor o nieć.

(Columba coronata), ozdobiony sutym wachlarzo-watym czubem. Skrzydła posiada długie, znakomicie przystosowane do latania. Liczne inne postacie G-i znajdują się w różnych częściach świata.

Ks. M. N.

ce

k. s.

Gołębie, używane do przesyłania wiadomości; nazywają się poczt o wem i. Niema ich osobnego, wyraźnie określonego, gatunku;—zdolności, odpowiednie celowi, wyrobiono w nich przez dobór stosowny rodziców, przez hodowlę staranną i dressurę. Panuje wśród nich wielka rozmaitość, ale najbardziej typowemi są: Angielski Carrier (fig. A); Flandryjski, czyli Brukselski (fig. B)\ Antwerpski (fig. C) i Leodyjski (Liège, Lüttich fig. D). Pierwszy jest duży, mocno zbudowany i ma dziób otoczony narością podobną do kalafioru; drugi jest największy z gołębi belgijskich, dziób i szyję ma grube i krótkie, skrzydła ściśle przylegające do ciała;

będzią; czwarty wyróżnia się drobną postacią. W ogólności G. pocztowe podobne są do siwych, lecz bywają także innych kolorów, chociaż pstre między niemi są rzadkie; dziób mają zwykle grubszy, czasem z wielką narością, powieki zawsze nagie, dość szerokie, nogi i ogon krótkie, skrzydła długie i silne. Gołąb, nawykły do stałego miejsca pobytu swego, jeśli zostanie zawieziony choćby bardzo daleko, przy najpierwszej sposobności do swojego gniazda powraca; szczególniejszą zaś do tego zdolnością odznaczają się gatunki wyżej wymienione. Ze zdolności tej korzystano już w głębokiej starożytności. U Egipcyan, Greków, Rzymian, Persów, Izraelitów, a w czasach późniejszych u Germanów i Gallów, napotykamy w dziejach liczne ślady używania gołębi w potrzebach wojennych, handlowych i innych. Największy wszakże rozwój pocztowych gołębi przypada w Egipcie na czasy Nureddina (1146— 1173), gdy za parę dobrych gołębi płacono po 1 000 denarów. W bliższych nam czasach wielką usługę wyświadczyły gołębie w r. 1572 oblężonemu Harlemowi. G-owi pocztowemu przypisują początek bogactwa ogromnego Rotszyl-dów, których przodek, dostawszy przy pomocy gołębia o dwie doby wcześniej, niż ktobądź inny, wiadomość o wyniku bitwy pod Waterloo, skorzystał z niej do przeprowadzenia kampanii z francuskiemi papierami. Podczas oblężenia Paryża 1870—71 wypuszczono 363 gołębie, z których 73 przyniosły 150 000 depesz urzędowych i blizko miliona prywatnych (zmniejszonych mikroskopijnie przez fotografię). Jeden z nich sześć razy przylatywał z prowincyi do Paryża, wywożony ztamtąd balonem. Szybkość lotu i siła pamięci gołębi są wprost zdumiewające. Nieraz przelatywały one z Rzymu do Brukselli (około 1000 km. drogi powietrznej) przez Alpy; nieraz szybkość ich lotu dochodziła od 90 do 100 km. na godzinę na przestrzeni 300 km.; jedynie jastrząb i jaskółka mogą w tern iść z niemi o lepsze. O pamięci gołębi świadczy ten fakt, że gołąb francuski, darowany przez księcia Fryderyka Karola matce w r. 1871, powrócił do swojego gniazda w Paryżu r. 1875. Pierwsze towarzystwo prywatne sportu gołębiowego powstało w Belgii r. 1818, a dzisiaj są już ich krocie. W samym Paryżu z przedmieściami znajduje się obecnie 18 000 gołębi pocztowych, a w tej liczbie 8 000 dressowanych. Miasto Roubaix, liczące 100 000 mieszk., ma 15 000 gołębi. W całej Francyi jest około 100 000 gołębi wyćwiczonych, a w 47 departamentach znajdują się towarzystwa sportowe miłośników gołębi pocztowych. W Niemczech, gdzie jest mnóstwo takich towarzystw, w jednym związku „Columbia” było ich (r. 1888) 178, posiadających 52 240 gołębi; niemniej są liczne towarzystwa podobne i w innych pań-

Mp

*Ęę$

Ä¹

MH

ł

»«!

mg

•:

s§fl

'#ï4

7M

Wmsm I '

pp

fS!^ li,¹' i A

Lxf

Hf-*

k\p§

,n

wk

;.v>

È*

HP“I

fe

'XV

P'x

smM,

SL.

Vf*?- >. >

p!!

'-■A

łJHSfejBL.

.éépü

HI

«

gy

WM?

illiÉÊy

lup»

■ ^Bill

PW-lii

mm**

É®

klÉ@& p'

8Ä 4».

"'i

!nsw®^

i'!

fm pk

PP«

/• > •

'\

ŁK

pT

P;p/ -„

¥M:&mè

afe

mm \*! py

■/

SÆ

t.

&4i

.^T,

feU-

fjlffc

^\br\

ÉL.rs) \\

P fr

ri

X- *

"i

ÄV

h.

k:

il

«S|!

/w

i;*

A*

»Si

fr

P»

b» '

Ä^i

r'

ii(ÿ

!)

:1

Cl-

lĘ8t '

J»4P i

SPS/ ii

*=p

Ifp

• Ąf

/■

Fig. 98. Gołębie.

1. G. zębatodzioby (Didunculus strigirostris); 2. G. Abissyński (Phalacroteron Abissimca); 3. Grzywacz fColumba palumbus); 4. G. pospolity fColumba livia); 5. G. wędrowny (Ecto-pistes migratorius); 6. Turkawka pospolita (Turtur aurita); 7. G. czubaty (Ocyphaps lo-fotes); 8. G. Nikobarski, grzywiasty (Calloenas Nicobarica); 9. G. koroniec (Megarelia

coronata).

D.

B.

stwach. W państwie Rossyjskiem pierwsze towarzystwo prywatne dla sportu gołębiowego powstało r. 1890 w Kijowie. Pomijając przyjemność, jakiej ten sport amatorom swoim dostarcza, i zysk nieraz niemały, jaki im przynoszą wyścigi z premiami, obecnie wszystkie państwa europejskie używają gołębi pocztowych w celach wojennych, ku czemu utrzymują po twierdzach i po miastach znaczniejszych gołębniki wojenne. Wiedzieć przytem należy, iż w wielu państwach towarzystwa prywatne podczas wojuy obowiązane są oddawać swoje gołębie zarządom wojskowym.    *

Wenetów i Zajezierskicli. — Źródła: Niesiecki, Kuropatnicki, Borkowski, Ostrowski.

Gołąb’, wieś w powiecie Nowo-aleksandryjskim, przy linii drogi żelaznej Nadwiślańskiej, o 10 wiorst od Puław, o wiorstę od Wisły, na prawym brzegu, pamiętna porażką Czarnieckiego przez Szwedów d. 18 lutego 1656 r. i konfede-racyą, zawiązaną tu d. 16 października 1672 r. ob. Gołąbska konfederacya.

Gołąbek, właściwie Gollumbek J a k ób (z drugiej połowy XVIII w.), kompozytor muzyczny i nauczyciel śpiewu, rodem Szlązak. Sprowadzony do Krakowa przez ks. Wacława Sierakow-

(•:

\m

■ii

~¥

A.

B.

fv v.

ä*»

1 v<äjü

G.

L1<^3

TT

1^ /

%:ą

tfêüPi

SSM

SB

D.

LmzÀ ic Jr

SS

•ÿ

Fig. 99. Gołębie pocztowe.

r-J

Wenedygierów, Fig. ioo. Gołąb (herb).

A. Pol.

Gołąb, Columba Alba, Venetus, Wenedygier. Herb polski. W polu czer-wonem (niektóre rodziny u-żywają pola czarnego) gołąb srebrny w locie. Nad hełmem, w koronie szlacheckiej, takiż gołąb. Herb przyniesiony do Prus Zachodnich w początkach XVII wieku. Obecnie pieczętują się nim rodziny Czernieckich, nobil. w r. 1676, Neczwojowiczów, Weneckich

skiego, do założonej przez niego szkoły muzycznej, G. zajmował się w tej szkole nauczaniem śpiewu zbiorowego i solowego. Z jego kompo-zycyj doszły do naszych f czasów tylko tytuły kantat: „Św. Stanisław”, „Św. Bronisława”, „Św. Jacek” i „Św. Jan Kanty”, na głosy mieszane, z towarzyszeniem instrumentów.

Gołąbek, ob. Fruczak (Macroglossa).

Gołąbki (surojadki), nazwa, obejmująca różne gatunki grzybów, należące do rodzaju Bos-sula, rodziny Hymenomycetes (bdły właściwe). Są to bedłki o prawidłowo zbudowanym kapeluszu, którego brzeg nigdy nie bywa podwinięty, średniej wielkości, zazwyczaj pojedynczo wyra-

E. S.

stające z pod ziemi. Bywają rozmaicie zabarwione, lecz, że barwa ich jest bardzo zmienna, nawet wśród osobników jednego gatunku, przeto posiłkować się nią przy rozpoznawaniu pojedyń-czych gatunków nie należy. Blaszki warstwy hymenialnej (zarodnikowej) na spodniej stronie kapelusza są sztywne, kruche i suche; same zaś kapelusze rozwijają się bez wszelkiej opony (velum, ob. Grzyby). G. odznaczają się gładkością swej powierzchni oraz czystością barw, przez co wyglądają jak woskowe. Rodzaj R. zawiera kilkadziesiąt gatunków; niektóre z nich są jadalne, inne znów podejrzane lub też zgoła trujące. Do najpospolitszych naszych gatunków jadalnych należą: R. alutacea (Gołąbek czerwonka), o jaskrawo-czerwonym kapeluszu; B. lactea (G. biały); B. integra (G. różnobarwny); O. lutea (G. żółty); B. virescens (G. zielony). Wszystkie mają wogóle smak łagodny, słodkawy, a niektóre z nich lud je nawet w stanie surowym. Z gatunków trujących najczęściej spotykane po lasach naszych: B. emetica (G. stegnówka) o kapeluszu wklęsłym, połyskującym, barwy niestałej, z początku czerwonym, potem brunatnym albo ceglastym, ostatecznie sza-ro-żółtym albo, w miejscach wilgotnych, białym;

B. foetens (G. śmierdzący) o kapeluszu skle-pistym, później nieco wklęsłym, lepkim, barwy blado-żółtej lub brunatnawej; B. adusta (G. żół-to-brun atny), gatunek mniejszy od innych.

Gołąbska, albo raczej Gołąbsko-Lubel-ska, konfederacya 1672 r. była związkiem stronnictwa szlacheckiego, uformowanym ku obronie króla Michała Korybuta, przeciwko t. zw. malkontentom, którzy chcieli go albo zdetronizować, albo nakłonić do abdykacyi dobrowolnej, żeby na tronie osadzić hr. Saint-Paul de Longueville, księcia krwi królewskiej, Francuza. Rewolucyjny ten zamiar ujawnił się dość wyraźnie na drugim sejmie owego roku, zaczętym d. 18 maja, zerwanym d. 30 czerwca; zaraz też, d. 26 maja, Krysztof Żegocki, biskup chełmski od roku, a przedtem żołnierz i wojewoda (inowrocławski), zaproponował Wielkopolanom na ich sessyi prowincyonalnej zawiązanie generalnej konfederacji z niezwłocznem powołaniem pospolitego ruszenia, a to dla odparcia tak zewnętrznego nieprzyjaciela t. j. Turka, jakoteż wewnętrznych wichrzycieli t. j. malkontentów-magnatów. Nazajutrz akt taki został spisany i podpisany, ale tylko przez posłów województw Wielkopolskich, a więc nie generalny, i nie do natychmiastowego wykonania, lecz na wypadek zerwania sejmu. Małopolanie obiecali przystąpić 28 maja; z pro-wincyą Litewską nie było żadnego porozumienia w tym przedmiocie. Cel aktu: „stawać przy dostojeństwie JKMci i całości Rzeczypospolitej” był legalny i chwalebny, lecz środki nie mogły odpowiedzieć potrzebom chwili, bo nietylko wypowiedzianą już była wojna turecka, ale sam sułtan Mahomet IV ze znakomitym wezyrem swoim Ahmedem Kiupriulim zuajdował się w marszu ku granicy polskiej, a pospolite ruszenie takiego nieprzyjaciela odpierać nie było zdolne. Zachodziła też wielce trudna komplikacya z nieudolnością króla Michała, ujawnioną w roku poprzednim, 1871, kiedy trzeba było prowadzić pospolite ruszenie na Ukrainę; on zaś nie przyprowadził go i nic nie uczynił dla poparcia świetnych czynów wojennych Jana Sobieskiego, hetmana i marszałka w. kor., a nawet zmarnował zdobycze jego, biorąc pod swoją opiekę kilka niesfornych chorągwi, które zeszły z wyznaczonych sobie stanowisk. Pełen żalu i obaw Sobieski przybył do Warszawy d. 20 czerwca, a z nim Jabłonowski, Sieniawski, Andrzej Potocki. Wszyscy mieli assystencye zbrojne, po kilkaset głów żołnierza, młody zaś Aleksander Ostrogski, siostrzeniec Sobieskiego, sprowadzić miał aż 2 000 głów. Prymas Prażmowski wyprawił na uczczenie przybyłych panów bankiet powitalny w Ujazdowie. Król Michał ujrzał się odbieżanym w izbie sejmowej od ministrów, tak, że nie było żadnego przy tronie do udzielania głosów: wojskowi, rozgrzani trunkiem, zajęli miejsca arbitrów (publiczności) i hałasowali niesfornie, co dało powód Ubyszowi, posłowi gostyńskiemu, do wygłoszenia protestacyi, zrywającej sejm. Ale Sobieski nie chciał dopuszczać się gwałtu na osobie królewskiej, ani na sejmujących stanach: więc i głowa malkontentów, prymas Prażmowski, poprzestał na zrobieniu propo-zycyi królowi poza izbą sejmową, na pokojach zamkowych, żeby złożył koronę, gdyż ofiary takiej wymaga ocalenie Ojczyzny (25 czerwca). Otrzymał odpowiedź odmowną, z wyrzutami; mimo to, za wpływem poważnego wielce biskupa kujawskiego, Floryana Czartoryskiego, Sobieski był gotów do wszelkiego porozumienia, byle sejm uchwalił niezbędne na wojnę podatki i zaciągi. Toczyły się układy pomiędzy malkontentami z Ujazdowa i obrońcami króla, dopóki nie zerwali ich biskupi Żegocki i Wierzbowski, podając do grodu d. 29 czerwca powyżej omówiony akt kon-federacyi wielkopolskiej (datowany 27 maja). Ubysz nie cofnął swojej protestacyi i d. 30 czerwca nastąpiło ostateczne zerwanie sejmu z winy konfederatów. Oni też obciążeni być muszą odpowiedzialnością za bezbronność Rzplitej wobec potęgi muzułmańskiej, a więc i za utratę Kamieńca (27 sierpnia) i za sromotę traktatu Buczackiego (16 października). Zawinili wprawdzie i malkontenci wysłaniem prośby do Ludwika XIV, aby przysłał do Polski któregokolwiek z członków swojego rodu na króla (7 lipca), ale, nie doczekawszy się żadnego skutku, Sobieski zebrał ze 4 000 wojska, przyszedł z niem pod obozowisko króla Michała, żeby go bronić, pogonił za Tatarami i, ścigając ich bez ustanku z największein wysileniem, zniósł do szczętu hordy dwóch soł-tanów, przyczein wyzwolił z pęt 44 000 jeńców (5—14 października). Tymczasem pospolite ru-

132—160, 258—280).

szenia zaczęły wchodzić do obozu pod Gołębiem bardzo leniwie, a gdy się zebrało ze 20 000, zaraz poczęły radzić w swem kole generalnem przed namiotami królewskiemi nad odnowieniem aktu konfederacyi wielkopolskiej i nad przekształceniem jej na konfederacyę generalną Rzplitej, na sejm konny i zbrojny. Zasiedli więc deputaci d. 11 października, po dwóch od powiatów, ziem i województw, a za nimi stało zawsze kilka, czasem kilkanaście tysięcy arbitrów konnych, trzeźwych i pijanych. Zagaił posiedzenie imieniem królewskiem stary Stanisław Warszyc-ki, kasztelan krakowski, pierwszy senator świecki. Potem biskup poznański Wierzbowski, na kolana upadłszy, prześpiewał Veni Cretor i obrano na marszałka większością głosów Stefana Czarnieckiego, starostę kaniowskiego i pisarza polnego (był-to synowiec znakomitego niegdyś wodza). Wszyscy wiedzieli już i o upadku Kamieńca, i o zagonach tatarskich, które przed kilku dniami posuwały się aż pod Zamość, i o wysłaniu trzech koinmissarzy (24 września) do sułtana po haniebny traktat pokoju. Mimo to przedmiotem narad był, nie jakiś plan działań wojennych, lecz wymiar kary na malkontentów. W rocie przysięgi, przepisywanej dla marszałka konfederackiego, nakazano: „wszystkim złośliwym królowi i Rzplitej przeciwić się, a gdyby kto o skażenie cnoty i wiary, Panu i Ojczyźnie poprzysiężonej, kusić się chciał... wydać takiego”. Czarniecki nazajutrz, 12 października, zaproponował do przyjęcia obszerny akt konfederacyi, w którym dla siebie żądał kommendy nad całem wojskiem koronnem i pozwolenia, aby kaduki po zdrajcach ojczyzny szły pod jego marszałkowską pieczęcią. Znaczy to, że malkontenci będą karani konfiskatą dóbr, które staną się odumarlizuą (kadukami zwano mienie po wymarłych bezpotomnie rodach). Takiej karze podpaść miał cały ród Prażmowskich, gdy zgromadzenie zawyrokowało d. 14 października, że prymas ma być uwięziony w klasztorze, zanim nadejdzie dla niego degradacya z Rzymu od Ojca Świętego; jego pałac Ujazdowski miał być przysądzony królowi, Nieporęt 00. Kamedułom, dobra zaś dziedziczne tak jego, jakoteż braci, Samuela, wojewody płockiego, i Wojciecha, chorążego nadwornego, mają być rozdzielone między „dobrze zasłużonych” obywateli. Czytano jeszcze długi regestr innych nazwisk z ostremi okrzykami i docinkami;' zaledwo zgodzono się zawiesić decyzyę co do całego rejestru i pozostawić województwom wymienianie swoich malkontentów. Kazano, aby wszyscy przysięgali na akt konfederacyi. Jednego szlachcica (Broniewskiego) rozsiekano za oppozycyjne odezwanie się, drugi (Żelski) ledwo ocalił się, skoczywszy pod miejsce marszałka Czarnieckiego. Przerażeni biskupi ulegli nakazowi; jeden tylko Olszowski, podkanclerzy i biskup chełmiński, miał odwagę wytrwać w oporze i brać w obronę Sobieskiego,

Kno. Pow»ł llnatr. Zea*. 198. T XXV.

który był przedmiotem częstych urągali i pogróżek, chociaż przysyłał już jeńców tatarskich, „pod Lwowem branych”, oraz Tatarzyna, kozaka i janczara tureckiego, na okaz wybranych z pod Komarna (przyprowadzono ich 13 i 16 paźdz.). Roztrząsanie aktu konfederacyi zakończono 16 października; żądanie Czarnieckiego zmieniono o tyle, że miał on zaciągnąć nowe chorągwie i nad niemi tylko, nie zaś nad całem wojskiem koronnem, sprawować kommendę; dodano dwa artykuły prawodawcze (o stawieniu się w obozach z proporcem lub kopią i o dwuletnim terminie dla urzędów koronnych). W takiej postaci akt został podpisany i zaprzysiężony, poczem król z całem pospolitem ruszeniem miał iść pod Lwów. Jakoż 17 października nastąpił wymarsz, ale 20-go zatoczono obóz generalny pod Lublinem i tu zakończyła się akcya wojenna. Chociaż liczba pospolitaków zwiększała się codziennie nadciągającemi z różnych województw hutami, do żadnej przecie bitwy ani potyczki z nieprzyjacielem nie przyszło i na pamiątkę niezdarności bojowej tego wojska szlacheckiego pozostała tylko śmieszna opowieść Paska o wyprawie pod Bełżyce przeciwko Tatarom, których tam nie było. Dużo jednakże spustoszenia zrządzili pospolitacy w okolicznych dobrach, a z największą zawziętością niszczyli majątek Sobieskiego, Pilaszkowice. W kole generalnem zajmowano się znów malkontentami i wygadywano srogie oskarżenia, groźby, niedorzeczne plotki, dopóki słoty jesienne nie zraziły mówców do popisów pod golem niebem. Gdy zaczął padać śnieg, szlachta cichaczem zaczęła się rozjeżdżać od 30 października, „nie pomnąc na przysięgę świeżą”; d. 4 listopada masa znikła; pozostali tylko deputaci z marszałkiem, ad. 10 listopada dopełniono ostatniej formalności prawnej: obla-towania aktu konfederacyi w grodzie. Ponieważ stało się to w Lublinie: więc Gołąbska kon-federacya powinna się nazywać Lubelską; pod względem treści jednakże właściwszą jest pierwsza nazwa, ponieważ pod Gołębiem sformułowane zostały jakieś programowe uchwały, które zresztą ani wtedy, ani później nie zostały wykonane i wywołały tylko wojnę domową, szczęściem krótkotrwałą i zakończoną pojednaniem w Warszawie. Uczestnik jej, Zawadzki, poseł ziem pruskich, późniejszy kasztelan chełmiński, wysławia ją nadzwyczajnemi pochwałami i akta jej radby utrwalić dla potomności „złotemi literami” (Historia Arcana 1699, Cosmopoli str. 319), ale fakta przeczą oczywiście jego wywodom. Podobnież na nieporozumieniach oparł sądy swoje Wyr wic z po stu latach, pisząc monografię p. t. „Konfederacya Gołąbska” (Poznań 1853). Większą ilość dokumentów uwzględnił i przytoczył T. Korzon w dziele „Dola i Niedola Jana Sobieskiego” (Kraków 1898 r., t. III, str.

T. K.

Groł|bskie starostwo niegrodowe, leżało w wo-

44

pod G.

ciw

II

D.

jewództwie Sandomierskiem, w ziemi Stężyckiej, o 30 mil od Stężycy Chęciny. Historyczne to s-stwo, po zajęciu go przez rząd austryacki, składało się wedle lustracyi z r. 1789 z wsi i dóbr następujących: Gołąb, Wólka Gołąbska, Nieciecza, Skoki, Bonów, Bałtów i folwark Bałtowski. W r. 1770 posiadała je Katarzyna z Zamoyskich Mniszchowa, podkomorzyua w. ks. lit., następnie zaś dzierżył toż s-stwo Jacek Ogrodzki, pisarz w. kor., opłacając z niego kwarty złp. 2 647 gr. 23, a hyberny złp. 809 gr. 26.

Gołdap (Gołdap), rzeka w Prusiech Wschodnich, od zlewu strumieni źródłowych przy wsi Górne (Gurnen), obok granicy gub. Suwalskiej, nazywa się Jarka; przepływa przez jezioro Gołdapskie, wpada do Węgorapi (Angerapp, źródłowy strumień Pregoły).—G., miasto powiatowe w regencyi Gąbińskiej, w Prusiech Wschodnich, na Mazurach polskich, nad G-ią, 150 m. n. p. m. przy drodze żelaznej Instruć (Insterburg) - Ełk (Lyck); 2 kościoły ewangielickie, sąd obwodowy; 7 161 m-ców (1890), przeważnie ewangielików, w części mówiących po polsku (mazursku). — G-skie wzgórza (Goldaper Berge, Seesker Höhe) na połud. od miasta G-i, 310 m. n. p. m. Podanie ludowe ob. Słownik geograficzny,

w. J.

Gołdonowski Andrzej, był kapłanem zakonu św. Pawła pierwszego pustelnika i peni-tencyaryuszem papieskim w klasztorze na Jasnej Górze Częstochowskiej; wydał w języku łacińskim: „Poerna historicum De S. Paulo Primo Eremito FE. Eremitarum Patriarcha”, (Kraków 1628, in 4-to); „Historia Divae Claro-montanae” (Kraków 1641, in 8-vo); w polskim zaś: „Krótkie zebranie świętobliwego żywota św. Izydora” (w Jarosławiu 1622, drugie wydanie w Krakowie 1629; pismo to nic ważnego nie zawiera w sobie, ale na wielką zasługują uwagę dodane do niego: „Nauki krótkie albo powinności gospodarzów chrześciańskich o-sobliwie prostych oraczów”, które następnie przyswajały sobie polskie, mianowicie też XVIII w., „Kalendarze”); „Żywot św. Philippa Neryusza” (Kraków 1625); „Stan wdowiey” (Toruń 1635, in 4-to, str. 21); „O stanie panieńskim krótkie zebranie” (Kraków 1636; to ostatnie przypisane Izabelli Tenczyńskiej, hrabiance na Tenczynie, wojewodziance krakowskiej, dobrodziejce zakonu św. Pawła).

Gołecki Kazimierz, doktor teologii, proboszcz stęszewski, kanonik katedralny stęszewski (f 1808 r.), przełożył z francuskiego La Fitau „Zbiór krótki kazań postnych” (Kalisz 1784); „Historya hiszpańska”, czyli dzieje odmian i przypadków zaszłych w Hiszpanii od wtargnięcia Maurów do tego królestwa aż do zupełnego ich wykorzenienia za czasów Ferdynanda i Izabelli, prawdziwej epoki najwyższego wzrostu korony hiszpańskiej, z francuskiego na język polski przełożył...” (Poznań 1799, 4 t.).

Gołek, ob. Gymnodenia.

Gołemberski Władysław, publicysta; wydał między innemi: „Stronnictwa węgierskie, wybory na sejm” (Kraków 1869); „Studyum nad polityką węgierską ostatniego dwulecia” (Kraków

1871).

Gołembiowski, herb polski. W polu czerwo-nem mur srebrny z czterema pirainidalnemi wieżyczkami. Nad hełmem, w koronie szlacheckiej, trzy pióra strusie-, białe między czerwonemi. Używa go rodzina Rejmanów-Gołembiowskich w Prusiech Zachodnich.— Źródła: Niesiecki (nie podał Fig.ioi. Gołembiowski (herb), barw), Borkowski, Sieb-macher IV, 4, 50.

Gołfbiarz, Ob. Jastrząb.

Gołębiowski Chryzostom, doktór św. teologii, zakonu św. Augustyna w Polsce, po dwa razy prowincyał, kaznodzieja króla Jana III. Słynął z wielostronnej nauki. Kazania jego wydane p.t. „Głos wołający na puszczy Augustyń-skiej Jana złoteini ustami Chryzostoma Gołębiowskiego, t. j. Kazania na niedziele całego roku podczas sejmów, tudzież na różnych miejscach przed Majestatem J. K. M. miane” (Lwów 1757).—-Oddzielnie: „Niedołężna śmierć” (Warszawa 1681), kazanie na pogrzebie Ad. Lasockiego, kasztelana wyszogrodzkiego. Jezuici napisali mu panegiryk. (Ob. Szyrma Antoni).

Gołębiowski Paweł, znany z podpisu na o-brazie św. Teresy, znajdującym się w kościele w Czernej pod Krakowem (Paulus Gołembiowski invenit et pinxit anno 1754 ultim. Mart.). Jemu też przypisywał Łepkowski i inne obrazy, tenże kościół zdobiące, jak: św. Jan (na blasze), Sta-cye (na drzewie—w korytarzach), wizerunki świętych zakonu Karmelickiego i wizerunki znakomitych Karmelitów.—Rastawiecki „Słownik”.

Gołębiowski B. (* w Krakowie w początkach XVIII w.), był uczniem Szymona Czechowicza i nieźle się pod nim usposobił. W trzydziestym roku życia osiadł w Jędrzejowie, dokąd go sprowadzili Cystersi; dla nich też przeważnie malował portrety i obrazy kościelne, z których jeden, Zesłanie Ducha św. (z r. 1773), znajdował się w galeryi Tomasza Zielińskiego.— Rastawiecki „Słownik”.

Gołębiowski Łukasz (* 13 paźdz. 1773—f stycz. 1849), historyk, urodził się w Pohoście na Pińszczyźnie, wykształcenie szkolne wspólnie z Aloizym Felińskim otrzymał u pijarów w Dąbrowicy. W r. 1791 przybył do Warszawy i dostał zajęcie przy bibliotece Tadeusza Czackiego. W r. 1794 wszedł do wojska, był w kancellaryi przy Kościuszce, ale w bitwię

P. Chm.

P. Ohm.

pod Szczekocinami czynny brał udział. Następnie wrócił do zajęć bibliotecznych przy Tadeuszu Czackim w Porycku, gdzie pozostał nawet po śmierci Czackiego i jego syna, pełniąc gorliwie swe obowiązki przez lat 28. Po zakupieniu biblioteki poryckiej przez księcia Adama Czartoryskiego i przeniesieniu jej do Puław, G. w r. 1818 znowu w Puławach to samo otrzymał zajęcie. W r. 1823 przeniósł się do Warszawy, gdzie już od lat wielu należał do grona członków Towarzystwa Przyjaciół Nauk. Został tu członkiem Towarzystwa do ksiąg elementarnych, a następnie bibliotekarzem biblioteki publiczuej. Wtedy też zabrał się do prac obszerniejszych. Znany poprzednio z rozpraw, pomieszczanych w „Rocznikach To w. Przyjaciół nauk”, opracował teraz, częściowo na podstawie notât Joachima Lelewela, rzecz „O dziejopisach Polski, ich zaletach i wadach” (Warszawa 1826), pierwsze dzieło obejmujące przegląd całości naszej historyografii, niebardzo krytyczne, lecz zawierające do nowszych mianowicie czasów cenne informacye. Potem ogłosił „Opisanie liisto-ryczuo-statystyczne m. Warszawy” (1827), a następnie, pod wpływem zwrotu do badania poe-zyi i zwyczajów ludu, korzystając z pracy nadesłanej na konkurs, ogłoszony przez Tow. Przyjaciół Nauk, dał pierwszą u nas etnograficzną pracę p. t. „Lud polski, jego zwyczaje i zabawy” (1830), a wślad za tem trzy dzieła, poświęcone rozjaśnieniu starożytności polskich, również pierwsze w naszem piśmiennictwie; są to: „U-biory w Polsce od najdawniejszych czasów aż do chwil obecnych” (1830); „Domy i dwory” (t. r.), „Gry i zabawy różnych stanów w kraju całym lub niektórych tylko prowincyach” (1831). Wreszcie z tegoż czasu pochodzi książeczka pedagogiczna niewielkiej wartości p. t. „Wiadomości z historyi polskiej, zastosowane do użytku pensyj i szkół płci żeńskiej” (1830).—Po r. 1831 zakupił w okolicach Hrubieszowa kolonię, przezwaną Kazimierówką, w dobrach niegdyś Staszica. Gospodarstwem zajmowała się żona; on zaś wykończał, nieraz wśród zgryzot, przeróżne, rozpoczęte dawniej, prace historyczne, z których najważniejsze, drukiem ogłoszone, są: „Gabinet medalów” (Wrocław 1843, cztery tomy); „Dzieje Polski za Władysława Jagiełły, Władysława III, Kazimierza, Jana Olbrachta i Aleksandra” (Warszawa 1846—49, trzy tomy). Z pomniejszych warto zanotować jeszcze: „Opisanie historyczne i statystyczne miasta Warszawy” (wydanie drugie r. 1827; pierwsze umieszczone było w „Nowym kalendarzyku politycznym warszawskim” r. 1826), oraz rzecz „O marynarce polskiej”, drukowaną r. 1843 w „Przeglądzie Naukowym”. W rękopiśmie pozostawił prac dużo, a między innemi „Dzieje wojskowości polskiej”. Z tłómaczeń jego należy przypomnieć 7 - tomowe „Podróże młodego Anacharsisa po Grecyi”, napisane przez Barthele-

miego, a ogłoszone po polsku w Wilnie r. 1819— 26. Nie był to umysł lotny, ale pracowity niezmiernie.

Gołębiowski Seweryn (* 1820—f 1854),^ syn poprzedniego, również historyk, urodził się w Puławach, nauki pobierał naprzód w liceum warszawskiem, potem w gimnazyum lubelskiem; w r. 1837 udał się na studya uniwersyteckie do Petersburga, lecz w rok potem musiał pojechać do Permu, a stamtąd w 1843 przeniesiono go na urzędowanie do Grodna. W r. 1848 uwolniony ze służby rządowej, czas jakiś przebywał przy ojcu, potem w Wilnie, w 1851 przeniósł się do Warszawy, gdzie, nie mogąc się utrzymać z prac historycznych, przyjął obowiązek bibliotekarza ordynacyi Zamoyskich. Niedługo jednak wytrwał na tein stanowisku; sądząc, że nadwątlone zdrowie zdoła poprawić przy zajęciach gospodarskich, wziął w dzierżawę Diwoczki na Wołyniu i tam niebawem umarł. Główną jego pracą są: „Czasy Zygmunta Augusta, ustęp z przeszłości” (Wilno 1851, dwa tomy), pisane żywo, niemal gorączkowo, a przedstawiające w mniej lub więcej wykończonych sylwetkach różne osobistości owej doby i związane z niemi sprawy publiczne. Kilka rozpraw G-ego pomieściła „Biblioteka Warszawska” w r. 1852 i 1853: najciekawsze z nich są: „Wezwanie na tron króla Henryka, opowiadanie ułożone z dyaryusza utrzymywanego przez dworzanina Andrzeja z Górki”; „Stefan Chinielecki”; „Strona moralna Jana Karola Chodkiewicza, wyczytana z jego listów”. Prócz tego wydał dość interesujący „Pamiętnik o życiu Łukasza Gołębiowskiego” (Warszawa 1853), a w ręko-piśmie pozostawił całkowicie przygotowany do druku „Żywot hetmana Żółkiewskiego”. Pisał żywo, niespokojnie, jakby targany wewnętrzną gorączką i zdobywał się nieraz na słowo energiczne i śmiały pogląd.

Gołębiowski Władysław, publicysta; najważniejsze z pism jego: „Mickiewicz odsłoniony i Towiańszczyzna” (Paryż 1844).

Gołębnik, ob. Jastrząb.

Gołków, wieś i folwark nad rz. Jeziorną, w powiecie Grójeckim, gminy i parafii Jazgarzew, od Piaseczna wiorst 3, od Warszawy 21. Na tutejszych polach zaszła bitwa w r. 1794, nie-bardzo krwawa, ale pod względem strategicznym ważna. Gdy Kościuszko dążył pod Warszawę, wyprzedzając armię prusko-rossyjską, wezwany przez niego z nad Pilicy generał Zajączek napotkał dywizyę rossyjską gen. Denisowa, który usiłował zagrodzić mu drogę. Wypadło stoczyć walkę. Wojsko polskie uszykowało się pomiędzy rzeczką Jeziorką i lasem; kommendę objęli: na lewem skrzydle brygadyer Wyszkowski, w środku gen.-major Haumann, na prawem brygadyer Rzewuski. Kanonada zaczęła się d. 9 lipca o godzinie 11-ej, o 5-ej zaś po południu szar-

oficerów.

(o ⁰ a o.

D.

w. J.

w. J.

F. O.

i;.

k.

żowała jazda rossyjska, lecz poniosła bezskuteczne straty od kosynierów. Odparte były również ataki piechoty. Regimenty 7, 9, i 10-ty stały niewzruszenie pod ogniem, zachęcane czasem nadsyłanemi pozdrowieniami w imieniu Naczelnika. Walka przeciągnęła się do godziny 10-tej w nocy, wśród gęstej kurzawy, a nazajutrz d. 10 lipca wznowiła się o wschodzie słońca (o g. 3-ej). Artylerya celniej razić mogła przy czystem powietrzu poranka. O godzinie wpół do 5-tej król pruski kazał zaczepić pod Raszynem Kościuszkę, lecz awangarda pod gen. Gö-tzem została odpartą. Tymczasem o godzinie

6-ej ukazała się pod G-em druga dywizya rossyjska, podobno gen. Chruszczowa, i wtedy, oprócz ataku na wieś, ruszyły kolumny do prze-skrzydlenia frontu polskiego z obu stron; kozacy ponad rzeką przekradali się, żeby tył zająć. Gdy nadto zaczął nieprzyjaciel obsadzać górkę za rzeką, Zajączek kazał zatrąbić o godzinie 7'/2 do marszu. Major Kniaziewicz czworobokami piechoty i Kopeć swoją brygadą kawaleryi narodowej wybornie osłaniali postępującą ku Woli w porządku kolumnę. Rezultat był pomyślny, gdyż wkrótce nastąpiło zetknięcie z Kościuszką i wnijście wszystkich sił połączonych w okopy, przygotowane dokoła Warszawy. Strata po stronie polskiej była podana w zabitych: 122 szeregowych i 7 oficerów (wymienieni: podpor. Jasiński, z brygady Madalińskiego, por. Kałłątay, podpor. Korson i chorąży Gizliński z b-dy Pińskiej Kopcia); rannych 80 szeregowców i 5

T. K.

Gołocki, herb polski.

Na tarczy, w polu czer-wonem, dwa miecze ukośnie skrzyżowane, ostrzami na dół. Nad hełmem, w koronie szlacheckiej, kołpak czerwony z białym wyłogiem, z piórem pawiem z każdego boku.

Odmiana herbu Pielesz (ob.), przyjęta przez chełmińską rodzinę Gołockicli, gałąź rodziny Pieleszów, w pierwszych latach XVI stulecia na Litwie osiadłą.

Herbem tym pieczętują Fig'- I⁰²- Gołocki (herb), się rodziny: Dargiewiczów

(legit. w 1800 roku w g. Kowieńskiej), Gołoc-kich, Osztorpów (rodź. szwedzka; osiedli na Litwie w 1709 roku, zgaśli w początkach XIX w.) i Warkoyów (zgaśli w końcu XVIII w.).—Źródła: Niesiecki, Duńczewski II, 337, Kosiński III, 115, Borkowski, Walicki „Życiorys St. Moniuszki” (str. 84).

GołogłÓW, ob. Ga dus.

Gołogórka, prawy dopływ Pełtwi, wypływa z błot, u północnych stóp Gołogór (ob.), w powiecie Złoczowskim, płynie pod wsią Olszanicą, uście poniżej wsi Krasne.

Gołogóry, miasteczko w powiecie Złoczowskim, w Galicyi, u źródeł Złotej Lipy (lewy dopływ Dniestru), śród gór, t. z w. Woroniaków (ob.). Około 3 000 m-ców (znaczna część Żydów). — G., pasmo wzgórzy, ciągnących się od Lwowa ku Złoczowu. Jest to właściwie wyniosła krawędź wyżyny Podolskiej, spadająca ku kotlinie górnego Bugu; obnażona tu jest forma-cya kredowa (senon), składająca się z marglu czyli opoki z konkrecyami krzemiennemi; pokrajały tę krawędź jarami („debrami”) potoki na góry erozyjne, poczęści stołowe. Obnażenia opoki leżą na bardzo różnych poziomach, skąd widać, że podkład kredowy uległ silnej erozyi, zanim jeszcze został pokryty ingressyą trzeciorzędową. Rozpoczyna G. wzgórze Wysoki Zamek (398 m.) we wschodniej stronie Lwowa, kończy zaś dolina źródłowisk Goło górki (ob.) i Złotej Lipy, przy wsi Lackie, za którą ciągną się już Worouiaki. Najwyższy szczyt Kamula (477 m.), w obrębie gminy Romanów; ponad 450 m. wybiegają jeszcze: Horodyszcze (461 m.), Zamczysko (461 m.), Wapieniarka (481 m.); na półn.-zacli. miasteczka Gołogór. Z G-r spływają ku północy dopływy Pełtwi, ku połud. dopływy Dniestru. Długość pasma wynosi 60 kim.—W. Nałkowski i Br. Gustawicz w „Słowniku geograficznym”.

Gołota, inaczej hołota, w dawnem prawie polskiem nazwa ludzi nieosiadłych, niemających ziemi, lub wyprzedanych z dóbr nieruchomych (inpossessionati), stąd też szlachcic stale zamieszkały w mieście, żyjący z procentów od kapitału, nosił miano zgołociały i wolno go było pozywać przed sądy miejskie. „Volumina legum” (vol. I) używa wyrazu odartus. G-ą nazywano także luźnych łudzi, włóczęgów.

Gołowa, ob. Burmistrz.

Gołowackij Jarosław, uczony rossyjski, ob. Holować kij.

Gołowaniewsk, miasteczko w gub. Podolskiej, ob. Hołowaniewsk.

Gołowczyce, wieś w gub. Witebskiej, w której okolicach d. 2 lipca 1812 r. zaszła bitwa pomiędzy Rossyanami pod dowództwem ks. Wittgensteina i Francuzami pod marszałkiem Oudinot.

Gołowczyn, wieś w gub. Mohylewskiej, pamiętna bitwą d. 14 czerwca 1708 r. między częścią armii rossyjskiej, pod dowództwem feldmarszałka Szeremietiewa, a głównemi siłami Karola XII, która się zakończyła porażką pierwszych ze stratą 1 600 ludzi i kilku dział; Szwedów poległo l 450.

Gołowin, ród hrabiów rossyjskich, wywodzący się od księcia Szczepana Wasilewicza Cho-wry (Chomry a. Komry), z pochodzenia Greka, który przybył do Moskwy z Kafy w r. 1393. Potomkowie jego nosili nazwisko Chowrynów,

J. B.

1839.

a prawnuk, Iwan Władimirowicz Gołowa-Chowryn, był założycielem rodu G-ów. W XV i XVI w. w ich rodzie był prawie dziedzicznym urząd carskiego skarbnika. W XVII i XVIII godniejszymi uwagi byli: 1) Fedor Aleksiejewicz G. (f 1706 r.); w czasie rządów carówny Zofii wysłany nad rz. Amur dla przeprowadzenia układów z Chińczykami z powodu ponawianych wciąż napadów na Ałbazin, zawarł z nimi w Nerczyń-sku (l(r 89) traktat, którym Moskwa ustępowała Chinom Ałbazin i część Amuru (aż po dopływ Gorbicę). Po powrocie z Azyi otrzymał stopień generała i kommissarza wojskowego; prócz tego został mianowany namiestnikiem syberyjskim. Jako poseł pełnomocny w „wielkiem poselstwie” do państw europejskich (1697), zajmował drugie po Leforcie miejsce. Za granicą pracował przeważnie nad zorganizowaniem floty rossyjskiej, a po powrocie do Rossyi został naczelnikiem utworzonego świeżo „morskiego prikazu”. Po śmierci Leforta (1699) mianowany naczelnym admirałem, miał sobie powierzone zarazem kierownictwo spraw zagranicznych: więc w latach 1699—1706 wywierał przeważny wpływ na ros-syjską politykę zewnętrzną; 2) syn jego, Mikołaj G. (* 1695 — 1745), był admirałem, prezydentem kollegium admiralicyi, w końcu „konfe-renz-ministrem”.

Gołowkin, ród hrabiów rossyjskich, pochodzący od Iwana Iwanowieza G-a, który był bojarem dworu księcia Jerzego Iwanowieza, młodszego syna Iwana III. 1) Prawnuk jego, Gabryel Iwanowicz G. (* 1660—f 1734), cieszył się wielkiem zaufaniem Piotra I, i na polu bitwy pod Połtawą (1709) został przez niego mianowany kanclerzem. Przy organizacyi kol-legiów (1717) został prezydentem kollegium spraw zagranicznych. Katarzyna I powierzyła mu przechowanie swego testamentu, w którym po śmierci bezdzietnego Piotra II przekazywała tron potomkowi Piotra I. Po śmierci Piotra II (1730) G. spalił rzeczony testament i stanął po stronie Anny Joannówny. Wróg osobisty Dołgorukich, był on jednym z głównych sprawców udaremnienia zamierzonej reformy samowładztwa. Za Anny Joannówny był członkiem gabinetu; 2) jego najstarszy syn, Michał G. (* 1705—f 1775 r.), na urzędzie wicekanclerza spraw wewnętrznych, ustanowionym przez Annę Leopoldównę umyślnie dla niego (1740), wykazał brak wszelkich zdolności administracyjnych. Po rewolucyi pałacowej (1741) został aresztowany i skazany na śmierć. Wyrok jednakże Elżbieta Piotrówna zmieniła następnie na dożywotnie wygnanie do Syberyi; 3) drugi syn jego, Iwan G., był posłem w Hollandyi; trzeci 4) Aleksander G. (f 1760 r.) był posłem w Berlinie, Paryżu i Hollandyi, gdzie potomkowie jego osiedli na stałe. Linia Iwana wygasła w 1823 r. na jego wnuku. Z synów Aleksandra 5) Jerzy (f 1846) powrócił do Rossyi, został członkiem rady państwa, a następnie był posłem w Chinach. Na nim wygasł ród G-ów. Potomkowie bowiem pozostałych w Hollandyi synów Aleksandra G-a wygaśli jeszcze w roku

j. B.

Gołownin Bazyli, marynarz i podróżnik ros-syjski (* 1776—f 1831). Wychowywał się w morskim korpusie kadetów. W czternastym roku życia, otrzymawszy stopień garde-marina, uczestniczył na okręcie Nie troń mienia r. 1790 w trzech bitwach ze Szwedami i otrzymał w nagrodę złoty medal. Ukończywszy nauki w korpusie r. 1792, z powodu małoletności pozostawiony w nim był jeszcze na jeden rok i obrócił go na studya nad literaturą, historyą i fizyką. W styczniu r. 1793 wyszedł z korpusu ze stopniem oficerskim i odtąd ciągle znajdował się w wyprawach wojennych zagranicznych. W 1790 walczył na brzegach Hollandyi. W 1801 wysłany był na służbę na flocie angielskiej, gdzie się znajdował pod kommendą admirałów Cornvalisa, Nelsona i Colingwooda aż do r. 1805. W 1806 zamianowano go kommendantem szalupy „Dyana” i polecono mu odbyć podróż w celu odkryć geograficznych i opisania części północnej Oceanu Wielkiego. W tym czasie ułożył Wojenne morskie sygnały, dzienne i nocne, któremi się na flocie rossyjskiej posługiwano przez lat 24. Dyana rozwinęła swe żagle w lipcu r. 1807. Zatrzymana przez Anglików u Przylądka Dobrej Nadziei, potrafiła wymknąć się szczęśliwie z zatoki w oczach kilku okrętów wielko-brytańskich i pomyślnie przybyła do Kamczatki. Opis podróży tej G. ogłosił w r. 1819 p. t. Podróż rossyjskiej cesarskiej szalupy Dyana w latach 1807, 1808 i 1&09 (w 2-ch tomach). W r. 1811 polecono mu zbadać i opisać wyspy Kurylskie, Szantarskie i wybrzeże Tatarskie. Podczas zajęcia na Kurylskich Japończycy zdradziecko wzięli go z kilku towarzyszami do niewoli, z której dopiero po dwu leciech wyzwolił ich admirał Ricord. Relacya z tej wyprawy wyszła w r. 1816, z dołączeniem pamiętników Ri-corda, i została następnie przełożona na kilka języków; po polsku przetłómaczył ją r. 1822 Grzegorz Buczyński p. t. „O Japonii uwagi B. Gołownina, do których jest dołączony słowniczek japoński, układu K. P. Thuuberga”. W latach 1817 — 1819 G. odbył nową podróż naokoło świata na szalupie wojennej „Kamczatka” i opisał ją w r. 1822 w dziele dwutomowem. W 1821 zamianowany został pomocnikiem dyrektora korpusu marynarskiego, w 1823 generał-adjutantem floty, a w 1827 dyrektorem departamentów: kom-missoryackiego, artylleryjskiego i budowy okrętów. Podczas ośmioletniego jego intendenctwa (1823—1831) zbudowano 26 okrętów liniowych, dwadzieścia i jedną fregatę, 2 szalupy i wiele małych statków. Od imienia G-a nazwano: odnogę na morzu Berynga, cieśninę na wyspach Kurylskich, przylądek w Ameryce Północnej oko-

ło przylądka Lisburn, oraz górę na wyspie No-waja Ziemia.    *

Gołuchów, wieś i dominium w Poznańskiem, w powiecie Pleszewskim, nad rzeką Prosną, o 2 mile od Kalisza, słynie ze wspaniałego zamku, wystawionego w r. 1507 przez Rafała z Leszna (Leszczyńskiego), generała wielkopolskiego, którego potomkowie G-em władali aż do r. 1636; jeden z nich, Rafał, kasztelan szremski, w r. 1581 oddał kościół parafialny Braciom Czeskim, ale syn jego, Wacław, kanclerz koronny i generał wielkopolski, pojednawszy się z wiarą przodków, zwrócił go katolikom. Po Leszczyńskich dobra te przeszły do Przyj emskich, a ostatniemi czasy były własnością Izabelli z książąt Czartoryskich Działyńskiej (f 1898), która z wielkim nakładem zamek odrestaurowała w kształcie pierwotnym, odnowiwszy baszty, kolumny, perystyle, rzeźby i t. d., nadto zaś zebrała wiele pamiątek po Leszczyńskich, osobliwie zaś po królowej francuskiej, Maryi. Dzięki jej troskliwości zamek gołuchowski stał się jedną z najpiękniejszych rezydencyj magnackich nietylko na ziemiach dawnej Polski, ale równać się może z najokazalszemu w Europie. G. obecnie jest własnością książąt Czartoryskich.    *

Z Gołuchowa Przecław, her. Wieniawa, około r. 1360 wojewoda kaliski, mianowany przez Kazimierza W. generałem wielkopolskim. Usunięty z tego urzędu przez Ludwika, króla węgierskiego, został tyiko przy województwie.— („Enc. Org.” większa).

Gołuchowski Józef (* w Galicyi 1797 r.— f 1858 w Garbaczu). Straciwszy ojca, majora wojsk polskich z czasów Stanisława Augusta, wszedł w 11-ym roku życia do Akademii Tere-zyańskiej w Wiedniu, gdzie, odznaczając się niezwykłą zdolnością, w 18-ym roku życia napisał rozprawę „O znaczeniu historyi”. Przeważnie oddawał się matematyce, a przeszedłszy na wydział filozoficzny, zwrócił na siebie uwagę rozprawą w języku niemieckim: O wpływie matematyki na wykształcenie człowieka (1816), którą Maurycy Mochnacki przełożył na język polski i w wydawanym przez siebie „Dzienniku Warszawskim” wydrukował (1825 roku). Do tegoż okresu należą dwie prace Gołuchowskiego: „O filozofii moralnej” i „O Rzeczypospolitej Platona”, które mu pomogły do otrzymania stopnia doktora filozofii w uniwersytecie heidelberskim. Następnie na uniwersytecie warszawskim ukończył kurs prawa i administra-cyi ze stopniem magistra (1820) i jakiś czas wykładał prawo natury w b. liceum warszaw-skiem. W r. 1820, ubiegając się o medale, przeznaczone przez uniwersytet warszawski na zadane temata, napisał razem trzy rozprawy: prawną po łacinie, fiilozoficzną po polsku, teologiczną po łacinie, i za pierwszą otrzymał wielki złoty medal, a za ostatnią—medal złoty mniejszy. Przysławszy do Wilna na zadany przez uniwersytet tameczny temat rozprawę p. t. „Zasady logiki, metafizyki i filozofii moralnej”, gdy ta uwieńczoną została, otrzymał w 24-ym roku życia katedrę filozofii w uniwersytecie wileńskim. Nie poprzestając atoli na dotychczasowem wykształceniu, wiedziony nadto popędem filozoficznym i szeroką pod ten czas sławą Schellinga, udał się do Erlangen w Bawaryi, by posłuchać uwielbianego filozofa. Szacunek, jaki Schelling miał dla młodego Polaka i jego zdolności, rozbudził w Gołuchowskim rzetelną przyjaźń i równy szacunek dla koryfeusza spekulacyi niemieckiej, co się przebija w dedykacyi pisemka: „Filozofia w stosunku do życia całych narodów i pojedyń-czych ludzi” („Die Philosophie in ihrem Verhältnisse zum Leben ganzer Völker und einzelner Menschen” [Erlangen 1822], przełożona na język rossyj-ski przez Daniela Wełłańskiego [Petersburg 1834]), gdzie w przypisaniu Schellingowi autor dodaje: „na dowód gorącej miłości i wysokiego poważania”. O tych stosunkach swoich z Schellingiem wspomina nieraz G. i w „Dumaniach”, ostatniem swem dziele, a wszędzie widać uwielbienie i przyjacielską tęsknotę. „Z dalekich stron, mówi w niemieckiem dziełku, magicznym wpływem pańskiego ducha przyciągnięty, znalazłem poczciwe przyjęcie. Ciągłe dowody życzliwości i przyjaźni obudziły we mnie pragnienie okazania światu zewnętrznym pomnikiem mojej szczerej miłości i szacunku, jaki w sercu dla pana noszę”. Tym pomnikiem jest właśnie przytoczone powyżej dziełko. W r. 1823 objął G. katedrę w Wilnie, a młodzież i co światlejsza publiczność z zapałem garnęły się do słuchania młodego jeszcze a już głośnego w kraju profes-sora. Wykładał ten atoli trwał tylko do 1824 roku, w którym G. musiał opuścić Wilno. W r. 1830 jeszcze raz dał się słyszeć z prelek-cyami w Warszawie, a potem oddał się domowemu życiu. Od roku 1846 zamieszkał we wsi dziedzicznej Garbaczu, w Sandomierskiem, gdzie, poświęcając się pracom ziemiańskim, napisał dwa ważne dzieła: „Kwestya włościańska w Polsce” (Lipsk 1849) i „Rozbiór kwestyi włościańskiej” (Poznań 1850), tudzież przygotował do druku obszerne dzieło p. n. „Dumania nad najwyższemi zagadnieniami człowieka, poprzedzone historycz-nein rozwinięciem głównych systematów filozoficznych od Kanta do najnowszych czasów”. Dzieło to wyszło dopiero po śmierci autora w Wilnie nakładem J. Zawadzkiego 1861 r. w dwóch tomach, ze wstępem Eleonory Ziemięckiej, obejmującym wspomnienie o G-m. Z drobniejszych prac G. zamieścił w „Snopku” Wilkońskiej rozprawę „O światowości”, w której życie światowe radzi zastąpić życiem pomocy wzajemnej, oświecania się i prostoty; oraz wydał broszurę pod pseudonimem Klemensa Przezora p. t. „Kwestya reformy Żydów” (Lipsk 1854).—„Dumania” G-ego tak ocenił ks. Franciszek Krupiński w dodatku do przekładu swego „Historyi filozofii Schwe-glera”, noszącym tutuł „O filozofii w Polsce” (Warszawa 1863): „Jak Kremer Hegla, tak G. przedstawiał u nas Schellinga, lubo nie w pierwotnej jego postaci, gdy był dzielnym filozofem, lecz z ostatniego peryodu, kiedy popadł w mistykę, gdy zaczął pisać filozofię Objawienia. Mistyczny ten kierunek Schellinga przebija się zwłaszcza w ostatniem dziele G-ego, w „ Humaniach ”, zawierających naprzód krytykę nowszej filozofii niemieckiej, oraz organiczny szkic pomysłów co do najważniejszych kwestyj osobowości Boga i nieśmiertelności duszy. Wiadomo, że obrona tych prawd ciągle stała przed oczyma naszych filozofów. Począwszy od Trentowskiego aż do G-ego, każdy próbował po swojemu pojmować je i przedstawić. Najmniej filozoficznie dokonał tego G. „Miłość” we wszystkich jego poglądach jest tem, czem u innych był mysł, rozum bezwzględny, wyobraźnia, intuicya czynna i t. d., to jest źródłem, pierwiastkiem całego zapatrywania się na świat natury i ducha. Mistyczny pierwiastek występuje wcześnie, bo już w nie-mieckiem pisemku, w którem autor rozważa wartość filozofii dla jednostek i państw całycli, i gdzie zbija trywialne a do dziś - dnia powtarzane zarzuty, jakoby filozofia była bezużytecznem szperaniem. Otóż, wychodząc z tej zasady, iż wszystkie umiejętności powstały z potrzeby, jaką uczuwał ród ludzki do zaspokojenia swojej tęsknoty, obracającej się wszędzie za Bóstwem, jednem i wiecznem, mówi, że wszelkiej filozofii za fundament służy ta idea, by, nie poprzestając na zdobyczach pojedyńczych umiejętności, śledzących za boskim pierwiastkiem, wszystkie razem ująć niby pojedyncze promienie i pierwotne źródła wszelkiego światła, „wszystko w Bogu oglądać”. Bóg zaś ze swej strony chce się dać poznać człowiekowi, okazując mu wszędzie swoje ślady, chce go tak sobą wypełnić, iżby, gdziekolwiek się znajdzie, cokolwiek przedsięweźmie, nie tracił Bóstwa z oczu. A kiedy człowiek zwyczajny tylko rzadko tęsknotę za Bóstwem uezuwa, to przeciwnie filozof usiłuje to życie nieskończone, z wszystkości wiejące, uczynić swym przedmiotem, by ciągle używać. A tak filozofię trzeba pojmować w Idei. Aby Bóstwo ujrzeć, trzeba całość wszechświata w jego harmonii rozważać; tego żadna księga nie nauczy, żadna abstrakcyjna spekulacya tego życia wiecznego nie ujmie; precz więc do trupiarni z książkowym pyłem! Ku temu trzeba mieć oddzielny talent; można ciekawemu słabą skazówkę i radę dobrą udzielić, drogę mu wskazać—ale „owej miłości głębokiej, która wszędzie bez zmęczenia Bóstwo ogląda, tego oka wewnętrznego, które we zmroku natury, gdzie się zwykle śmierć widzi, największe cuda życia spostrzega, tego nikomu dać nie można, a od tego właśnie wszelkie gruntowne zrozumienie filozofii zależy”. To oko kunsztowne, widzące Bóstwo, jest nie czem innem jak „bezpośrednią wiarą” niemieckiego filozofa Jakobiego, oraz mistyków takich, jak Tomasz à Kempis etc. Jeszcze wybitniej przejawia się zwrot ten mistyczny w późniejszych „Duma-niach”. Tom I-szy „Dumań” ma to samo dążenie, co „Filozofia i krytyka” Libelta, t. j. okazanie na filozofii niemieckiej negatywnej strony rozumu, który nic trwałego zbudować nie może, wszystko burzy, krytykuje, a nic organicznego sam nie stawia. Smutna to rzecz, kiedy filozof z powołania sam grób kopie filozofii, obu-dzając nieufność do rozumu. Gdyby filozofia była zbiorem tylko subjektywnych mniemań o rozmaitych zagadnieniach świata i życia, gdyby za kryteryum prawdy brała li subjektywny rozum, istotnie możnaby ją raz na zawsze porzucić; lecz tak nie jest, ponieważ treścią jej rozum subjekt-objektywny albo lepiej bezwzględny; kto więc ryczałtem rozum taki wyklucza z dziedziny filozofii, usuwa z pod niej jedyny prawdziwy fundament. Wszystko, co na jego miejsce postawimy, czy mysł, czy wyobraźnię, czy wreszcie, jak G. uczynił, miłość, filozofia przestanie być tem, czem być powinna, wyrodzi się w filozofowanie, w eklektyzm lub mistycyzm. Co do samego przedstawienia rozwoju filozofii niemieckiej, niepodobna nic zarzucić G-emu; znać człowieka, który sam czytał, zastanawiał się, który przebrodził wpoprzek i wzdłuż ocean spekula-cyi Niemców i zdaje o niej sprawę jako wtajemniczony znawca. Korzystał on wiele, jak się sam przyznaje, z dzieła M. Chalibaeusa: „Historische Entwickelung der speculativen Philosophie von Kant bis Hegel” (1848). Część ta dzieła może* być czytaną z prawdziwym pożytkiem przez filozofów. Nie można tego powiedzieć o części drugiej, mającej stanowić rozwiązanie najwyższych zagadnień: osobowości Boga i nieśmiertelności człowieka. Tu autor przyjmuje gotowe prawdy, jak je religia chrześciańska przechowała, naciąga rozumowania swoje do nich, poddaje im swój rozum i postępuje raczej jak teolog, aniżeli jako samodzielny filozof. Dowiadujemy się dalej, że kategorya „miłości” jest najwyższą kategoryą i rozwiązuje najwyższe zagadnienia spekulacyi. A to jakim sposobem?—Ponieważ „mieści ona w sobie nietylko nieocenione skarby serca, ale zarazem najgłębsze prawdy rozumu i rozwiązuje najwyższe zagadnienia spekulacyi; mieści w sobie to, o co spekulacya najbardziej się kusi i do czego na innej drodze dojść nie podobna. Naprzód jest ona najoczywistszym (?) dowodem osobowości Boga i osobowości człowieka, gdyż miłość nie może mieć miejsca tylko między osobowościami naprzeciwko siebie stojącemi i jako takie trwającemi. Pomimo to, te osobowości jednoczą się w absolut nem połączeniu uszczęśliwienia, nie tracąc nic ze swego absolutnego bytu”. Czyż to nie mistycyzm? Oto co dalej mówi autor. „Kategorya miłości rozwiązuje wszystkie wielkie kwestye: osobowości Boga

i człowieka, kwestyę stworzenia i celu jego, kwestyę woli, wolności i ostatecznego przeznaczenia człowieka, kwestyę upadku i odkupienia, kwestyę objawienia, doczesnego i przyszłego bytu. W kategoryi miłości łączy się teorya z prak-tycznością, nauka z życiem, wiara z rozumem, filozofia z religią i t. d.”. Jeżeli szło G-emu o postawienie kategoryi wyższej nad dotychczasowe, to nie miłość, pierwiastek subjektywny, ale sprawiedliwość bezwzględna prędzej się nadawała do załatwienia najważniejszych zagadnień społeczeństwa. Ona też będzie fundamentem dalszego rozwoju człowieczeństwa. Według G-ego człowiek przychodzi do wyobrażenia o Bogu, czując swą małość, ograniczoność, zależność od czegoś, co nie jest nim samym, ale też nie jest i światem, bo tak on jak świat najpierwszą przyczynę mieć muszą. Autor wyobraża sobie Boga „jako absolutny subjekt-objekt”, t. j. jako Boga osobowego z wszechmocną wolą i wszystkiemi doskonałościami, jakich nam brakuje, a to dlatego, ponieważ człowiek, będąc tylko ograniczonym subjekt-objektem, z ograniczonym rozumem i wolą, która chceniem swojem mocna jest do nieskończoności się posunąć, może jednak na materyale mu danym wyraźnie akt twórczy wykonywać. Dlaczegóż-by absolutny subjekt-objekt, czyli Bóg, nie mógł więcej dokonać i całego świata stworzyć? Że my nie jesteśmy w stanie pojąć, jakim sposobem ten świat z umysłu boskiego wyszedł, to nas nie upoważnia do wątpienia o jego bycie. Na czem się opiera pewność nieśmiertelności człowieka? Pragnienie niczem wytępić się niedające wiecznego bytu i wstręt do śmierci, która naszym zmysłom jako wieczna zagłada się przedstawia, jest najoczywistszym dowodem naszej nieśmiertelności. Dzieje ludzkie autor pojmuje jako proces wolności sam sobie zostawiony, którym się nieznacznie (?) Opatrzność opiekuje. Celem człowieka jest uszczęśliwienie przez miłość Boga i bliźniego. Taka jest mniej-więcej treść organicznej części „Dumań”. Jest to, jak widzimy, kommentarz tylko do katechizmu religijnego chrześciańskiego. Zresztą sam autor więcej i ź innego stanowiska dać nam nie pragnął, bo „jedynie na stanowisku chrześciań-skiem najwyższe zagadnienia człowieka mogą być rozstrzygnięte”. Chociaż kwestye nie zostały zadowolająco rozwiązane, dzieło jednak G-ego dla czytelników więcej uczuciowych może przynieść ulgę w wątpliwościach religijnych co do poruszanych tam zagadnień. Język, o ile można, czysty i jasne myśli czynią przystępnem czytanie „Dumań”, nawet dla mniej wtajemniczonych w rozwój myśli filozoficznej”.

Orołuchowski Agenor hrabia (* 1812—f 1875), austryacki minister i trzykrotny namiestnik Galicyi, zapisany we współczesnej historyi Austryi jako twórca t. zw. dyplomu październikowego (z r. 1860), więc jako inicyator nowoczesnego ustroju konstytucyjnego tego

państwa, w rzędzie jego najznakomitszych mężów stanu, a w historyi Galicyi jako zwycięski inicyator programu politycznego, który doprowadził do zupełnego wyrównania półwiekowej, przez staro-austryacką biurokracyę wytworzonej, przepaści pomiędzy Austryą a Galicyą, i zarazem jako jeden z najznakomitszych obywateli kraju ojczystego. — Kary erę urzędniczą rozpoczął G. po ukończeniu studyów prawnych i doktoryzacyi na uniwersytecie lwowskim w gubernium gali-cyjskiem za czasów wszechwładztwa Metterni-chowskiego systemu, kiedy dla Polaków, uważanych za nieuleczalnych spiskowców, gotowych każdej chwili do wszelkich zamachów na państwo, służba w urzędzie dostępna była tylko na niższych szczeblach hierarchii biurokratycznej. G., na którego lojalność żaden cień nie padał, awansował w służbie gubernialnej szybko dzięki swoim niepospolitym zdolnościom, ale za to początkowo tem większą obudzał nieufność w ów-czesnem społeczeństwie polskiem Galicyi. które za czasów Metternicha uważało i uważać musiało świat urzędniczy, złożony przeważnie z obcych krajowi, bo zazwyczaj z innych prowincyj do Galicyi nasyłanych, indywiduów, za żywioł wrogi wszelkim aspiracyom narodowym, a Polaka łączącego się z tym żywiołem, jeżeli nie za odszczepieńca, to conajmniej za indyferenty-stę biurokratycznego. Z drugiej strony znowu w ówczesnych sferach biurokratycznych G. dla swojego pierworodnego grzechu polskości nie wzbudzał zupełnego zaufania, ani nie posiadł sympatyi, zwłaszcza wobec wprost niechętnego mu ówczesnego prezydenta gubernialnego, br. Kriega, który za generał-gubernatorstwa arcy-księcia Ferdynanda d’Este był aż do r. 1847 właściwym wielkorządzcą Galicyi. Trzymany przezeń zdała od wpływu na sprawy nietyl-ko czysto - polityczne, lecz wogóle ważniejsze krajowe, wypłynął G. po raz pierwszy na szerszą widownię w r. 1846, gdy po ówczesnej katastrofie galicyjskiej rząd centralny, zaniepokojony groźną postawą poddanych po krwawej rozprawie z dworami, polecił gubernium galicyjskiemu, aby opracowało projekt uregulowania pańszczyzny na podstawie uchwał osobnej kommissyi, do której oprócz starostów z pro-wincyi i wyższych urzędników gubernialnych powołani być mieli także dwaj lojalni i ze stosunkami dobrze obeznani członkowie z grona obywateli kraju. Br. Krieg powołał do kommissyi w tym ostatnim charakterze G-ego, jako właściciela dóbr ziemskich, a przytem skrępowanego swojem stanowiskiem urzędowem, obok niego zaś Maurycego Kraińskiego, także właściciela dóbr ziemskich, początkowo urzędnika administracyjnego, który odtąd jako wierny a światły i zdolny towarzysz w pracach publicznych G-ego wielkie dla dobra kraju położył zasługi. W kommissyi G., poparty tylko przez Kraińskiego, wniósł projekt zniesienia pańszczyzny za wynagrodze-

zdobytym, Wiedniu, nastały rządy wojskowe, a po przeniesieniu parlamentu do Kromieryża (na Morawie) reakcya w duchu systemu absolutnego zaczęła się rozwijać w niepowstrzymanym pędzie. Abdykacya cesarza Ferdynanda, wstąpienie na tron 18-letniego arcyksięcia Franciszka Józefa, zamknięcie sejmu konstytucyjnego, oktro-jowanie nowej, nigdy potem w życie niewpro-wadzonej konstytucyi: oto szereg wydarzeń historycznych, które zaszły w ciągu kilkunastu tyscodni i położyły kres całemu ruchowi r. 1848. Był on skierowany pierwotnie przeciw nieznośnej oppressyi politycznej i wogóle duchowej systemu Metternichowskiego, nie zdołał jednak powstrzymać się w zwycięstwie, odniesionem przez obalenie Metternicha i inaugurowanie rządów konstytucyjnych, lecz porwał Austryę w szalony wir rewolucyjny.—G., mianowany namiestnikiem Galicyi w początku r. 1849, rozpoczął rządy swoje w chwili nadzwyczaj krytycznej, a biorąc w rachubę antecedencye polityczne i społeczne r. 1846, których następstwa wówczas Galicyi jeszcze w całej grozie uczuwać się dawały, dobę tę możnaby nazwać naj krytyczniej-szą dla Galicyi od chwili jej przyłączenia do Austryi. Hr. Stadion zostawił następcom swoim sprawę pańszczyźnianą w stanie, który mógł się stać zarodem nowych zamieszek społecznych, a na stosunki gospodarcze kraju bezwarunkowo wpłynąć musiał jaknajgorzej. Wydany bowiem wniosek hr. Stadiona patent cesarski zniósł w Galicyi pańszczyznę (w r. 1848), zauim parlament wiedeński pomyśleć mógł o takiej samej reformie dla innych prowincyj. pańszczyznę z ogólnikowem przyrzeczeniem późniejszej indemnizacyi a służebności pozostawiono w stauie nietkniętym aż do wydania osobnych rozporządzeń w tej mierze, co dopiero w pięć lat później nastąpiło. Zniesienie pańszczyzny w ten sposób dokonane uważali poddani za dar cesarski w nagrodę za lojalne zachowanie się w latach 1846—1848, więc nie poczuwali się do żadnych dalszych obowiązków wobec dworów. Dla właścicieli dóbr przyszedł okres przesilenia, które zdawało się zagrażać powszechną ruiną. Poddani bowiem, niechętni dworom, a obałamuceni przez biurokracyę staro-austryac-ką, odmawiali robotnika na łany dworskie, nawet mimo przyrzeczenia dobrej zapłaty, a natomiast, pogrążeni w niedostatku wskutek szeregu lat nieurodzajnych i klęsk elementarnych, rościli sobie pretensye do dalszych wsparć ze szpichlerzy dworskich. Służebności zaś wyzyskiwano w ten sposób, że poprostu plądrowa-lasy dworskie, których kultura była zagrożona. Krótko mówiąc, była to chwila przełomowa dla Galicyi pod względem ekonomicznym i społecznym, a grozę sytuacyi podnosiły stępstwa wypadków, które rozgrywały się w sąsiednich Węgrzech. Wrzała tam zacięta walka rewolucyjna, której rząd wiedeński własnemi

niem. Przeważyła jednak polityka staro - au-stryackiej biurokracyi, polegająca na takiem podtrzymywaniu stosunku pańszczyźnianego, aby poddani stopniowemi ulgami kosztem uprawnionych dworów byli utwierdzani w opinii, że tylko w organach rządu mają opiekunów wobec zachłonnej szlachty. G. opracował projekt swój w obszernym, śmiałą krytyką przewrotnego postępowania biurokracyi austryackiej w sprawie pańszczyźnianej odznaczającym się elaboracie, który jako votum separatum dołączył do operatu, dla kancellaryi nadwornej w Wiedniu przeznaczonego.—W r. 1847 gubernatorem Galicyi został Franciszek hr. Stadion, który w początkach rządów swoich dążnością do uśmierzania klęsk, krajowi w r. 1846 zadanych, zjednał sobie przychylną opinię w kołach polskich, a dopiero później, wśród zawieruchy r. 1848, przerzucił się na stronę zawistnego polskości a podsycanego przez biurokracyę separatystycznego ruchu ruskiego (świętojurskiego). Nowy gubernator wyniósł G-ego na stanowisko prezydenta miasta Lwowa, n później na stanowisko wiceprezydenta gubernialnego z pominięciem wszystkich innych starszych rangą i latami służby radzców guber-nialnych. Na tem stanowisku zastępcy gubernatora pozostał G. w chwili (czerwiec 1848), gdy hr. Stadion, powołany na dwór cesarski, przeniósł się był z powodu ruchu rewolucyjnego z Wiednia do Insbrucku, aby po uśmierzeniu tego ruchu objąć najważniejsze stanowi- na sko w nowym rządzie: tekę ministra spraw wewnętrznych. G., jako wiceprezydent gubernialny, stanął tedy w wichrowatym r. 1848 faktycznie na czele rządu krajowego we Lwowie, ale władzę miał skrępowaną przez to, że hr. Stadion, ze względu na wzmagający się prąd rewolucyjny w państwie i podniecony nastrój umysłów w stolicy kraju, zwierzchnie attrybucye złożył w ręce kommendem]ącego generała hr. Hammer-steinu, znanego z kondotyerskiej przeszłości w wojnach napoleońskich. Hr. Stadion już wtedy na dworze cesarskim zalecał G-ego na swoje miej- ; sce, przedstawiając go jako urzędnika z niepospolitym talentem administracyjnym i z zacięciem męża stanu. W Wiedniu jednak przeważyła się szala na rzecz radzcy dworu, Wacława Zaleskiego (znanego w naszej historyi literatury Wacława z Oleska), którego rządy gubernator-skie jednak trwały zaledwo kilka miesięcy. Po zamieszkach na bruku lwowskim, przez wojsko w zatargach z gwardyą narodową wywołanych, i po dokonaniu wskutek tego zbombardowania Lwowa przez generała br. Hammersteina (2 listopada 1848), rządy gubernatora Wacława Za- no leskiego, z któremi łączyły się poczęści już nawet blizkie ziszczenia świetne aspiracye narodowe, a przedewszystkiem wyrugowanie nie-miecczyzny ze szkół i z urzędów, stały się niejako anachronizmem, gdyż w zrewoltowanym, a przez marszałka polnego Ks. Windischgraetza

Rn cykl. Powie. Iluitr. Zeie. 198. T. XXV.

Zniesiono

na-

45

siłami poskromić nie zdołał. Pomoc wojskową ofiarował skołatanej Austryi cesarz Mikołaj I. a wojska jego podążyły na teatr wojny przez Galicyę, która, na domiar klęsk już doznanych, znosić musiała jeszcze wszystkie dokuczliwe skutki faktu, że stała się głównym szlakiem dla przemarszu wojsk rossyjskich i austryackich. Wśród takiej sytuacyi G. nie zwątpił, nie opuścił rąk, lecz owszem wytężał w miarę piętrzących się trudności swoją niepospolitą energię i równie niepospolity talent administracyjny. Pierwszy, dziesięcioletni okres rządów G-ego na stanowisku namiestnika Galicyi (1849—1859) przypadł w porę zwycięskiego nad rewolucyą absolutyzmu i reakcyi pod hasłem germanizacyi, która miała zjednoczyć monarchię o różnych narodowościach, albo raczej skrępować te narodowości w ich aspiracyach i rozwoju tak, aby ubezwładnione zupełnie poddały się hegemonii niemieckich centralistów absolutnego kroju. W tym celu wskrzeszono w całej pełni dewizę dawnych rządów Metter-nichowskich: divide et impera! Pokonane Węgry przestały istnieć jako całość, a natomiast powstały nowe okręgi administracyjne, niejako nowe prowincye, obejmujące terrytorya z ludnością słowiańską, w której podtrzymywano i podsycano nienawiść do madiaryzmu. Podobny eksperyment administracyjny zrobiono także w Galicyi, odrywając zachodnie powiaty i łącząc je w osobny okrąg administracyjny z osobnym szefem. G-emu, jako namiestnikowi, pozostała pełna władza tylko we wschodniej części kraju, a nad zachodnią jedynie zwierzchnie at-trybucye. W zachodniej Galicyi pozostawiono do czasu i tylko częściowo język polski w szkołach i sądownictwie, a we wschodniej odrazu zaprowadzono język niemiecki pod pozorem, że ma on tam mieć missyę niejako przygotowawczą, osłaniać rozwój języka ruskiego, dopóki ten nie stanie na takim szczeblu doskonałości, aby mógł być wprowadzonym do szkół i urzędów. Walka z tym naciskiem germanizacyi wydawała się wtedy niemożliwą, a w każdym razie beznadziejną, bo w kraju separatystyczne stronnictwo świętojurskie przyklaskiwało wszystkim tym pomysłom podziałowym i germanizacyjnym wszechwładnego ministra Bacha. I na tern polu jednak G. nie opuszczał rąk, nie lekceważył żadnego nabytku, który w danej chwili z trudem wydobyć się udało. Wywalczywszy w Wiedniu cztery równoległe klassy gimnazyalne z językiem polskim przy jednem z niemieckich gimnazyów lwowskich, strzegł tej cennej zdobyczy, jedynej połowicznej średniej szkoły polskiej na całą Galicyę, jak oka w głowie, wobec ciągłych prób cofnięcia tego ustępstwa. W kilkanaście lat później, za drugim powrotem G-ego na posadę namiestnika Galicyi, owo skromne lwowskie gimnazyum niższe z polskim językiem wykładowym stało się pierwszą polską szkołą średnią i niejako rozsadnikiem polskich gimnazyów w Galicyi wschodniej.—W tej trudnej pracy w pierwszym okresie rządów G. nie znalazł należytego poparcia w kraju, bo społeczeństwo polskie, stroniące od sfer rządowych, było nieufne wobec Polaków w służbie administracyjnej zostających i nazywało ich, a zarazem wszystkich niestojących na stanowisku nieprzejednanem, pogardliwie Schwarzgelberami. G., z natury swojej obojętny na aura popularis, lekceważący popularność w pospolitem tego słowa znaczeniu, nie oglądał się na brak poparcia, a przynajmniej nie zrażał się tym brakiem w działalności swojej. I w ministeryum także nie-tylko nie miał poparcia, lecz owszem posiadał we wszechwładnym Bachu skrytego antagonistę, który czyhał tylko na sposobność do pozbycia się niewygodnego dlań namiestnika. Ale sposobności tej nie doczekał się, gdyż G. znalazł w zaufaniu i sympatyi cesarza Franciszka Józefa taki silny punkt oparcia dla swojej zbawiennej dla kraju działalności, że z czasem zdołał wnioski swoje przeprzeć nietylko bez akcesu, lecz nawet wbrew wnioskom ministeryum. Zaufanie monarchy zdobył sobie już w początkach swojego namiestnikowstwa szczerą i otwartą lojalnością swoją, a nadto dowodami niepospolitego talentu administracyjnego. Dwukrotna podróż cesarza Franciszka Józefa do Galicyi zacieśniła ten stosunek namiestnika z monarchą. Taką powagą stał się G. wobec tronu, że gdy w latach 1853 —1855 młodszy brat cesarza, arcyksiążę Karol Ludwik, późniejszy pierwszy protektor krakowskiej Akademii umiejętności, miał odbyć teoretyczne i praktyczne studya w administracyi, G. wybrany został na instruktora, a Lwów na miejsce pobytu dla młodziutkiego arcyksięcia. Jak całe swoje zaufanie u monarchy, tak potem i serdeczne przywiązanie arcyksięcia Karola Ludwika wyzyskał G. w tym celu, aby wyrównać tę przepaść, jaką w półwiekowej gospodarce swojej wytworzyła biurokracya staro-austryackiego autoramentu między społeczeństwem polskiem a tronem i państwem. Ułatwiały to zadanie szlachetne serce i intencye cesarza, ale mimo to potrzeba było takiej wyjątkowej wytrwałości i siły przekonań, jaką właśnie w tern wielkiem przedsięwzięciu G. okazał, aby stopniowo uśmierzyć i pozyskać dla tej idei politycznej pokolenie, które wzrosło w ciężkiej atmosferze politycznej systemu Met-ternichowskiego i własnemi oczyma patrzało, własnemi nerwami odczuło, a własnemi nieszczęściami upamiętniło dla przyszłych pokoleń wypadki lat 1846 i 1848.—Kiedy w r. 1859 na pobojowiskach włoskich pod Magentą i Solferi-no do głębi zachwiał się grunt polityczny, na którym system Bacha postawił Austryę, po r. 1848 w jego mniemaniu odrodzoną, a w opinii ludów austryackich nad przepaścią postawioną, uwaga cesarza Franciszka Józefa w ciężkiej

ÉO

i-

trosce o przyszłość monarchii zwróciła się na G-ego, który w ciągłej sprzeczności ze zbankrutowanym systemem Bacliowskim umiał w największej i za najniebezpieczniejszą uważanej pro-wincyi wprowadzić ład ekonomiczny, porządek administracyjny i, co najważniejsza, takie uspokojenie umysłów, jakiego panujący system w innych częściach państwa całym wysiłkiem środków bezwzględnej repressyi i przewrotnych machinacyi nawet w taki sposób osiągnąć nie mógł, aby świat był obałamucony i cmentarną ciszę uważać mógł za uspokojenie. Powołał tedy cesarz Franciszek Józef w r. 1859 G-ego na ministra stanu, ku powszechnemu osłupieniu austryackiego świata biurokratycznego, w którego głowie pomieścić się nie mogła myśl o szlachcicu polskim ze sterem nawy państwowej w rę

ku.— Tylko kilkanaście miesięcy trwała rnini-steryalna działalność G-ego, ale mimo to stanowi epizod trwale zapisany w historyi nowoczesnej Austryi pomnikowem dziełem konstytucyj-nem, znanym dyplomem październikowym z r. 1860, który stanowi główną, później przez Schmerlinga w wykonaniu zwichniętą, podstawę konstytucyjnego ustroju Austryi. Dyplom październikowy w konturach zakreślił ten ustrój z wybitną marką autonomiczną, zapowiadając taką organizacyę państwa, aby kraje koronne ze swojemi ciałami reprezentacyjnemi stanowiły organizmy samorządne i złączone w całość państwową, jakby w jedną rodzinę ze wspólną u góry legislatywą i egzekutywą. G-emu nie było danem rozwinąć dyplomu październikowego w szczegółach. Wśród pracy nad statutami dla poszczególnych krajów koronnych musiał ustąpić wobec napaści z dwóch stron: z jednej strony bowiem Węgrzy, stojąc niewzruszenie przy zasadzie samodzielności państwowej według ustaw konstytucyjnych sejmu z r. 1848, nie przyjęli tego wymiaru autonomii, jaki dyplom październikowy zawierał, a z drugiej strony niemiecka gwardya centralistyczna, ze Sclimerlingem na czele, wypowiedziała oppozycyę wszelkim próbom autonomicznego przekształcenia Austryi.— Lata 1862—1866, peryod ogólnych dla Austryi wysiłków centralizacyjnych w dziele konstytucyjnej rekonstrukcyi państwa, przeżył G. w swoich dobrach ordynackich, w Skale, oddany admini-stracyi majątku, w której tak samo dzielnym był gospodarzem, jak dzielnym namiestnikiem— gospodarzem kraju. Dopiero po pogromie panującego systemu centralistycznego, pogromie historycznie upamiętnionym na pobojowisku pod Sadową, wraca G. na widownię polityczną. Hr. Belcredi, ówczesny minister stanu, przystępował po zawieszeniu centralistycznej konstytucyi Schmerlingowskiej do rekonstrukcyi państwa w duchu przerwanej tradycyi dyplomu październikowego. W Galicyi skończyły się rządy na-miestników-generałów, a G. wrócił na swoje stanowisko, witany przez cały kraj z prawdziwym zapałem. Wiedziano bowiem, że przed objęciem tego stanowiska zastrzegł sobie szerokie pełnomocnictwo do oczyszczenia urzędów z obcych żywiołów niemieckich, do stopniowego zaprowadzenia języka polskiego w szkołach i u-rzędaeh, wogóle do organizacyjnych reform w duchu autonomicznym i narodowym.—W historycznym dla Austryi r. 1867, w roku uchwalenia nowej konstytucyi i przekształcenia cesarstwa Austryackiego na monarchię Austryacko-węgierską, t. j. na dwa organizmy państwowe (Przed- i Zalitawię), unią realną w jedną całość połączone, Galicya znalazła się na rozdrożu po-litycznem, z którego wyjście w kierunku, jak przyszły rozwój stosunków okazał, trafnym i co do rezultatów osiągniętych zbawiennym, zawdzięcza głównie G-emu i późniejszemu ministrowi dla Galicyi, dr. Floryanowi Ziemiałkowskiemu. Kiedy bowiem hr. Belcredi upadł ze swoim pro-gramem federalistycznym, a jego następca

* is

pr'ii

II

Fig. 103. Agenor hr. Gołuchowski (ojciec).

późniejszy kanclerz, hrabia Beust, jednem śmiałem cięciem rozciął gordyjski węzeł au-stryackich komplikacyj konstytucyjnych, zawierając ugodę z Węgrami na zasadzie ich wytrwale i opornie stawianych postulatów, t. j. w myśl węgierskich ustaw konstytucyjnych z r. 1848, sejmy krajowe w Austryi powołane zostały do obesłania Bady państwa, której zadaniem miało być „sfinalizowanie” ugody, zawartej z Węgrami, i uchwalenie konstytucyjnych ustaw dla reszty krajów koronnych (Przedlitawii). Sejmy słowiańskich prowincyj z większością federalistycz-ną zostały tym niespodziewanym zwrotem zaskoczone i w swoich aspiracyach politycznych zawiedzione. To też rozległo się hasło nieo-besłania Rady państwa, przez co punkt ciężkości kwestyi konstytucyjnej miał być przeniesiony do sejmów, a program federalistyczny przykrojony' do sytuacyi, wytworzonej ugodą węgierską. Rząd zdecydowany był udaremnić ten plan rozwiązaniem sejmów opornych, co też w Czechach nastąpiło. Sejm galicyjski chwiał się w swojej decyzyi, a komraissya konstytucyjna wniosła w pełnej izbie obesłanie Rady państwa, ale zarazem i uchwalenie adresu do cesarza, który brzmieniem, mianowicie zastrzeżeniami co do uprawnienia Rady państwa do uchwalenia konstytucyi, równał się negacyi całego programu rządowego. Do 1 marca 1867 zdawało się pewnem uchwalenie wniosków kommissyjnych, za czem musiałoby pójść w dalszej konsekwen-cyi usunięcie się delegacyi z Rady państwa i wejścia na tory polityki abstynencyjnej, na które zwrócili się Czesi z wielką, jak się później pokazało, szkodą dla swoich interesów narodowych i politycznych, gdyż ostatecznie po upływie dwunastu lat pojednać się musieli z istniejącym stanem rzeczy i wejść do Rady państwa (w r. 1879). Sejm galicyjski w większości swojej zachwiał się 2 marca 1867, odstąpił od pierwotnego pomysłu odmownego i uchwalił bezwarunkowe obesłanie Rady państwa. Stało się to za energicznym wpływem G-ego, który, jako namiestnik, oświadczył, że rząd w razie uchwalenia adresu sejm rozwiąże, a jako obywatel kraju dodał ostrzeżenie, że Galicya w ówczesnych nieskonsolidowanych stosunkach swoich nie mogła wyjść z walki zwycięsko lub chociażby tylko bez szkody dla swoich interesów narodowych. Był to argument oportuni-styczny, wysunięty w danej chwili tylko dla tern dosadniejszego poparcia tego argumentu zasadniczego, że Galicya, nie w hazardowej polityce federalistycznej, lecz w ścisłej łączności z państwem, więc w danej chwili w zastosowaniu się do nowego ustroju konstytucyjnego, znajdzie najlepszy punkt oparcia dla normalnego rozwoju autonomicznego. Ziemiałkowski, jako sprawozdawca kommissyi adresowej, a za jego wpływem i większość kommissyi przystąpiła do myśli politycznej G-ego, za którą ostatecznie, nie bez oporu i chwilowych rozpędów oppozycyjnych, poszło także całe społeczeństwo polskie. U-chwała z 2 marca 1867 ma dla Galicyi z tego powodu historyczne znaczenie, że stanowi niejako punkt wyjścia dla tej trzeźwej polityki, którą koło polskie w Wiedniu doprowadziło z czasem do panującego niemal w parlamencie stanowiska, a Polaków uczyniło nietylko zdolnym w zasadzie do rządzenia w Austryi żywiołem, lecz faktycznie wprowadziło do rządów w roli kierującej.—Ale zwrot ten dokonał się, jak wyżej powiedziano, nie bez oporu. Zaraz bowiem sejm następny, z r. 1868, niezadowolony szczupłym wymiarem autonomii dla krajów koronnych w konstytucyjnych ustawach z 21 grudnia 1867, uchwalił, wbrew przedstawieniom G-ego, słynną programową rezolucyę, z całym szeregiem postulatów zasadniczych co do rozszerzenia zakresu autonomii i ustawodawstwa krajowego. Już w kilka lat p* uchwaleniu tej rezolucyi opinia sejmu i kraju, po chłodnej krytycznej rozwadze, doszła do przekonania, że znaczna część tych postulatów była nietylko niepołączal-na z konstytucyą grudniową, lecz nawet ze względu na ekonomiczne siły kraju niewykonalną. W chwili uchwalenia rezolucyi jednak opinia polityczna sejmu i kraju była tak rozgorączkowana, że zaryzykowano uchwałę wbrew przedstawieniom G-ego, wskutek czego podróż cesarza do Galicyi, już urzędownie zapowiedziana, niemal w przededniu została odwołana. Nie mogąc w sferach wiedeńskich wywalczyć cofnięcia tej decyzyi, gdyż w danej chwili podróż cesarska mogłaby być uważana za approbatę op-pozycyjnego rozpędu reprezentacyi kraju, G. wziął dymissyę i cofnął się znowu w zacisze siedziby ordynackiej (Skała).—Trzy lata niespełna trwała niepewna sytuacya, wytworzona temi wypadkami. Skończyła się w chwili, gdy epigonowie ery Schmerlingowskiej zrobili fiasco z próbą takiego spaczenia konstytucyi grudniowej, aby zawarty w niej wymiar autonomii krajów koronnych został ścieśniony. Do steru rządów przyszedł Alfred hr. Potocki, a po nim hr. Hohenwart, obaj szczerzy autonomiści, gotowi do rozszerzenia ram konstytucyi grudniowej w duchu autonomicznym do takich granic, jakie zakreślały podobnym zamysłom konieczne względy na utrzymanie zasadniczej i dualistycznej or-ganizacyi monarchii, która wobec skonsolidowania się Węgier w istny organizm państwowy już odtąd nazawsze stała się nietykalną. — W lipcu 1871 po raz trzeci wrócił G'. na stanowisko namiestnika Galicyi. Po trzyletniej pauzie zastał rozpoczęte za czasów drugiego namiestnika prace swoje jeszcze niewykończone, ale też i nietknięte, bo centralizm wiedeński w tym czasie nie był już tak silnym, jak za czasów Schmerlinga. Pozostał mianowicie nietknięty polski język w szkołach i urzędach, do których teraz z wielką chęcią garnęła się młodzież krajowa, ziszczając w ten sposób gorące, od pierwszej chwili objęcia rządów przez G-ego żywione, życzenie, aby tą droga wyrównana została dla dobra kraju dawna przez staro-au-stryacką biurokracyę wytworzona przepaść między służbą w urzędzie a służbą obywatelską. Nowym nabytkiem dla kraju za trzeciego na-miestnikowstwa G-ego było spolszczenie uniwersytetu, więc wyrugowanie niemiecczyzny z ostatniej a najsilniejszej warowni. Obok uniwersytetu polska nauka zyskała w tym czasie jeszcze drugi wyższy przybytek, akademię umiejętności w Krakowie. Szkolnictwo ludowe, od pierwszej chwili rządów G-ego otaczane przezeń szczególną opieką, otrzymało ustawami krajo-wemi, w tym czasie przez Sejm uchwalonemi, organizacyę, która w ciągu 25 lat, więc za życia jednego pokolenia, podniosła oświatę po wsiach tak, że dziś już Galicya, szczególnie w zachodnich powiatach, posiada intelligentny i świadomy obywatelskich obowiązków stan wło-

b. ł.

ściański, który wysyła posłów z grona swojego do Sejmu i Rady państwa, garnie się wogóle do wszystkich ognisk życia publicznego, a pe-ryodycznej i książkowej literaturze ludowej dostarcza tysięcy czytelników. To też literatura ta wzniosła się dziś w Galicyi na taki stopień rozwojowy, jaki za czasów poprzedniego pokolenia za niedościgniony uważano.—Także i za trzeciego namiestnikowstwa G-ego Galicyi chwilowo groziło przesilenie, które wśród innych warunków mogło sprowadzić kraj na tory jałowej oppozycyi. Wiedeńscy centraliści, którym powstanie silnych zjednoczonych Niemiec dodało siły i otuchy, zdołali obalić hr. Hohenwarta w chwili, gdy już blizkim się być zdawał tryumf jego szerokiego programu autonomicznego. Odzyskawszy władzę, centraliści za główny cel swojej akcyi uznali emancypacyę Rady państwa z pod wpływu sejmów krajowych, które, mając prawo wyboru delegacyi do centralnego parlamentu, mogły każdej chwili odmówić tego wyboru, a tem samem udaremnić zebranie się pełnej Rady państwa. Powstał tedy w r. 1873 projekt takiej zmiany konstytucyi, aby posłów Rady państwa wybierali bezpośrednio wyborcy a nie sejmy krajowe. Dla sejmu galicyjskiego miał być w tej mierze uczyniony wyjątek, ale później cofnięto przyrzeczone ustępstwo. G. zsolidaryzował się z protestem kraju przeciw takiej reformie wyborczej, a nie mogąc jej zapo-biedz, wniósł dymmissyę. Cesarz, który niechętnie i tylko pod naciskiem konieczności zgodził się na reformę wyborczą, dymmissyi tej nie przyjął i, odwołując się do lojalności G-ego, a zarazem do jego troskliwości o dobro kraju, wezwał go, aby wytrwał na swojem stanowisku. Wezwaniu temu G. uczynił zadość, dokładając starań, aby w praktycznem wykonaniu reforma wyborcza nie przyniosła szkody krajowi.— G. umarł 3 sierpnia 1875. Po upływie całej ćwierci wieku od śmierci jego stanie we Lwowie jego pomnik spiżowy ze składek, w całym kraju uzbieranych. Tymczasem w ciągu tych 25 lat pamięci wdzięcznego kraju przypominał się G. na każdym kroku w niepożytych dziełach swojej polityki i adininistracyi. Cały szereg jego uczniów ze szkoły publicznej w urzędzie zajaśniał odtąd na krajowej i państwowej widowni politycznej. Ministrowie: Kazimierz Badeni, Zaleski, Rittner, Biliński, Piętak i Chłę-dowski niegdyś pod okiem G-ego pierwsze stawiali kroki w służbie rządowej.

Gołuchowski Agenor, hrabia, austryacko-węgierski minister spraw zagranicznych i minister domu cesarskiego, syn byłego ministra stanu i namiestnika Galicyi (* 23 marca 1849 we Lwowie), ukończył szkoły średnie i początkowo uczęszczał na uniwersytet w rodzinnem mieście, zanim przeniósł się do innych uniwersytetów austryackich. Z własnego wyboru i zgodnie z wolą ojca odbył specyalne, do zawodu dyplomatycznego kwalifikujące, studya, poczem wstąpił do służby rządowej w ministeryum spraw zagranicznych. W r. 1872 rozpoczął właściwą służbę dyplomatyczną jako attaché ambasady austryacko-węgierskiej w Berlinie. Szybko przebył niższe stopnie hierarchiczne w ciężkiej nawet dla młodych ludzi o niepospolitych zdolnościach, a dla kandydatów polskiej narodowości, z wyjątkowych powodów, podwójnie utrudnionej karyerze dyplomatycznej, i już przed ukończeniem 30-go roku życia został radzcą ambasady austryacko-węgierskiej w Paryżu. Na tem stanowisku dał się już poznać szerszym kołom europejskiego świata dyplomatycznego z niepospolitych zdolności, wielkiego talentu i spokoju dyplomatycznego. To też po śmierci ambasadora hr. Wimpffena nie zawahano się w Wiedniu zlecić młodemu radzcy legacyjnemu samodzielnego kierowania ambasadą aż do zamianowania nowego ambasadora, hr. Hoyosa. Osobiste przymioty zjednały G-emu w paryskim

I;

:mp-S

W/u'}

‘ił’

Fig. 204. Agenor hr. Gołuchowski (syn).

świecie arystokratycznym wielką sympatyę, którą spotęgował węzłami kolligacyi, poślubiając 3 czerwca 1885 księżniczkę Murat, wnuczkę szwagra Napoleona I, Lucyana Murata. W r. 1887 G. mianowany został posłem i ministrem pełnomocnym w Bukareszcie. Była to pozycya dla młodego dyplomaty w danej chwili bardzo trudna, gdyż najpierw Rumunia prowadziła wówczas wojnę cłową z Austro-Węgrami, a powtóre. uciskani przez madiaryzm Rumuni węgierscy szukali w Bukareszcie punktu oparcia dla swoich agitacyj i aspiracyj narodowych, co znowu drażniło rząd węgierski. G. potrafił wyjść nietyl-ko obronną ręką, lecz bardzo szczęśliwie, z tej podwójnie trudnej sytuacyi, gdyż zażegnał wojnę cłową przez doprowadzenie do skutku traktatu handlowo-cłowego, a osobistemi wpływami u dworu rumuńskiego, który żywił dlań wielką sympatyę, zdołał współczucie dla irredenty rumuńskiej na Węgrzech powstrzymać od drażliwych objawów.—W r. 1893 G., już zasłużony

B. Ł.

D.

i ozdobiony wysokiemi orderami austryackiemi i zagranicznemi, opuścił Bukareszt, gdzie klimat okazał się szkodliwym dla zdrowia jego małżonki, i zamieszkał we Lwowie, oczekując powołania na inne stanowisko. We Lwowie nie potrzebował dopiero zawiązywać, lub chociażby tylko odświeżać, stosunków, bo długi pobyt za granicą nie osłabił w nim ani uczuć polskich, ani przywiązania do kraju. Zostawał z nim w ciągłej styczuości, nietylko z przyczyn majątkowych, jako ordynat Skały, lecz także z pobudek obywatelskich. Tak żywo zajmował się G. na obczyźnie sprawami krajowemi, że z każdej sessyi sejmowej sprowadzał sobie stenograficzne sprawozdania i wszystkie druki posłom rozdawane. Także i hr. Gołuchowskiej nietrudno było wejść w stosunki w kraju ojczystym męża, gdyż zaraz po zamążpójściu wyuczyła się języka polskiego, aby dzieci (trzech synów) wychować po polsku, jakby Polka rodowita. Powiodło się to jej w zupełności, a świetnym na to dowodem są egzamina dziś przez młodych G-ch w szkołach lwowskich składane.

We Lwowie wiedziano dobrze, że G. niedługo pozostawiony zostanie w bezczynności. W r.

1894, w ćzasie wystawy krajowej, zwracało to powszechną uwagę, że cesarz Franciszek Józef za każdem zetknięciem się z deputacyą szlachty, w której gronie stawał G. w stroju narodowym, zbliżał się do niego z wyrazami i objawami szczególnej sympatyi. Ale mimo to wszystko, niespodzianką dla całego państwa i kraju było powołanie G-ego, na wiosnę r. 1895, na ministra spraw zagranicznych na miejsce hr. Kalno-ky’ego, który wówczas miał starcie z rządem węgierskim z powodu wrzekomo niedość energicznej reakcyi dyplomatycznej za demonstracyjną podróż nuncyusza wiedeńskiego msgr.

Agliardego do Węgier w czasie, gdy tam wrzała namiętna walka i agitacya w sprawie zaprowadzenia ślubów cywilnych.—Na dzisiejszem, pierwszem w monarchii austryacko-węgierskiej, stanowisku państwowein zajaśniał w całej pełni talent dyplomatyczny G-ego. We wszystkich sprawach drażliwszych umiał on zawarować mocarstwową powagę państwa, a jego stosunki naze-wnątrz utrwalił w sposób zabezpieczający pokój na długie czasy. Sojusz Austro-Węgier z Niemcami wzmocnił się za G-ego, a równocześnie za jego sprawą nastąpiło zbliżenie się polityczne do Rossyi: to też G. posiadł zupełną sympatyę nietylko własnego monarchy, który odszczegól-nił go najwyższą odznaką—Złotem Runem, lecz także cesarzów Niemiec i Rossyi, którzy w podobny sposób odznaczyli austro-węgierskiego ministra spraw zagranicznych.—W ciele reprezentacyjnem do spraw zagranicznych, w delegacyach wspólnych, G. jest mile widzianym, jak żaden z jego poprzedników. Zdobył sobie tę sympatyę śmiałą inicyatywą w nakreśleniu szerszych planów ekonomiczno-handlowych nazewnątrz.

Gołuchowskich hrabiów herb. Na tarczy ściętej w polu górnem, złotem, orzeł dwugłowy czarny, ukoronowany, ze złotą cyfrą J. II na piersiach; w doluem, błękitnem, półksiężyc złoty rogami do góry, nad nim złota sześciopromienna gwiazda. Nad tarczą korona hrabiowska, w niej hełm

iwa

Fig. 105. Gołuchowski (herb).

z koroną szlachecką, nad którym ogon pawi z półksiężycami i gwiazdą, jak na tarczy. Labry z prawej strony czarne, z lewej błękitne, podbite złotem. Odmiana herbu Leliwa, nadana wraz z tytułem hrabiowskim Józefowi Wincentemu Gołu-chowskiemu, posłowi sandeckiemu, członkowi prastarej małopolskiej rodziny, przez Józefa II, cesarza św. państwa Rzymskiego, w d. 17 czerwca 1783 roku.—Źródła: „Poczet szl. Galie.”; Borkowski, Hefner, Rietstap, Gritzner, Hildebrandt, Ostrowski.

Gołymin (stary i nowy), wieś, pow. Ciechanowski, gm. i par. G. Wieś ta należała dawniej do kościoła w Krasuem. Rząd pruski odebrał G. kononikom regularnym i wcielił do dóbr rządowych. Choć nie było tu nigdy miasta, odbywały się jednak kilka razy do roku jarmarki. W 1806 r. Napoleon I miał tu swą główną kwaterę, i tu 26 grudnia 1806 r. stoczoną została bitwa między wojskami francuskie-mi a rossyjskiemi. Starożytny kościół tutejszy, zbudowany w stylu ostrołukowym, baltycko-nad-wiślańskim, przechował swą pierwotną postać z XV w. w murach głównych i za-krystyi. Wszystkie malowidła, ozdoby i przy-bory kościelne, również i dwie drewniane przystawki, pochodzą z czasów późniejszych. W 1880 liczył G. 32 dm., 414 mk., 1 849 mórg rozl. Par. G., dekanat Ciechanowski, liczy 2 570 dusz. — („Słów. geogr.”)

Gomarus Franciszek, teolog (* 30 stycznia 1563 r. w Brügge, we Flandryi, skąd zamożni rodzice jego przenieśli się do Palatynatu r. 1578). Studyował teologię w Neustein, Oxfordzie, Cam-

roku.

w. G.

A. Pol.

Gomb er ville Marin le Roy, poeta francuski (* 1600 w Paryżu—f 14 lipca 1674 w po-

5 442 m-ców (1893: 39.8% katolików,

w. J.

bridge i Heidelbergu. Pobyt w Heidelbergu nie był bez znaczenia dla przyszłego teologa. Od r. 1587 G. był kaznodzieją we Frankfurcie nad Menem, w r zaś 1584 został profesorem uniwersytetu w Lejdzie. Pod względem poglądów teologicznych był zwolennikiem nauki o prede-stynacyi w całem znaczeniu tego słowa, tak, że Augustyn i Kalwin znaleźli w G-ie gorliwego obrońcę. Gdy więc w r. 1603 powołany został na profesora do Lejdy Jakób Aririniusz (ob.), przeciwnik nauki o predestynacyi, a zwolennik pelagiańskich poglądów o wolnej woli człowieka, spór między dwoma profesorami był nieunikniony i tak namiętny, że nawet stany hollen-derskie usiłowały go załagodzić. Dwie dysputy w Hadze, w r. 1608 i 1609, nie doprowadziły do rezultatu. Po śmierci Arminiusza (1609) G., widząc, że przeciwnicy jego odnieśli przewagę, usunął się i został profesorem w Saumur (1614), a w r. 1618 w Gronindze. Namiestnik, Maurycy Orański, stanął po stronie G-a, a zwołany synod w Dordrechcie (1618—1619) odrzucił naukę Arminiusza, uznając naukę o predestynacyi za naukę Kościoła hollenderskiego. Ponieważ zwolennicy Arminiusza już w r. 1610 podali stanom remonstracyę złożoną z 5 artykułów, nazwano ich Remonstrantami, stronę zaś przeciwną Contraremonstrantami albo Goma-rystami. W r. 1633 G. należał do kommissyi, mającej zrewidować przekład Pisma św. na język hollenderski. Umarł d. 11 stycznia 1641 roku. Dzieła G-a, pisane w języku łacińskim, wyszły zbiorowo w Amsterdamie 1645 i 1664

Ks. A. K. D.

Gombauld Jean Augier, poeta francuski (* 1570—f 1666 r.), należał do licznych przedstawicieli wymuszonej maniery stylowej, panującej w poezyi francuskiej na początku XVII wieku. Był hugonotą; rozpoczął swój zawód poetycki od sonetu na śmierć Henryka IV-go; następnie należał do wytwornego towarzystwa Hotelu Rambouillet i do pierwszych członków nowo-założonej Akademii fraueuskiej. Znaczenie w literaturze zdobył sobie G. głównie przez poemat w prozie „Endymion” (1624) oraz przez idyllę „Amaranthe” (Paryż 1631), płody czułost-kowo-sentymentalne w duchu panującej ówcześnie wielce wymuszonej maniery poetyckiej.

Gombert Mikołaj, jeden z największych kontrapunkcistów niderlandzkich z XVI wieku, rodem z Brügge, uczeń Josquina Deprès. Około 1543 był kapelmistrzem kapeli Karola V. Zostały po nim: dwie księgi motetów czterogłosowych, dwie księgi motetów na pięć głosów, księga mszy pięciogłosowych, księga canzonet, oraz wiele motetów, pomieszczonych w różnych wydawnictwach zbiorowych z XVI wieku. Parę canzonet i motetów G-a posiada w rękopisie biblioteka Monachijska.

bliżu Port-Royal); należał do najpopularniejszych przedstawicieli sentymentalno-wymuszonej poezyi i belletrystyki francuskiej z początków XVII-go wieku. Bardzo wcześnie rozpoczął swój zawód literacki; w 14-ym roku życia pisał już uczuciowe poematy. Odtąd cieszył się stale względami wytwornego towarzystwa paryskiego, należał do liczby pierwszych członków Akademii paryskiej; brał udział w jej pracach lingwistycznych, chociaż głównie poświęcał się poezyi. Jego słodkawo-wykwintne utwory niezmiernem swego czasu cieszyły się rozgłosem i służyły za wzór wielu poetom młodszego pokolenia. Szczególnie romanse jego zaliczane były do najdoskonalszych wytworów literatury współczesnej: „La jeune Al-cidiane” (Paryż 1651); „La Cytherée” (tamże 1640 — 42); „Caritóe” (tamże 1622); a nade-wszystko „Polexandre” (1632).    w- G'•

Grombin (Gąbin), miasto w gub. Warszawskiej, powiecie Gostyńskim, nad rzeczką Nidą (ginącą jakoby w bagnach). Kościół katolicki, ewangielicki; młyn parowy (mąka żytnia i pszenna);

54.3°/₀ żydów). G. był założony prawdopodobnie przez książąt mazowieckich w XIV w.

Grombińskie starostwo niegrodowe; leżało w województwie Rawskiem, w ziemi Gostyńskiej. Według lustracyi powstało za Władysława IV z dawniejszego s-stwa Gostyńskiego, a mianowicie przez oddzielenie miasta Gombina (ob), w obszerności 6iy.₂ włók i wsi Korzeń z folwarkiem i przyległościami. Od r. 1664 do 1771 wciąż prawie było w posiadaniu rodziny Szczawińskich. Jeden z tej rodziny, Tomasz, podkomorzy gombiński, wraz z swą żoną, w r. 1771 opłacał jako s-sta kwarty złp. 739 gr. 6, a hy-berny złp. 910. Na sejmie warszawskim z r. 1773 —1775 Stany Rzplitej przez oddzielne prawo nadały toż s-stwo na emfiteuzis Józefowi Mikorskiemu, podkomorzemu gostyńskiemu, wraz z wójtostwem i następującemi włościami: wieś Korzeń, Sielce, Brzezie, włóki Dobrzykowskie, połowę wsi Borkowa w Kaliskiem, Skaszyn, Sarnów na Kujawach i Wiczyńce czyli Wyczyni-cze.— „Enc. mn. Org.”

Gomera: 1) jedna z wysp Kanaryjskich na zachodzie północnej Afryki; leży po połud.-zach. stronie Teneryfy, oddzielona od niej cieśniną 27 kim. szeroką. Kształt wyspy jest eliptyczny, obszar przeszło 370 kim. Q; liczba mieszkańców przeszło 14 090 (1887 r.). Pod względem kształtu powierzchni G. przedstawia wyżynę wulkaniczną, pokrajaną przez erozyę potoków, spadającą ku morzu stromemi wybrzeżami, do 600 m. wysokiemi. Najwyższy szczyt wyspy, Alto albo Cumbre de Gar oj ona, wznosi się do 1 340 m. G. jest lepiej nawodniona niż inne wyspy Kanaryjskie; liczne jej strumienie wyżłobiły w bazalcie malownicze doliny, tworząc prą-dowiny i kaskady. Roślinność jest tu też bujniejsza niż na wyspach sąsiednich: na wyżynie

w. N.

w. J.

A. Pol.

wznoszą się lasy wawrzynowe, niżej, w dolinach, rosną palmy; rolnictwo jednak jest wskutek lenistwa mieszkańców zaniedbane. Głównem miastem wyspy San Sebastian de Go-mera na wybrzeżu wschód., wyborny port, wsławiony przez Kolumba, dla którego był przystankiem w drodze do odkrycia Ameryki.

2) Peńon de Velez de la G., wysepka i mała twierdza (presidio) hiszpańska, na Maro-kańskiem wybrzeżu m. Śródziemnego: 315 m-ców (1897) i mała załoga; w Hiibnera „Geogr. stat. Tabel.” (na rok 1900) 200 m-ców.

Gomès Joâo Baptysta, dramaturg portugalski (* w Oporto około 1775—f 1803). Z zawodu był huchhalterem; w r. 1803 wystawił tra-gedyę, której treścią były dzieje Inezy de Castro, p. t. „Nova Castro”; piękne to dzieło przez długi czas cieszyło się na scenie powodzeniem. Wydrukowane w 1806, doczekało się licznych wydań (przekład francuski F. Denis’a w „Chefs-d’oeuvre des théâtres étrangers”). G. przełożył też na język ojczysty kilka tragedyj francuskich.

Gomes de Amorim Francisco, dramaturg portugalski, ob. Amorim Franciszek de Gomes.

Gomez Fernando, rycerz hiszpański (* w Toledo 1138 — f 1182). Odznaczył się męstwem w niezliczonych bitwach i potyczkach. Napadnięty raz przez bandę Maurów, odparł ich przy pomocy kilku towarzyszów, uzbrojonych tylko w kije gruszkowe. Na pamiątkę tego zdarzenia założył zakon rycerski „Gruszki” (1176), z którego powstał później sławny zakon Alcantara (ob.).

Gomez Antoni (* 11 lipca 1839 w Campi-nas, w Brazylii—f w Para, w Brazylii, 16 września 1896), kompozytor muzyczny, rodem Portugalczyk. Po ukończeniu konserwatoryum w Rio de Janeiro napisał operę „A noche do Castello” (1861), która w stolicy Brazylii tak wielkie wywarła wrażenie, że cesarz Don Pedro II, dawszy wiarę zdaniom krytyki miejscowej o nadzwyczajnym talencie G-a, wysłał go, na swój koszt, do konserwatoryum w Medyolanie, dla uzupełnienia studyów muzycznych. Z licznych jego oper największe miały powodzenie: „Guarany” (grana i w Warszawie; wystawiona w Medyolanie 19 marca 1870), „Salvator Rosa” (1874) i „Do Schiavo”, dana w Rio Janeiro 1889. G. w młodości obiecywał rzeczywiście bardzo wiele, wiatach jednak późniejszych, uległszy wpływom muzyki włoskiej, głównie Verdiego, zatracił samodzielność i tym sposobem obietnic młodości nie dotrzymał.

Gomolatka, ob. Sphaeridium.

Gomólin, wieś kościelna i folwark, powiat Piotrkowski, na 8 wiorście szosy z Piotrkowa do Widawy. Jest tu bardzo stary drewniany dwór oryginalnej struktury, z dwoma boczneini pawilonami; według wszelkiego prawdopodobieństwa jest to ten sam, w którym podczas sejmu Piotr -kowskiego o małżeństwo Zygmunta Augusta z Radziwiłłówną przemieszkiwała królowa Bona wraz z Gamratem, Krzyckim, Kmitą i całym swym dworem.

Gomoliński Stanisław, biskup łucki. Rok urodzenia nie jest dokładnie wiadomy (f r. 1604). Co do rodowodu jego sprzeczne są podania: większość utrzymuje, iż był synem Mikołaja, kasztelana spicymirskiego, ożenionego z Myszkowską, córką Marcina, kasztelana wieluńskiego; według Wielądka zaś rodzi się z Jana i Bełżackiej, a jest wnukiem Piotra, podczaszego sieradzkiego, i wdowy po Myszkowskim. Wyświęcony na kapłana, otrzymał wkrótce kanonię krakowską i sandomierską, r. zaś 1587 został mianowany biskupem kamienieckim po Goślickim. R. 1589 brał czynny udział w korrekturze praw koronnych, a także w tym roku Jan Zamoyski, zakładając ordynacyę, mianował go, jako krewnego swojego (obydwie te rodziny pieczętowały się herbem Jelita), obok Wojciecha Baranowskiego, podkanclerzego koronnego, opiekunem dzieci i dóbr swoich. W 1590 G. otrzymał od pap. Sykstusa V pozwolenie na zatrzymanie przy biskupstwie obydwóch kanonij, i od tego czasu datuje się prawdopodobnie założenie przez niego scholasteryi płockiej. W r. 1591 został biskupem chełmskim, również po Goślickim, i wówczas oddał Bernardynom kościół Najśw. Panny w Sokalu. W kwestyi unii kościelnej z Rusią posługiwał się król Zygmunt G-m, który obok Solikowskie-go i Bernarda Maciejowskiego, jako kommissarz królewski, zaznaczył usilnością swą wielką gorliwość dla sprawy katolicyzmu. Zostawszy biskupem łuckim r. 1600, pozostał na tern stanowisku do śmierci. Staraniem G-ego wzniesiony był w Krasnymstawie pałac dla biskupów chełmskich przy katedrze; on też był fundatorem Dominikanów w Janowie nad Bugiem (dzisiejsze Podlasie).—Por. „Volumina Legum” (t. II, str. 1271).

Gomoliński Jan Paweł, biskup kijowski i sekretarz króla Augusta II (f r. 1711). Syn posła, zostawszy kapłanem, postępował szybko w hierarchii duchownej, otrzymując godności prałata, archidyakona płockiego, oficyała generalnego gduiiskiego. Będąc jednak wysoce ambitnym, nie poprzestał na tern i zapragnął wyniesień świeckich; w tym też celu starał się zbliżyć do świeżo obranego króla Augusta II, a wiedząc, że ten jest w trudnem położeniu materyal-nem, pożyczał mu pieniędzy, nieraz zastawiając własne dobra, i choćby na wieczne nieoddanie. Dopiął swego: stał się nietylko sekretarzem króla, lecz i jego ulubieńcem, i wpadł tym sposobem ten sprytny, obrotny człowiek w wir intryg dworskich i współzawodnictwo z innymi ulubieńcami. W ciągu kolei życia, jakie przebywał, dziwnie się one splatały z Załuskim (ob.), po którym najpierw, roku 1698, starał się o opactwo Wąchockie; mógł je jednak otrzymać tylko w razie przeniesienia Załuskiego na biskupstwo Warmińskie, i dlatego dostał po przeniesionym na biskupstwo Poznańskie Mikołaju Święcickim biskupstwo Kijowskie. Delegowany roku 1698 przez króla na Litwę, dla uspokajania rozruchów jako nominat kijowski i opat wąchocki, tegoż jeszcze roku był posłem nadzwyczajnym do Wiednia w kwestyi przymierza przeciwko Turcyi. Gdy jednak wywiązał się pokój, a wojewoda kaliski, Małachowski, wysłany został do Węgier na kongres, G. dla dobra sprawy pozostał w Wiedniu, znosząc się tylko często z Małachowskim listownie w kwestyi pokoju Karło-wickiego. Po powrocie do kraju wszczął się zaraz między nim a Załuskim spór o probostwo książęce Płockie, na które król dwóch jednocześnie nominował: G-ego i Marcina Załuskiego, suffragana płockiego, biskupa rosmeńskiego; G. jednak, choć później mianowany, utrzymał się przy niem. Jako stale w łaskach króla pozostający i obeznany ze sprawami litewskiemi, pojechał z królem, z podkanclerzym Szczuką r. 1701 do Birż; r. 1702 składał relacyę z działalności swej w Wiedniu i został mianowany podkanclerzym koronnym, godności tej jednak zmuszony był potem zrzec się dobrowolnie. G. trzymał się stale króla Augusta: w Jaworowie 13 listopada 1703 r. i na radzie w obozie pod Łańcutem 21 sierp. 1704, lecz później przerzucił się, dla karyery, do Stanisława Leszczyńskiego, który go też w początkach r. 1706 mianował biskupem poznańskim. Pogodziwszy się ostatecznie z Załuskim, pomimo przywiązania, jakie później miał do Leszczyńskiego, nie popierał wuja jego, Jabłonowskiego, gwałtownie dobijającego się o kanclerstwo, lecz obstawał w tej sprawie, wraz z Potockim, biskupem chełmińskim, za ks. Załuskim, który jeśli nie utrzymał się przy pieczęci, to przynajmniej na tak gwałtowny rozkaz zaraz jej zrzec się nie chciał.—Por. Otwinowski r 1697; „Epistolae hist.-famil.” (t. II, str. 519, 553, 559, 604, 914, 929; III 592; IV 359); Małachowskiego „Compendium legationis” (str. 5, 6, 11, 14, 17).

G-omoliński Karol Saryusz (* 1696—f 1784), deputat na trybunał 1727, słynny z prawości charakteru na swojem stanowisku sędziego, był patronem niezamożnych; kolejno przechodził u-rzędy swej ziemi: 1749 r. sędzia grodzki, 1757 podkomorzy, był posłem na sejm pacyfikacyjny 1735, oraz 1761 i 1764. Godzien pamięci za popieranie głosowania większością na sejmikach; co do sejmów żądał określenia na sejmikach relacyjnych liberum veto. Odrzucał stale 5 razy krzesło w senacie, lubo przyjął order św. Stanisława.—„Enc. mn. Org.”

Gomółka Mikołaj (* w pierwszej połowie XVI w.—f 5 marca 1609 w Jazłowcu, w Galicyi), jeden z największych i najoryginalniejszych muzyków polskich XVI w. Szczegóły jego życia niewiadome, żaden bowiem z dotąd znanych pisarzów ów-

Rno. Powił Iluntr. Zei». 198. T. XXV.

czesnych o uim nie wspomniał; nawet Starowolski, który w swej „Hekatontas” pisał o wielu mniej od G-i znakomitych muzykach, jemu ani jednego słowa nie poświęcił. To tylko wiemy z rachunków tak zwanej „księgi stołu”, że „Gomoleze fistulatori”, prawdopodobnie kompozytorowi naszemu, wypłacono, jako członkowi kapeli dworskiej Zygmunta Augusta, 20 groszy ówczesnych pensyi tygodniowej, i że tę pensyę podwyższono mu później do jednego florena (30 groszy), tyle bowiem „Nicolaus Gomolka fistulator” o-trzymał w 1558 r. Według więc tych dwóch wzmianek G. pierwotnie pracował w kapeli zygmuntowskiej, jako grajek na jakimś instrumencie (fistulator, lub „piszczek”, nietylko oznaczał flecistę, lecz i wogóle, a przynajmniej najczęściej, każdego instrumentalistę kapeli), a prawdopodobnie i pierwsze wykształcenie muzyczne w niej otrzymał. Ponieważ w spisie muzyków kapeli dworskiej z 1580 r., który doszedł do naszych czasów, nazwiska G-i już nie znajdujemy, przypuścić można, że po śmierci Zygmunta Augusta zarabiał na chleb w kapelach magnackich (według słów pomnika G-i, w kościele Jazłowiec-kim wystawionego: musicique, magnatumque do-mus stetere mutae), a w końcu osiadł w Jaz-łowcu, może jako kapelmistrz ostatniego po mieczu potomka przemożnego rodu Jazłowieckich, Hieronima Jazłowieckiego, syna Mikołaja, starosty śniatyńskiego. W tern mieście śmierć go zaskoczyła w czterdziestym piątym roku życia, jak twierdzi napis na pomniku. Oczywiście, cyfra to mylna, i, albo źle została odczytaną na pomniku przez St. Przyłęckiego i tak podaną do „Rozmaitości lwowskich” z 1828, albo też przy żłobieniu na pomniku cyfr rzymskich XLV popełniono omyłkę. Niepodobna bowiem przypuścić, żeby już w 15-ym czy 16-ym roku swego życia mógł napisać 150 psalmów w układzie na cztery głosy. Dziwue ten pomnik przechodzi! koleje: Pierwiastkowo był pomieszczony w dawnym kościele jazłowieckim. Gdy z czasem kościół, podupadłszy, stał pustkami, nagrobek G-i został użyty jako materyał budowlany do poblizkiej gorzelni! Sława ocalenia drogiej pamiątki od brutalnego wandalizmu należy się ówczesnemu plebanowi jazłowieckiemu, ks. Łusz-czyńskiemu (f 1851), który, wydobywszy ją z murów gorzelni, przeniósł i umieścił w dawniej Dominikańskim, a dzisiejszym parafialnym kościele. Z utworów G-i doszło do nas dzieło wielkich rozmiarów, p. t. „Melodye na psałterz polski, przez Mikołaja G-ę uczynione, ofiarowane Jego Mści ks. Piotrowi Myszkowskiemu, z Bożej łaski biskupowi Krakowskiemu etc., panu mnie miłościwemu; w Krakowie u Łazarzowej R. P. 1580”. Jest to muzyka do wszystkich stu pięćdziesięciu psalmów Dawida, w tłómacze-niu Jaua Kochanowskiego, ułożona na cztery głosy mieszane, bez akompaniamentu (psalmy 45 i 142 mają po dwie melodye do jednego

A. Pol.

robów żelaznych.

Gömörskie (Ge mer skie) góry, odroże Karpat ku wsch. od Rudaw Węgierskich, na połud. od rz. Hronu (Gran), aż do rz. Słonej (Sajó). Wraz z górami Torna stanowią G. góry obszar słynny z malowniczych jaskiń stalaktytowych i lodowych: jaskinia Baradli (Aggtelek), Dobszyń-

ska (Dobschau) i inne. Szczyt Fabowa hala

j. w.

d. s.

tekstu i harmonizacyę odmienną), w partyturze, bez podziałek na takty, takt wszakże jest oznaczony na początku każdego psalmu. Najwybitniejszą z zalet tego dzieła stanowi jego styl, zupełnie odrębny od kościelnego, używanego wówczas w całej prawie Europie. Część większa psalmów jest pisana w duchu muzyki narodowej polskiej; niektóre nawet, jak np. psalmy: 4, 16, 45, 47, 53, 77 i w. i., pod względem formy, melodyi i rytmiki mocno przypominają polskie pieśni ludowe, tylko że są utrzymane w stylu poważnym i nastroju religijnym. Pod tym względem psalmy G-i wyróżniają się korzystnie z tego rodzaju utworów muzyków polskich i wogóle europejskich, którzy swe dzieła wzorowali, niemal bez wyjątku, na arcydziełach muzyki włoskiej. Ta narodowość w muzyce G-i nie jest dziełem prostego przypadku, lecz wynikiem głębokich jego przekonań, usposobienia wrodzonego i temperamentu, jak o tern świadczą słowa dedykacyi biskupowi Myszkowskiemu, w której G. czyni uwagę, że jego psalmy „Są łacniuchno uczynione, prostakom niezatrudnione; Nie dla Włochów, dla Polaków, dla naszych prostych domaków”. W tych psalmach G. okazał się pierwszorzędnym melodystą, nawet w dzi-siejszem pojęciu melodyi, oraz znakomitym har-monistą. Że również dobrze znał kontrapunkt, o tern świadczy, między innemi, psalm 45, w którym znajdują się ciekawe kombinacye polifoniczne; wogóle jednak więcej dbał o melo-dyę i harmonię, aniżeli o kontrapunkt, podczas gdy wszyscy kompozytorowie ówcześni postępowali wprost przeciwnie. Z ogólnej liczby 150-ciu psalmów, Józef Cichocki w swojem wydawnictwie: „Śpiewy kościelne na kilka głosów, dawnych kompozytorów polskich (zeszyt I, Warszawa, Sennewald, 1838) zamieścił 10 psalmów (według redakcyi Jana Zandmana), ks. Józef Surzyński w redagowanej przez siebie „Muzyce kościelnej” (z lat 1886—8) 3; zaś A. Poliński przełożył na nuty dzisiejsze i zamieścił w wydaniu jubileuszowem dzieł Kochanowskiego 6 psalmów i w wydanych przez siebie „Śpiewach chóralnych Kościoła Rzym. - Katol. etc., z XVI i XVII w.” (Warszawa 1890) 3, oraz w wydawnictwie „Echa muz.” 3; razem przeto przedrukowano w czasach nowszych 25 psalmów. O. Kolberg utrzymywał, że w klasztorze Dominikańskim w Krakowie znajdował się był rękopis G-i do pieśni Klonowicza na śmierć Kochanowskiego i że ten rękopis miał spłonąć, wraz z całą biblioteką, w pożarze klasztoru 1850 r. O tym szczególe zapewniał jakoby Kolberga jeden z Dominikanów, z zawartością biblioteki klasztornej obznajomiony dokładnie. Niektórzy przypisują także G-ce autorstwo kolędy: „Pastuszkowie mili”, bez podania wszakże źródła, z którego tę wiadomość zaczerpnęli. To pewna, że ta cudna kolęda, ułożona na 4 głosy mieszane, zarówno pod względem melodyjnym, jak harmo-

nieznym i stylowym (czysty styl pieśni polskich ludowych), mocno przypomina autora psalmów.— (Porów. Studyum A. Polińskiego: „Gomółka i jego psalmy”, zamieszczone w 5-ciu numerach „Echa muzycznego” z 1880 r.).

Gomorra, ob. Sodoma.

Göülörski (Ge mer ski) komitat w królestwie Węgierskiem; otaczają go komitaty: od pn. Liptowski i Spiski, od wsch. Abauj Torna, od pd.-wsch. Borsod, od połud. Heves, od zach. Nowogrodzki (Neograd) i Zwoleński (Sohl). Obszar — 4 275.4 kim. kw.; ludność—174 810 m-ców (1890) Węgrów, Słowaków, Niemców, — wyzn. rzymskokatolickiego, grecko-katolickiego, ewangelickiego, reformowanego. Kraina górzysta, przerośnię-ta odrożami Karpat, jako to: Niżniemi (Lip-towskiemi) Tatrami, ze szczytem Królewska Hala (kralowa Hola—1 943 m.), górami Spiskie-mi, Gemerskiemi (ob.); na połud.-zach. piętrzą się ciekawe zewszechmiar bazalty i tra-chity. G. komitat zraszają: Hron (Gran, dopływ Dunaju), Słona (Sajó, dopł. Cissy) z dopływami Ipolą (Eipel), Rymawą (Rima) i inne; ożywiają one przemysł i handel. Gleba i klimat części północnej nieosobliwe, południowe zaś doliny są żyzne (zboże, tytoń, wino, kukurydza, len, konopie i t. p.). Wybitnem zajęciem mieszkańców jest górnictwo i przemysł z niem związany, oraz pasterstwo (przepyszne łąki). Zwłaszcza w rudy żelazne bogaty jest G. komitat. Hodowane są tu świnie, na półn. owce, na południu bydło. Góry obfitują w lasy dębowe i jodłowe. Głownem miastem—Rymawska Sobota (Rymaszombat, Gross-

Steffelsdorf), słynna z produkcyi żelaza i wy-

\v. j.

1 441 m. n. p. m.

Gompertz Benjamin, matematyk angielski (* 7 marca 1779 w Londynie—f tamże 14 lipca 1866 r.), początkowo makler giełdowy, następnie „Actuary of the Alliance Office”, członek Towarzystwa Królewskiego, Towarzystwa Astronomicznego w Londynie. Pisał o obserwacyi światła, o teoryi narzędzi astronomicznych, o zastosowaniu metody różnic do summowania szeregów; podaj w r. 1815, znany pod nazwiskiem formuły Gompertz a, wzór, wyrażający „prawo śmiertelności ludzkiej”.

Gomperz Teodor, filolog klasyczny i filozof, ur. 29 marca 1832 w Bernie, uczęszczał tamże do gimnazjum, a od r. 1849 studjował w Wiedniu prawo, filozofję i u Herm. Bonitza filologję; tamże r. 1867 habilitował się, w 1869 został profesorem uadzwycz., a w 1873 prof.

Gomphonema — Gomulicki Wiktor.

363

E. S.

zwyczajnym filologji klasycznej w uniwersytecie kiemi szypułkami, któremi przytwierdzają się wiedeńskim; w r. 1867 wybrany na członka ko- do innych wodorostów. Rodzaj G. zawiera do respondenta Akademji umiejętn. w Wiedniu, 1882    20 gatunków,

Gromphrena, wiecznik, rodzaj należący do rodziny szarłatowatych (Amarantaceae); zawiera do 70-u gatunków, pochodzących przeważnie z ciepłych krajów Ameryki. Są to zioła jednoroczne, o kwiatach wprawdzie drobnych, lecz skupionych i otoczonych barwnemi łuskowatemi przykwiatkami, które i po wysuszeniu nie zmieniają swego koloru, nadając się wraz z nieśmiertelnikami do wyrobu suchych trwałych bukietów Podczas gdy np. u szarłata (Amaranłus) kwiatostany są zazwyczaj długie i rozgałęzione, tutaj są bardzo ściśnięte, główkowate, kuliste. Najbardziej znanym gatunkiem wiecznika jest O. glo-bosa z Indyj Wschodnich: cała roślina, dochodząca 30 cm. wysokości i pokryta srebrzystemi włoskami, posiada okazałe, błyszczące, fioletowe główki kwiatowe. Hodowana bywa u nas w licznych odmianach, o kwiatach też zupełnie białych i w rozmaity sposób prążkowanych, lecz, jako zbyt delikatna, w gruncie rosnąć nie może; trzeba ją hodować w cieplarniach.

na członka jej rzeczywistego. Zasługi naukowe G-a ważne są zarówno na polu filologji klasycznej, jak i w zakresie filozofji, głównie zaś filozofji starożytnej; przedewszystkiem pracami swemi o rękopiśmiennych zabytkach herkulań-skich (zwoje) przyczynił się do rozjaśnienia zasad filozofji epikurejskiej. Obok licznych rozpraw i przyczynków, umieszczanych w czasopismach i dziełach zbiorowych, ogłosił z zakresu filozofji prace następujące: „Demosthenes der Staatsmann” (Wiedeń 1864); „Philodemi Epicurei de ira liber” (Lipsk 1864); „Hercula-nische Studien” (2 t., Lipsk 1865—66); „Traumdeutung und Zauberei” (Wied. 1866); „Neue Bruchstücke Epikurs, insbesondere über die Willensfrage” (Wied. 1876); „Zu Philodems Büchern von der Musik” (t-że 1885); „Zu Heraklits Lehre und den Ueberresten seines Werkes”

E. S.

Cromphus Leach. (G adzi egłó wka), należy do rodziny Ważek (Libellulidae) z podrzędu Sieciarek (Pseudo -Neur opter a), zaliczanych do rzędu Prostoskrzydłych (Orthoptera), z gromady Owadów (Insecta). Są to wielkie ważki, łatwe do rozpoznania z powodu czarnego koloru, z żółtemi podłużneini prążkami na tułowiu i z plamami tejże barwy na odwłoku, który jest zwykle bardzo długi, walcowaty, albo spłaszczony. Polot ich, chociaż chyży, nie jest nigdy długotrwały. Ważka ta posiada wiele odmian, z których większość żyje w Europie. Najpowszechniejsze są gatunki: G. pulchellus Sil. i G. vulgatissimus L. Znajdują się one latem na brzegach stawów i rzek. Długość 5 ctm. Żyją

k. s.

(Wiedeń 1886); „Apologie der Heilkunst, eine griechische Sophistenrede des 5 vorchristl. Jahr-hundertes” (t-że 1890); „Die Schrift vom Staatswesen der Athener und ihr neuester Beur-theiler” (t-że 1891); „Griechische Denker. Eine Geschichte der antiken Philosophie” (3 tomy,

Lipsk 1893—95). Nowszej filozofji dotyczy praca G-a: „John Stuart Mili” (Wied. 1889), o-raz przekład dzieł zbiorowych Milla, dokonany pod redakcją G-a, przeważnie przez niego samego (12 tomów, Lipsk 1869—1880). Do literatury greckiej odnoszą się prace G-za: „Die Bruchstücke der griechischen Tragiker und Co-bets neueste kritische Manier” (Wied. 1878);

„Nachlese zu den Bruchstücken der griech.

Tragiker” (Wied. 1888); „Herodoteische Studien”

w czerwcu i lipcu.

(2 zesz. Wied. 1883); „Ueber den Abschluss der Herodoteisclien Geschichtswerkes” (t-że

1886); „Platonische Aufsätze” (Wied. 1887 ns.);

Gromppo, Gumpo, Goppo, w Rocznikach naszych i katalogach biskupów figuruje jako czwarty lub piąty biskup krakowski, od roku 1023 lub 1024 do r. 1032; zawsze wymieniany jest jako następca Poppona, o którym znajdujemy pod rokiem 1000 wzmiankę w kronice Thietmara. Ponieważ początek katalogu bisk. krak. zawiera różne błędy, ponieważ o Gompo-nie Katalog Il-gi powiada tyle tylko, że rządził lat 8 czy 9, zupełnie tak samo jak poprzednik jego Poppo („Mon. Pol. hist.” III. 328, 335—337), wypowiedziane zostało przez d-ra Woje. Kętrzyńskiego domniemanie, że Poppo i Goppo są jedną osobą, i że Goppo powstał z błędnego odczytania imienia Poppo („M. P. h.” III, 322).

„Die jüngst entdeckten Ueberreste einer der Platonischen Phädon enthaltenden Papyrusrolle”

(t-że 1892); „Beiträge zur Kritik und Erklärung griechischer Schriftsteller” (Wiedeń 1875 — 90,

4 zeszyty); „Zu Aristoteles’ Poetik” (t-że 1888);

„Ueber die Charaktere Theophrasts” (t-że 1888);

„Philodem und die ästhetischen Schriften der her-culanischen Bibliothek”

(t-że 1891); „Aus der He-kale des Kallimachos”

A. A. K.

Stosław Laguna.

(Wiedeń 1893). Prócz tego ogłosił: „Lebensbilder von H. Bonitz ” (Berlin

1889).

Gomulicki Wiktor (* w Ostrołęce w październiku 1851). Poeta, nowellista; ukończył szkołę 5-klasową w Pułtusku, dalsze nauki pobierał w gimnazyuin IV w Warszawie, poczem uczęszczał na wydział prawny Szkoły Głównej,

G-omphonema, czopik, rodzaj wodorostów, należących do grupy okrzemek (Diatomeae). Są to organizmy jednokomórko-

we,

z długiemi, cieli- Fig. 106. Gomphonema.

drukując równocześnie pierwsze swe próby poetyckie i nowellistyczne, głównie w „Przeglądzie tygodniowym”, w którym skupiały się młode siły od r. 1867. Od samego początku swego zawodu odznaczał się nadzwyczaj delikatnem poczuciem piękności formy. Z wielką starannością dbał o poprawną budowę wiersza, o wytworność stylu poetyckiego, o rym wykwintny i urozmaicony. Pod względem treści i nastroju nie miał w początkach żadnej wybitnej, sobie właściwej cechy; przejmował się aż zanadto tern, co w danej chwili wyczytał i co na nim silniejsze zrobiło wrażenie. Studyował, a poprostu mówiąc, uczył się Słowackiego, czytywał pilnie Wiktora Hugo, Alfreda Musseta, trochę Heinego w polskim przekładzie, jaki wówczas głównie Aleksander Kraushar w ; Przeglądzie tygodniowym” umieszczał. Jak bywało nieraz u młodych, pozował na powagę; dość przeczytać 10-ty ustęp „Intermezza”, pisanego i drukowanego w r. 1870 i 1871, ażeby się o tern dowodnie przekonać; np. myśl prosta, która Anakreontowi niegdyś posłużyła do napisania ładnej piosenki, myśl, że w duszy młodzieńca najwięcej miejsca zajmuje miłość, ubiera G. w tragiczne niemal koturny na wzór Wiktora Hugo. Pozowanie takie, przybieranie obcego nastroju, ustępowało w miarę wzrastającej rozwagi i doświadczenia życiowego. Z wirtuoza formy, jakim był w początkach, G. przemieniał się w poetę, pragnącego to tylko wyrazić, co w duszy jego rzeczywiście zachodzi, co go zajmuje i wzrusza głęboko. Poczucie atoli pięknej formy zawsze w nim było silne i sprawiało, że G., doskonaląc się coraz bardziej w technice wierszopisarskiej, w zbiorkach swych poezyi skazywał na zapomnienie rzeczy dawniej pisane i drukowane w czasopismach, przechowując i podając publiczności to jedynie, co w danej chwili za warte czytania uważał. W r. 1873 w 3-im zeszycie „Księgi pieśni”, redagowanej przez Mirona, miał się znajdować tomik poezyj G-ego; był on już podobno wydrukowany, ale do handlu księgarskiego puszczony nie został. Poeta zaś sam, gdy w 10 lat potem w 2-im tomiku „Liry polskiej” nanowo zbiorek podobny układał, zaledwie drobną cząstkę z dawniejszego utrzymał; a w r. 1887, ogłaszając swoje „Poe-zye” (Warszawa), opuścił kilka obszerniejszych nawet wierszy, które się już w „Lirze” znajdowały, nie dlatego widocznie, żeby nie chciał powtarzać rzeczy raz już wydrukowanych, gdyż większą część utworów z „Liry” przyjął do edycyi z r. 1887, lecz dlatego, że już jego ówczesnym pojęciom o pięknie poetyckiem niezupełnie odpowiadały. W wierszu p. t. „Gdzie piękno”, pomieszczonym w edycyi z r. 1887, G. powiada, że nic piękniejszego niema nad prawdę i zaleca poetom, ażeby na fundamencie rozumu bóstwom poezyi stawiali ołtarze, ażeby mieli duszę własną, a nie pożyczaną, ażeby tern byli w pieśniach, czem są w życiu, ażeby też nie zmyślali nigdy—„bo to zbrodnia!” W poczuciu wielkiej potęgi, jaką na umysły wywiera prawdziwa poezya, G. nie chce zezwolić na praktyczne zastosowanie znanego okrzyku: taki wieszcz, jaki słuchacz, i z ześrodkowaną siłą przekonania i obrażonej dumy poetyckiej upomina poetów: „niech tłum do was się stroi, a nie wy do tłumu”, zarzucając im równocześnie, że z ich lutni „rzadko płyną te dźwięki, co są życią echem”. Wobec takiego wymagania i takich zarzutów, jakże się przedstawia twórczość G-ego, pomnożona później „Nowemi poezyami” (1895) i „Wyborem wierszy” (1900)? Z usposobienia i upodobań pierwotnych G. nie jest myślicielem, co nad zagadnieniami wszechświata najchętniej rozmyśla lub nad bolesną dolą ucywilizowanych narodów się zastanawia, ale poetą, który śpiewa o miłości i naturze, a zadowolenie największe znajduje w marzeniu i ułudzie; żyjąc atoli w czasie, kiedy przemożne okoliczności i prąd ogólny przedstawiały każdemu myślącemu człowiekowi do rozważania i rozwiązywania naglące zagadnienia społeczne, zająć się niemi musiał i z niejaką zapewne goryczą w sercu, lecz z poczuciem nieuchronnej konieczności, umieścił na czele zbioru swoich poezyj dział zatytułowany: „Pieśń w służbie świata”, przypominając tym napisem Schillerowskiego „Pegaza w jarzmie”. Poeta wszakże, pogodziwszy się z losem, dźwiga to jarzmo dość swobodnie; najlepiej mu jednak przebywać w sferze uczuciowej. W poezyacli jego spotykamy się z całą, najdrobniej szczeblowaną, skalą uczuć ludzkich, począwszy od dziecinnego napawania się uciechami życia aż do beznadziejnego westchnienia za śmiercią, a to wszystko wyśpiewane z jednakowem mistrzowstwem i w wierszach, układanych jaknajrozmaiciej, zarówno w zwykłej strofie czterowierszowej, jak i w wykwintnej formie sonetu, oktawy lub tercyny, albo też we wspaniałych 13-zgłoskowcach, idących jak żołnierze dwójkami. Nie jest ani optymistą, ani pessymistą, gdyż dobro i zło poczytuje za jednakowe i równomiernie rozwinięte w świecie pierwiastki. Woli poddawać się wrażeniom, aniżeli panować nad niemi, woli naprzemian śmiać się i płakać, aniżeli patrzeć na wszystko rozważnie a spokojnie. Zyskuje na tern jako poeta: odczuwa sympatycznie boleści i radości cudze, umiejąc im nadać wyraz barwny, bezpośrednio z życia lub ducha własnego wzięty,— nie wszystkim, co prawda, w jednakowym stopniu. Najczęściej maluje G. uczucie miłości z jego strony marzycielskiej, zmysłowej, wśród zwykłego, ale pięknego otoczenia natury. Piękno przyrody i czar uczucia zlewają się w jedną całość jakiegoś cichego marzenia, w którem wszystko nabiera niewysłowionego uroku i wszystko inuern, lepszem, milszem się wydaje, aniżeli w życiu rzeczywi-stem. Miękkiemi, łagodneroi barwami odtwarza poeta objawy takie; a ta zgodność formy z treścią nadaje jego utworom cechę artystycznego

nych.

Gonady, produkty płciowe Meduzy.

Gonagra, właściwie i poprawnie Gonyagra (od gr. to y^vu—kolano i '/] óć^pa^łów, chwyt, łapanie, łapka), cierpienie artrytyczne w kolanie

Dr J. P.

w. J.

w. J.

wykończenia, które pozwala zapomnieć, że temat i motywa są już wielce stare. Do takich uroczych pieśni należą: Czary, Chloe, Nie odchodź, Zbudź się i słuchaj, Anielskiej, Marmurowej, Co mówi poranek, a poczę-ści także dłuższy poemacik: We dwoje. Uwielbienie dla natury, zamiłowanie wiejskiego krajobrazu i wiejskiej atmosfery widoczne są w nader wielu pieśniach G-ego; poświęcił on atoli wypowiedzeniu tych uczuć osobne działy: „Z księgi przyrody” i „Sub tegmiua”. Nie zatapia się jednak w wygodnym epikureizmie, nie szuka uchrony dla siebie i sobie podobnych w przybytku czystej sztuki, lecz zna, odczuwa i rozumie drgnienia społeczne wśród mas i ma wielkie dla nieszczęśliwych spółczucie. Pod tym względem najlepszemi są w' nastroju patetycznym: El mole rachmim i Głos zależnego; w nastroju satyrycznym: Syn obywatelski i Czarna dama. W obrazkach z życia powszedniego wszystko żyje, drga, lśni się i błyszczy; najdelikatniejsze nawet odcienie wzruszeń znajdują swój właściwy, najzupełniej do treści dostrojony wyraz; na odszczególnienie zasługują nieporównanie lekkie i pełne werwy malowidła stosunków miejskich, zaklęte w misterną formę sonetów. Łagodnym a spokojnym tonem cichego a bezbrzeżnego smutku wciska się do duszy Ständchen; siłą wyrażenia wymownie się zapisują w pamięci Piołuny; spółczuciem dla nędzy drga wiersz Z nizkich lotów; wesoło znoszona bieda humorystycznie się uśmiecha N a Kanonii. Namiętnego upojenia i szału rozkoszy G. nie lubi przedstawiać, chociaż tam, gdzie tego przedmiot koniecznie wymagał, jak np. w wierszu poświęconym Henrykowi Siemiradzkiemu, potrafił odtworzyć plastycznie scenę wyuzdanej rozpusty w Romie starożytnej. W pochwałach pisanych dla artystów i poetów, przeważa retoryka, jak to widzimy w wierszu, na cześć Szekspira i na cześć Jana Matejki skreślonym. Są tu ustępy prześliczne, ale zbyt częste ogólniki zajmują miejsce żywych i barwnych szczegółów. Pod względem kompozycyi G. jest zupełnym panem siebie w utworach drobnych, które obrabia jak cacka artystyczne; w większych natomiast nie obmyśla dokładnie następstwa okresów i daje się unosić swobodnemu kojarzeniu się wyobrażeń. Co do dykcyi, to ta, wykształcona na poezyach Słowackiego, zawsze jest wytworna, czasami tylko trochę wymuszona. Obrazowość polega u G-ego nie tyle na plastycznym rysunku, ile na doborowych przenośniach, które-mi poeta osłania nawet nastrój retoryczny, będący u dzisiejszych naszych i nie-naszych twórców tak częstem zjawiskiem. Jak w wierszowanej tak i prozaicznej formie porobił G. ogromne postępy od czasu prób początkowych. Pierwsze jego nowelle: „Kolorowe obrazki” (1868), „Z otchłani” (1870) wcale się nie odznaczały pomysłowością, były poprostu mierne. Do więk

szego rozmachu pióra dopomagało pisywanie fel-jetonów w „Kolcach”. Przybyło następnie obserwowanie życia i artystyczne traktowanie stylu. „Obrazki prawdziwe” (Warszawa 1885) zawierały już kilka bardzo ładnych, odczutych sytuacyj i postaci. Dalsze powiastki i powieści, jako to: „Przy słońcu i przy gazie”, „Róże i osty” (1889), „Złote ogniwa”, „Zielony kajet”, „Obrazki weneckie”, „Piękna mieszczka” (1899) obok rzeczy słabych, obok kompozycyi wielce wadliwej w obszerniejszych opowiadanich, mieściły wiele scen dobrze zaobserwowanych i pięknie obrobionych. Trzeba jednak zaznaczyć, że w prozie G-ego znać silniejszy wpływ literatury francuskiej, aniżeli w poezyach, i to nietylko w pomysłach, ale nawet w samym języku. Nie z natury, zaiste, wzięty jest ulicznik warszawski, przypatrujący się wystawie przez szparę, który, według G-ego, w „dziewięcioletniej” swojej „głowinie” wyobraża sobie, że stopy żółte, powleczone skórą cielęcą i tępo ucięte jak kopyta, należą do bożka „Apisa o wyzłacanych rogach, którego wśród nagromadzonych cudów oprowadzają w tryumfie”. Nie! to fantazya samego autora, który dlatego włożył w „dziewięcioletnią głowinę”, aby mógł w dalszym ciągu nakazać jej wygłoszenie satyrycznego konceptu: „jest to z pewnością albo wół święty, albo też święte... cielę!” A i w języku i w stylu wpływ francuski bardzo widoczny. Prawdziwy dowcip przyznać należy „Grzechowi śmiertelnemu”, żartobliwe szyderstwo, ładnie rozwinięte: „Potrawce z gołębi”. G. lubi Warszawę, zarówno dawną jak nową; czyni poszukiwania archeologiczno-archi-walne; opisuje stare zabytki, a równocześnie kreśli sylwetki społeczne, przedstawiające „Warszawiankę” (1900). Występy publicystyczne G-ego w różnych pismach, a szczególniej w „Kraju” petersburskim, musimy zaliczyć do niefortun-

P. Cłiin.

ob. Artrytyzm.

Gonaïves (L e s), gł. m. departamentu rzeki Artibonite, w murzyńskiej rzeczypospolitej Haiti, na zachodniem wybrzeżu wyspy Haiti, 19°27' sz. pn., wgłębi pięknej zatoki. W r. 1887: około 18 000 m-ców. Wywóz kawy, bawełny, skór i t. p.

Gonalgia, poprawnie Gony a Igi a (od gr. to 7óvo=kolano i àX? św=czuj ę ból, cierpię, choruję), każdy ból w kolanie, powstały z choroby (por. G o n agr a i G o ni t i s).    Dr j. p.

Gonave (Ile de la), wyspa przy zachodniem wybrzeżu wyspy Haiti, w wejściu do zatoki Port au Prince, 17⁰56' sz. pn.; ma długości 60 kim., szerokości 15—16 kim., wysokości 760 m., obszaru 743 kim. kw., lesista, bezrzeczna, nie-zamieszkaua; należy do rzplitej Haiti. Dawniej Guanabo (Guanavana), ostatnie schronisko Indyan Xaragua.

W. Gr.

Goncourt Edmund (* w Nancy 26 maja 1822 -f w Paryżu 1896) i Juliusz (* w Paryżu 17 grudnia 1830 — f tamże 20 czerwca 1870), dwaj bracia i współpracownicy literaccy, należący do najwybituiejszych przedstawicieli współczesnego powieściopisarstwa francuskiego. Byli synami wyższego urzędnika. Odziedziczony po ojcu dość znaczny majątek pozwolił im oddawać się całkowicie wrodzonym upodobaniom, pociągającym icli do zajęć i studyów literacko-artystycznych. Złączeni niezwykłą zgodnością upodobań, odbywali wspólne podróże po całej Francyi w celu zbierania i badania zabytków sztuki francuskiej XVIII go wieku, które rozpowszechniali za pośrednictwem rysunków i akwa-relli, oraz licznych pism estetycznych. Na polu literatury twórczej wystąpili naprzód jako auto-rowie wodewillów i sztuk dramatycznych bez wielkiego powodzenia. Od roku 1860 poczęli ogłaszać swe wspólnie pisane utwory powieściowe, które powoli tylko zjednywały sobie uznanie. Obaj bracia G-owie głośni byli jako wytrawni znawcy i badacze sztuki, zanim wieść o ich powieściach przeniknęła do szerszej publiczności. Młodszy z nich, Juliusz, wskutek przedwczesnej śmierci nie doczekał się na niwie powieściopisarstwa spodziewanego rozgłosu. Pozostały przy życiu, Edmund, zajął się naprzód z wielką gorliwością utrwaleniem w literaturze pamięci zmarłego brata i ogłosił w zbiorowem wydaniu wspólnie z nim napisane utwory, które stopniowo coraz większy poczęły zdobywać sobie rozgłos. Następnie Edmund G. napisał cały szereg powieści, wielkiem również cieszących się powodzeniem, zresztą pod względem charakteru, stylu i nastroju niczem nieróżniących się od wspólnych dzieł obu braci. G-owie jako pisarze stanowią jednolitą osobistość literacką i obok Zoli wyobrażają głównie kierunek naturalistyczny we współczesnej literaturze francuskiej. Zgodnie z Zolą mieli szczególne upodobanie do przedstawiania wszelkich fizycznych i moralnych zboczeń natury ludzkiej, ale mniej byli od niego rozmiłowani w brudach i mętach życia, przewyższali go wykształceniem, choć nie dorównali mu siłą talentu twórczego. Najważniejsze romanse obu braci: „Charles Demailly” (Paryż 1860); „Soeur Philomène” (1861); „Renée Mauperin” (1864); „Germinie Lacerteux” (1865); „Manatte Salomon” (1867); „Madame Gervaisais” (1869); są, jak się wyraził Brandes, najmniej romantycznemi z romansów nowożytnych i zawierają obrazy, charaktery i stosunki, wysnute wprost z życia współczesnego a przedstawione w sposób czysto-realisty-czny, bez względu na ich znaczenie moralne i wewnętrzną treść duchową. Taki sam charakter posiadają powieści samego Edmunda G-a: „La filie Elisa” (Paryż 1878), „Les frères Zemgano” (1879). Nadto obaj G-owie wydawali wspólnie „Journal des G. Mémoires de la vie littéraire”, prowadzony od r. 1880 przez pozostałego przy

życiu Edmunda, który wydał też korrespondencyę zmarłego brata p. t. „Lettres de Jules de G.” (1885) i testamentem swoim ustanowił Akademię, w której skład wchodzą literaci i artyści nie-posiadający urzędowego stanowiska.

Gonczarow Jan, jeden ze znakomitszych po-wieściopisarzy rossyjskich (* około roku 1812 w Symbirsku — f 1891 w Petersburgu). Był synem bogatego kupca symbirskiego, którego stracił będąc dzieckiem trzyletniem, ale znalazł drugiego ojca w swym ojcu chrzestnym, wiernym przyjacielu domu, dymmissyonowanym marynarzu, Piotrze Jakubowie, który osierociałą rodzinę otoczył najtroskliwszą opieką i, rzec można, że wyroczny wpływ wywarł na przyszłego powie-ściopisarza. Był to człowiek zacny i wykształcony, rozmiłowany w piśmiennictwie, przede-wszystkiem poważnem, i sprowadzający wszelkie nowości z Moskwy i z Petersburga. Ciągłe z nim obcowanie i rozmowy wcześnie już rozbudziły umysł w chłopczynie, który, dzięki jemu, zapoznał się jeszcze w leciech przedszkolnych, naprzód z geografią matematyczną i fizyczną, z astronomią, wogóle z kosmogonią, a wreszcie z żeglarstwem; opowiadaniami zaś jego o podróżach morskich, bądź-to przezeń odbytych, bądź znanych mu z opisów, rozpalał sobie wyobraźnię i rozbudzał w swem sercu żądzę do, podobnych wypraw i przygód. Podrósłszy, chłopak sam pochłaniał takie opisy i na niewidziane rozmiłował się w morzu, które uprzytomniał sobie, wpatrując się z lubością w fale szeroko rozlanej Wołgi. Z porady Jakubowa, G., poduczony cokolwiek w domu, oddany został na pensyę prywatną, założoną na drugim brzegu Wołgi wpośród majątków kilku zamożniejszych obywateli. Pensya ta była prawdziwą na owe czasy osobliwością, tak ze względu na swe niezwykłe urządzenie, jak i na osobę swego założyciela, którym był paroch miejscowy, wy Chowaniec duchownej Akademii Kazańskiej, wykształcony wszechstronnie, miłej powierzchowności i eleganckiego obejścia, a w dodatku ożeniony z Francuzką, która wy-chowańcom mężowskim wykładała język swój rodowity. Tutaj G. znalazł dosyć spory zbiór dzieł najrozmaitszych, między innemi zaś podróże Cooka, Mungoparka, Pallasa, dzieła historyczne Karainzina, Golikowa, Rollina, Millota, a obok nich utwory Racine’a, Tassa, pomieszane z mo-ralnemi powiastkami Berquin’a i ponuremi romansami pani Radcliffe, i wszystko to przeczytał, i ledwo, że się na pamięć nie nauczył. A jakkolwiek czytanie to było bezładne, chaotyczne, nie mogło wszakże nie podziałać na rozwój przyśpieszony fantazyi chłopca.—W dwunastym roku życia oddano go do jednego ze średnich zakładów naukowych w Moskwie, gdzie się w nim jeszcze żywiej rozwinęła żądza czytania, dzięki której zapoznał się z językami angielskim i niemieckim i wydoskonalił w znanym już sobie od dzieciństwa francuskim. W r. 1831 G. wstąpił do uniwersytetu Moskiewskiego na wydział filologiczny i słuchał młodych, pełnych zapału i ożywionych ideami postępowemi, profesorów: Szewyrewa, Dawydowa i Nadieżdina, z których pierwszy wykładał liistoryę literatur zachodnich i starożytnej, drugi literaturę rossyjską, trzeci zaś teoryę sztuk pięknych i archeologię; nadto zaś, poza programem, Dawydow miewał dla studentów odczyty z historyi filozofii, a Nadieżdin o filozofii w sztuce. Ukończywszy studya uniwersyteckie pod wpływem tych przyjaznych okoliczności, wpośród których się rozwinęli Lermontow, Bieliński, Stankiewicz, oraz inni pisarze i działacze społeczni, G. spędził kilka miesięcy w domu, a potem się udał do Petersburga i wstąpił tam na służbę, jako tłómacz, w ministeryum finansów. W Petersburgu, w końcu trzeciego i w początkach czwartego dziesięciolecia w. b. były dość liczne kółka towarzyskie, żywo się zajmujące literaturą. G. najczęściej bywał w domu Mikołaja Majkowa, znanego malarza rossyj-skiego, ojca poety, Apollona Majkowa, i Walentego, który zgasł w młodym wieku, a w którym Bieliński upatrywał swego następcę. Nauczyciel młodych Majkowów, aby ich zachęcić do zajęć literackich, umyślił wydawać w kółku domowem dziennik pisany, i w tem-to czasopiśmie ukazały się pierwsze próby pióra G-a treści humorystycznej. Potem, w początkach czwartego dziesięciolecia, po rozmaitych artykułach, tłómaczo-nych z obcych języków i ukazujących się od czasu do czasu w pismach peryodycznych, G. wystąpił nareszcie z pierwszym swym obszerniejszym utworem oryginalnym, p. t. „Obykno-wiennaja istorja” (Zwykłe dzieje), który wyszedł w roku 1847 w świeżo założonem czasopiśmie „Sowremiennik”. Utwór ten, który, poznawszy w rękopisie, Bieliński gorącemi osypał pochwałami, obudził w czytelnikach bardzo żywe zajęcie; a treścią jego była smutna historya tych uniesień młodzieńczych, które stygły wpośród surowej atmosfery ówczesnej, sprowadzającej młodych zapaleńców z krainy marzeń o postępie i udoskonaleniu się moralnem—do ideału forma-listyki urzędniczej. Jednocześnie wykwitał w głowie G-a plan najznakomitszej jego powieści p. t. „Obłomow”, której pierwsze urywki p. t. Sen Obłomowa ukazały się 1848 — 49 w Albumie ilustrowanym „Sowremiennika”, całość zaś zaledwie w dziesięć lat potem. W tymże czasie (1848 — 48) wyszedł w „Sowremienniku” bardzo żywy i zabawny jego obrazek obyczajowy z życia urzędników petersburskich p. t. „Podżabryn”.— W r. 1852 G. doczekał się ziszczenia swoich marzeń dziecinnych: ministeryum marynarki, zaproponowało mu, ażeby w roli sekretarza admirała Putiagina, który się wybierał do Japonii dla zawarcia traktatu handlowego, udał się w podróż naokoło świata na fregacie Pallada. Owocem tej wyprawy, zakończonej pełną trudu wędrówką przez góry i stepy Syberyi, podczas której, pomimo świeżych, silnych wrażeń, myśl jego ciągle pracowała nad Obłomowem, były naprzód urywki, drukowane po czasopismach, a następnie zupełny, wysoce artystyczny opis całej podróży, wydany (1856 — 57) w dwu wielkich tomach p. t. „Fregata Pallada”. Wróciwszy z tej podróży, G. w r. 1857 udał się do Karlsbadu, i tam nareszcie w niespełna dwa miesiące dokończył swego Obłomowa, którego miał jedynie część pierwszą napisaną, ale całość wykończoną w myśli zupełnie w przeciągu lat dziesięciu. Powieść ta, długo oczekiwana, sprawiła na publiczności wstrząsające wrażenie, nawet w owych bogatych we wrażenia początkach panowania Cesarza Aleksandra II, na trzy lata przed zniesieniem poddaństwa. Autor w bohaterze swoim przedstawił typ ówczesny ziemianina ruskiego, w dobrobycie, w stosunkach pańszczyźnianych, rozleniwiałego do tego stopnia, że nie czuje sił w sobie już nietylko do pracy, ale nawet i do uciechy; zniewieściały, niezdolny do żadnego energicznego kroku, do żadnej inicyatywy, wegietuje w apatyi, a przy łagodności gołębiej nie umie nawet bronić osobistej niezależności swojej, swego dobrobytu i szczęścia. Dla kontrastu z tym niedołęgą apatycznym, autor do powieści swojej wprowadził człowieka czynu, ale, nie mogąc go upatrzyć śród swoich, przedstawił taki typ dodatni, energiczny, przedsiębiorczy, czynny i dzielny w zrusyfikowanym Niemcu, Sztolcu. Krytyka wszakże zarzucała tej postaci martwotę, brak zupełny prawdy życiowej i abstrakcyjność; a zarazem brak ruchu i rozwlekłość całej powieści, której bohater nic innego nie robi, tylko się wylęga na kanapie i marzy, i uważała za rzecz niemożliwą, żeby tak idealna dziewczyna, jak Olga, obdarzona duszą tak czułą i podniosłą, przejęta tak namiętnem pragnieniem życia czynnego i pożytecznego, mogła była tak długo durzyć się takim Obłomowem. Bądź co bądź, ten Obłomow stał się postacią klasyczną w literaturze rossyjskiej, jako typ narodowy, uosabiający wszelkie ujemne i dodatnie strony ruskiej natury, a Obłomowszczyzna weszła w przysłowie.—Drugą wielką powieścią G-a, której pomysł powstał u niego jednocześnie z poprzednią (r. 1849) i którą pisał urywkami, to porzucając ją, to znów do niej wracając, przez lat 20, był „Obryw” (Przepaść), drukowany w czasopiśmie „Wiestnik Jewropy” 1868—1869, w książce zaś wydany 1870 i przetłómaczony na język francuski przez Karola Deulin p. t. ,,Le Précipice” i przez Karola Gothy p. t. „Marc le Nihilist”. Utwór ten, mocno tendencyjny, był najukochańszem dzieckiem autora, który chciał w nim dać obraz społeczeństwa rossyj-skiego z chwili bieżącej, ze wszystkiemi jego aspiracyami, dążeniami i robotami; wprowadził też do tej powieści całą galeryę różnych charakterów i typów męskich i kobiecych, jako przedstawicieli onych pragnień i dążeń; ale że ją pi-

Gondemar lub Gundemar, wizygocki król Hiszpanii (f w Toledo 612). Ciąży na nim podejrzenie, że poprzednika swego, Witeryka, u-przątnął, podburzywszy motłoch, który go zamordował i włóczył po ulicach za to, że jakoby chciał przywrócić aryauizm, zniesiony przez Rekareda. Po tej egzekucyi G. został obwołany królem (610). Zaraz w pierwszym roku panowania zwołał on sobór narodowy, złożony z 25 biskupów, w których liczbie był i św. Izydor z Sewilli; sobór miał rozstrzygnąć nieporozumienia pomiędzy Kościołami toledańskim i kartageńskim; oświadczył się za Aurazyuszem, arcybiskupem toledańskim i prymasem Hiszpanii. Później zaszły niesnaski z królem Austra-zyi, Teodebertem II, który znieważył posłów G-a. Wizygocki hrabia Bulgaran, namiestnik Septymanii, zdobył na Frankach dwa miasta w Gałlii Narbońskiej, odstąpione po małżeństwie Brunhildy z Zygbertem I, Merowingiem. W Hiszpanii G. zwyciężył zbuntowanych górali baskij-Gondebeaud, Gundebald, Gundobad, skich i zaczął wojnę z Bizantyj czy kami, którzy król burgundzki, ob. Burgundy a (T. X, str. posiadali jeszcze kawałek Andaluzyi, odstąpiony

niegdyś Justynianowi przez Atanagilda. Nie

i t. p.

1871).

sał tak długo, a życie wówczas chyżym prądem pędziło, musiał więc tu i owdzie pewne zmiany wprowadzać, usuwać anachronizmy i jeden typ całkiem przerobił, przez co dziełu zaszkodził. Powieść ta złe zrobiła wrażenie; szczególnie jedna z głównych postaci, Mark Wołochow, demagog, socyalista, nihilista, wywołała krytykę bardzo ostrą: zarzucono autorowi, że spotwarzył młode pokolenie rossyjskie, które chciał w nim przedstawić, przeciw czemu wszakże G. protestował. Bądź co bądź, jest to powieść niepospolita i ze-wszechmiar godna uwagi. Odtąd G. pisał już tylko drobne rzeczy, szkice literackie i obyczajowe, które wprawdzie nie powiększyły jego sławy, zawsze się jednak odznaczają, w mniejszej, lub większej mierze, cechami wybitnemi jego talentu; są to mianowicie: Wieczór literacki (1877); Milion męczarni (1881); Uwagi o osobistości Bielińskiego (1884); Lepiej późno, niż nigdy i Wspomnienia sługi. Odznaczają się w tern: Milion męczarni i Lepiej późno, niż nigdy. Pierwsza praca, jako wyborny szkic krytyczny o komedyi Gribojedowa „Gore ot urna”, druga zaś jako ważny i ciekawy przyczynek do życiorysu autora i wyjaśnienie pomysłów i dążności w jego utworach.— A. Skabiczewskij „Istoria nowiejszej russkoj litieratury”; Polewoj „Istoria russkoj litieratury w oczerkach i biografiach.”

Gondar (Ge und ar), gł. miasto prowincyi Dembea, w abissyńskiej krainie Amhara, o 37 kim. odległe na pn. od jeziora Tana, pod 12°36' sz. pn.; znajduje się na wzgórzu bazaltowem (1 904 m.), stromo spadającem ku dwom dolinom. G., niegdyś stolica Abissynii, rezydencya cesarzów, ludne miasto (40 000—60 000 m-ców), obecnie znacznie podupadł i opustoszał (około 5 000 m-ców). Dotychczas jest rezydencyą arcybiskupa Abissynii, Abuny, wielu setek mnichów i mniszek, stolicą kościelną, przygotowującą najznaczniejszą ilość duchownych abissyńskich. W zwaliskach leży dawny pałac cesarski Gemp, z wieżycami, kopułami, wystawiony przez budowniczych portugalskich w najwyższym punkcie miasta; pałac namiestnika (rasa); okoliczne zameczki; okrągłe chaty, zbudowane z nieociosanyeh kamieni wulkanicznych, ze stożkowatemi dachami słomianemi, wązkie zaułki, zamykane bramami, nieosobliwy wygląd nadają miastu. G. składa się z dzielnic, rozgraniczonych szeroko rumowiskiem i zaroślami: Abun-bed (dzielnica Abuny), Eczege-bed (dzielnica zwierzchnika mnichów), Islam-bed (przedmieście mahometańskie, opustoszałe od czasu przymusowego chrztu mahometan), Falasza-bed (dzielnica żydowska, „Ghetto” G-u). Mieszkańcy G-u wyrabiają przedmioty ze srebra i złota, instrumenty muzyczne, naczynia kościelne, kunsztowne siodła; duchowni malują obrazy kościelne

w. J.

Gondek Feliks, kapłan dyecezyi Tarnowskiej , proboszcz w Krzyżanowicach, później w Trzcianie, radca i assesor honorowy Kuryi biskupiej (* 1821 r., wyświęcony na kapłana 1846—f 9 kwietnia 1892). Pisarz religijny i ludowy. W roku 1859 odbył pielgrzymkę do Pa lestyny; owocem tej podróży są popularnie i uczuciowo skreślone „Wspomnienia z pielgrzymki do Ziemi św....” (wyd. trzecie Kraków 1871); nadto „O Maronituch i innych pokoleniach na Libanie” (Bochnia 1860; jest to obraz życia i charakteru Maronitów oraz ich nieprzyjaciół, Druzów i Metualów). Inne prace G-a są: „Wieczór św. Sylwestra czyli wypisy z mojego dziennika”, „ Ćwiczenia duchowne czyli lekarstwo niebieskie dla człowieka” (wydanie nowe Kraków 1890); „Gorzałka źródłem wszelkich zbrodni wobec Boga i ludzi”; „Józefata dolina czyli sąd ostateczny” (wydanie piąte Kraków 1883); „Męka pańska do rozmyślania w poście i w dni piątkowe” (Kraków 1882); „Rozmyślania nad ewangieliami każdego dnia wielkiego postu ku zbudowaniu i uświęceniu ludu chrześciańskiego ” (Kraków 1881); „Siedem grzechów głównych” (Kraków

Ks. Wł. Kr.

Gondemar, król Burgundyi (523—532), drugi syn króla Gundebalda, ogłoszony został królem po wzięciu do niewoli brata jego, Zygmunta, przez króla Franków, Klodomira. Prowadził z tym ostatnim wTojnę w dalszym ciągu; w bitwie pod Vézeronce (524) Klodomir zginął. W kilka lat później, ok. 532, Frankowie najechali państwo G-a; Klotaryusz i Childebert zajęli Autun, później Yiennę i podzielili Burgun-dyę między sobą. Dalszy los G-a nie jest wiadomy: nie spotykamy już odtąd żadnej o nim wzmianki.

zostawił syna z żony, Hilduary; po jego śmierci Wizygoci obrali królem Sizebuta.

Gondi, ród pochodzenia toskańskiego, o-siadły we Francyi w w. XVI. Założycielem jego ma być Gond o Gond i, który żył w w. XIII we Florencyi. Pierwsza pewna wiadomość o nich datuje się z w. XV, w którym Leonard G. zaślubił Franciszkę Belfradelli. Syn jego, Antoni, zwany niekiedy Bernardem (* 1443—f 1486), zaślubił Magdalenę Corbinelli. Z małżeństwa tego pochodzi dwu synów: Hieronim (* 1472 —f 1557) i Antoni II (* 1486—f 1560). Ten Antoni był pierwszym z G-ch, który osiadł we Francyi, kupił majętność Perron i ożenił się z Małgorzatą de Pier-revive. Był zrazu bankierem w Lyonie; królowa Katarzyna Medicis wzięła go z sobą do Paryża i umieściła jako marszałka dworu przy księciu Andegaweńskim, późniejszym Henryku Ill-m Walezym; ten sam urząd pełnił G. przy Franciszku II. Miał trzech synów. Najstarszy, Albert (* 1522—f 1602), przybył na dwór Henryka II w 1547; w 1550 dostał kompanię lekko-konną; służył we Włoszech w 1555, był pod Saint-Quentin (1557) i Gravelines (1558); podczas wojen religijnych trzymał stronę dworu; walczył pod Saint-Denis (1567), Jarnae i Mont-contour (1569). W roku 1570 wysłano go do Wiednia, aby zaślubił, w zastępstwie króla, Elżbietę Austryacką. Po powrocie dostał nomina-cyę na gubernatora Metzu (1571). Brał udział w naradzie, która poprzedziła noc św. Bartłomieja; oświadczył się wtedy przeciwko środkom gwałtownym. Wkrótce po tym dniu wyjechał jako ambasador do Londynu. Od r. 1573, jako marszałek Francyi i gubernator Prowancyi, towarzyszył księciu Andegaweńskiemu do Polski. W r. 1581 do posiadłości jego Retz przywiązany został tytuł książęcy i parostwo. Albert G. był oprócz tego generałem galer i markizem de Belle-Isle. Drugi brat jego, Piotr, biskup paryski, od r. 1587 kardynał, był stronnikiem Henryka IV, który go w r. 1592 wysłał jako ambasadora do Rzymu. Z małżeństwa Alberta G. z Klaudyą Katarzyną de Clermont-Dampierre zostało czworo dzieci. Najstarszy, Karol II (1569—1596), markiz de Belle-Isle, generał galer w r. 1589, brał udział w wojnach religijnych, a zginął w pojedynku. Drugi, Henryk I (1572—1622), był biskupem paryskim. Trzeci, Filibert Emmanuel (* w Limoges 1581 — f w Joigny 1662), markiz de Belle-Isle, hrabia de Joigny, baron de Montmirail, od 1598 kawaler orderów św. Michała i św. Ducha i generał galer, wyruszył w r. 1599 przeciwko korsarzom Berberyjskim; wyprawa ta udała się w zupełności. Odznaczył się też w bitwie morskiej pod La Rochelle (26 paźdz. 1622). Wkrótce potem złożył swe urzędy i będąc już wdowcem, a może za wpływem św. Wincentego a Paulo — wstąpił do Oratoryanów (1625). Zostałby był ge-

Knoykl. Powie. lluatr. ZeiE. 198, T. XXV.

nerałem tego zakonu i kardynałem, gdyby nie przeszkodziła mu niechęć Richelieugo, który go skazał na wygnanie do Lyonu (1641). Podobno po śmierci Ludwika XIII Anna Austryacka ofiarowała mu ministeryum przed Mazarinim. Podczas Frondy postępowanie syna jego, koadjuto-ra de Gondi, ściągnęło nań wygnanie do Ville-preux (1653) i Clermont-Ferrand (1654). Wyzwolił go w r. 1659 syn jego, zawierając ugodę z dworem; G. udał się do Joigny, gdzie spędził lata ostatnie. Najmłodszy syn Alberta, Jan Franciszek (1584—1654), był pierwszym arcybiskupem paryskim. Filibert Emmanuel z żony swej Franciszki de Silly miał dwu synów: starszy, Piotr (* 1602—f 1676), par, książę de Retz, hrabia de Joigny, był generałem galer; o młodszym, Janie Franciszku Pawle (1614 — 1679), słynnym kardynale de Retz, ob. Retz.

GrOIldicare, pierwszy król burguudzki, ob. Burgundy a (T. X, str. 768).

Grondinet Edmund, komedyopisarz francuski (* 1828 tv Laurière— f 1888 w Paryżu); poświęcił się zrazu administracyi, ale po wystawieniu w Théâtre-Français i Gymnase komedyj „Trop curieux” (1863), „Les victimes de l’argent” (1865) i „Révoltées” (1865), które zyskały wielkie powodzenie, zajął się już wyłącznie pracą literacką. Przez komedyę „Christiane” (1872), która się odznacza artystycznem obrobieniem, subtelną charakterystyką postaci i niewyczerpanym humorem, stanął w rzędzie najlepszych komedyopisarzy francuskich. W te same zalety obfituje jego dramat patrÿotyczny „Libres!” (1874) i komedya „Gilberte” (1874), mniej już „Les grands enfants”, w której występuje przeciwko rozwodom z punktu widzenia interesów dzieci, i „Les braves gens” (1880). W rodzaju czysto-komicznym G. pisywał z niezwykłem powodzeniem; do najzabawniejszych sztuk jego należą: „Panazol”, „Le homard” (1874), „Le panache” (1875), „Les convictions de papa” (1877), „Le professeur pour dames” (1877), „Vieilles couches“ (1878), „Dégommé” (1888) i in. Do spółki z Labiche’m napisał „Le plus heureux des trois”, z Alb. Wolffem „L’alouette”, a prócz tego libretta do oper Delibes’a „Le roi l’a dit”, „Lakmé” i do w. in.—Por. Besson „Gondinet” (Paryż 1890).

Gondofares, król z dynastyi indo-partyjskiej, który rządził na półn.-wschodzie Indyj i nad brzegami Indusu. Nie posiadamy żadnych danych historycznych o nim; znany jest tylko przez swe medale. Napisy na nich są wyryte w języku greckim, bardzo zepsutym, i pismem baktryjskiem. Imię jego brzmi Gon-dofaru lub Undoferru, według napisu greckiego, a Gudaf arasa według indyjskiego. Podług badań E. Senarta nad napisem z Tacht-i-Rahi G. wstąpił na tron około r. 21 ery naszej.

47

niezdrowych bagien.

• St. L.

z ludzi położyli kres Anglicy.

j. K.

W r.

Gondokoro '(Ismailia),¹ na prawym brzegu Bahr-el-Abiadu,w 4° 54' szer. pn., dawniej ożywiony punkt handlowy (kość słoniowa, niewolnicy), od 1853—1868 stacya missyi katolickiej au-stryackiej, od 1871 placówka wojenna, założona przez Bakera-baszę w celu ścigania handlu niewolnikami, obecnie opuszczona i przeniesiona do Lado,

wskutek przesunięcia się łożyska Nilu i powstania

j. w.

Gondola. Duża (9 m. długości) łódź, wązka i lekka, używana w Wenecyi. Przód, wzniesiony ku górze, zakończony jest belką, wygiętą na kształt szyi ładędziej, zakończoną ostrzem Żelaznem. Tył wznosi się również ponad poziom wody. Na środku znajduje się daszek, okrywający siedzenia dla jadących. Przewoźnik (jeden lub dwaj) wiosłuje, stojąc poza siedzeniami. Niekiedy bywają na przodzie i tyle G-i małe pokłady dla przewoźników. W czasach rozkwitu rzeczypo-spolitej Weneckiej zaczęto do ozdabiania G-i wprowadzać taki przepych, że prawo przeciwko zbytkowi z XV-go stulecia nakazało, aby G-e były jedynie na czarno malowane.

Gondoliera, ob. Barkarola.

Gondowie, najliczniejszy z ludów szczątkowego szczepu drawidyjskiego; w r. 1891 językiem G-ów mówiło około 1 380 000. Zamieszkują oni środkowe prowincye Indyj Brytańskich, lesistą Gondwanę, pomiędzy rzekami Wainganga, Pran-hita i Godavari od zach., Indravati od wscli., oraz górami Gondawana (łańcuch na połud. rz. Narbada) od półn., w prowineyi Berar, w nizama-cie Haidarabad itd. Wzrost G-ów wynosi przeciętnie 161 cm.; skóra barwy ciemnej, niemal czarnej, czoło szerokie, oczy skośne, małe, głęboko osadzone, czerwonawe; wargi obrzmiałe, włosy grube, długie, czarne, niekiedy czerwonawe, broda słaba, pierś szeroka, ramiona długie. Ubiór nieobfity, ozdoby liczne, twarz tatuowana. Język Gondi zaliczano do drawidyjskiej gałęzi języków dekańskich. Religia polega na czczeniu duchów, władza kapłanów jest wielka. Ofiarom

w. J.

Gondrecourt Henryk Anioł Alfred, generał i powieściopisarz francuski (* na Gwadelupie r. 1816—f w Albi 1876). Wyszedłszy ze szkoły wojskowej w Saint-Cyr, odbył kampanię afrykańską (1835—37), wyprawę do Wielkiej Ka-bylii (1856), dowodził strzelcami konnymi gwar-dyi cesarskiej; po czem został generałem brygady (1866). Od 1866 do 1870 był kommen-dantem wojennym Saint-Cyr; w wojnie z Niemcami dowodził drugą brygadą armii reńskiej i odznaczył się w bitwie pod Mars-la-Tour (16 sierpnia 1870). Wzięty do niewoli pod Metz, był później kommendantem w départ. Lot-et-Ga-ronne, i w r. 1872 został generałem dywizyi, a wreszcie inspektorem generalnym kawaleryi. Dzielny żołnierz, nieźle też władał piórem i napisał wiele powieści, z których wymienimy cel-

niejsze: „Les derniers Kerven” (Paryż 1844, 2 t.); - „Les péchés mignons” (1847, 2 t.); „Un ami diabolique” (1848, 6 t.); „Mademoiselle de Cardenne” (1853, 3 t.); „Mémoires d’un vieux garçon” (1855—56,    10    t.); „Le mendiant”

(1864); „Le Rubicon” (1867) i in.

Gondu. Lasickiw„De diis Samagitarum” powiada, że „dziewczyny jakiegoś G. czczą i wzywają”. Coby to była za istota mityczna, dotąd ani Narbutt, ani Akielewicz, ani Mannhardt, ani Mierzyński zadawalająco nie wyjaśnili. A. Bruckner (w „Archiv’' Jagicza IX, 10 — 11) nasuwa litewsk. gandinti=r:straszyć, więc G. może albo coś strasznego, albo odstraszającego oznaczało.

Gondy, Gond i, Jan de Retz, kardynał, ob. Retz.

Gondyńskie starostwo niegrodowe, przezywane także ciwunostwem, położone było w księstwie Żmudzkiem, powiecie Gondyńskim. W r. 1766 wedle spisu kwarty składało się z dwu miasteczek: Gondynga z woźnictwem t. im. i Płun-giany z przyległościami. Od tego ostatniego nazywano je także Płungiańskiem s-twem. Ostatnimi posiadaczami byli małżonkowie Karpiowie, którzy opłacali z niego kwarty złp. 6 426 gr. 18, a z woźnictwa złp. 311 gr. 18. — „Enc. mn. Org.”

Gonfalon czy Gonfanon (włos. Ganfalone, ze Staroniem. Gundfano), sztandar, chorągiew, może być i kościelna. W XII wieku większość rycerzy przyozdabiała niemi swoje lance, lecz w następnych G-em zwano wszelki rodzaj sztandarów i chorągwi kościelnych. Compagnia del G., bractwo, założone r. 1264 w Rzymie, zatwierdzone przez papieża Klemensa IV-go r. 1267, nazwę wzięło od chorągwi swojej, na której był namalowany wizerunek Najświętszej Maryi Panny. Przedstawienia dramatyczne o Męce Pańskiej, dawane przez to stowarzyszenie w Wielkim tygodniu w Kolosseum, ustały w r. 1549, wskutek rozkazu pap. Pawła III.

1583 bractwo G. otrzymało missyę wykupywania niewolników z rąk niewiernych.—Por. Gautier „La Chevalerie” (str. 711).

Gonfalonier, dosłownie chorąży, od Gonfalon, tytuł nadawany w Wiekach Średnich temu, kto nosił sztandar danej armii, miasta lub kościoła. Nazywano tak również pewien rodzaj urzędników w dawnych Włoszech, zawiadujących jednocześnie siłą zbrojną. Spełniający obowiązek noszenia chorągwi kościelnej zwany był też opiekunem. G-ami Saint-Denis byli hrabiowie du Vexin, później zaś król Francyi. W r. 1124 spotykamy pierwszą wzmiankę o chorągwi z Saint-Denis, zwanej Oriflamą (ob.), użytej podczas odparcia najścia Henryka V-ego, Oriflamę uważano za sztandar królewski. Hrabiowie d’Anjou byli G-ami Saint-Martin de Tours. Piosenka Rolanda (około 106 r.) nazywa Geffroy d’Anjou „le reis gunfanuniers”. Kościół Rzymski

chorował, stracił pamięć, wskutek czego, za radą lekarzów, osiadł w Kordubie, gdzie też i umarł r. 1627. Twórczość poetycka G-y miała dwie fazy całkiem odrębne. W pierwszej poeta, idąc za głosem natchnienia rzeczywistego, pisał bardzo udatne letrillas i romances, a także pieśni i sonety, wolne zupełnie od wszelkich jaskrawości stylistycznych. Dopiero gdy te utwory przebrzmiały bez echa, G., żądny oklasków dworu i chcąc zaćmić sławę głośnych poetów, postanowił wytworzyć dla poezyi taką szatę, któraby nadzwyczajną oryginalnością swoją odskakiwała wybitnie od zwykłej formy poetyckiej, zwracając na siebie uwagę świata wykształconego. Jakoż, idąc śladami tak zwanych konceptystów lub kulty stów, t. j. pisarzów lubujących się w formie przesadnej i zawiłej, spotęgował jeszcze ich dziwactwa przez wprowadzenie do języka poetycznego wytworności manierowej (agudezas), metafor dziwnie ryzykownych, hyperboli bezmyślnych, antytez niedorzecznych, zwrotów górnolotnych i tym podobnych oryginalności, zwanych później gongoryzmami, które już występują w całej pełni w poematach G-y: „Soledades”, „Polifemo”, „Panegirico al duque de Lerma” i „Piramo y Tisbe”. Wpływ G-y był tak wielki, że ulegli mu nietylko pisarze drugorzędni, którzy doprowadzili manierę swego mistrza do potworności, lecz tacy nawet poeci gienialni, jak Lope de Vega i Calderon.

miał również G-a, który nosił sztandar przyozdobiony wyhaftowanemi kluczami św. Piotra, lub wizerunkiem pierwszego apostoła. Obowiązkiem jego było bronić Kościoła Rzymskiego, a urząd ten, zależny od papieża, powierzany był osobom panującym, jak np. Jakóbowi II Aragońskiemu, Ludwikowi I Węgierskiemu. W Polsce, za Bolesława III, oddział gnieźnieński „poświęcony patronowi Polski”, miał św. Wojciecha na chorągwi, jako „godło Polski”. Nie trzeba jednak brać za jedno G-a Kościoła, a G-a ludu rzymskiego, choć i ta druga godność była nadawana przez papieży; trwała dożywotnio z powinnością noszenia sztaudaru z literami: S. P. Q. R., w czasie wypraw przedsiębranych bądź przez Kościół, bądź przez naród rzymski, a uawet podczas igrzysk lub innych przedstawień. W bulli pap. Marcina V z roku 1424, mianującej Piotra Astalli G-em, znajdują się ciekawe szczegóły o tym obowiązku. Następcą P. Astallego był Gabryel Cesarini, a ponieważ r. 1530 pap. Klemens VII uznał ten urząd za sukcessyjny, pozostał on w tym rodzie do końca XVII w. Następnie widzimy na tern stanowisku od r. 1685 markiza Pompeo Muti; potem J. B. Pamphili i jego ród, po którego wygaśnięciu prawa do urzę-do G-a przelał pap. Klemens XIII na rodzinę Rezzonico, tej zaś ostatni przedstawiciel, Abbon-dio, zmarł r. 1810, nie zostawiając następcy.— G., jako urzędnik municypalny miast włoskich, największe miał znaczenie we Florencyi podczas rzeczypospolitej i niezmierną cieszył się tam powagą, lecz po przejściu wielu kolei doszedł do znaczenia tylko urzędnika policyjnego. Siena podzieloną była na trzy części, z których każda zostawała pod zarządem G-a. W Państwie Kościelcem G. był naczelnikiem urzędników miejskich, który-to urząd istniał do zaboru Państwa Kościelnego w roku 1870. Rozporządzenie Grzegorza XVI (5 lipca 1831), dotyczące rad i zgromadzeń, zawiera dużo szczegółów o G-rze, jako urzędniku municypalnym.—Porów. Moroni „Di-zionario di erudizione storico-ecclesiastica” (t. XXXI, str. 266); Perrens „Histoire de Florence”.

j. a. s.

Oroniatyty (Goniatitidae), rodzina wygasłych zwierząt, zaliczana do podrzędu Ammonoidea z klasy głowonogów. Skorupa spłaszczona lub kulista, gładka lub z delikatnemi liniami przyrostu, rzadko z żeberkami lub zgrubieniami. Komora mieszkalna zajmuje conajmniej połowę ostatniego zwoju. Linia zatokowa prosta, z kan-ciastemi lub zaokrąglonemi zatokami, nigdy zazębiona lub rozgałęziona. Syfon, cienki, ledwo dostrzegalny, leży na stronie zewnętrznej tuż pod skorupą, otoczony przy ścianach komór krótką, skierowaną ku tyłowi, rurką ochronną. G-ty zazwyczaj bywają małe, do 10 mm. średnicy; wy-jątkowemi są formy mające 2—3 dm. śr. Połączenie syfonu stanowi główną różnicę między Gongora y Argote Ludwik, twórca szkoły G-tami i Clymeniami, prosta zaś linia zatokowa, poetyckiej, zwanej culterana, lub, od nazwiska skierowana ku tyłowi rurki syfonalnej, odróżnia jej twórcy—gongorina (* w Kordubie r. 1561). ją od ammonitów. Linia zatokowa najstar-Przez jakiś czas, pod wpływem woli ojca, stu- szych G-tów w niczem się nie różni od linii nau-dyował w Salamance prawo, matematykę i mu- tylidów; u dewońskicli i węglowych G-tów budo-zykę, lecz, idąc za skłonnościami wrodzonemi, wa jej staje się bardziej skomplikowaną. Zna-porzucił studya prawne a oddał się wyłącznie nycli dotychczas jest około 300 gatunków, naj-poezyi. Przez lat 11 przebywał w Valladolid, starsze z górnych pięter czeskiego syluru; naj-licząc na to, że poezyami swemi zwróci na sie- liczniej G-ty występują w de wonie; z formacyi bie uwagę dworu i zdobędzie jakie wybitne sta- węglowej znamy ich 85 gatunków, najmłodsze nowisko. Gdy go jednak zawiodły te nadzieje, pochodzą z permo-karbonowych osadów Salt Ran-został księdzem i otrzymał miejsce przy kate- ge’u w Indyach.    J- L>

drze miasta rodzinnego. Z czasem, dzięki popar- Goni|dz, miasteczko nad Biebrzą, pow. Bia-ciu ks. de Lerma, został kapelanem Filipa III. łostocki, o 54 wiorst od Białegostoku, o 80 od Pełniąc te obowiązki i przy Filipie IV, podczas Grodna. Niegdyś ważny punkt handlowy, jest podróży z tym monarchą do Aragonu ciężko za- | dziś stacyą dr. żel. brzesko-grajewskiej, o 24

Ks. A. K D.

w. od Grajewa odległą, mieszk. liczy około 3000. G. był długo własnością kniaziów Glińskich, potem Radziwiłłów, Dowojuów (za nich 1 547 otrzymał prawo miejskie), Zamoyskich, Radziwiłłów, Krasińskich. Pod G-em ostatniemi czasy wzniesiono twierdzę.

z Goniądza Piotr, z łacińska Goneziusz, pierwszy w Polsce zwolennik nauki Socyna (* w r. 1525 w Goniądzu, miasteczku położonem w dawnej ziemi Bielskiej, obecnie w gub. Grodzieńskiej). Ojciec jego był niezamożnym rolnikiem. Oddany do Akademii krakowskiej, okazał się gorliwym obrońcą Kościoła rzymskiego, a nieprzyjacielem wszelkich reform religijnych. Kiedy Franciszek Stankar z Mantui, nauczyciel języka hebrajskiego, objaśniając psalmy, podał w wątpliwość cześć oddawaną świętym pańskim, P. z G. w r. 1555 stanął do tego stopnia w obronie Kościoła, że zwrócił na siebie uwagę duchowieństwa. Biskup wileński, Algimont, pokłada-dając wielkie zaufanie w młodym Piotrze, wysłał go swoim kosztem za granicę, celem dalszego kształcenia. Podróżował tedy P. z G. po Niemczech, Szwajcaryi, Włoszech i Morawii, zatrzymując się dłużej w Wittemberdze i Genewie; w r. 1554 wykładał nawet sofistykę w Padwie. Gdy wrócił w następnym roku do kraju, okazało się, że P. z G. nietylko został zwolennikiem protestantyzmu, ale zarażony był kierunkiem antytrynitarskim, ku czemu głośna sprawa Michała Serweta niemało się przyczyniła. Na synodzie ewangielicko-reformowamym w Seeymi nie (d. 21 stycznia 1556 r.) P. z G. nie ukrywał poglądów swoich, przeciwnych nauce o Trójcy św. Niesłyszane dotąd twierdzenia, zuchwałość i chełpliwość, z jaką je wypowiadał, wywołały takie zgorszenie i oburzenie wśród synodujących, że posłano go do Melanchtona, aby ten wypowiedział swe zdanie o nauce Piotra. Mikołaj Selnecker przedstawił Melanchtonowi P-a z G. z polecającym listem od synodu i dziełem Piotra w manuskrypcie p. t. „De communi-catione idiomatuin nec dialectica, nec physica ideo-que prorsus nulla”, pełnem bluźnierczych poglądów. Melanchton poczuł wnet burzliwy umysł polecanego mu Polaka i zażądał, aby ten niebawem opuścił miasto. Wrócił tedy P. z G. do kraju i na synodzie w Pińczowie (1556), na wniosek Franciszka Lizmanina, nietylko jako przeczący nauce o Trójcy św. potępiony został, ale uprzedzono nadto biskupa krakowskiego, że Piotr z G. ze społeczności Kościoła został wydalony. Pomimo to Jan Kiszka, wielki krajczy litewski, powołał P. z G. na kaznodzieję do Węgrowa, gdzie nowator w założonej tam drukarni pisma swe wydawał. Na Podlasiu i na Litwie coraz liczniejszych jednał sobie zwolenników, czein synody wyznania helweckiego narażone były na zamieszanie i rozdwojenie. Na te synody P. z G. nie zaniedbywał przybywać, siejąc niezgodę ustnie i za pośrednictwem swych bałamutnych pism.

W szczególności na synodzie w Brześciu Litewskim d. 15 grudnia 1558 r. owiadczył się przeciwko chrztowi dzieci, żądając, aby wszystkie błędy Kościoła Rzymskiego zarzucone były. Synod potępił ponownie takie poglądy, w których obronie stanął Hieronim Piekarski, b. kanonik rzymski, wówczas zaś kaznodzieja w Białej. Gdy w 1562 nastąpiło odłączenie się od Kościoła antytrynitarzy, zdawało się, że P. z G. dopiął swego celu, niestety jednak uczniowie przewyższyli swego mistrza. Grzegorz Pauli i inni nauczyciele w nowozałożonej szkole w Rakowie poszli dalej w swoich krańcowych poglądach i zniewolili P-a z G., że przeciwko nim wystąpił; oppozycya ta była jednak bezskuteczna. Wszystkie pisma P-a z G. są wielką rzadkością, gdyż odstępstwo jego oburzyło nawet Jana Kiszkę, tak, że książki drukowane w Węgrowie kazał niszczyć i palić, a drukarnię tameczną zniósł. Z drukowanych w Węgrowie są następujące: „O Synu Bożym, iże był przed stworzeniem świata, a iż jest przez niego wszystko uczyniono przeciw falesznym wykrętom Ebiońskim” (1570); „O ponurzaniu chrystyańskym przeciwko chrztu nowochrzczeńców niedawnym” (1570); „O trzech, to iest o Bogu, o Synu Jego, y o Duchu św. przeciwko Tróycy Sabelliańskiey” (1570); „Scriptum ad Laurentium Criscovium contra Pae-dobapitismum a. 1562 postridie Joan. Bapt. exa-ratum”; „Libri contra PaedobaptismUm qui in Synodo Brzest-Lithuaniae 1558 anno 15 Decem-bri publice lecti et examinati sunt”; „Doctrina pura et clara de praecipuis Christianae religionis capitibus contra Sabellianorum, Ebionitarum, Ne-storianorum et aliorum haereticorum impia et per-plexa sophismata ex puro et expresso Dei verbo collecta, idque secundum veterem ejus illu-strationem” (Węgrów 1570). P. z G. umarł w r. 1581. Szczegóły z późniejszego jego życia nie są znane.

Goniądzkie starostwo niegrodowe mieściło się w województwie Podlaskiem w ziemi Bielskiej. Podług lustracyi z r. 1576 składało się z miasta Goniądza (ob.) z wójtostwem i leśnictwem, z włości: Wielki Dworzec, Szpakowo, Połoczy-zna i z wsi Klewianka, Smogorówka, Krzecze, Piwowary, Kołodzieże, Dzieszki, Oliski, Ciesze, Ginie, Hornostaje, Dymidy, Kalinówka, Kropi-wnica, Bagno, Dudki, Przytulauka, Rusaki i Konopki. Po zniszczeniu Polski przez Szwedów, za Karola Gustawa, Stany Rzplitej, zmuszone potrzebami kraju, zaciągnęły dług u Orsettich w summie złp. 553 444 i na zaspokojenie tej należy-tości oddały im w zastaw s-stwa Goniądzkie i Knyszyńskie. W kilkanaście lat potem Jan Gniński, wojewoda chełmiński, spłacił ten dług Orsettim i darował Rzplitej złp. 100 000. W nagrodę tak wielkiej ofiary Stany Rzplitej na sejmie r. 1676 oddały w posiadanie obadwa te s-twa Janowi Gnińskiemu i potomkom jego aż do ósmego dożywocia.— „Enc. mn. Org.”

poziome i pionowe. Położenie każdej płaszczyzny w chwili gdy promień od niej odrzucony wchodzi w lunetę, odczytuje się na obydwóch kołach i naznacza się na siatce jako szerokość i długość, t. j. postępuje się w tym razie tak samo, jak w geografii, gdzie rozkład punktów na kuli oznacza się w odległościach kątowych od równika i od jednego południka. Metoda ta daje odrazu rozmieszczenie ścian na krysztale.

Gonidia, ob. Porosty.

Gonioetena (Grzebyczek) należy do rodziny Złotek (Ghrysomelidae), z rzędu Tęgopo-krywych (Coleopter a), zaliczanych do gromady Owadów (Insecta). Ciało posiada wydłużone, prawie walcowate. Żuk ten ma sześć odmian; wszystkie żyją w Europie. Za pokarm służą mu liście drzew. O. viminale z wierzchu jest czerwono żółty, często z licznemi plamami; czasem zaś bywa zupełnie czarny. Żuk ten nie posiada stałej barwy. Długość 5—7 mm. Objada liście wierzby.

z. w.

Goniometiya, dosłownie nauka o mierzeniu kątów, dziś zwykle część trygonometryi, zajmująca się badaniem własności tak zwanych funkcyj goniometrycznycli (albo inaczej trygonometrycznych) kąta, t. j. funkcyj zwanych wstawą, dostawą, styczną, dotyczną, sieczną, dosieczną. G. podaje określenia tych funkcyj dla danego kąta; bada w jaki sposób zmienia się wartość każdej z nich, gdy kąt, od zera począwszy, wzrasta, przechodząc przez kolejne ćwiartki koła; wyprowadza związki pomiędzy różnemi funkcyami goniometrycznemi jednego kąta; podaje wzory na obliczanie funkcyj goniometrycznycli: summy, różnicy kątów i t. d., na tworzenie funkcyj goniometrycznych kątów wielokrotnych, wzory na przekształcanie wyrażeń, zawierających funkcye goniometryczne, sposoby układania tablic tych funkcyj itd.

Goniometryczne funkcye, to samo co funkcye trygonometryczne, albo też inaczej funkcye kołowe; tern mianem wspólnem oznaczamy wstawę, dostawę, styczną, dotyczną, sieczną, dosieczną kąta. Badanie własności tych funkcyj należy do goniometryi (ob.); teorya ich analityczna—tj. niezależna od przedstawienia geometrycznego—do analizy.

Gonitis (ri yóvo = kolano), zapalenie stawu kolana, należy do częściej spotykanych chorób stawów. Jakiegokolwiek jest ono pochodzenia, powinno być zawsze zaliczane do cierpień bardzo poważnych, ze względu na następstwa, jakie za sobą pociąga. Wszystkie rodzaje zapaleń stawu kolana powodują mniej lub więcej długotrwałe, często nawet stałe, zaburzenia w fi-zyologicznej sprawności tego stawu, często zaś prowadzą do utraty kończyny. Spotyka się je we wszystkich okresach życia ludzkiego, bez przewagi ze strony jednej płci lub drugiej. Istniały rozmaite podziały tych zapaleń, zależne od przyczyny powodującej cierpienie lub rodzaju sprawy chorobowej, na której tle się rozwijały. Najbardziej przyjęty jest podział na zapalenia ostre i przewlekłe, które znów bywają surowicze i ropne.—1) Zapalenie surowicze ostre stawu kolana (G. serosa acuta) należy do względnie częstych cierpień z powodu powierzchownego położenia stawu tego i obszernej powierzchni jego błony maziowej (ob.). Powstaje wskutek uderzenia, zgniecenia, połączo-

k. s.

s. D.

s. D.

Goniometr, przyrząd do mierzenia kątów dwu-ściennych, używany w fizyce i przeważnie w krystalografii. Nachylenie wzajemne dwu ścian kryształu lub jakiegoś przedmiotu sztucznego (np. pryzmatu) na dużym objekcie naprędce, lecz niezbyt dokładnie, może być zmierzone goniometrem przykładanym. Składa się on z dwóch linijek, połączonych w jednym punkcie na kształt nożyc, i półkoła, podzielonego na stopnie. Przykładając linijki do ścian, których nachyleuie wzajemne zmierzyć chcemy, możemy odczytać na kole rozwartość kąta, jaki linijki utworzyły; kąt ten równa się rozwartości ścian. Pomiary ścisłe dokonywają się zapomocą goniometrów odbijających. Pomiary te zasadzają się na własności odbijania światła przez gładkie ściany kryształu, przyczem jedno i toż samo odbicie otrzymujemy naprzód na jednej, później na drugiej ścianie, a wielkość wykonanego w tym celu obrotu kryształu odczytujemy na kole całkowitem, zao-patrzonem w podziałki i noniusz. Aby pomiar był ścisły, krawędź kąta mierzonego musi znajdować się w środku koła i być prostopadłą do jego płaszczyzny. W goniometrach pierwotnych, które składają się tylko z koła podzielonego i ruchomego na osi, uskuteczniało się to prawidłowe osadzenie kryształu na oko, a pomiar dokonywał się przez obserwowanie gołem okiem przedmiotów odległych (np. wierzchołka wieży) odbitych w ścianie kryształu, jak w lustrze. Później dodano kolimator (zbieracz), t. j. rurę, zaopatrzoną w soczewkę zbierającą, która daje pęczek promieni równoległych, lunetę do obserwowania tych promieni i przyrząd, z kilku szrubami mikrometrycznemi, osadzony w środku koła, który pozwala nadać kryształowi mierzonemu położenie właściwe. W G-e takim pęczek promieni z kolimatora pada na ścianę kryształu, odbija się od niej, wpada w lunetę i tam jest przez obserwatora widziany. Gdy obrócimy kryształ tak, aby druga ściana weszła na miejsce pierwszej, znów ujrzymy promień światła. Obrót, który wykonać należy, aby otrzymać odbicie od jednej i drugiej ściany, może być na kole odczytany i jest miarą nachylenia wzajemnego ścian. Goniometr tak urządzony może być użytym nietyl-ko do mierzenia kątów dwuściennych, ale i jako spektrometr. Krystalografowie doby ostatniej nych z nieznacznem chociażby uszkodzeniem używają goniometrów, posiadających dwa koła: torebki maziowej i wylewem krwi do stawu,

przegięcia nogi na bok, a nawet chodzenia zbyt wytężonego. Do tej kategoryi należy zaliczyć zapalenia surowicze pochodzenia reumatycznego. Objawami cierpienia są: obrzmienie kolana, zależne od zebrania się płynnego wysięku w jamie stawowej, mniejsza lub większa bolesność, wzmagająca się przy ruchach i ucisku, czasem gorączka, nakoniec ograniczenie lub zniesienie ruchów dowolnych. Choroba przy odpowiedniem leczeniu kończy się zazwyczaj pomyślnie, pozostaje jednak pewna skłonność do wznowy: najmniejszy nieraz wysiłek ruchowy powoduje nowe zebrania się wysięku. Leczenie polega na ułożeniu kończyny w odpowiedniem spokojnem położeniu, stosowaniu w początku zimnych okładów, po przeminięciu zaś pierwszych ostrych objawów — opatrunek uciskający, mięsienie (masaż), kąpiele. — 2) Zapalenie surowicze przewlekłe stawu kolana, wodna puchlina, wodniak kolana (G. serosa chronica v. hydrops genu) może być następstwem zapalenia ostrego, lub też powstaje wskutek zaniedbania choroby niepowodującej w początkach swoich zbytnich dolegliwości. Cierpienie ma przebieg powolny i często prowadzi do zmian w anatomicznej budowie stawu. Leczenie polega na stosowaniu ucisku zapomocą bandaża gumowego i następczego mięsienia. Jeżeli powyższe postępowanie okazuje się bezskutecznem, należy przystąpić do przekłucia stawu trój-grańcem (ob.) i wypuszczenia wysiękowego płynu, stosując po tym zabiegu ucisk stawu i mięsienie.— 3) Zapalenie ropne ostre stawu kolana (G. purulenta acuta) jest często pochodzenia przerzutowego (w przebiegu chorób ogólnych, np. duru [typhus], ospy, płonicy itp.), lub występuje wskutek rzeżączki (ob.); powstaje również po uszkodzeniu urazowem stawu, lub wikła cierpienia sąsiednich kości. Objawy: wysoka gorączka, znaczne obrzmienie i bolesność stawu, przygięcie w kolanie i odprowadzenie nazewnątrz nogi. Choroba w tym razie rzadko kończy się pomyślnie, t. j. bez żaduych zaburzeń stałych w sprawności stawu; w przypadkach, kończących się wyzdrowieniem, pozostaje zawsze mniej lub więcej mocne zesztywnienie. Leczenie bywa zazwyczaj operacyjne; poczem pomieszczenie kończyny chorej w przyrządzie odpowiednim, unieruchomiającym, posiada znaczenie pierwszorzędne, ponieważ należy dążyć do wytworzenia kończyny sztywnej a prostej. — 4) Zapalenie ropne przewlekłe stawu kolana (G. purulenta chronica) stanowi albo następstwo sprawy ostrej, albo też, co bywa najczęściej, powstaje na tle cierpienia gruźliczego maziówki lub szpiku kości stawowych. Wogóle ze wszystkich stawów wielkich gruźlica najczęściej dotyka staw kolana (ob. Gruźlica kości i stawów). Choroba powyższa częściej spotykana bywa u mężczyzn, niż u kobiet (prawie w stosunku 2 : 1); najczęściej podlegają, jej dzieci do lat 10 (44°/₀). W wielu przypadkach sprawa chorobowa zdaje się przebiegać początkowo zupełnie niewinnie, dopiero przebieg dalszy wykazuje jej charakter istotny. Objawy: mało bolesne obrzmienie stawu, powolne przykurczanie się kończyny, tworzenie się ropni i przetok, nadwichnięeia ku tyłowi, upadek odżywiania chorej kończyny, Zejście cierpienia gruźliczego stawu należy do najgorszych; znaczna liczba przypadków kończy się śmiercią z powodu ogólnego wyniszczenia chorych, albo też utratą kończyny po bezowocnem stosowaniu całego szeregu zabiegów leczniczych. Nieliczne tylko przypadki kończą się zachowaniem kończyny po wycięciu końców stawowych kolana; pozostaje wtedy sztywność i znaczne skrócenie nogi. W przypadkach przebiegających bez tworzenia się ropni i przetok wystarcza leczenie zachowawcze: wyprostowanie przykurczonego stawu oraz uałożenie opatrunku gipsowego—je-dnem słowem, dążenie do wytworzenia kończyny sztywnej a prostej.—5) Zapalenie stawu kolana zniekształcające (G. deformans) bywa następstwem wewnątrzstawowego złamania kości, albo zadawnionej puchliny kolana (ob. wyżej), i wtedy może być jednostawowe, albo też towarzyszy ogólnemu porażeniu stawów u ludzi w wieku podeszłym. Kształt stawu kolana zmienia się tu z powodu zmian patologicznych, powstających w końcach stawowych kości udowej i goleni (zgrubienia, wyrosty), które ograniczają w mniejszym lub większym stopniu ruchy i wywołują bóle. Leczenie (kąpiele, mię-sienie, ruchy bierne) ma głównie na celu zmniejszenie objawów bardzo dolegliwych.—Por. Hue-ter-Lossen „Wykład chirurgii szczegółowej” (przekład polski, Warszawa 1900); R. Jasiński „Dya-gnostyka chirurgiczna” (Warszawa 1894). Dr A1- K-

Gonitwy (Gońba), ob. Turnieje.

Gonitwy, dziesięcina w dawnej Polsce, ob. Dziesięcina.

Gonium, Spłaszczyk, rodzaj wodorostów, należących do rodziny toczkowatych (Volvo-

'Ki

Lig-. 107. Gonium pectorale.

caccae). Są to organizmy jednokomórkowe, przedstawiające okrągłe komórki z czerwoną plamką, zebrane w kolonie 4—16 osobników, ułożonych

14, 4 tomy).

Dr T. Kor.

(ob.).

w jednej płaszczyźnie. Najpospolitszy gatunek, O. pectorale, spotyka się dość często w błotach. E- s*

Gönner Mikołaj Tadeusz, prawnik i mąż stanu niemiecki (* 1764 r.—f w 1827 r.); został profesorem prawa w Hamburgu w r. 1789, następnie w r. 1799 profesorem prawa państwowego w uniwersytecie w Ingolstadt. Prócz tego pełnił różne obowiązki sądowe, a między inne-mi w r. 1812 otrzymał nominacyę na prezesa (dyrektora) sądu apellacyjnego okręgu Izary. Z dzieł G-a wymienić należy:' „Entwurf eines Gesetzbuchs über das gerichtliche Verfahren in bürgerlichen Rechtssachen” (Erlangen 1815—17, 3 t.); „Kommentar über das Hypothekeugesetz für Bayern” (Monachium 1818—24, 3 t.); „Entwurf des Strafgesetzbuchs” (tamże 1822); „Handbuch des deutschen gemeinen Processes” (Erlangen 1801—1803, wyd. 2-e 1804 r.); „Deutsches Staatsrecht” (1804); „Auserlesene Rechtsfälle” (1801 — 1805); „Archiv für die Gesetzgebung und Reform des juristischen Studiums” (1804—

H. K.

Gonococcus, bakterya powodująca chorobę weneryczną, t. zw. rzeżączkę lub trypra. Zarazek ten został odkryty przez Neissera w r. 1879. Prawdziwie dobrą hodowlę tego zarazka na sztucznem podłożu otrzymał Bumm. G. przedstawia się na barwionych preparatach jako dwu-ziarniak czyli dwójniak; składające każdą parkę bakterye mają kształt ziarnek fasoli lub nerki i zwrócone są do siebie wnękami. Choroba, wywoływana przez G-ki, jest właściwa tylko ludziom; u zwierząt wywołać jej nie można. — Porów. Rzeżączka. Günther „Einführung in das Studium der Bactériologie” (wyd. 2-e Lipsk 1891); Ja ko wski „Grzybki chorobotwórcze” (Warszawa 1886); Bumm „Der Mikroorganismus der gonorrhoischen Schleimhauterkrankungen, Gonococ-cus-Neisser” (Wiesbaden 1887).

Gonolcfbus, rodzaj z rodziny trojeściowa-tych (Asclepiadaceae), zawiera pnące się krzewy, o liściach naprzeciwległych, sercowatych, oraz dużych purpurowo - czerwonych kwiatach. Około 60 gatunków, właściwych Ameryce zwrotnikowej. G. Condurango z zachodnich zboczy gór Kordylierskich, dostarcza kory, zawierającej substancyę leczniczą „condurango”

e. s.

Gonon Eugeniusz, rzeźbiarz i odlewnik francuski (* 1814 w Paryżu—f tamże 1892). Był synem Honoryusza G-a, zdolnego odlewnika, który wznowił sposób, używany w starożytności, odlewania tak zwanego „a cire perdue” (ob. Lejnia) i cały ten proceder opisał i złożył w manuskrypcie w ministeryum sztuk pięknych r. 1876. G. Eugeniusz wykształcił się w Akademii paryskiej, pod kierunkiem Pradier’a i Blon-dela i zdobył zasłużone uznanie, doprowadziwszy sposób odlewania rzeźb „à cire perdue”, używany przez ojca, do niebywałej przedtem do-

skonałości. Do celniejszych z wykonanyęh przezeń odlewów grupy według Barye należy posąg grobowy Blanquiego na cmentarzu Père la Chaise i sławna płaskorzeźba Dalou (Stany generalne) w izbie deputowanych. Godne też są wspomnienia odlewy jego własnych rzeźb rodzajowych, jak np. Walka szpaków, Walka drozdów, Gniazdo piegży na bzie, Skutki burzy, Skowronek w sidłach, Jesień i inne.    *

Gronophory, osobniki opatrzone organami płciowemi u Stułbiopławów (Hydromedu-s a e,— ob.).

Gronopteryx Leach., ob. Cytrynek. Gronorrhoea, ob. Rzeżączka.

Cronozoidy, osobniki rozrodcze u polipów. Gonta Iwan, kozak (f 1768), poddany Potockich, rodem ze wsi Rosuszek; przystojny, dobrze mówiący i piszący po polsku, ale dyzunita: był ulubieńcem swego pana, Salezego Potockiego, wojewody kijowskiego, otrzymał od niego i tę rodzinną wieś Rosuszki, i drugą jeszcze, Oradówkę, na czas nieograniczony w arendę, a w liczbie trzech setników był starszym setnikiem nad kozakami nadwornymi w jego dobrach Humańskich. Liczono tych kozaków ze 2 000, pięknie umundurowanych, konnych, uzbrojonych w piki, strzelby i dwie pary pistoletów. Ufał mu też kom-missarz czyli główny rządzca Humańczyzny, Mła-danowicz. Gdy się zaczęła Koliszczyzna (ob.), a. Żydzi ostrzegli o porozumiewaniu się G-y z Żeleźniakiem czyli Zaliźniakiem, Młada-nowicz uwierzył zaprzeczeniom i zapewnieniom wierności oskarżonego o zdradę. Poprzestał na odebraniu ponownej przysięgi, którą G. wykonał, wraz z innymi setnikami i wszystkimi kozakami w Humaniu, na Ewangielii przed trzema duchownymi. Tymczasem spłoszona szlachta i Żydzi z okolic cisnęli się w tak wielkiej liczbie, że nie mogli się pomieścić wewnątrz palisady Humania i obozować musieli w podmiejskim lesie. Przeciwko zbliżającym się hajdamakom wyruszył G., lecz przy spotkaniu z ich przywódzcą, Żeleźniakiem, przywitał się po przyjacielsku, poczem odraził jego kozacy łącznie z hajdamakami uderzyli na bezbronne obozowisko. "Wymordowali okrutnie mężczyzn, kobiety i dzieci. Miasto Humań do obrony nie było zdolnem: 60-u żołnierzy, stanowiących całą jego załogę, nie utrzymało nawet aresztantów na odwachu, których było ze stu; palisada padała pod ciosami siekier chłopskich, a dwie armaty, ustawione przed jedną z dwóch bram, musiały umilknąć wkrótce, gdy prochu zabrakło. Po kilkugodzinnej tedy strzelaninie Mładanowicz wyszedł na most przed bramą, żeby zawrzeć kapitulacyę z „panem G-ą”. Uzyskał niby wolne wyjście, ale przez otwartą bramę wtargnęła rozjuszona tłuszcza i rozpoczęła okropną, wielokrotnie opisywaną „rzeź humańską”. G. kazał chwytać i zabijać całą rodzinę Mładano-wicza. Ocalało z niej tylko dwoje dzieci: pół-

roczny synek i 18-letnia córka, raniona, ale uratowana przez wierne sługi. W parę tygodni później G. ze swoimi 845 kozakami został schwytany przez pułkownika Dońskich kozaków, Gur jewa, i odstawiony w kajdanach do generała imperatorowej Katarzyny, Kreczetnikowa, który wydał go polskiemu regimentarzowi, Branickiemu. Sądzony w Serbach pod Mohylowem naddnie-strzańskim, G. został skazany na karę śmierci, obostrzoną darciem 12 pasów ze skóry i ćwier-towaniem. Męczarnie podobne trwały do trzeciego dnia, kiedy mu głowę ucięto na rozkaz Bra-nickiego. Znosił je z nadzwyczajną wytrwałością, która nasunęła prof. Antonowiczowi domysł, że G. był „przekonany głęboko o słuszności sprawy swojej oraz o czystości zasad i przekonań, jakie nim kierowały”. O tych zasadach i przekonaniach nie możemy powziąć jasnego wyobrażenia z biografii, nakreślonej przez tego uczonego p. t. „YMancKm cothhkt. Hnair& Toirra 1768” w miesięczniku Kijewskaja Starina 1882, t. IV, str. 250—176. Autor artykułu o Humaniu, A. Smoktij (tamże str. 427) zaczerpnął infor-macye swoje przeważnie z opowiadania Krebsowę j, córki Mładanowicza, która spisywała wspomnienia swoje w 72-m roku życia, ale zapewnia, że przechowała je w niezamąconej pamięci. Tytuł tych wspomnień: „Opis autentyczny rzezi humańskiej przez ... z Mładanowiczów, zamężną

T. K.

w. J.

dynku.

w. J.

Krebsową" (Poznań 1840).

Gontaut-Biron, ob. Biron.

Gonten, wieś w kantonie szwajcarskim Ap-penzell-Inner-Rhoden, u stóp Kronbergu, 906 m. n. p. m., przy drodze żelaznej Winkeln-Appen-zell; 1 583 m-ców (1888), przeważnie katolików. W pobliżu uzdrowisko Gontenbad (woda żele-zista) z klimatem ożywczym, choć ostrym.

Gontran (albo Guntram), zwany Dobrym, 1-szy król Burgundyi z dynastyi Merowingów (* ok. 525 — f w Chalon-sur-Saône 593). Był trzecim synem Klotaryusza I; z podziału monarchii dostał Burgundyę, Delfinat, Sabaudyę i Prowancyę. Napadnięty przez brata, Zygberta, króla Austrazyi, odparł go zwycięsko (561). W r. 571 Longobardowie spustoszyli Prowancyę; pokonał ich patrycyusz burgundzki, Ennius Mummolus, i zadał im dwie wielkie klęski w r. 572 i 576. Po śmierci Zygberta G. bronił swego siostrzeńca Childeberta II przeciw Chilperykowi I, którego wojska rozbił Mummolus. W r. 577 G. odtrącił swą żonę, Markatrudę, kazał zabić jej dwu braci i ożenił się z niewolnicą, Austrechildą; gdy ta zmarła w r. 581, kazał stracić lekarzy, którzy nie umieli byli jej wyleczyć. Straciwszy swoich synów, adoptował Childeberta II i obronił go powtórnie przed Chilperykiem I, którego zwyciężył pod Melun (582). Stłumił później bunt Gondovalda, nieprawego syna Klotaryusza I, ogłoszonego królem Akwitanii przez kilku mo-żnowładzców (586). Przedsiębrał wyprawy na Wizygotów, do Hiszpanii (586) i Septymanii (589). Zmarł w trzydziestym trzecim roku panowania w Chalon-sur-Saône. Pomimo okrucieństw zaliczony został do liczby świętych z powodu swej prawowierności.

GrOlltran-Boson, możny Frank, książę Ower-nii, śmiercią ukarany w Andelot w 587. Na czele wojsk Zygberta I, króla Austrazyi, zwyciężył i zabił Teodeberta, syna Chilperyka I (575). Po śmierci Zygberta był jednym z opiekunów syna jego, Childeberta II. Połączył się potem z Gondovaldem, ale go wkrótce zdradził i wydał Gontranowi (585). Oskarżony o profanacyę grobu swej żony, który chciał ograbić ze znajdujących się tam skarbów, pozwany został przed mallum (wiec) w Andelot, gdzie Gontran kazał go stracić.

Gonty są to deszczułki z jodłowego lub osinowego drzewa, których używają do krycia dachów. Dobre gonty są zwykle 3 do 4 cali szerokie i mają przy jednej krawędzi rowek około cala głęboki, a drugą krawędź nieco zaostrzoną. Długość gontów wynosi około 2 stóp, a grubość ich przy rowku około ³/₄ cala. Ła-cenie (ob.) pod gonty daje się w odległości 16 — 18 cali, tak, że gonty zachodzą na siebie 6 do 8 cali. Każdy gont przybija się w dolnym końcu do łaty (ob.), w górnym zaś końcu tylko co szósty gont potrzebuje być przybijanym. Do przybijania gontów używa się osobnych gwoździ, około 2 cali długich, zwanych gontalami. Gonty powinny mieć czerwonawy prześwit, a być niepopękane, proste i niesękate. Gdy są zbyt suche, wtedy przed użyciem zanurza się je na kilka godzin w wodę, aby się nie szczepały przy pokrywaniu i nie paczyły po pierwszym deszczu. Po pokryciu dachu smarują gonty smołą dla lepszej konserwacyi. Czynność tę co kilka lat należy powtarzać — a wtedy dobrze zrobione pokrycie gontami kilkadziesiąt lat bez poprawiania wytrzymać może. Wysokość dachów gontem krytych winna być nie mniejszą od połowy szerokości bu-

Jr. Wch.

Gontyna, ob. Kont y na.

Gonzaga, miasto obwodowe we włoskiej pro-wincyi Mantui, wśród żyznej równiny, pomiędzy rz. Po a Secchią, przy drodze żelaznej Modena-Mantua; szczątki dawnych fortyfikacyj, gniazdo rodu G-ów (ob.), przeszło 1 000 m-ców.

Gonzaga. Sławny ród książęcy włoski, wywodzący się od cesarza Lotaryusza; staje się głośnym od XI wieku przez walki z rodziną Bonacossi o panowanie w Mantui. W r. 1328, po zabójstwie Passerina de Bonacossi, Ludwik I G. został przez cesarza mianowany dziedzicznym generał-kapitanem Mantui. Władzę tę piastowali G-owie aż do wygaśnięcia głównej linii w 1708. W 1433 Jan Franciszek G. dostał od cesarza Zygmunta tytuł margrabiego; w 1530 Karol V ustanowił w Mantui księstwo

te” (T. II, str. 598).

dziedziczne na rzecz Fryderyka II G., któremu w 1536 nadał jeszcze margrabstwo Mont-ferratu. Linia prosta książąt Mantuy wygasła w 1627 na Wincentym II. Spadek po nich wziął najbliższy krewny, książę Ni we r ne ń-ski (de Nevers), Karol I; nowa ta linia wygasła w 1708 na Karolu IV. Było jeszcze kilka innych linij domu G., jak oto: panów, a od 1501 hrabiów de Novellara, pochodzących od Petrina czy Feldrina, młodszego syna pierwszego generał-kapitana Mantuy (wygasła w 1728); linia panów de Bozzolo (wygasła w 1703), pochodząca od jednego z synów Jana Franciszka I i Pauliny Malatesta. Po śmierci margrabiego Ludwika III dom G. podzielił się na trzy linie, biorące początek od trzech synów jego, zrodzonych z Barbary Brandenburskiej. Najstarszy, Fryderyk I, został przy margrab-stwie Mantuy; drugi, Jan Franciszek (* 1445), dał początek linii książąt de Sabionetta (wygasła w 1591); trzeci, Rudolf (*1451), linii markizów, później książąt de Castiglione (wyg. 1819). Od Ferdynanda (Ferrante) G., syna Jana Franciszka II i brata pierwszego księcia Mantuy, pochodzą hrabiowie, od 1621 książęta, de Guastalla (wygaśli 1746). Dzieje książąt z domu G. ob. w artyk. Nevers, Mantua, Guastalla (dzieje); tu zamieszczamy tylko biografiie kilku mniej wybitnych członków tego rodu. Zygmunt G. (f 1525), syn Fryderyka I, był jednym z najpierwszych kondotye-rów epoki, ulubieńcem Juliusza II, który go mianował kardynałem (1505) i biskupem Mantuy (1511). Herkules G., kardynał (* 1505—f 1563), syn Jana Franciszka, mając lat 15 został biskupem Mantuy; od 1527 był kardynałem i arcybiskupem Tarragony. W 1559 miał w conclave dużo głosów za sobą i tylko oppozycya stronnictwa francuskiego nie dopuściła do obrania go papieżem. W 1562 Pius IV wysłał go na sobór Trydencki; miał na nim prezydowaó, wkrótce jednak rozchorował się i zmarł. Zostawił katechizm, pisany po łacinie, i dwa tomy Listów. Św. Ludwik G., zakonnik (* 1568—f 1591), beatyfikowany przez Grzegorza XV (1621), kanonizowany przez Benedykta XIII (1725; święto 21 czerwca), syn Ferdynanda G., markiza na Castiglione, oddał w 1585 swoje posiadłości i prawa bratu, Rudolfowi, i wstąpił do jezuitów. Poświęcił się pielęgnowaniu chorych zakaźnie; zmarł z powoda zarażenia się od jednego z nich. Anna G. (* 1616—f 1684), zwana zwykle księżną Palatynową, siostra królowej polskiej Ludwiki Maryi, żony Władysława IV i Jana Kazimierza. Mając lat 20, przybyła na dwór francuski, którego stała się wkrótce ozdobą. Wydana w 1645 za Edwarda, hrabię Palatyna, owdowiała w 1663. Słynna była z piękności i wdzięku, zarówno jak i z rozumu i zręczności. Interesowała się polityką, a celowała w sztuce zawiązywania i prowadzenia intryg,

Wnoykl. Powit Ilu*tr. Zeus. 198. T. XXV

tak częstych za regencyi Anny Austryackiej. Podczas Frondy (ob.) czynną była w sprawie uwolnienia uwięzionych książąt: Kondeusza, Contiego, Longueville’a i wygnania Mazariniego; przyczyniła się potem do jego powrotu, mając nadzieję, że zdobędzie sobie tern zaufanie królowej i udział w tajnym rządzie państwa. W r. 1655 dzięki jej staraniom Francya przypuściła do przymierza księcia Mautuy, jej siostrzeńca. Około r. 1660 zajęła się sprawą następstwa tronu w Polsce; córka jej, Anna, uważana była za adoptowaną przez królową Ludwikę Maryę i myślano o zdobyciu korony polskiej dla księcia, który ją zaślubi. Zaślubił syn Kondeusza, książę d’An guien, lecz przeprowadzenie elekcyi jego w Polsce nie udało się. W r. 1672 księżna Palaty-nowa, która dotąd popisywała się niedowiarstwem, stała się nagle bardzo pobożną: usunęła się od świata i oddała się pokucie; śmierć jej (w 12 lat później) była bardzo budująca. Piękny portret jej znajduje się w muzeum w Wersalu. W r. 1786 ogłoszono w Londynie jej pamiętniki; te jednakże okazały się sfałszowanemu— Possevino „Historia Gonzagarum Mantuae et Moutisferrati ducum”; Sa cc i „Historia Mantuae et familiae Gonzagae”; Campa-n a „Genealogia Ducum Mantuae”; Chéruel. „Histoire de France pendant la minorité de Louis XIV” (t. IV).

Gonzaga Marya Ludwika, królowa polska, ob. Ludwika Marya.

Gonzales Don Pedro Maria (* r. 1763 w Ossunie [Andaluzya], f d. 23 czerwca 1838), lekarz. Wykształcenie zawodowe otrzymał w szkole lekarskiej w Kadyksie., poczein ze stopniem medyko chirurga kl. I wstąpił do marynarki, jako taki odbył podróż naokoło świata, przeszło 5 lat trwającą; podczas niej wynalazł przyrząd do oczyszczania wody morskiej, żeby ją uczynić zdatną do picia. Doświadczenia zebrane w czasie drogi zawarł w księdze „Tratado de las eu-fermedades de la gente de mar, en que son e-sponen sus causas, y los medios de precaverlas” (Madryt 1805). Przed podróżą ogłosił już „Disertacion medica sobre la calentura maligna que regno en Cadix el ano de 1800 etc.” (Ka-dyks 1801; tłom. niem. Berlin 1805). W r. 1804 został zastępcą, a w następnym profesorem rzeczywistym, szkoły lekarskiej w Kadyksie, wykładającym fizyologię i hygieuę. Stanowisko to zajmował do r. 1836. Był w swoim czasie jednym z najlepszych profesorów w Hiszpanii.— Por. „Biogr. Lexikon der hervorragenden Aerz-

Dr j. p.

Gonzalès Ludwik Jan Emmanuel, po-wieściopisarz francuski (* 1815 w Saintes—f 1887 w Paryżu), uczęszczał do gimnazyum w Nancy i wcześnie zajął się literaturą. Był współpracownikiem wielu czasopism i kilka razy prezesem „Société des gens de lettres’’. Do najbar-

48

dziej rozpowszechnionych powieści jego należą: „Les frères de la côte” (1843; przerobiona na scenę 1856); „Les francs-juges” (1847); „E’saü le lépreux” (1850); „Les chercheurs d’or” (1857), „Les sabotiers de la Forêt Noire” (1861); „La maîtresse d’un proscrit” (1862); „L’hôtesse du connétable” (1863); „L’épée de Suzanne” (1865); „La belle novice” (1869); „Les gardiennes du trésor” (1872); „Les danseuses de Caucase” (1876); „La vierge de l’opéra” (1879) i in.

Gonzalez Brawo Ludwik, mąż stanu hiszpański (* 1811—f 1871). Studyował prawo w Alcali, osiadł jako adwokat w Madrycie i wkrótce rzucił się w wir polityki. W r. 1839 redagował pismo rewolucyjne „El Guirigay”, wydał następnie kilka gwałtownych pamfletów przeciwko królowej Krystynie, zasiadł w r. 1842 w kortezach i przyłączył się do stronnictwa liberalnego umiarkowanego; w 1843 był jednym z przewódzców rewolucyi, która wywróciła re-gencyę Espartera. Ambitny, ognisty, bez skrupułów, wziął udział w intrydze dworskiej przeciwko ministeryum Olozagi (listop. 1843) i po jego upadku stanął na czele gabinetu. Ścigany przez nienawiść stronników królowej Krystyny, musiał po kilku miesiącach podać się do dy-missyi i wyjechał jako przedstawiciel Hiszpanii do Lizbony, gdzie pozostawał do r. 1847. Uwięziony z rozkazu ministeryum (1848), trzymał się potem przez czas jakiś zdała od życia politycznego i dopiero w 1854 wrócił jako ambasador do Lizbony. W r. 1864 został ministrem spraw wewnętrznych w gabinecie Narvaeza, w 1865 ustąpił, a w 1866 wrócił powtórnie na stanowisko. W r. 1868 był ostatnim prezesem rady ministrów za Izabelli i wskutek rewolucyi wrześniowej kraj opuścił. Zmarł w Biarritz. Był pomysłowym dziennikarzem, mówcą energicznym, choć zanadto przez żądzę władzy opanowanym, i wogóle zręcznym politykiem: brak mu jednak było przymiotów prawdziwego męża stanu.

Gonzalez (D. Manuel Fernandez y), zwany Dumasem hiszpańskim (* w Sewilli 6 stycznia r. 1821—f w Madrycie 6 stycznia r. 1888). Dzieciństwo i pierwsze lata młodości spędził w Granadzie, gdzie też ukończył wydział prawny i wystawił w 19 r. życia pierwszy swój dramat „El bastardo y el Rey”. W roku następnym wstąpił do wojska jako prosty żołnierz, zdobywając przez lat 7 szlify oficerskie i krzyż św. Ferdynanda. Przez cały ten czas miał sposobność zwiedzić wszystkie okolice Hiszpanii i poznać wybornie zwyczaje i obyczaje różnych stron ziemi rodzinnej. Wyszedłszy z wojska, osiadł w Madrycie i poświęcił się wyłącznie literaturze, której, prócz sławy, zawdzięczał i dochody bardzo obfite. Obdarzony niepospolitym .talentem powieściopisarskim, G. znieprawił go i zmarnował przez rzemieślnicze traktowanie swego zawodu. Pragnąc dostarczyć na targowisko literackie jakn aj większej liczby utworów, doszedł do tej fanfaronady, dziecinnej i andaluzyjskiej zarazem, że jednocześnie dyktował kilka utworów: to też katalog jego dramatów, a zwłaszcza romansów, jest olbrzymi. Znając upodobanie publiczności hiszpańskiej w utworach przepełnionych najniedorzeczniejszemi bodaj przygodami, byleby tylko trzymały ciekawość czytelnika na uwięzi, i wiedząc jak są popularne śród jego ziomków pewne szablonowe typy bohaterów, G. nie troszczył się w swoich powieściach ani o psychologię i różnorodność postaci, ani o logikę faktów, ani o prawdopodobieństwo sytuacyj, lecz cały swój talent i bardzo płodną fantazyę wytężał jedynie na obmyślenie bajki o powikłaniach najpotworniejszych; w romansach obyczajowych nie dbał wcale o obyczaje, a w historycznych—o historyę. Uwodziciele, jak Don Juan, rozbójnicy, jak Jossellaria, korsarze, jak Esteban el Guapo, jednem słowem, zawsze jeden z tych typów, musi być w powieści G. bohaterem „odważnym do zuchwalstwa, upartym do zaślepienia, mściwym do dzikości i rozpustnym do kazirodztwa”. Pomimo tego, a może raczej dlatego, G. zdobył sobie olbrzymią popularność. O ile w utworach wcześniejszych, jak „El cocinero de Su Majestad Men Rodriguez de Sanabria” i kilku innych, liczy się jeszcze z wymaganiami dobrego smaku, o tyle nie krępuje się niczem w takich romansach, jak: „Lucrecia Borgia”, „El collar del diablo”, „La malediccion de Dios”, „Los desheredados”, „Los negreros”, „Don Juan Tenorio” i wiele innych. Pisał też G. romanse i na tle życia maurytańskiego, jak: „El Algibe de la Gitana”, „Los Monfies de las Alpujarras” i inne. J-A- s-Gonzalez Manuel, prezydent rzeczy pospolitej Meksykańskiej (* wMatamoros 1833—f w maju 1893). W młodości zajmował się handlem, w r. 1851 wstąpił do gwardyi narodowej, by zwalczać flibustyerów, przeszedł następnie do armii regularnej, i podczas wojny domowej został pułkownikiem (1860). Odznaczył się wielką ruchliwością i energią podczas najazdu francuskiego, wskutek czego mianowano go szefem sztabu głównego; pod Pueblą stracił rękę; pod koniec kampanii dosłużył się do stopnia generała brygady. Był deputowanym na kongres roku 1871 i jednym z twórców rewolucyi r. 1876, wskutek czego powierzono mu urząd gubernatora stanu Michoacan; okazał się wtedy dobrym administratorem. Za prezydentury Porfiria Diaza był ministrem wojny i marynarki (od 1878); od 1880 do 1884—prezydentem Meksyku i przez ten czas przyłożył się niejednym czynem swej władzy do podniesienia dobrobytu kraju. Po złożeniu urzędu, podrażniony atakami przeciwko swej admi-nistracyi, podniósł bunt przeciw nowemu rządowi, ale wkrótce, zwyciężony, usunąć się musiał do życia prywatnego.

Gonzalez - Carvajal Tomasz Józef, mąż stanu hiszpański, ob. Carvaj al.

j. a. s.

Gonzalw Z Kordnby Fernandez, wódz hiszpański, ob. Cordova y Aguilar Gonzalvo Fernandez.

Aerzte etc.” (T. II, str. 600).

Goodal Edward, sztycharz angielski (* 1795 w Leeds—f 1870 w Londynie), był pierwotnie pejzażystą, ale Turner zachęcił go do sztychar-stwa, w którem się wykształciwszy, najlepsze swoje dzieła z jego malowideł wykonał, a mianowicie: Kolonia nad Renem, Tiwoli ze świątynią Sybilli, Stary most londyński; a z obrazów syna swojego, Fryderyka: Ślepy dudarz, Szczęśliwy dzień Karola I, Uroczystość wiejska. Rytował też ze Stanfielda, Klaud. Lor-raina („Młyn”), Gainsborouglia, Robertsa i innych.    *

Gonzalo (Gonzalvo) de Berceo (* 1196 w m. Berceo—f 1260), kleryk w klasztorze św. Emiliana w dyecezyi Calahorra w prowincyi Lo-grońo. Jest on typowym przedstawicielem poe-zyi vulgar-erudita, w epoce przekształcania się sztuki ludowej w uczoną; jakkolwiek bowiem był on pierwszym znauym poetą hiszpańskim, który usiłował nadać utworom swoim cechę uczonej podniosłości, nie wyzwolił się jednak całkowicie z dawniejszych pęt formy wulgarnej, ludowej. Napisał 9 utworów większych, obejmujących 13 000 wierszy, i 3 hymny do Zbawiciela („Salvador”) i do Matki Boskiej („Mądre”). Utwory większe dadzą się podzielić na dwie grupy; do 1-ej należą: „Vida de Santo Domingo de Silos”, „Vida de San Milian de la Cogulla”, „Martirio de San Lorenzo”, „Milagros (Cuely) de Nuestra Seńora” i „Vida de Santa Oria”, t. j. poematy o treści przeważnie historycznej. Drugą grupę stanowią poematy osnute na podaniach pobożnych i na liturgii: „Sacrificio de la Misa”, „Loores (pochwały) de Nuestra Seńora”, „Signos del Juicio” i „Duelo (Boleść) de la Virgen”. Wszystkie utwory B. bądź naśladowane, bądź oryginalne, świadczą zarówno o ubogiej fantazyi ich autora jak i o głębokości jego uczuć religijnych, niektórym wszakże nie zbywa na obrazowości poetyckiej. Do tych ostatnich należą Cudy i Boleść Najśw. Maryi Panny. Poematy B., pisane w języku ludowym, składają się ze strof cztero-wierszowych o jednym rymie; wiersz 14-zgłoskowy.

Gonzawa, miasto w w. ks. Poznańskiem, ob. Gąsawa.

Good Jan Mason (* d. 25 maja r. 1764 w Eppingu [Sussex] -f w Sheppertonie [Mid-dlesex] d. 2 stycznia r. 1827), lekarz i literat. Zawód swój rozpoczął jako uczeń chirurga pewnego w Gosporcie, następnie kształcił się w Londynie w Guy’s Hospital i w r. 1784 o-siadł w Sudbury (Suffolk), gdzie z powodzeniem nieosobliwem zajmował się wykonawstwem le-karskiem. Widząc, że mu się nie wiedzie, przeniósł się do Londynu i tam jako lekarz i pisarz doszedł do pewnej sławy. W r. 1820 osiągnął w Aberdeenie dyplom doktorski. Pisał wiele; z prac jego lekarskich wyróżniają się korzystnie: „A disertation on the diseases of prisons and poorhouses” (Londyn 1795; dzieło nagrodzone przez London Medical Society; tłom. niein. Wiedeń 1799); „A history of medicine, so far as it relates to the profession of the apothecary; from the earliest accounts to the present, period” (tamże 1795, wyd. II powiększone, tamże 1796); „A physological system of noso-logy; with a corrected and simplified nomencla-turę” (tamże 1817, wyd. 2-e Bostou 1823) i najlepsze ze wszystkich „The study of medicine” (Londyn 1822, 4 tomy, i wiele wydań późniejszych; przekład niem. L. Calmanna Lipsk 1837—40, 4 tomy). Był też jednym z najpierw-szych piszących o cholerze azyatyckiej, jeszcze przed jej wybuchem w Europie; książkę tę przełożył na język niemiecki F. G. Ginęli n (ob). Wielkiem powodzeniem cieszyło się w swym czasie jego „The book of Nature” (Londyn 1826 i wiele wydań późniejszych). Jako wytrawny znawca kilku języków obcych, wzbogacił literaturę angielską wielu przekładami. Przez długie lata był współpracownikiem literackim wydawnictw : „World”, „Analytical and Critical Review”, „British Magazine” i „Monthly Magazine”; do 12 - tomowej „Pantologia, or universal dictionary of arts, sciences und words” dostarczył też wielu artykułów treści rozmaitej.—Por. „Biograph. Lexikon hervorragender

Dr j. p.

Goodal Fryderyk, malarz rodzajowy angielski, syn i uczeń Edwarda Ga (* 1822 w Londynie); w r. 1836 otrzymał od Towarzystwa sztuk pięknych medal, a wkrótce potem premium za swe malowidło olejne; Trup górnika, znaleziony przy świetle pochodni. W r. 1839 na wystawie Akademii królewskiej ukazał się jego obraz: Żołnierze francuscy, pijący w szynku. Podróże po Francyi, Walii, Belgii i Irlandyi dostarczyły mu materyału do wielu kompozycyj, które prędko zjednały mu uznanie i rozgłos, jak naprzykład: Obozowisko cygańskie; Drzemka żołnierza; Biuro pocztowe; Uroczystość wiejska; Szczęśliwy dzień Karola I.—Wycieczka do Włoch i Egiptu r. 1860 rozwarła szersze przed nim horyzonty, a owocem jej były: Czytanie Tassa w Chioggia; Poranek w pustyni; Powrót pielgrzymów z Mekki; Wezbranie Nilu; Mater dolorosa; Rebeka u studni. Z ostatnich obrazów jego najcelniejsze: Córka Labana; Nosiwoda w Egipcie; Niedziela palmowa; Wnętrze meczetu w Kairze. Doskonały rysownik, świetny kolorysta, G. odznacza się przytem wysoko posuniętą maë-stryą, a dodać jeszcze trzeba, że akwarelle jego wyżej się cenią niż obrazy olejne. W roku 1863 wybrano go na członka królewskiej Akademii sztuk pięknych.

E. S.

R.

E. S.

Groodeniaceae, rodzina botaniczna, należąca do rzędu dzwonkowych (Gampanulinae), bliz-ko stojąca w systematyce obok rodziny stroicz-kowatycli (Lobeliaceae). Obie rodziny różnią się od właściwych dzwonków koronami niefo-remnemi. Rodzina G. zawiera do 200 gatunków ziół i krzewów, przeważnie z Przylądka i z Australii pochodzących. Z rodzajów najbardziej znane są: Goodenia i Scaevola—u nas jako krzewy ozdobne po ogrodach.

Goodrich Samuel Griswold, powieściopi-sarz amerykański, znany pod pseudonimem Peter Parle y (* 1793 w Ridgefield St. Connecticut—f 1860 w N. Yorku), był księgarzem i wydawcą w Hartford, później w Bostonie. Wydał cały szereg książek dla młodzieży p. t. „Peter Parley séries of juvenile books” (177 tomów). W latach 1828—42 wydawał illustrowany rocznik „The Token”, a od 1841 do 1854 czasopismo dla młodzieży „Merry’s Museum and Par-ley’s Magazine”, które się cieszyło wielką po-czytnością. Mnóstwo poezyj i opowiadań w tych wydawnictwach jest jego pióra. Oprócz tego napisał: „Fireside éducation” (1838); „The out-cast, and other poems” (1841): „Sketches from a stndent’s window” (1841); „A winter wreath of summer flowers” (1854); „Recollections of a lifetime” (1857); „Illustrated natural history of the animal kingdom” (1859). Mianowany w 1851 konsulem Stanów Zjednoczonych w Paryżu, ogłosił w r. 1852 po francusku: „Les Etats-Unis d’Amérique. Aperçu statistique, historique, géographique, industriel et social”. Autobiografię jego, „Story of my own life” (1862), wydał Freeman.

Goodwin Sands, dwie mielizny piaszczyste u wschodnich brzegów hrabstwa angielskiego Kent, pomiędzy Deal i Ramsgate, na drodze z Dover, rozdzielone pasem głębszego morza, od 10 do 15 km. szerokim. Niebezpieczne te mielizny, 2 km. szerokie, 16 długie, podczas odpływu występują ponad powierzchnię morza, którego przypływ pokrywa je na 1 do siedmiu m., skutkiem czego, pomimo czterech, dzwonami opatrzonych pływających latarni, często w czasie burzliwym więzną w nich lub się rozbijają okręty płynące ku uściu Tamizy. Stałej latarni morskiej nie udało się tu zbudować. Jeszcze w w. XI G. S. były piękną i żyzną wyspą z zamkiem earlä Goodwina; około r. 1100 zniszczył ją orkan okropny.

Goodwin Karol, filolog angielski (* 1817— + 1878). Wykształciwszy się w'kollegium św. Katarzyny w Cambridge, w r. 1848 został adwokatem; w 1865 otrzymał nominacyę na sędziego przy trybunale najwyższym do spraw chińskich i japońskich, rezydującym w Szanghaju, potem w Jokohamie. Wydał między innemi: anglosaksońską wersyę żywota św. Guthlada, pustelnika z Crouland (1848), z wielu uwagami filozofiezne-mi i gramatycznemi; „The Anglo-Saxon Legend of S. Andrews and S. Veronica” (1851), z tłó-maczeniem angielskiem; „Hieratic Papyri” (1859); „The Mosaic Óosmogony” (1860); „The Story of San cha” (1866), z godnym uwagi wstępem o historyi i chronologii starożytnego Egiptu. Był współpracownikiem w Rozmaitościach egip-tologicznych Chabasa i w wydanej przezeń Podróży Egipcyanina po Fenicyi, Palestynie i t. d. w w. XIV przed erą naszą, z faksimiliami tekstu hieratycznego i z transskrypcyą hieroglifami oraz pismem koptyckiera (1866). Przez czas długi pisywał krytyki muzyczne w „Guardia-nie”, a z zakresu prawa ogłosił: „The succession duty act” (1853) i „The practice of probate and administration”.

Croodyera, tajęża, rodzaj należący do rodziny Storczykowatych (Orchidaceae). U nas, po lasach tatrzańskich, wśród mchu i opadłego igliwia, spotyka się jeden gatunek, O. repens. Okwiat posiada drobny, włoskami omszony, pachnący, o miodowardze bez ostrogi, lecz przy nasadzie workowato zagłębionej. Korzeń gałęzisty, poziomo się rozchodzący; łodyga od dołu naga i ulistniona, od góry omszona i pokryta pochewkami liściowemi; liście jajowate albo eliptyczne, o wydatnem siatko watem unerwieniu; kłos kwiatowy omszony, często jednostronny, lekko skręcony. Kwitnie w lipcu i sierpniu.

GrOOS Karol, znakomity współczesny prawnik i mąż stanu duński (* 1835 r. na wyspie Bornholm). Od roku 1859 do 1861 pracował jako stypendysta uniwersytetu Kopenhaskiego w Monachium, Paryżu i Londynie, po powrocie rozpoczął wykłady w uniwersytecie z filozofii prawa, z prawa karnego i międzynarodowego, które prowadził przez lat 30 (1861 — 1891); 1879— 80 był rektorem uniwersytetu, który reprezentował również na jubileuszu uniwersytetu boloń-skiego (1888). W roku 1872 powołano go na członka kommissyi kodyfikacyjnej, dla której opracował projekt nowej procedury karnej i or-ganizacyi sądowej Danii. Jako zarządzający departamentem więzień duńskich był delegatem rządu duńskiego na kongresach penitencyarnych w Sztokholmie, Rzymie, Petersburgu i Paryżu (1895), a na trzech ostatnich prezydował w drugiej sekcyi. Od r. 1880 do 1884 był deputowanym do parlamentu (Folketing), od 1885 jest dożywotnim członkiem izby wyższej (Landeting), która go obrała na prezydenta Sądu Najwyższego (1887 —1891). Od r. 1881 do 1891 redagował dziennik „Dag-bladet”. W lipcu 1891 r. objął w gabinecie Estrupa tekę ministra oświaty, którą piastował aż do upadku ministeryum (1894). Wtedy, tytułem wyróżnienia, mianował go król naczelnikiem Instytutu głuchoniemych i ociemniałych; na tern stanowisku G. zajął się nader poważnie kwestyą leczenia jąkających się i prezydował na kilku w tym celu do Kopenhagi zwołanych kongresach. Jest również dyrektorem (honorowym) „Muzeum ludowego”, utrzymywane-

W roku

kacyjnej (1875 — 1897) i t. d.

słodkie.

Ilustr.” Europa.

gard 1848—1850).

Góra, ob. Góry.

Góra (Gohrau), miasto powiatowe na Szląsku pruskim, w regencyi Wrocławskiej; przeszło 4 000 m-ców; wiatraki, fabryka organów; kościół parafialny katolicki, kościół éwangielicki.

go przez rząd duński w Kopenhadze.

1877 otrzymał od uniwersytetu w Upsali (Szwe-cya) tytuł doktora prawa honoris causa, a w r. 1895—medal złoty, wybity dla uczczenia pamięci słynnego prawnika duńskiego, Anders Sandö Oersted’a.—Działalność literacka nader obszerna. Wykłady o ogólnej teoryi prawa (2 tomy, 1889— 1892).— Prawo karne duńskie („Danske Strafret”, 6 tomów, 1875—96).— Prawo karne skandynawskie (t. j. Danii, Szwe-cyi i Norwegii: „Norske Strafret”, stanowi część Encyklopedyi prawnej północnej, 2 tomy, 1882— 99). — Ogólne zasady procedury karnej (Wstęp do wykładów o procesie kafnym duńskim 1878). Do współki z Hansenem „Grundzüge des dänischen Staaatsrechts” (w zbiorze Marquardsena „Handbuch des öffentlichen Rechts” 1889), to samo po duńsku 1890). Bardzo wiele artykułów G-a rozrzuconych jest po tygodnikach i miesięcznikach północnych: „Ugskrift for Retswesen” (Tygodnik prawa), w sprawozdaniach ze Zjazdów prawników skandynawskich, w czasopiśmie dla umiejętności prawa („Tidsskrift for Retsvidens-kab” Chrystyania), „Zeitschrift für die ges. Strafrechtswissenschaft”, „Revue de droit international”, „Comptes Rendus du Congrès pénitentiaire international à Rome” (1885), w Holtzendorffa „Handbuch des Gefängnisswesens” (1889) i w wielu innych czasopismach i dziennikach treści ogólnej. Poza tem pracował G. przy różnych wydawnictwach zbiorowych: Roczniki uniwersyteckie

(1864 — 1893), Sprawozdania kommissyi kodyfi-

s. P.

Goplana, nazwa jednego z bardzo licznych gatunków kiełży (Gammaridae), skorupiaków obu-nogich (Amphipoda); gatunek ten został opisany przez A. Wrześniowskiego. Zamieszkuje wody

K. K-ć.

Gopło, jezioro pomiędzy gub. Warszawską (pow. Radziejowski), Kaliską (pow. Słupecki), a W. Ks. Poznańskiem (pow. Inowrocławski), kształtu wydłużonego: 37 kim. długości z połud. na półn., do 4 kim. największej szerokości ; głębokość dochodzi do 33 m. Brzegi nizkie, płaskie, na jeziorze wysepki z zielonemi łąkami; na jednej z nich starożytna wieża zamku kruszwickiego, Mysią wieżą zwana. Przez G. przepływa wypływ jeziora Brdowskiego, rz. Noteć. Wycieczki do G-a w Królestwie utrudnione z powodu niedogodnej kommunikacyi. W okolicach wiele kolonij niemieckich. G. jest rybne, rozrastają się w niem obficie Elodea i TJtricularia. Nie-gdyś, G. było o wiele większe: cała okolica jez. G. (Slesińskie, Gosławickie i inne) była dawne-mi czasy jeziorem; to „Pragopło”, „Marę poloni-cum”, podlegało zjawisku bifurkaeyi, część wód wysyłało ku Warcie, część przez Noteć, oraz do Wisły. „Pragopło” było ogniskiem żeglugi i handlu: łodzie przepływać mogły z Warty na Odrę do Szczecina, na Wisłę do Gdańska; stało się zawiązkiem państwa (analogia z jez. 4 kantonów). Później, w miarę podnoszenia się dna, resp. poziomu Warty, wypływ G-a do Warty stopniowo zanikał, przewagę zaś zyskiwał wypływ G-a, Noteć. Bifurkacya ustała, lub raczej ustaje (podmokłe doliny, smugi błotniste o niepewnym spad-k'i, chwilowe bifurkacye).—„Słownik geograficzny” G., „Polska” Nałkowskiego; „Wielka Encykl.

w. J.

Gföppert Henryk Robert, botanik i paleontolog niemiecki (* 25 lipca 1800 w Szprotawie [Sprottau] na Szląsku dolnym — f 18 maja 1884 we Wrocławiu). W latach 1821 — 1827 studyował medycynę we Wrocławiu i Berlinie; w r. 1827 habilitował się jako docent botaniki i medycyny we Wrocławiu; w roku 1831 został tamże nadzwyczajnym profesorem botaniki; w r. 1839 — zwyczajnym, a w r. 1852 objął nadto stanowisko dyrektora ogrodu botanicznego. — Z prac G-a główniejsze są następujące: „Ueber die Wärmeentwickelung in den Pflanzen, deren Gefrieren und die Schutzmittel gegen dasselbe” (Wroclaw 1830); „De Coniferarum structura ana-tomica” (Wrocław 1841); „Beobachtungen über das sogennante Ueberwallen der Tannenstöcke” (Bonn 1844); „Skizzen zur Kenntniss der Urwälder Schlesiens und Böhmens” (Bonn 1868); „Ueber Inschriften und Zeichen in lebenden Bäumen” (Wrocław 1869); „Ueber die Riesen des Pflanzenreiches” (Berlin 1869); „Ueber innere Vorgänge beim Veredeln der Bäume und Sträucher” (Kassel 1874).—Z prac paleontologicznych: „Die fossilen Farnkräuter” (Wiedeń 1836); „Die Gattungen der fossilen Pflanzen, verglichen mit denen der Jetztzeit” (Bonn 1841—42); „Der Bernstein und die in ihm befindlichen Pflanzenreste der Vorwelt” (Berlin 1845); „Monographie der fossilen Coniferen” (1850). Do najbardziej cennych prac G-a należy zestawienie wszystkich znanych do r. 1850 roślin kopalnych, umieszczone w Bronna „Index palaeontologicus” (Sztut-

e. s.

w. J.

Góra (la Montagne), nazwa nadawana skrajnemu stronnictwu demokratycznemu w pierwszej rewolucyi francuskiej, ponieważ członkowie jego zasiadali na najwyższych ławach sali, w której odbywały się posiedzenia Zgromadzenia Prawodawczego, a potem Konwencyi Narodowej. Należeli do niego Jakobini i Kordelierzy; najwybitniejszymi członkami G-y byli Danton, Marat, Robespierre, St. Just, Billaud Varennes, Collot d’Herbois. Przeciwnikami G-y była Równina (Plaine), zasiadająca na nizkich ławach. Tu długo przewodzili Żyrondyści (ob.), którzy zostali pokonani i usunięci z Izby podczas terro-

382

Góra Kalwarya — Góralczyk Kazimierz.

ryzmu. Wówczas niższe ławy zaczęto pogardliwie nazywać Bagnem (Marais). G. zaś w kon-wencyi dzieliła się na trzy frakcye: Jakobińską, Robespiere’a, Kordelierską, Dantona, i exagero-waną (des exagérés), Marata, Héberta etc. W r. 1848 skrajne stronnictwo w Zgromadzeniu Naro-dowem, składające się z demokratów rewolucyo-nistów i kommunistów, niekiedy pochlebiało sobie, nazywając się G-ą.

Góra Kalwarya, miasto (osada) na lewym brzegu Wisły, w gub. Warszawskiej, po w. Grójeckim, o 5 mil odległe od Warszawy (kolej wąz-kotorowa), też obok (2 wiorsty) od Czerska. Przeprawa przez Wisłę (wojny szwedzkie w w. XVII, ruchy wojenne r. 1794, 1809, 1831). W r. 1666 biskup Wierzbowski urządził tu „kalwaryę”. Po śmierci biskupa kościół wraz z kaplicami uległ ruinie. Kościoły i klasztory dominikanów, domi-nikanek, pijarów, bernardynów, maryanów, znane tu są ze wspomnień lub ruin („Domki szczupłe, tych niewiele, A zaś kościół przy kościele, Zgoła wszystko niezamożnie, Pusto, głodno, lecz pobożnie” I. Krasicki). Kościół murowany, sąd pokoju, szkoła elementarna; 3 252 m-ców (1893).— „Słownik geograficzny”.

Góra złotoskalista, herb polski z indygienatu. Na tarczy, w polu błękitnem, na pagórku zielonym, na skale złotej — dwa czarne kruki (lub dwie kawki biało nakrapiane) rzędem siedzą ku sobie zwrócone, nad niemi sześciopromienna gwiazd i złota. Nad hełmem korona. Herb rodziny francuskiej Descour, z której Jan, kapitan gwar-dyi pieszej w. ks. litewskiego, i Michał, chorąży, oraz Paweł i Hieronim (synowie Piotra, oberszter-lejtnanta rzeczonej gwardyi), za „męstwo i zasługi wojskowe” otrzymali indygienat d. 15 lutego 1766 r. Potomkowie rzeczonych D-ów, spolszczywszy nazwisko na Deskur, wylegitymowali się w Królestwie Polskiem wiatach 1839—1852.— Źródła: Niesiecki tom X; „.Herb. urzędowy Kr. Polskiego”.

Goraj, osada w gub. Lubelskiej, pow. Zamojskim, nad rzeczką Ładą; kościół murowany, synagoga; ludność trudni się garncarstwem (obfitość gliny garncarskiej), tkactwem i t. p. W czasie posiadania G-a przez Firlejów był tu słynny zbór kalwiński; 2 434 m-ców (1893).— „Słownik geograficzny”.

z Goraja Dymitr (f 1400), wybitny pan małopolski z Ii-ej połowy XIV w., syn prawdopodobnie Piotra Rusina, zwanego Iwanowiczem, wojewody żydaczowskiego, mającego dobra w ziemi Bieckiej. Gorajscy pieczętowali się później herbem Korczak. Dymitr miał brata, Iwonię. Obaj pisali się dziedzicami z Klęcia (w Bieckiem). Go-

raj dziedzictwem ich nie był.—Dymitr już za Kazimierza był podskarbim, naturalnie, nadwornym, bo urząd wielkiego koronnego jeszcze nie istniał, i za Ludwika Węgierskiego, po niedługim przeciągu czasu, znowu występuje jako podskarbi. Bierze udział w różnych, zdaje się, delikatnej natury, sprawach, np. w r. 1373 jeździ do Kazimierza, ks. Szczecińskiego. Przywilejem z d. 26 lipca 1377 wraz z bratem swoim, Iwonią, otrzymują obszerne nadanie w Lubelskiem, w które wchodził zamek Goraj (czyli Łada) z 8 wsiami i miasto Kraśnik z 3 wsiami. Nadania te za-

Ib

w. J.

pewne sprawiły, że D. był później gorliwym stronnikiem Ludwika i jego córek. Za Jadwigi Dymitr wsławił się w r. 1384 niezłomnym oporem stawionym Jadwidze, gdy chciała połączyć się z Wilhelmem. Jeździł zaprosić w. mistrza, Konrada Zóllnera, na ojca chrzestnego Jagiełły, od czego mistrz się wymówił. W wyprawie Jadwigi na Ruś Czerwoną odegrał Dymitr rolę jedną z pierwszorzędnych. Wiadomo, że na przyłączeniu Rusi wygrali przedewszystkiem małopolscy magnaci. D. otrzymał od Jagiełły rozległe dobra Turobin na Rusi, a nadto został marszałkiem królewskim, a więc piastował jedno z tworzących się w tym czasie polskich mini-steryów. Był osobistością pierwszorzędną, protektorem duchowieństwa, przedewszystkiem franciszkanów. Pochowany w Zawichoście, w kościele franciszkańskim. Śmierć jego i jego żony zapisuje kalendarz krakowski. Z żony, Beaty, o której nic bliższego nie wiemy, pozostawił D. tylko trzy córki. — Długosz „Historya” t. IV; „Encykl. Orgel.”; Caro „Gesch. Polens” t. II; Piekosińskiego „Kodeks Małopol. III i Kate-

J. B.

Fig. 108. Góra złotoskalista (herb).

l).

dry II”.

Gorajski Adam, herbu Korczak, mianowany był przez Stefana Batorego podkomorzym lubelskim. Po śmierci tego króla należał do stronnictwa popierającego elekcyę Zygmunta III, przeciwko któremu później, w pamiętnym rokoszu Zebrzydowskiego, miał czynny udział; f około 1609. G. Zbigniew, herbu Korczak, walczył pod Cho-cimem na czele trzech własnych chorągwi. Zwiedził Niemcy, Franeyę, Anglię, Włochy, skąd u-dał się do Ziemi Świętej, Egiptu i Arabii. Po powrocie do kraju mianowany został 1641 kasztelanem chełmskim. Na colloqium charitativuni 1645 r. stał na czele kalwinów i braci czeskich.

w. j.

Próżno starał się różnowierców połączyć w jedno stronnictwo, a gdy po zaleceniu króla, by ich uwagi były poprawione przed przyjęciem do protokółu, G. uwagi te przedstawił, odrzucono je. Stąd wynikły spory. W r. 1647 wywołał nowe niesnaski kwestyą wyznaniową, 1652 na-próżno był delegowany do potwierdzenia paktów szwedzkich, a po powrocie, zostawszy kasztelanem Kijowskim, f 1655 r. — „Encyklopedya S. Orgelbranda mniejsza”

Góralczyk Kazimierz, pseudonim polskiego autora, Anczyca.

Górale — Gorący uczynek.

383

a®

D.

u.

Górale, ob. Góry.

Góralek (zoologia), ob. Daman Hyrax.

Góralski Szymon, ks. franciszkanin, wydał: „Appendix ad officia Sanetorum... ad usum Fra-trum Minorum Conventualium” (Kraków 1860); „Modlitwy i pieśni oraz porządek nabożeństwa, które się w kaplicy Arcybractwa Męki Pańskiej i w kościele św. Franciszka odprawia...” (Kraków 1860); „Odpusty w kościołach św. Franciszka Serafickiego” (Kraków 1851, drugie wydauie poprawne tamże 1861, trzecie wydanie pomnożone tamże 1869); „Usługa religijna czyli Nauka dokładnego służenia do Ofiary Mszy św.” (Kraków 1860).    Ks. Wł. Kr.

Gorawin, herb polski z nadania. Na taro,} w polu błękitaem ręka złota zbrojna, w łokciu zgięta, trzymająca gałązkę oliwną. Nad hełmem, w koronie szlacheckiej, trzy pióra strusie, Labr} błękitne, podbite złotem. Pod tarczą na wstędze godło: „Nescia fallere vita”. Nadań} Bonawenturze, archiwiście kancellaryi rad} administracyj-

if*

i£ift rautu

Fig. 109. Gorawin (herb).

nej, i Józefowi, sędziemu sądu apellacyjnego w Kr. Polskiem, Garszyńskim, braciom stryjecznym, przez Mikołaja I, Cesarza ross}jskiego i króla polskiego: pierwszemu 22 grudnia 1840 r., drugiemu 11 maja 1841 roku. — Źródła: Herbarz urzędowy Król. Polskiego; Archiwum b. Heroldyi Królestwa Polskiego, akta N-ra 4 i 9.

Gorazd ŚW., biskup słowiański, żyjący przy końcu IX i początku X w., pochodził z Wielkiej Morawii i był uczniem, towarzyszem i następcą na biskupstwie ap. Metodego, a także jednym z 7 świętych: Cyryli, Method, Kliment, Naum, Au-gelar, Sawa i Gorazd (Sedmopotchetuici, których Kościół bułgarski czci dotąd). G. znał dokładnie języki grecki i łaciński.—Podczas prześladowania obrządku słowiańskiego przez niemieckiego bpa Wischinga i jego intryg, pomimo, iż G. wraz z św. Klimentem mężny opór stawili w sprawie wyznania, zmuszony był opuścić Morawię i schronić się do Bul-garyi, gdzie czczony długi czas przebywał i wiele

kościołów i klasztorów zostało nazwanych jego imieniem. Zwłoki św. G-a spoczywają około Be-rata w Albanii. Szafarik przypisuje jemu najstarszą legendę słowiańską o św. Metodyuszu, zwaną pannońską, pomimo, że w niej G. mówi o sobie w trzeciej osobie. Wiele innych pism bezimiennych tej epoki jest według wszelkiego prawdopodobieństwa pióra św. G-a.

GoraŻ&a, miasto w Starej Bośni, w kraju Sa-rajewskim, okręgu Cajnickim, 340 m. nad poziomem morza, na lewym brzegu Dryny. W r. 1885 liczyło 1 226 m-ców (269 obrządku wschodniego; 69 katolickiego, resztę mahometau). Zarząd inżynierski, kwatera batalionu piechoty; prowadzi handel głównie zbożem. Przy końcu Wieków Średnich, zwłaszcza w XV-ym, G. była miastem kwitnącem. W klasztorze, zniszczonym przez Turków, jeszcze w w. XVI drukowano księgi cyrylickie.

Gorąca, ob. Dłub ni a.

Gorący uczynek (Flagrant délit, Frische That, Randhafte That) oznacza stan rzeczy w procedurze karnej, gdy złoczyńca schwytany zostaje podczas spełniania zbrodni. Takie jednak pierwotne znaczenie pojęcia G-ego u-u zostało wytłómaczone szerzej w różnych prawodawstwach. W rzymskiem i staro-niemieckiem prawie pod G-m u-iem pojmowano nietylko schwytanie zbrodniarza w chwili dokonania czynu, lecz i schwytanie go podczas ucieczki z miejsca zbrodni, zatrzymanie go ze skradzionemi lub zrabowanemi przedmiotami, a nawet znalezienie rzeczy skradzionych lub narzędzi zbrodni w mieszkaniu oskarżonego. Stare prawo francuskie przyjmowało G. u. w pierwotnem jego pojęciu, od czego jednak odstąpiła nowsza procedura karna francuska. Definicya, podana przez „Code d’instruction crimin.”, jako „délit, qui se commet actuellement ou qui vient de se commettre”, z powodu swojej elastyczności, utraciła kryteryum pojęcia G-ego u-u, bowiem każde przestępstwo odbywa się lub poczyna się w pewnym przeciągu czasu. Niektóre ustawy niemieckie (Hannower, Prusy, Oldenburg, Saksonia, Baden i Wirtenberg) utrzymały pierwotne znaczenie G-ego u-u. W prawie staro-polskiem G.

u. mianowany był facionatus terminus czyli „rok licowy”, gdy rzecz skradziona (lice) mogła być obwinionemu okazaną. Gdy złodzieja z licem schwytano, pozwanie do grodu nazywano w tym razie rokiem licowym. G‘. u. ma znaczenie w prawie karnem z dwóch względów: 1) pozwala na szybszy bieg śledztwa i zapadanie wyroku, bez konieczności ścisłego stosowania przepisów proceduralnych; 2) zwalnia niekiedy od kary lub czyni ją lżejszą w razie godzenia na życie lub zdrowie zbrodniarza, schwytanego na G-m u-u. Prawo niemieckie pozwala na natychmiastowe, w takim razie, przeszukiwania i rewizye domowe, bez zwykłych formalności,

sądowo-karua z 1864 r. przyjęła pojęcie G-ego u-u, jak je wyrobiła procedura francuska, i określa go wogóle jako czyn „spełniający się lub tylko co dokonany” (sowierszajuszczejesia iii tolko czto sowierszywszejesia prestupleńje). Sposób taki, według obowiązującej procedury karnej, nie zmienia wymagań ogólnych proceduralnych przepisów; pozwala jednak, aby policya, wrazie niebytności na miejscu sędziego śledczego, zastępowała go w niezbędnych czynnościach wstępnych. Przy określeniu wypadków, w których policya winna, nie czekając rozporządzenia władz sądowych, przeciąć podejrzanemu możność u-cieczki, obowiązująca procedura karna idzie bardzo daleko, a mianowicie: 1) gdy podejrzany schwytany zostaje podczas spełniania przestępnego czynu, 2) gdy poszkodowany albo naoczni świadkowie (oczewidcy) wprost wskażą osobę podejrzaną, 3) gdy na osobie podejrzanej albo w mieszkaniu jej znalezione zostaną jawne ślady przestępstwa, 4) gdy dowody rzecz o- * we należą do podejrzanego lub zostały znalezione przy nim, 5) gdy osoba podejrzana usiłowała z biedź lub schwytaną została podczas ucieczki lub po niej i 6) gdy osoba podejrzana nie ma stałego miejsca zamieszkania (art. 257 Ust. proc. kar.;. Gdy dodamy, że do tych wypad-władzy, zaaresztować podejrzanego, schwytane- ków zaliczono także i tę okoliczność, gdy ,.śla-go na G-m u-u lub wskazanego przez wieść pu- dy przestępstwa mogą zniknąć przed przybyciem bliczną (sur la clameur publique). Początkowe na miejsce sędziego śledczego” (art. 258), to takie dochodzenie G-ego u-u przechodzi do sę- łatwo dojść do wniosku o zbytniem rozszerzaniu dziego śledczego, który jednak w dalszym bie- j pojęcia G-ego u-u, wobec którego policya wy-gu śledztwa nie potrzebuje już znosić się z prokuratorem, jak bywa przy śledztwach w innych ciężkich sprawach („Code d’instr. crim.” art.

dla wpadnięcia na trop zbiegłego i na natych- j prawo zachowujemy („Vol. Leg.” t. III, fol. miastowe zatrzymanie osób podejrzanych. Spra- 179).—Obowiązująca u nas obecnie procedura wa, zamiast zwykłego sądu schoeffenów, może być sądzoną natychmiast przez Amtsriclitera na zasadzie jedynie protokołu naocznego świadka. Toż samo prawo Austryackie, w razie schwytania na G-m u-u, zezwala na natychmiastowe rewizye i aresztowania (Vorführungsbefehl und Handsbefehl), poczem sędzia, bez żadnego wstępnego śledztwa, może przystąpić do rozprawy sądowej i wyroku.—Prawo francuskie w przypadku G-ego u-u, chociażby groziła kara z pozbawieniem praw (une peine aflictive ou infamante), żąda tylko, aby prokurator sam osobiście udał się na miejsce wypadku i tam przedsięwziął czynności niezbędne w zastępstwie sędziego śledczego. Może na miejscu zbadać krewnych, sąsiadów i służących, zabraniając, aby ktokolwiek wydalił się z domu, w którym dokonano zbrodni, do chwili skończenia protoku-łu, przyczem każdy wzbraniający się poddać takiemu rozkazowi może być natychmiast zaaresztowanym (art. 32 i nast. „Code d’instr. crim.).

W razie potrzeby i nieobecności prokuratora na tychmiastowe takie dochodzenie jest obowiązkiem sędziego pokoju (juge de paix), a nawet w niecierpiących zwłoki wypadkach—przedstawicieli wyższej policyi wiejskiej. Policya ta może nawet, bez obawy kary za przekroczenie

stępować może samodzielnie, na co zwrócono uwagę przy proponowaniu obecnie zmian i poprawek w obowiązującej procedurze karnej. W wymienionych wypadkach G-ego u-u policya, według obowiązujących przepisów procedury karnej, może przedsiębrać oględziny, rewizye, areszty, bez formalnego jednak badania oskarżonego lub świadków, chyba gdyby kto

czeństwo jego śmierci przed przybyciem na miejsce sędziego śledczego (art. 258). Poza terni przepisami, mającemi na celu przeciwdziałanie zatarciu śladów przestępstwa lub ucieczce zbrodniarza, obowiązująca procedura karna nie usuwa przy G-m u-u konieczności zachowania wszystkich gwarancyj proceduralnych, nakazując nawet w przytoczonych wypadkach, aby policya stosowała się do przepisów, postanowionych dla śledztwa wstępnego wogóle (art. 259 Ust. proc.

49, 60, 61, Loi 7 pluv. au IX). W dawniej-szem prawie polskiem starano się w miarę potrzeby rozszerzać pojęcie G-ego u-u. Tak w kon-stytucyi Sejmu Warsz. z r. 1578 czytamy: „deklarujemy, żeby licowy rok nie ściągał się tylko na rzeczy skradzione” („Vol. Leg.” t. II, ' okazał się ciężko chorym i groziło niebezpie-fol. 973). Okazuje się jednak następnie dążenie do tego, aby i w tym razie były zagwarantowane prawa stron i aby z wyjątkiem G-ego u-u kradzieży przepisy proceduralne były zachowane. Tak w konstytucyi Sejmu Warszaw.

1613 r. czytamy: „Postanawiamy, aby infamie, abo lucra paenarum legumi ex termino facionato, o ekscessy, któreby się tylko przy sędziaclt stały... aby więcej • przez Podstaroście na querel-lach skasowane nie były”. Dalej jest przepis:

„A kładzenie pozwów, dwie niedzieli antę ter- karnej). Należy tu wspomnieć o przepisie ma-minos inąnisitionis facionati termini, uprzedzać jącym bezpośredni związek z pojęciem G-ego ma: a inkwizycya przez Podstarościego, Urzę- u-u a znajdującym się w obowiązującej proce-dnika Ziemskiego, którego sobie strona obierze, durzę karnej. Artykuł 1 150 ust. proc. kar. o-ma być odprawowana. A gdzieby się pokazała piewa: „Do mieszkań prywatnych urzędnicy za-ex inquisitione kalumnia, aby poena talionis na rządów skarbowych wstępu nie mają, z wyjąt-aktorze nakazana była, cum refusione daunamm; kiem urzędników nadzoru celnego w wypadkach, excepto manifesto furto, o którym stare gdy oskarżony, na którego gorący ślad na

art. Obrona konieczna.

trafiono (presledujemyj po goriaczym sledam) u-kryje się przed pogonią do mieszkania prywatnego”. Użycia siły fizycznej dla zatrzymania przestępcy nie wyłącza się z obowiązków poli-cyi, albowiem art. 297 ust. o uprzedzaniu przestępstw głosi: „Przy schwytaniu złodziei i rozbójników, gdy zdarzy się walka, należy starać się według możności zabrać żywych i od nich dowiadywać się co do ich wspólników i dających przytułek”. Niekaralność zamachu na osobę przestępcy schwytanego na G-m u-u, uwzględnioną była nietylko w starożytności. Prawo staro-niemieckie uwalniało zupełnie lub karało łagodnie zabójstwo schwytanego na G-m u-u, odejmowało schwytanemu prawo do rozstrzygnięcia kwestyi winy za pomocą jego przysięgi lub pojedynku. Gdy w takim razie przysiągł poszkodowany, starczyło to za wyrok. Francuskie prawo dotąd jeszcze uważa zabójstwo lub zadanie ran za przestępstwa usprawiedliwione (excusables), gdy spełnione zostały w obronie przeciw wdzierającym się w ciągu białego dnia przez mur, bramę lub inne wejście do miejsca zamieszkanego (art. 322 Code pénal). Niemniej w razie skonstatowanego cudzołóztwa, zabójstwo spełnione przez małżonka nad małżonką, zarowno jak i nad jej wspólnikiem, w chwili schwytania ich na G-m u-u w mieszkaniu małżonków (dans la maison conjugale) jest, według prawa francuskiego, powodem do uwolnienia od kary za zabójstwo (art. 324 Code pénal).—Obowiązujący u nas kodeks karny w przepisach o obronie koniecznej uwzględnia zamachy na osobę przestępcy schwytanego na G-m u-u. Stawia jednak przytem warunki, które wskazywałyby, że zaszła w danym razie konieczna obrona osoby własnej, osób blizkich lub swego mienia, a nawet osób: obcych. Użycie tedy i innych śród ków dla odparcia napadu i zadanie przytem ran, kalectwa, albo nawet śmierci, nie są imputowane sprawcy, gdy ten dowdedzie, że istniało istotne niebezpieczeństwo dla zdrowia, życia lub swobody, lub, że te czyny gwałtu przedsiębrane były przeciw notorycznie wiadomemu złodziejowi lub rozbójnikowi. Trzeba jednak, aby sprawca o schwytaniu na G-m u-u winnego i istnieniu dlań z tego powodu obrony koniecznej, po minionein niebezpieczeństwie, zawiadomił natychmiast najbliższych sąsiadów lub władzę, a jednocześnie, aby dowiódł, że nie istniała możność odbronienia się od niebezpieczeństwa w sposób inny. Gdyby zatem udowodniono, że schwytany na G-m u-u mógł być rozbrojony, lub że dostatecznem było zranienie np., zamiast zadanej śmierci, lub że niebezpieczeństwo co do rozmiarów swoich okazało się urojonem, to spełniający zabójstwo na schwytanym na G-m u-u odpowiadałby za przekroczenie obrony koniecznej (art. 101, 103). Przekroczenie obrony koniecznej grozi karą zamknięcia w wię-

Encykl. powsz. IJuütr Ze«e. 199. T. XXV

zieniu od 4—8 miesięcy, aresztem od 3—7 dni lub tylko surowem napomnieniem wobec sądu (art. 1467 kod. kar.); kara ta zawisłą jest od rozpatrzenia przez sąd pobudek czynu i innych okoliczności sprawy. Dodać należy, że obrona uznaje się przez obowiązujące prawo za konieczną, a więc i niekaralną, bez względu na skutki, gdy kobieta napadnięta broni się przeciw gwałtownemu zamachowi na swoją cześć i honor, jako kobiety (art. 102 kod. kar.). Kwe-styę filozoficzuo-prawną, czy obrona konieczna jest prawem napadniętego, czy tylko okolicznością usuwającą karę za zamach przeciw zbrodniarzowi, schwytanemu na G-m u-u, ob. pod

N. L.

Gorączka (łac. febris od fervere ■=. wrzeć). Mianem tern oznaczamy pewne chorobliwe zakłócenie czynności ustroju, cechujące się prze-dewszystkiem podniesieniem ciepłoty ciała ponad zwykłą miarę fizyologiczną. G. nie jest żadną ściśle określoną, samoistną formą chorobową, nie jest nawet dobrze określonym zbiorem objawów, nierozłącznie z sobą związanych. Owszem, jest ona wyrazem i towarzyszem różnych stanów niezdrowia, a obraz jej, aczkolwiek na pozór bardzo charakterystyczny nawet dla niele-karskiego oka, przy głębszem wniknięciu w istotę rzeczy staje się chwiejnym i prawie nieuchwytnym. I nie może być inaczej, albowiem G. jako taka, nie istnieje, istnieje tylko szereg chorób „gorączkowych”, w których pewne objawy dość stale się powtarzają, lecz niezawsze w tern samem natężeniu i ugrupowaniu. W różnych czasach objawy te różną odgrywały rolę w pojęciu o G-ce; według współczesnych poglądów najgłówniejszem zjawiskiem, punktem wytycznym całej nauki o G-ce, jest podniesienie ciepłoty. Bez niego nie uznajemy dziś G-ki, choćby inne objawy wzbudzały jej podejrzenie. Lecz z drugiej strony niekażde podniesienie ciepłoty zasługuje na nazwę G-i. Nie stanowią jej np. lekkie wahania zwyżkowe, występujące normalnie w okresie trawienia, ani znaczne niekiedy podskoki ciepłoty podczas wytężonej pracy fizycznej, ani też wzniesienia temperatury, spostrzegane w kąpieli ciepłej lub łaźni. Wyż wymienione stany „przegrzania” ustroju cechują się wielką nietrwałością, wybitnem dążeniem ku normie fizyologicznej. Natomiast „przegrzanie gorączkowe” cechuje się nietylko ciepłotą nadmiernie wysoką, lecz zarazem i dążnością do jej utrzymania, pomimo warunków sprzyjających ochłodzeniu ciała. Jeśli sztucznie ciepłotę gorączkową obniżymy, np. zapomocą zimnej kąpieli, to wkrótce powraca ona do swego poprzedniego, nieprawidłowo wysokiego poziomu. — Przebieg ciepłoty w różnych chorobach gorączkowych przedstawia nader ciekawe i praktycznie cenne osobliwości. Wynika stąd potrzeba ścisłego mierzenia tej ciepłoty, „mierzenia G-i”, jak wyrażać się zwykliśmy, do czego po-

49

siłkujemy się specyalnemi, bardzo czułemi termometrami, w których każdy stopień podzielony jest na 10 części. Dla większej wygody używane są dziś prawie wyłącznie t. zw. termometry maksymalne, które same nie opadają, lecz dopiero za wstrząśnięciem. Termometr zakładamy zwykle choremu pod pachę, uważając aby dobrze do gołego ciała przylegał i zostawiamy go tak około 10 minut. U małych dzieci i u chorych nieprzytomnych dogodniejszem okazuje się niekiedy mierzenie G-i w odbytnicy, przyczem wszakże pamiętać należy, że normalnie już ciepłota jest tam o kilka dziesiątych części stopnia wyższa, aniżeli pod pachą. Pragnąc wyrobić sobie dokładniejsze wyobrażenie o przebiegu G-i w spostrzeganym wypadku choroby, nie możemy poprzestać na zmierzeniu jednora-zowem, lecz polecamy mierzyć ciepłotę parę lub kilka razy dziennie, w stałych porach doby. Liczby, otrzymane tą drogą, notujemy i porównywamy z sobą, albo najlepiej oznaczamy je graficznie na odpowiednim schemacie, wykreślając tak zw. krzywą G-i, a właściwiej krzywą ciepłoty. Ze względu na wysokość temperatury lekarze zwykli odróżniać: stan podgorączkowy, jeśli ciepłota ciała nie dosięga 38°, lekką albo umiarkowaną G-ę, jeśli nie przekracza 39 — 39.5e, wreszcie silną albo wysoką powyżej rzeczonych granic. Niektórzy mówią jeszcze o stanie nad-gorączkowym (hyperpyretycznym), jeśli temperatura podnosi się do 41° i wyżej. — W przebiegu ciepłoty gorączkowej, bez względu na różnice, z natury samej choroby wynikające, dają się zauważyć pewne okresy, które wszakże nieza-wsze z jednakową występują ostrością. W okresie pierwszym, początkowym, lub pyrogen e-tycznym ciepłota okazuje dążność zwyżkową. Im krótszy jest ten okres, im szybciej przeto podnosi się ciepłota, tern pewniej towarzyszy mu zjawisko znane pod nazwą dreszczu gorączkowego. Okres pyrogenetyczny trwać może od kilku godzin do kilku dni, rzadko dłużej. W następnym okresie, tak zw. szczytowym, (fastigium, acme) G. utrzymuje się na pewnym przeciętnym poziomie, nie okazując stanowczej dążności ani do wzrostu, ani do opadania. Nie znaczy to wszakże, aby jej wysokość była wciąż jednakową: owszem, mogą być wahania ciepłoty, niekiedy nawet bardzo rozległe. W okresie szczytowym chory doznaje podmiotowo uczucia gorąca, a jego skóra jest cieplejsza niż normalnie. Mówimy wtedy, że ciało chorego jest rozpalone, że skóra jego pała (stąd także okres pałania). Trwanie tego okresu może być bardzo rozmaicie długie; od kilku godzin—jak np. w napadzie malaryi albo ropnicy—rozciągać się on może na całe tygodnie, a nawet miesiące, np. w tyfusie, gośćcu stawowym itd. Po okresie szczytowym, jeżeli zejście jest pomyślne, następuje okres opadania G-i albo deferwescencyi, podczas którego ciepłota wraca do normy. Spadek może być nagły, t. zw. krytyczny (per crisin), albo powolny (per łysin). Spadkowi krytycznemu towarzyszą zwykle obfite poty. Na uwagę zasługują dalej dobowe wahania ciepłoty, według których odróżniamy rozmaite typy G-ek. Mówimy tedy o typie ciągłym (typus continuus), jeżeli różnica pomiędzy najwyższą a najniższą temperaturą dzienną jest niewielka, nie przekracza kilku dziesiątych stopnia. W typie zwalniającym (t. remittens) bywają wahania obszerniejsze, wynoszą cały stopień albo i więcej, przy czem wszakże w chwilach najniższego spadku ciepłota nie dosięga poziomu normalnego. Wreszcie typ przepuszczający {t. intermittens) tem się odznacza, że po krótkotrwałym napadzie G-i następuje zupełny, albo nawet nadmierny, spadek ciepłoty, który trwa kilka godzin, dzień cały, a nawet dłużej. Dobowe wahania temperatury w G-ce odpowiadają zwykle wahaniom fizyolo-gicznym, to jest wzniesienia bywają przeważnie wieczorne, a spadki ranne. Jeżeli przebieg ciepłoty nie da się podciągnąć pod którykolwiek z pomienionych typów, wtedy mówimy o G-ce nietypowej.—Oprócz podniesienia ciepłoty za właściwość G-i uważano po wsze czasy mnóstwo innych objawów, występujących z bardzo zmienną stałością i natężeniem w różnych chorobach gorączkowych. Próby wyodrębnienia z tego chaosu zjawisk pewnej seryi zmian i zaburzeń, pozostających z sobą w stosunku zależności wzajemnej nigdy do celu nie doprowadziły. Jedną z najświeższych w tym kierunku prób była teorya Liebermeistra, który wszystkie inne objawy „gorączkowe” wyprowadzić usiłował z podniesienia ciepłoty. Dziś jednak teorya powyższa kredyt swój coraz bardziej traci na korzyść wręcz przeciwnego poglądu, według którego owe inne objawy „gorączkowe” w bardzo tylko małym stopniu zależne są od podniesienia temperatury, lecz zajmują raczej wobec niego stanowisko współrzędne, zależą od tych samych przyczyn chorobotwórczych. Stosownie do przyczyny, wywołującej chorobę gorączkową, mogą one występować w najrozmaitszej sile i ugrupowaniu. Stąd owa wielka rozmaitość klinicznego obrazu „gorączek”.—Do rzędu objawów najczęściej spotykanych w chorobach gorączkowych, t. j. przebiegających z podniesieniem temperatury,—objawów, które z tego powodu uważane są pospolicie za nieodłączne prawie cechy każdej sprawy gorączkowej, należą przedewszystkiem zmiany w tętnie i oddechu. Przyśpieszenie tętna i oddechu idzie w pewnej mierze równolegle do ciepłoty. Według drobiazgowych obliczeń Liebermeistra wzrostowi temperatury o 1 stopień odpowiadać ma przybytek tętna o 8 uderzeń na minutę. Ze względu wszakże na ogromne wahania, jakie w stosunku wzajemnym tętna i ciepłoty zachodzą pod wpływem wieku pacyenta, rodzaju i okresu choroby, skala L ie b ermeistr a nie posiada w rzeczywistości żadnego znaczenia.

Obecnie utraciła

Przed zastosowaniem do celów klinicznych ter-mometryi obliczanie tętna stanowiło główną podstawę dla oceny natężenia i przebiegu chorób gorączkowych. I sam charakter tętna ulega w G-ce pewnym zmianom, które świadczą o nienormalnych stosunkach w ciśnieniu krwi i w napełnieniu naczyń krwionośnych. Ściślejszy zapewne, aniżeli dla pulsu, jest stosunek częstości oddychania do ciepłoty, o ile wszakże nie zachodzi jakieś poważniejsze cierpienie narządu oddechowego. — Do bardzo pospolitych objawów w chorobach gorączkowych należą dalej: pragnienie, brak apetytu, niesmak, opieszałość trawienia, następnie cały szereg przypadłości nerwowych: ból głowy, bóle w różnych częściach ciała, uczucie ogólnego niedomagania i rozbicia, podniecenie, lub, przeciwnie, apatya, rzadziej bredzenie, pobudzenie maniakalne, śpiączka. Nader często spotykamy się w G-ce z moczem skąpym, nasyconym, ciemnym, z którego łatwo osadzają się sole moczanowe. Wreszcie, naturalnie, tylko za pomocą bardzo złożonych metod chemicznych, wykazać można w każdej chorobie gorączkowej mniej lub więcej poważne zaburzenia w ogólnej przemianie materyi (wzmożone utlenianie, spotęgowany rozpad ciał białkowych itd.). — Na tern możemy zakończyć wyliczanie t. zw. objawów G-i, jakkolwiek bynajmniej nie wyczerpaliśmy całego ich orszaku. Jeszcze raz przypomnieć tu potrzeba, że nie są to właściwie objawy G-i, albowiem G., jako realna forma chorobowa, nie istnieje, lecz są to tylko sztucznie zestawione objawy różnych chorób, przebiegających z podniesieniem temperatury. Im szersze koło tych chorób spożytkujemy jako materyał dla wytworzenia klinicznego obrazu (schematu) G-i, tern obraz będzie obfitszy w szczegóły, nieraz wręcz z sobą sprzeczne, lecz będzie zarazem coraz bardziej mglisty i nieuchwytny. — Ponieważ, jak widzieliśmy, jedynym stałym objawem G-i jest podniesienie ciepłoty, nie dziw więc, iż wszystkie teorye gorączki dążą przedewszystkiem do wyjaśnienia tego zjawiska. A priori nastręczają się tutaj, oczywiście, dwie możliwości: wzmożonego wyrobu ciepła i zmniejszonej jego utraty. Zacięta walka pomiędzy wyznawcami tych dwu kierunków wypełnia okres ostatnich kilku dziesięcioleci, ona już w znacznym stopniu skrajny swój charakter, większość bowiem autorów zgadza się na to, że oba pomienione czynniki brać mogą udział w wytwarzaniu się ciepłoty gorączkowej, oraz, że stosunek ich do siebie w różnych okresach i rodzajach gorączki może b^ć bardzo rozmaity. I tu zatem daje się zauważyć zwrot ku decentralizacyi, że tak powiem, pojęcia o gorączce.—Z kolei rzeczy dotknąć musimy nader ważnego punktu, a mianowicie ety o logi i gorączki, t. j. przyczyn, które ją wywołują. Pomijając niezliczone hypotezy starej medycyny, będące często tylko odbiciem panujących wie

rzeń religijnych i filozoficznych, wspomnimy tylko o obecnym stanie rozważanej kwestyi. Otóż według współczesnych naszych pojęć istotną przyczyną gorączkowego podniesienia ciepłoty (oraz wielu innych objawów spostrzeganych w chorobach gorączkowych) jest, przynajmniej w ogromnej większości przypadków, pojawianie się w sokach ustroju pewnych substan-cyj chemicznych, t. zw. ciał gorączkoro-dnych (pyrogene Stoffe). Pierwiastkowo, kiedy starano się koniecznie obronić jedność i sa-moistność sprawy gorączkowej, usiłowano też udowodnić i jedność czynnika gorączkorodnego. Wyrazem takiego dążenia była teorya Al. Schmidta, według której wszystkie inne przyczyny sprowadzić się dają do nagromadzenia we krwi zaczynu włóknikowego (fibrynfermentu). Dziś wszakże wiemy już z pewnością, że hypo-teza powyższa nie jest uzasadniona i że ciał gorączkorodnych istnieje mnóstwo. Pochodzenie ich, zarówno jak i natura chemiczna, różne być mogą. W patologii najważniejszą rolę odgrywają substancye gorączkorodne pochodzenia bakteryjnego, wytwory życia różnych drobnoustrojów. Nie ulega wszakże wątpliwości, że ciała innego pochodzenia mogą też wywoływać gorączkowe podniesienie ciepłoty, jak to udowodniono dla całego szeregu t. zw. alb limo z, czyli związków pochodnych od białka.— Sposób, w jaki pomienione substancye wpływają na ciepłotę ciała, rozmaicie bywa pojmowany. Może tu zachodzić albo oddziaływanie bezpośrednie na przebieg spraw chemicznych w sokach i tkankach ustroju, albo też wpływ pośredni — przez układ nerwowy centrala/—na warunki zarówno produkcyi jak i utraty ciepła. Za o-statniein przypuszczeniem przemawia między innemi ten ważny wzgląd, że gorączkę wywołać można eksperymentalnie, drażniąc u zwierząt pewne środki nerwowe. Doświadczenie kliniczne przemawia również za możliwością gorączki, zależnej wyłącznie od wpływów nerwowych (np. gorączka spostrzegana niekiedy w histeryi i t. p.).—Od wieków łamano sobie głowę nad problematem: czy gorączkowe podniesienie temperatury, spostrzegane w całym szeregu spraw chorobowych, poczytywać należy za zjawisko niepomyślne, które tylko szkodę ustrojowi przynosi, czy też odwrotnie zapatrywać się na nie mamy, jako na wyraz aktu samoobronnego, za którego pomocą chory organizm stara się wpływy szkodliwe przezwyciężyć. I to pytanie ostatecznie rozstrzygnięte nie jest. Tyle tylko zauważyć możemy, że wraz z zachwianiem się wspomnianej już powyżej teoryi Liebermeistra, wyprowadzającej różne ciężkie objawy chorób gorączkowych oraz spostrzegane w nich zmiany anatomiczne z nienormalnie wysokiej ciepłoty, przekonanie lekarzy o wrogiem dla ustroju znaczeniu gorączki wyraźnemu uległo przeobrażeniu, Owszem,

wi 73).

niektóre fakty, zdobyte w nowszych czasach na polu bakteryologii eksperymentalnej, bardzo poważnie przemawiają za dobroczynnym wpływem podniesionej nad normę ciepłoty na przebieg wielu zakażeń. Nowy ten zwrot w pojęciach ujawnił się też i na polu terapii znacznem o-graniczeniem użycia środków i metod przeciwgorączkowych w celu wyłącznie objawowym, dla wywołania przemijającego efektu termicznego. Pomimo odkrycia mnóstwa nowych środków, energicznie obniżających ciepłotę gorączkową, metoda antipyretyczna odgrywa we współczesnej terapii małą stosunkowo rolę.—W końcu musimy jeszcze uczynić krótką wzmiankę chociaż o kilku najważniejszych terminach z nauki o gorączce, które, aczkolwiek już przestarzałe i z dzisiejszemi naszemi poglądami niezgodne, bardzo są jeszcze rozpowszechnione zarówno w piśmiennictwie lekarskiem, jak i ogólnem: G. essencyalna i objawowa lub symptomatyczna. Objawową nazywano G-ę, w której wykazać lub podejrzewać było można ścisły związek z jakąś miejscową sprawą zapalną (np. w jakiej ranie, w płucach, opłucnej i t. p.). Ponieważ ustalenie owego związku było w znacznej mierze zależne od poglądów osobistych, niektórzy więc autorowie posuwali się aż do twierdzenia, że wszelka gorączka jest objawową, t. j. iż ma za podstawę i punkt wyjścia zapalenie (Broussais). Przeciwieństwem objawowej miała być G. essencyalna, podczas której nie znajdywano żadnej jasno wyrażonej sprawy zapalnej, jak np. w większości chorób zakaźnych ostrych. Podział przytoczony, jakkolwiek na pozór prosty i dogodny, nastręcza jednak w praktyce pole do licznych wątpliwości i sporów. Zresztą nie odpowiada on dzisiejszym naszym pojęciom z patologii, wedle których G. w żadnym razie za prostą funkcyę zapalenia uważana być nie może.—G. aseptycz-na. Pojęcie, wprowadzone stosunkowo niedawno przez znakomitego chirurga Volkmanna, odegrało w nauce o gorączce nader ważną rolę; mimo to należy ono już obecnie do historyi. Pod mianem aseptycznej rozumiał Volkmann G-ę, która towarzyszy nieraz ranom, opatrywanym według najściślejszych zasad antysepty-ki Listera (ob.), a nawet niekiedy takim uszkodzeniom ciała, w których skóra pozostała zupełnie nienaruszoną. Przyczyną tej G-i w przeciwieństwie do G-i przyrannej septycznej, zależnej od zakażenia drobnoustrojami, ma być wessanie jałowych produktów rozpadu tkanek uszkodzonych. G. aseptyczna objawia się prawie wyłącznie podniesieniem temperatury, pomimo którego chorzy nie tracą łaknienia i wo-góle czują się podmiotowo zupełnie dobrze. I tu wszakże teoretyczne wywody Volkmanna nie zdołały wytrzymać probierza ścisłej krytyki, prawdziwym zaś pozostał tylko sam fakt kliniczny, nader e-enny jako dowód, że niewątpli

wie „gorączkowe” podniesienie ciepłoty przebiegać może prawie bez żadnych innych objawów, jakie zwykle kładzione były na karb G-i. Za punkt wyjścia do podziału gorączek na 2 grupy klinicznie wyodrębnione fakt ten posłużyć nie może i z tego, między innemi, powodu, że pomiędzy obrazem septycznej i aseptycznej G-i przyrannej istnieje cała gama form przejściowych.—G. „steniczna i asteniczna”. Te określenia są dalekim oddźwiękiem głośnej niegdyś doktryny J. Browna z końca XVIII wieku, która wszystkie choroby „ogólne” wyprowadzała z niedostatku lub nadmiaru pobudzenia i dzieliła je według tego na „asteniczne” i „steniczne”. Teraz niekiedy nazwa G-i stenicznej stosowana jeszcze bywa do przypadków, gdzie temperatura jest wysoka, tętno mocne, pełne, napięte. Odwrotnie G. asteniczna lub adynamiczna cechuje się tętnem częstem a miękkiem, ogólnym upadkiem sił, oraz objawami wyczerpania ze strony centralnego układu nerwowego. — Pod mianem hektycznej albo trawiącej rozumieć należy G-ę, która towarzyszy niektórym długotrwałym, wyniszczającym chorobom, zwłaszcza gruźlicy. Cechuje się ona (a właściwie te choroby, których jest wyrazem) bardzo nietypowym przebiegiem ciepłoty, skłonnością do potów, oraz tem, że szybko prowadzi do wyniszczenia (nawet pomimo względnie zachowanego apetytu). — G. gastryczna = katar żołądka, przebiegający z podniesieniem ciepłoty. Niekiedy też, gwoli uniknięciu groźnej nazwy tyfusu brzusznego, lekarze używają tego określenia dla lekkich przypadków wspomnianej choroby. G. powrotna ob. Tyfus albo Dur powrotny.— Literatura G-i jest niezmiernie obszerna. Z dawniejszych prac monograficznych wymienimy tylko kilka, pióra autorów polskich: M. Kozłowski „Dissertatio inauguralis de febre lenta nervosa” (Halle 1792); J. Chmielowski „Diss. iiiaug. de febre lenta” (Wrocław 1821); Jędrzej Śniadecki: O gorączce—w wydaniu zbiorowem

M. Balińskiego (Warszawa 1840, T. II, str. 88 — 128). Z prac nowszych por. Liebermeister: 1) „Handbuch der Pathologie und Therapie des Fiebers” (Lipsk 1875);—2) „Sammlung Klin. Vorträge von Volkmann” (N? 18, 19 i 31);—3) „Deut. med. Wochenschr.” (1888, Ar° 1 i 2); Volkmann und Genzmer: „Uber septisches und aseptisches Wundfieber”, Volkmann’s Sammlung Klin. Vorträge (A° 121); Cohnheim „Vorlesungen über allgemeine Pathologie” 2 Aufl. (Berlin 1882, T. II); Unverricht „Uber das Fieber”, Volkmann’s Sammlung Klin. Vorträge (Ai 159,

r. 1896). Także wyczerpujący artykuł Samuela w najnowszem wydaniu nietn. Encyklop. Lekarskiej Eulenburga. Aleks. Rabe „Współczesne teorye gorączki”. Tłómaczenie polskie

w „Odczytach klinicznych Gazety Lekarskiej”

Dr j. s.

Gorąozka Żółta, pospolicie żółtą febrą zwa-

Dr J. S.

A. Pol.

Et.

na (łac. febris flava), choroba zakaźna, występująca endemicznie i epidemicznie w pasie gorącym: w Indyach Zachodnich, na wybrzeżach zatoki Meksykańskiej i południowych Stanów Zjednoczonych, w Afryce na wybrzeżu Senegalu. Za pośrednictwem osób chorych i przedmiotów zakażonych rozprzestrzenia się też niekiedy i w okolice chłodniejsze (Kadyks, Gibraltar). Najchętniej napastuje osoby nieprzystosowane do gorącego klimatu, przybywające z okolic wolnych od żółtej febry. Jednorazowe przebycie choroby zabezpiecza od niej na przyszłość. Zarazek dokładnie znany nie jest. Początek choroby prawie zawsze jest nagły: dreszcze, wysoka gorączka, pragnienie, mocny ból głowy, bóle ciągnące w grzbiecie i lędźwiach.

Chorego ogarnia wielki niepokój i trwoga. Wkrótce występuje gwałtowny ból w dołku, nudności i wymioty, naprzód pokarmem, później gęstą masą śluzową. W przypadkach lżejszych po

3—5 dniach ciepłota opada, wymioty ustają i rozpoczyna się zdrowienie, nieraz atoli bardzo powolne, przeciągające się całemi tygodniami. W przeciwnym razie także po kilku dniach następować zwykła poprawa, objawy choroby przycichają nieraz do takiego stopnia, że pacyent uważa się już za blizkiego wyleczenia; lecz jest to tylko zwodniczy wstęp do drugiego okresu; wkrótce bowiem obraz się zmienia: rysy twarzy zaostrzają się, tętno wolnieje poniżej normy (często do 50, nawet 30 uderzeń), skóra zabarwia się na żółto, nanowo zjawiają się wymioty, zrazu mocno kwaśne, przezroczyste, śluzowe, następnie krwawe, czarne, fusowate; wydzielanie moczu ustaje, chorego opanowuje wielkie osłabienie. W tym okresie rzadko kiedy już następuje poprawa, zwykle zaś po dniach niewielu tętno staje się małem a częstem, skóra ziębnie i pacyent umiera w stanie śpiączki lub lekkiego bredzenia, wyjątkowo tylko zachowując aż do końca zupełną przytomność.

Gorączkiewicz Wincenty (* 1789 w Krakowie—f 4 listopada 1858 w Warszawie), organista i dyrektor muzyki przy katedrze Krakowskiej. W muzyce kształcił się pod kierunkiem swego ojca, Dominika (* 1747—f 3 lutego 1803 w Krakowie), zdolnego organisty.

W dziewiętnastym roku życia był już muzykiem tak biegłym w swej sztuce, że mimo wiek młody mianowano go organistą i dyrektorem muzyki na Wawelu. W 1820 r. ówczesny senat rzeczypospolitej Krakowskiej oddał pod jego zarząd bursę muzyczną, zarazem mianował go nauczycielem szkoły organistów i śpiewu kościelnego. G. uchodził w swoim czasie za jednego z najlepszych wirtuozów na organach. Gazeta lipska „Allg. Mus. Zeitg.” wyznaczyła mu trzecie z rzędu miejsce w gronie sławnych organistów ówczesnych; Liszt, gdy go usłyszał w Krakowie, odezwał się do otaczających: „nie wiecie nawet, kogo macie”. W 1847 r. G. wydał w Krakowie cenne dla organistów dzieło, p. t. „Śpiewy chóralne Kościoła Rzym.-Katol.”, w którem zamieścił msze liturgiczne, różne Kyrie, Gloria, Credo, Sanctus etc., wzory tonów kościelnych, jutrznie, hymny, pieśni polskie etc. i stosowną harmonią opatrzył. Prócz tego zebrał i ułożył na fortepian melodye do pieśni ludu krakowskiego, oraz napisał kilka kompozy-cyj, spoczywających w rękopiśmie, w archiwum katedry krakowskiej.

Gorbatow, miasto powiatowe w gub. Niżego-rodzkiej, na prawym, wyniosłym, brzegu Oki. Miejscowość, którą dziś zajmuje G., należała poprzednio do Andrzeja Michałowicza Garbatego-Szujskiego i zajęta była przez wioskę Mieszczer-ska Porośl, którą w r. 1672 przezwano G-em, a w 1779 wyniesiono na stopień miasta. W r. 1891 było tu 3 463 mieszkańców, zajmujących się sadownictwem, rolnictwem, rybołówstwem i handlem bardzo ożywionym, w którym głównym produktem są konopie (pieńka), szeroko uprawiane w wioskach okolicznych; w przemyśle pierwsze miejsce zajmują kowalstwo i przędzalnictwo. Są tu dwie cerkwie, szkoła trzyklasowa z oddziałem rzemieślniczym, szkoły elementarne: męska i żeńska, szkoła prywatna i szpital.

Gorbatyj Szujski, rossyjski ród książęcy, pochodzący od Iwana Wasilewicza III (19 pokolenie od Ruryka) przezwanego Garbatym, który żył w końcu wieku XV-go. — 1) G. Sz. Borys Iwanowicz, bojar od roku 1513, jeden z najwybitniejszych wojewodów w. ks. Wasyla Iwanowicza. W r. 1514 czynnym był przy zdobyciu Smoleńska; w 1523—24, wespoły z carem Szig-Alejem, opustoszył ziemię Kazańską i założył miasto przy uściu Sury (Wasil-Sursk). Pod r. 1530 wspomniany jest między ułaskawionymi wygnańcami, z czego wnoszą, że musiał wpaść w „opałę” z tego powodu, iż był przeciwny rozwodowi w. ks. Wasila z Salomonią. W 1533 był w liczbie tych bojarów, wobec których umierający Wasil wypowiedział ostatnią swoją wolę, i wszedł do najwyższej rady, ustanowionej na czas małoletności następcy tronu. W 1535, jako namiestnik Nowogrodu i Pskowa, brał udział w zawarciu pokoju z Inflantami i w najeździe na Litwę, która spustoszoną została po samo Wilno. Umarł 1536.— 2) G. Sz., książę Aleksander Borysowicz, bojar od r. 1544, był jednym z najdzielniejszych wodzów Iwana Groźnego, odznaczył się szczególniej w wyprawach kazańskich 1549 i 1552. W tej drugiej, dzięki zręcznemu manewrowi zniósł na Ars-kiem polu prawie całe wojsko księcia Japan-czi, a potem zdobył grodek za Arskiem polem i samo miasto Arskie; do obozu rossyjskiego w Kazaniu przywieziono mnóstwo żywności i wielu chrześcian, wyzwolonych z jassyru. G. Sz. był pierwszym namiestnikiem zawojowanego Kazania. Mimo tych wielkich zasług, oskarżony, jak

R.

R.

tów, odnoszących się do historyi teatru rossyjskiego.    *

wodzeniem.

P. M. M.

się zdaje, całkiem fałszywie, o knowanie na życie cara i carowej, r. 1564 zginął na rusztowaniu razem z synem 17-letnim, Piotrem. Na nich się zakończyła męska linia G. Sz-ch. Najstarsza córka jego, Eudoksya, była za Romanem Zacliarinem, dziadem cara Michała.— (Źródła ob. „Słownik encyklopedyczny” Brockhausa i Efrona).

Gorbica. 1) G. wielka, czyli Amazir(Ker-beczi-Mongołowo), lewy dopływ Amuru, ma źródło w górach Jabłonowych, początek jej zwie się Armazan i znajduje się na wysokości 677 m.; wpada do Amuru o 30 wiorst niżej od zlania się Szyłki z Argunią, przebiegłszy 300 wiorst Przy jej uściu znajduje się stanica Amazar, założona r. 1858.—2) G. Mała, wypływa również z gór Jabłonowych, w obwodzie Zabajkalskim, na wysokości 377 m., wpada do Szyłki; bieg jej wynosi wiorst 70; przy dopływach jej natrafiono na ślady złota. Przy uściu Małej G-y, oraz o 50 wiorst w górę jej biegu, przy rzece Obmonnej, znajdują się dawne pograniczne chińskie ob mony, t. j. znaki, wskazujące granicę Chin z Rossyą, ustanowioną na mocy traktatu ajguńskiego w r. 1858.—3) G., stanica kozacka okręgu Nerczyńskiego, w obwodzie Zabajkalskim, przy uściu Małej Gorbiey do Szyłki, założona w r. 1762, do połowy w. XIX była warownią i służyła za pograniczny posterunek wojskowy; później zamieniono ją w stanicę konnych kozaków. W r. 1858, gdy cala ludność przeniosła się nad Amur, stanica ta pustką stanęła, ale w ostatnich czasach, kiedy zaczęli napływać osadnicy z Rossyi europejskiej, znowu się zaludniła i w r. 1891 liczyła przeszło 3 500 mieszkańców.

Gorbunow Jan, artysta dramatyczny i pisarz rossyjski (* 1835). Wprowadzony r. 1853 przez Mikołaja Berga do kółka literackiego: Ostrowskiego, Grygorjewa i redakcyi „Moskwitianina”, w r. 1854 debiutował na scenie teatru Małego w Moskwie, a w 1855 na scenie teatru Ale-ksandryńskiego w Petersburgu, i odtąd z powodzeniem występuje w rolach kupieckich i ludowych, odznaczając się głównie w repertuarze Ostrowskiego. G. wszakże zdobył sobie rozgłos największy jako autor i wykonawca monologów z życia ludowego, odznaczających się gruntowną jego znajomością, doskonałem odtwarzaniem przeróżnych typów i prawdziwym humorem. Na polu literackiem po raz pierwszy wystąpił roku 1853 w czasopiśmie „Otieczestwiennyja zapiski”, a potem i w kilku innych swe utwory drukował. W ostatnich latach umieszczał w nich wyjątki z obszernego dzieła swojego: Życiorysy działaczy dramatycznych od założenia teatru rossyjskiego do naszych czasów. Jego inicyaty-wie i gorliwemu poparciu loyer artystyczne teatru Aleksandryńskiego zawdzięcza zbiór bogaty portretów, autografów, afiszów i t. p. przedmio

Górce, wieś i folwark pod Warszawą, w gm. Powązki, parafii Babice. Na polach tej wsi w r. 1587 Jan Zamoyski okopał się ze swem stronnictwem dla poparcia wyboru Zygmunta III przeciw arcyksięciu Maksymilianowi. W r. 1794 G. stały się jedną z ważniejszych pozycyj pruskich podczas oblężenia Warszawy, tu bowiem w nocy z 19 na 20 sierpnia zatoczono 36 dużych dział, usypano reduty, a w odległości 300 kroków naprzód założono parallelę. Ponieważ jednak haubice nie dosięgały stąd bateryi polskiej na Górach Szwedzkich, więc 25—26 sierpnia urządzono 4 baterye o kroków 800 dalej. Wtedy dopiero zaczęły się ataki stanowcze Prusaków 26, 27 i 28 sierpnia, nieuwieńczone po-

T. K.

Gorczakow Piotr, książę, generał rossyjski (* 1790 r.—f 18 marca 1868 w Moskwie); walczył w 1812/14 w Rossyi i w Niemczech. W r. 1826 był generał-kwatermistrzem przy Witgen-steinie, w 1829 pobił Turków pod Aidos i zawarł umowę przedugodną w Adryanopolu, w nagrodę awansował na generał-porucznika, w 1843 na generała piechoty. W wojnie krymskiej dowodził IV-ym korpusem nad Almą i pod Inkier-inanem.

Gorczakow Michał, książę, generał-adju-tant (* w 1793 — f 30 maja 1861 w Warszawie); wstąpił w 1807 do artylleryi gwardyi i w stopniu jej oficera odbył kampanie 1812, 1813 i 1814 r. W r. 1820 mianowany naczelnikiem sztabu Ill-go korpusu, odznaczył się w wojnie tureckiej 1828/29 r. Przy przejściu Dunaju jeden z pierwszych wylądował na brzegu nieprzyjacielskim i otrzymał order św. Jerzego klasy III-ej. Przed samą kampanią 1831 był mianowany naczelnikiem sztabu I-go korpusu, a po bitwie pod Wawrem zajął miejsce generała Suchozaneta, głównego naczelnika artylleryi armii, który w tej bitwie ciężko raniony został; czynnym był w bitwach pod Grochowem i Ostrołęką, oraz przy szturmie Warszawy. W czasie kampanii węgierskiej był naczelnikiem sztabu ks. Paskiewicza, który w r. 1854 był naczelnym wodzem wojska, skupionego w Królestwie Polskiem i guberniach zachodnich, tudzież korpusów III, IV i V, które operowały nad Dunajem i nad brzegami m. Czarnego, aż do uścia Bugu, faktycznie wszakże temi trzema korpusami dowodził G. Aczkolwiek przeszedł Dunaj, to jednak niedość energicznie oblegał Sylistryę. Zmuszony wycofać się ze swą armią do kraju, otrzymał naczelne dowództwo armii południowej, która operować miała na północno-zachodniem pobrzeżu m. Czarnego i nad Prutem, a po wylądowaniu sprzymierzonych w Krymie— naczelne dowództwo armii krymskiej. Stanowisko to zajmował w najcięższym okresie kampanii od lutego do sierpnia 1855 r., poczern

zastąpiony został przez generała-adjutanta Lie-dersa. Chociaż z początku trzymał się zanadto odpornie, skutkiem czego pobity został nad rzeką Czarną, to jednak zachowywanie się jego w czasie oblężenia Sewastopola było godne podziwu. Gdy w styczniu 1856 zmarł ks. Pas-kiewicz, ks. G. mianowany został namiestnikiem Królestwa Polskiego i naczelnym wodzem 1-ej armii, którą wtedy utworzono, i na tern Wysokiem stanowisku spędził resztę życia. Pochowano go, zgodnie z jego wolą, w Sewastopolu. Książę był prawy, szlachetny i osobiście odważny, postępowanie jego wszakże cechowały brak stanowczości i samodzielności. Nie były to, zdaje się, wady wrodzone, lecz nabyte wskutek pozostawania przez lat 22 na stanowisku naczelnika sztabu ks. Paskiewicza, który był despotyczny i szorstki w obejściu się z podwładnymi.

fi

p. M. M.

Gorczakow Aleksander, syn Michała, książę, mąż stanu rossyjski, krewny Piotra i Michała G-ów (* 16 lipca 1798 — f 11 marca 1883 w Baden-Baden). Nauki pobierał w liceum Carsko-Sielskiem, gdzie kolegował z poetą Puszkinem. W r. 1817 wstąpił do służby dyplomatycznej, jako attaché hr. Nesselrode, towarzyszył mu na kongresach w Lublanie i Weronie, od r. 1824 był sekretarzem legacyi w Londynie, od 1889 sprawującym interesy we Flo-rencyi, od 1832 radzcą legacyi w Wiedniu, od 1841 posłem w Sztutgardzie; na tern stanowisku przeprowadził sprawę małżeństwa w. ks. Olgi z ks. Karolem Wirtemberskim. W r. 1850 mianowany został oprócz tego ministrem pełnomocnym przy sejmie Rzeszy Niemieckiej we Frankfurcie, gdzie zapoznał się bliżej z Bismarckiem. W Wiedniu podczas wojny krymskiej (1854—56) odznaczył się jako poseł taką zręcznością dyplomatyczną, że po ustąpieniu Nessel-rodego, cesarz Aleksander II zamianował go ministrem spraw zagranicznych (15 kwietnia 1855). Nienawiść jego do Austryi, o której mawiał, że nie jest państwem, lecz tylko rządem, i jego sławne zdanie: „La Russie ne boude pas, elle se recuille” były podstawami jego programu politycznego na lata następne. Wykonanie tego programu w latach 1856—76 przyczyniło państwu powagi i potęgi. Żeby sprowadzić zbliżenie z Francyą, spowodował spotkanie cesarza Aleksandra II z Napoleonem III w Sztutgardzie (wrzesień 1857); w sprawach włoskich, zwłaszcza podczas wojny r. 1859, zajmował bardzo nieprzychylne polityce austryackiej stanowisko. Po wybuchu powstania polskiego r. 1863 G. zbliżył się do Prus i zawarł z niemi d. 8 lutego 1863 konwencyę wojskową w celu szybkiego stłumienia pawstania. Mianowany w r. 1862 wice-kanclerzem państwa, G. popierał politykę Prus w r. 1866 i następnych; nie szło to w smak rossyjskiej partyi narodowej, która pokładała swe nadzieje w przymierzu z Francyą,

nie osłabiało jednak popularności G-a, zwłaszcza, gdy na jesieni r, 1870, korzystając z pogromu Fraucyi i odosobnienia Anglii, rozesłał cyrkularz, głoszący, że Rossya nie uważa się dłużej za związaną postanowieniami traktatu paryskiego z r. 1856, co do neutralności morza Czarnego. Bismarck poparł to żądanie swego sprzymierzeńca, i w r. 1871 konferencya londyńska uczyniła mu zadość. Pojednanie z Anglią miało miejsce podczas zjazdu trzech cesa-rzów w Berlinie (wrzesień 1872), na którym i G. był obecny; nie trwało jednak długo, z powodu kwestyi wschodniej. W r, 1875, podczas naprężenia stosunków pomiędzy Francyą i Niemcami, G., wbrew życzeniom Bismarcka, ofiarował się nieproszony na pośrednika. Podczas kryzysu wschodniego (1875 — 75) rozwinął ożywioną działalność dyplomatyczną, zwłaszcza przeciwko Anglii. Podczas wojny z Turcyą znajdował się w kwaterze głównej cesarza. Bardzo niechętnie, i tylko dlatego, że Rossya

IB

y.

il wĘĘmw

Fig. 110. Książę Aleksander Gorczakow.

nie mogła nowej wojny zaczynać, zgodził się na zwołanie kongresu Berlińskiego (ob.), na którym występownł jako pierwszy pełnomocnik Rossyi, ale odpowiedzialność za zgodę Rossyi na postanowienia kongresu starał się zwalić z siebie. Bardzo niezadowolony z przebiegu kongresu, G. przypisywał Bismarckowi niepowodzenie Rossyi, chociaż ten ostatni popierał wszystkie żądania rossyjskie. Zaczęto głośno wypowiadać idee panslawizmu i zawiązano układy w Paryżu, mające na celu utworzenie przymierza zaczepnego franko-rossyjskie-go przeciwko Niemcom. Bismarck odpowiedział na to zawarciem przymierza odpornego z Au-stryą. G., liczący wtedy już lat 80, nie był już zresztą zdolny do przeprowadzenia wielkich planów. Od r. 1880 z powodu złego stanu zdrowia przebywał zwykle w Baden-Baden. Na własne żądanie uwolniony został w r. 1882 od kierownictwa ministeryum spraw zewnętrznych, które przeszło w ręce r. t. Giersa. G. żonaty był od r. 1838 z księżniczką Maryą

czego.

Urusow (f 1853). Z małżeństwa tego pochodzą: książę Michał G. (* 1839), poseł w Dreźnie, Bernie i od r. 1879 w Madrycie, i książę Konstanty G. (* 1841), koniuszy Dworu, od

r. 1868 żonaty z córką księcia Michała Sturdzy. Biografię kanclerza napisał Ch. Marvin (Londyn

1887).

Gorczyca. 1) G. biała (Sinapis alba), roślina zielna, należąca do rodziny Krzyżowych (Cruciferae), o odstających poziomo płatkach kielicha, liściach lirowatych, łuszczynach równowąz-kich z długim dziobem, od łodygi odstających, o żółtych kwiatach oraz jasnych kulistych nasionach. G. biała uprawiana bywa dla nasion, które zawierają 35 — 37% tłuszczu, dającego smaczny olej; nasiona, pozbawione oleju i sproszkowane, zmieszane ze sproszkowanemi nasionami G-y czarnej, służą do wyrobu musztardy. Ziarna G-y białej używane też są w medycynie: starte i zmieszane z wodą dają ostry, gryzący oczy olejek eteryczny (oleum sinapis aethereum); właściwie same nasiona olejku tego nie posiadają: powstaje on dopiero w startych ziarnach przez działanie fermentu mirozyny, pod którego wpływem znajdujący się w nasionach kwas moronowy rozkłada się na cukier i olejek gorczyczny. Roztwór olejku tego w alkoholu daje znany w aptekach spiritus sinapis. Nasiona G-y białej i czarnej, sproszkowane, zmieszane z mąką żytnią, octem i wodą, tworzą znane plastry naskórne. G. biała niekiedy bywa też uprawiana na paszę dla bydła, ile że, dzięki nader szybkiemu jej wzrostowi, można ją siać jako przedplon, poplon, a nawet międzyplon. Jeden gatunek G y: Sinapis arvensis (G. polna albo ogni cha) spotyka się u nas jako pospolity chwast na polach uprawnych. Odznacza się tern, że liście ma niezłożo-ne, jajowate, nierówno-ząbkowane, włosami szcze-cinowatemi pokryte; tylko dolne bardziej są powycinane, zbliżone do lirowatych.—2) G. czarna (Brassica nigra) stanowi gatunek należący już do odrębnego rodzaju: Brassica (kapusta). Zresztą oba te rodzaje należą do jednej rodziny i bardzo są zbliżone, a tem się różnią, że u Brassica łuszczyny mają tylko jeden, u Sinapis zaś 3 albo 5 nerwów podłużnych na powierzchni. Ziarna G-y czarnej wraz z nasionami białej służą do wyrobu musztardy oraz olejku leczni-

e. s.

Gorczycki Grzegorz Gabryel (* w pierwszej połowie XVII w. — f 30 kwietnia 1734 w Krakowie), największy z kompozytorów polskich muzyki religijnej z końca siedemnastego i pierwszej połowy osiemnastego stulecia. W młodości kształcił się na śpiewaka, następnie zaś w teoryi muzycznej, niewiadomo pod czyim kierunkiem. Według Monczyńskiego („Zbiór wiadomości o Krakowie”) G. napisał muzykę do komedyi z tańcami i śpiewami Franciszki księżnej z Wiśniowieckich Radziwiłłowej, wojewodziny wileńskiej, p. t. „Przejrzane nie mija”, oraz do kilku jej pieśni, w nadziei, że otrzyma miejsce w teatrze księżnej. Nadzieja wszakże zawiodła G-go: „Prosiłem—mówi—o miejsce na jej (księżnej) teatrze, bo i głos się miało i muzykę się znało, i spodziewałem się pomnożyć liczbę śpiewaków”. Gdy te życzenia nie ziściły się, G. poświęcił się stanowi duchownemu, został kanonikiem szkalbmierskim, następnie zaś penitencyarzem i dyrektorem kapeli katedralnej na Wawelu (nie zaś dyrektorem kaplicy roranc-kiej, jak wielu pisarzów błędnie utrzymywało). Dyrygując chórami podczas obrzędu koronacyi Augusta III i jego małżonki Maryi Józefy, w dniu 16 stycznia 1734 r., przeziębił się silnie, i w trzy miesiące później sławnego życia dokonał. Nagrobek jego znajduje się w katedrze na Wawelu, obok grobowca Kazimierza Wielkiego. Według świadectwa, złożonego na nagrobku G-go, zwano go powszechnie „perłą duchowieństwa”. G. był kompozytorem nadzwyczaj płodnym, pisał łatwo i wiele. Lubo część znaczniejsza jego utworów zaginęła, dużo jednak zachowało się jeszcze w archiwum wawelskiem i w zbiorach prywatnych. Wszystkie te kompozycye: msze, motety, introity, hymny, gradualia, respon-soria etc., są utrzymane w stylu czysto-kościel-nym i w nastroju głęboko-religijnym: pod względem formy przypominają nieco utwory wzorowych kompozytorów włoskich z XVII w., pod względem wszakże treści posiadają oryginalność wybitną, wolną od wpływów postronnych. Jako muzyk G. posiadał wiedzę wszechstronną, najsilniejszym jednak był w kontrapunkcie; imita-cye, fugata, kanony, nawet podwójne, pisał płynnie, z widoczną łatwością. Z kompozycyj znajdujących się w archiwum wawelskiem Józef Cichocki wydał w swych „Śpiewach kościelnych na kilka głosów, dawnych kompozytorów polskich” (Zeszyt 2-gi, Warszawa u Senewalda, 1839), podług redakcyi J. Krogulskiego, mszę „Missa paschalis” i część mszy adwentowej (roratnej), obie na 4 głosy mieszane, bez akompaniamentu. Ks. J. Surzyński w swem wydawnictwie: „Monumenta musices sacrae iii Polonia” (zeszyt 2-gi) zamieścił „Ave Maria” i „Sepul-to domino”, w dodatkach zaś do „Muzyki kościelnej”: „Omni die”, „Ave mundi spes, Maria”, (z 1885) i piękne „Stabat Mater” (z 1888), złożone z czterech cząstek. Prócz archiwum katedry krakowskiej A. Poliński w Warszawie posiada w swych zbiorach 21 utworów G-go (wszystkie w rękopisach), mianowicie: dwie msze na 4 głosy męskie z 1662 r., z których jedna, „Ego sum panis”, jest oznaczona numerem 3-im; mszę adwentową („Rorate coeli”) z 1734 (ostatnia msza G-go) i mszę „Missa paschalis” (drukowaną w „Śpiewach” Cichockiego), obie na 4 gł. mieszane. Hymny: „Jesu corona”, na uroczystość św. Stefana, Jana Ewangielisty, Innocentego, św. męczenników, św. Floryana, św. Apostołów, i „In Epiphania Domini”; wszystkie na 4 gł.

dna pod drugą.

Ki

D.

P. Ckm.

mieuzane, z towarzyszeniem dwóch skrzypiec i organów. „De nativitate Domini” i „Ave maris Stella” na 4 głosy mieszane bez akompaniamentu. Antyfona „Ecce Dominus”, „Sub tuum praesidium” (z 1673 r.), „Regina coeli” i motet „Te Joseph celebrant” — wszystkie na 4 głosy mieszane bez akompaniamentu. Nakoniec: introit „Justus ut palma” i„Osjusti”na 4 głosy miesz. z towarzyszeniem dwóch skrzypiec, kontrabasu i organów, oraz przepyszne „Rorate coeli, cum Alleluja per annum”, na 4 gł. mieszane bez akompaniamentu, drukowane w Pobliskiego: „Śpiewy Kościoła Rzym. - Katol.” (Warszawa, nakład „Echa”). Na jednej z mszy wyżej wzmiankowanych G. położył rok 1662 (na innej kompozycyi jest rok 1673); daty te upoważniają do przypuszczenia, że G. musiał żyć dziewięćdziesiąt lat z górą, skoro już w 1662 r. komponował; że więc niekoniecznie samo zaziębienie się podczas koronacyi Augusta III było przyczyną jego zgonu Wszystkie utwory G-go nie były przezeń podpisywane całem imieniem i nazwiskiem, lecz podznaczane trzema tylko po-czątkowemi literami jego obu imion i nazwiska: G. G. G., najczęściej umieszezonemi je-

A. Pol.

Gorczyczewski, herb polski z nadania. Na tarczy, w polu czerwouem, lilia srebrna. Nad hełmem, w koronie szlacheckiej, pięć piór strusich białych. Nadany Józefowi, susceptantowi grodzkiemu poznańskiemu, i Ludwikowi, braciom Gorczyc z e w s k i m, d. 11 października 1776 roku, których potomkowie wylegitymowali się w latach Fig. 111. ^Gorczyczewski 1839—1852 w b. heroldyi

Król. Polskiego, z nazwą herbu Gozdawa odmienna. — Źródła: Metryka Litewska, ks. 25 fol. 157; Ks. Kancl. 41 f. 455, 42-a fol. 181; Spis rodzin szlach. Królestwa Polskiego.

Gorczyczewski Jan (f 1823), ksiądz, przez lat 30 profesor szkół publicznych, satyryk; urodził się, wykształcił, żył i działał w Poznań-skiem, gorąco przywiązany do miejsc rodzinnych i z lubością opiewający Poznań, Kalisz, Inowrocław, Oborniki, Szamotuły, Bąblin, Obje-zierze, Tursko. Do druku zaczął podawać pisma swe w późnym stosunkowo wieku, gdyż dopiero w początkach naszego stulecia, umieszczając swe przekłady i pisma oryginalne w „Pamiętniku warszawskim”, wydawanym przez Fr. Ksawerego Dmochowskiego, od r. 1801 do 1805. Tu, między innemi, umieścił najznamienniejszą swoją satyrę p. t. „Gotowalnia sentymentalna”, wymierzoną przeciwko modnej a wydwarzanej

Wnoykl. Powił Ilnatr. Ze»E. 108 T. XXV.

sielankowości i tkliwości. Za wzór obrał sobie Boileau-Despréaux, którego „Satyry” przełożył i do stosunków polskich nakierował (Warsz. 1805; drugie wydanie 1818, z przydatkiem Listów Boileau, Pope’a i Delille’a). Z polskich autorów największy wpływ nań wywarł pod względem stylu i sposobu przedstawienia rzeczy Ignacy Krasicki, jak to widać z satyr: „Małżeństwo czyli Kobiety”, „Uczta”, „Niewygody w Warszawie”, „Honor prawdziwy i u-dany.” Poezyi prawdziwej nie szukać w tych utworach; są to pisma rozumne, zacne dążnością, lecz nieodznaczające się pomysłowością czy to co do treści, czy co do wyrażenia; G-mu brak tej zwięzłości i tego dowcipu, jakim celowały satyry Krasickiego. Obok satyr G., jak wszyscy klasycy, pisał także listy poetyckie, a z nich najważniejsze są: dowcipna „Odpowiedź ks. Jana Gorezyczewskiego na anakreontyk księdza Kazimierza Chodkiewicza”, oraz uczuciem patryotycznem tchnący „Odpis Gorczy-czewskiego Chrzanowskiemu z okoliczności śmierci księdza Karpińskiego”. G. pisał poprawnie, językiem czystym, stylem dość żywym, lecz suchym, bez polotu fantazyi. Należał do tego pokolenia literatów z początku wieku naszego, którzy, mając przed sobą wzory francuskie i wielkich polskich autorów drugiej połowy XVIII wieku, onieśmieleni doskonałością tworów cudzych, w ich naśladowaniu i w staranności o formę całą niemal swoją ambicyę poetycką zakładali. Zacność charakteru i szlachetna dążność wyróżniają G-go od niektórych jemu spół-czesnych rymotwórców.

Gorczycznik (med.), pospolicie zwany Syna-pizmem, a nawet błędnie Synopizmem (łac. Siuapismus, od Sinapis=gorczyca). Jest to rodzaj okładu sporządzanego ze świeżej mąki gorczycznej, rozrobionej na gęsto wodą letnią; papkę tę smaruje się niezbyt grubo na kawałek płótna lub irchy i przykłada na skórę, najlepiej przykrytą płatkiem muślinu zwilżonego. Po 5 — 45 minutach, zależy to od wrażliwości osobistej, skóra czerwieni się mocno i nabrzmiewa nieco, przyczem chory doznaje w miejscu tern uczucia palenia. Jeżeli G. działa zbyt długo, występują pryszcze i bąble, jak po oparzeniu; unikać tego należy koniecznie: zatem, gdy czerwoność żądana wystąpiła, trzeba G. usunąć, a miejsce, na którem leżał, obmyć wodą letnią i opatrzyć w sposób zwykły, za pomocą kawałka waty opatrunkowej i opaski płóciennej lub muślinowej. Mąk à z nasion gorczycy powinna być koniecznie świeżo przyrządzona, ponieważ długo w zapasie trzymana nie działa tak dobrze; nie należy jej nigdy zaczyniać ukropem, lub dodawać do wody octu albo ammoniaku, gdyż przez to osłabia się tylko działanie G-a. Istotą działającą skutecznie w G-u jest lotny olejek gorczyczny, wytwarzający się z mąki po zetknięciu się jej z wodą letnią, więc też za pomocą olejku samego możno

50

Dr J. P.

258).

graficzną.

Fig. 112 Gorczyński (herb).

D.

osiągnąć ten sam skutek, nacierając nim skórę, albo kładąc na nią kawałek bibuły nim napojonej. Do użytku tego może też służyć wyskok gorczyczny (Spiritus sinapis), zawierający 2°/0 olejku rozpuszczonego, stosuje go się tak samo jak olejek; działa on, rozumie się, nieco wolniej i łagodniej, jako też mniej drażni skórę. G-i dziś daleko rzadziej używane bywają niż dawniej; wskazań do ich użycia udzielać winien lekarz.

Grorczycznik (bot.), ob. Barbare a.

Gorczyn Piotr (w. XVII), wierszopis, nieznany nam ze szczegółów życia; wiadomo tylko, że pochodził z rodziny trudniącej się handlem księgarskim w Krakowie. Napisał kilka poemacików okolicznościowych, treści przeważnie elegijnej, zabarwionej niekiedy satyrą. Wszystkie one wyszły w Krakowie r. 1618. Talentu w nich nie widać, ani też wybitnej zdolności wierszo-pisarskiej; naśladował w języku i stylu, to Kochanowskiego, to Paprockiego, to Miaskowskiego, biorąc z nich niekiedy całe wiersze. Materyału do obrazu życia za czasów Zygmunta III dostarczają sporo. Oto ich napisy: 1) „Paean, to jest wdzięczne pienie Kamoen sarmackich na szczęśliwe zwrócenie J. O. P. Jegomości Samuela książęcia na Korcu”; 2) „Zelus Korony polskiej na złe dzisiejsze obyczaje”; 3) „Wizerunek księżnej Katarzyny Koreckiej, dyalogiem wystawiony” — bardzo lichy i pomysłem, i wykonaniem;

4) „Thren albo lament żałosny więźniów koronnych do hord tatarskich zabranych”; 5) „Łzy świeżo smutne Podola utrapionego w roku Pańskim 1618”. W formie dramatycznej, w którą przybrał swój „Wizerunek księżny Koreckiej”, najmniejszego nie uczynił postępu; jestto dyalog, jakich w w. XVII było dużo, z postacią śmierci, ścinającej głowy kosą, z mitologicznemi Parkami i t. p. — Por. W. A. Maciejowski „Polska aż do pierwszej połowy XVII wieku pod względem obyczajów i zwyczajów” (tom I, str. 255—

P. Chm.

Gorczyn Jan Aleksander (z XVII w.), muzyk, sztycliarz i literat. G. jest autorem dziełka teoretycznego p. t. „Tabulatura muzyki, abo zaprawa muzykalna, według której każdy, gdy tylko a, b, c znać będzie, może się bardzo prędko nauczyć śpiewać, i na wszelakich instrumentach, t. j. na skrzypcach i klawikordzie i inszej muzyce, z nut grać. Z różnych autorów napisana dla pożytku poczciwej młodzi, przez J. A. G. Kraków u Piątkowskiego r. 1647”, in 8-o kartek 28. Przedmowa („do czytelnika”) zawiera kilka bardzo charakterystycznych zdań, które i do czasów dzisiejszych mogą być zastosowane: „Zamysły moje nie te są, czytelniku, abym wszystkich muzykami widzieć pragnął, jednak, aby przynajmniej Theorice widzieć i umieć tym wszystkim, którzy się tylko sarmackim imieniem szczycą, wolno było. Bo jeśli tylko sami postronni wiedzieć principia kunsztów będą, a my tylko od nich z rąk wszystkiego patrzeć, jakiehże pośmiewisk słyszeć nie będziemy, których i teraz dosyć się nasłuchamy, gdy porywamy to z chciwością, co jest u nich najlichszego, a nasze własne inwencye, gdy tylko po polsku, zarzucamy i nikczemnie szacujemy, lubo one nad tych wszystkich daleko bywają melodyjniejsze” i t. d. Następują objaśnienia, w pytaniach i odpowiedziach: co jest muzyka chóralna, figuralna i tabulatura; dalej G. mówi o kluczach, taktach, w końcu zaś dziełka podaje sposób strojenia klawikordu. Dziełko G-a jest dziś cenną rzadkością biblio-

A. Pol.

Gorczyński, herb polski z nadania. Na tarczy ściętej w polu gór nem, czerwonem, krzyż kawalerski złoty; w doi nem, błękit nem, podkowa srebrna barkiem do góry. Nad hełmem, w koronie szlacheckiej, orzeł czarny. Nadany Józefowi Kalasantemu Gorczyńskiemu przez Franciszka II, cesarza rzymskiego, w dniu 25 stycznia 1774 roku. — Źródła: Wielądko „Poczet szlachty Galie.”; Borkowski.

Gorczyński Akwilin Michał (f 1716), pisarz teologiczno-ascetyczny, kanonik regularny lateraneński, prócz kilku dziełek po łacinie, wydał po polsku: „Żywy wzór apostolskiej doskonałości, b. Stanisław Kazimierczyk, w sławnej Akademiej krakowskiej profesor i św. Teologii bakałarz i t. d.” (Kraków 1702). Jest to, coprawda, tłómaczenie oryginału łacińskiego, wydanego w r. 1693. Żywot ten miał parę wydań.    R Chm'

Gorczyński Adam (pseud. Jadam z Zato-ra, * 1805—f w maju 1876 r.), powieściopisarz i dramatyk, niegdyś dosyć głośny; urodził się w Tarnowie, w Galicyi, kursa filozoficzne odbywał we Lwowie, potem studya „kameralne” w uniwersytecie wiedeńskim. Ukończywszy je, osiadł na wsi w księstwie Zatorskiem, a gospodarując, oddawał się zarazem literaturze i malarstwu. Pierwsze jego utwory, wydane p. t. „Powieści Jadania” (Kraków 1838, wyd. 2-e t-że 1841) przyjęte były przychylnie, bo się ukazały w czasie wielkiej posuchy literackiej w kraju (t. j. poza emigracyą) i ponieważ były niby oparte na podaniach miejscowych, a wówczas nadzwyczaj ceniono wszelkie zarysy prowincyonalne. W gruncie rzeczy Gorczyński gdzieniegdzie tylko brał pomysły z tradycyj historycznych, często zaś fantazyował poprostu, — jak naprzykład o skale Kmity, gdzie skomponował napis, który

P. Ohm.

wrzekomo na niej się niegdyś znajdował, a za jego czasów jakoby już znikł; napis ten pojawił się znowu na tej skale staraniem Józefa Łepkowskiego. Styl G-ego w tych powieściach jest wogóle słaby, zauiedbany, bez polotu i jędr-ności. Mimo to podobały się one, doczekały się drugiego wydania; niektóre były tłómaczone na język czeski i niemiecki, co zachęciło autora do ogłaszania podobnych elukubracyj, wydawanych p. t. „Sylva rerum Jadama” (Lwów 1842); „Opowieści i legendy Jadama z ziemi Zatorskiej” (tamże 1843), wreszcie i większych powieści, jako to: „Farmazon” (Lwów 1844, dwa tomy); „Zeno” (tamże 1845). Równocześnie drukował swoje przekłady: „Ballad i poezyj lirycznych Schillera” (Bochnia 1844, dwa tomy); „Pieśni i ballady Goethego” (Wadowice 1851, wyd. 2-e 1871). Prócz tego napisał i wystawił 21 kome-dyj i dramatów (wyliczonych przez Estreichera w „Bibliografii polskiej XIX stulecia” t. I, str. 845), z których tylko „Młoda autorka” była drukowana r. 1854 w odcinku „Czasu”, wyjątki zaś „Ludgardy” (akt I) w „Bibliotece warszawskiej” 1843. Dramat „Zbydowscy”, przedstawiany na scenie lwowskiej r. 1844 i 1845, oraz wileńskiej

r. 1853, odznaczać się ma wyższym pomysłem, wyborną charakterystyką czasów, pięknością formy, a nawet „mistrzowstwem” pojedyńczych scen; zdaje się atoli, że ta entuzyastyczua ocena wyszła z pod pióra bardzo mało krytycznego; znając słabość talentu G-ego, można prawie napewno twierdzić, że i w rodzaju dramatycznym nie mógł się wznieść wysoko; zupełne zresztą zapomnienie o tych sztukach dowodzi, że nie miały one zalet pierwszorzędnych. Na długo przed śmiercią (w Brzeźnicy pod Krakowem) zamilkł G. zupełnie; ostatnią jego pracą była rozprawka „O Janie Nepomucenie Głowackim, artyście krajowym, i o krajobrazie w obecnym czasie” (Kraków 1862).

Gordan Paweł Albert, współczesny matematyk niemiecki (* 27 kwietnia 1837), profesor matematyki w uniwersytecie w Erlangen, pra-cuj-e przeważnie nad algebrą nowoczesną, t. j. teoryą form i niezmienników. W dziedzinie tej poczynił wiele ważnych odkryć i napisał mnóstwo rozpraw, ogłoszonych przeważnie w dzieu-niku „Mathematische Annalen”. On-to wykazał pierwszy skończoność obszaru form, należących do ogólnej formy dwójkowej, rozwinął i udoskonalił metody symbolicznego przedstawienia form algebraicznych, położył podwaliny teoryi t. zw. kombinantów, zastosował teoryę form do ważnych badań nad teoryą równań stopnia 5-go i 7-go, pobudził innych matematyków do płodnych poszukiwań w algebrze. Wykłady swoje nad teoryą niezmienników zawarł w dziele: „D-r Paul Gordan’s Vorlesungen über Invariantentheorie, herausgegeben von D-r Georg Kerschenstei-ner (T. I. Wyznaczniki, Lipsk 1885; T. II. Formy dwójkowe, Lipsk 1887). W roku 1866 ogłosił wraz z Clebschem (ob.) ważne dzieło p. t. „Theorie der Abel’schen Functionen”. s-D-Gordianus, imię trzech cesarzów rzymskich.

1) M. Gordianus Africanus (* 158—f 238) po Nar. Chr., zwany „Starszym” (Senior vel Pater), blizki krewny M. Aureliusza, syn Metiu-sa Marullusa i Ulpii Gordiany; po mieczu pochodził ze sławnego rodu Grakchów, po kądzie-li zaś wywodził się od cesarza Trajana. 0-trzymawszy świetne wykształcenie, oddał się z młodzieńczą namiętnością pracom literackim i prócz innych utworów napisał historyę wierszowaną Antonina Pobożnego i M. Antonina Aureliusza Filozofa p. t. „Antoninias”; również z powodu czci, jaką miał względem wspomnianych dwóch cesarzów, dołączył do swego nazwiska imię Antoninus, czy Antonius, jak utrzymują inni. Zostawszy edylem, zyskał sobie miłość ludu rzymskiego urządzaniem świetnych igrzysk, przeważnie kosztem własnym, posiadał bowiem olbrzymi majątek. Piastując po kolei urzędy pretora i konsula (229), był za czasów cesarza Maksymina wysłany do Afryki w charakterze prokonsula. Tu, równie jak w Rzymie, umiał zyskać sobie powszechną miłość. Zdarzyło się w mieście Thysdros, że lud, zniecierpliwiony ździerstwem i okrucieństwami prokuratora cesarskiego, dopuścił się na nim morderstwa, potem zaś, szukając obrońcy od niezawodnej zemsty cesarza Maksymina, postanowił ogłosić cesarzami G-a i 46-letniego syna jego, który przy ojcu piastował urząd legata. Wzbraniał się początkowo przyjąć godność cesarską osiemdziesięcioletni już wówczas G., lecz uległ w końcu usilnym prośbom ludu i wojska afrykańskiego, tembardziej, że i senat rzymski, znużony okrucieństwem Maksymina i korzystając z jego nieobecności w Rzymie, przychylił się do próśb poselstwa G-ów i uznał ich cesarzami z tytułem „Augustus”. Ale Capellianus, namiestnik Maurytanii, za swe sympatye ku Maksymi-nowi pozbawiony przez nowego cesarza urzędu, podniósł przeciwko niemu oręż. Stoczył z nim bitwę niepomyślną G. Młodszy, lecz postradał życie. G. Starszy, dowiedziawszy się o śmierci syna, z rozpaczy powiesił. się. Był cesarz G. wzrostu średniego, tuszy umiarkowanej, twarzy czerwonawej, czoła, oczu i całej postawy nakazujących szacunek. W życiu prywatnem odznaczał się wielkiem pod każdym względem umiarkowaniem. Panował tylko 36 dni. —2) M. Gordianus Antonius Africanus Junior (Młodszy, II), syn poprzedniego, znany jest już nam z powyższych dziejów G-a Starszego. Co się tyczy jego charakteru, to historycy przyznają mu wysokie wykształcenie, dobroć, usłużność, szlachetność i inne dodatnie przymioty, zarzucają mu jednak zbytnie zamiłowanie w winie i lu-bieżność. Dla mnóstwa dzieci, które miał od 22 nałożnic, nazywano go Priamem swego czasu, którą-to nazwę żartownisie ówcześni prze-

T. B.

A. Pol.

K. s.

D.

Fig. 114. Gordon I.

kręcili na „Priapus”.—3) M. Antonius Gor-dianus Pius Felix (III), wnuk G-a Starszego, podobno z córki jego, Metii Faustiny, żony konsula Juniusa Balbusa., Gdy po śmierci dwócb G-ów senat rzymski, w obawie przed Maksymi-nem, zamianował cesarzami Augusta Pupienusa czyli Maximusa, i Clodiusa Balbinusa, porucza-jąc im obronę Italii, lud rzymski i wojsko zażądały, ażeby tytuł cezara był nadany G-owi,

'S

Fig. 113.

Gordianus Starszy ogłoszony bogiem. (Medal bronzowy, odbity w Oegae w Cylicyi).

młodzieńcowi, jak jedni utrzymują 11-letniemu, jak inni 13-letniemu, a nawet 16-letniemu. Żądanie to spełnionem zostało. Po gwałtownej śmierci w czasie zaburzeń wojskowych wspomnianych dwóch cesarzów młody G. sam został ogłoszony cesarzem z tytułem Augusta. W 241

r. ożenił się z Tranąuilliną, córką Mesitheusa, znakomitego męża stanu i zarazem prefekta pre-toryanów. Słuchając mądrych rad teścia swego, zaprowadził ład i porządek w dosyć już wówczas rozprzęźonem państwie Rzymskiem. W 242 r. wyruszył na wojnę z Persami i, zwyciężywszy wielokrotnie króla ich, Sapora, oraz zmusiwszy go do oddania zabranych Rzymianom pro-wincyj, doszedł aż do Ktezyfouu. 'Walczył także szczęśliwie z Gotami i Sarmatami. W roku 244, w czasie pobytu w Persyi, został zabity z rozkazu nowego prefekta pretoryanów, Filipa Araba, który, sam dążąc do władzy cesarskiej, podburzył przeciwko G-owi wojsko, a nawet kazał był otruć Misitheusa. Panował G. od r. 238 do r. 244. Był młodzieńcem pięknej powierzchowności i szlachetnego charakteru; lud rzymski nazywał go swoją „pociechą”, wojsko zaś i senat „synem”.—V. Duruy „Histoire des Romains” (t. VI); Sallet „Les Noms des deux premiers Gordiens” (w „Revue archéologique” nov. 1880). O napisie Gordiana I, znajdującym się w muzeum w Bordeaux, V. Cam. Jullian „Inscriptions latines de Bordeaux”; Capitolinus w „Scriptores historiae Augustae” napisał biografię wszystkich trzech Gordianów.

Gordigiani Luigi (* 12 czerwca 1806 we Florencyi—f tamże 30 kwietnia 1860), głośny kompozytor muzyo-ny, zwłaszcza pieśni na głos pojedyńczy, dwuśpiewów i t. d., które w swoim czasie dużej popularności dostąpiły, zarówno we Włoszech, jak Fran^yi, Anglii, Polsce i t, d,

G. napisał także 7 oper; te jednak niedługo utrzymały się na scenie.

Grordius (Nitnik), należy do rodziny Glist obłych (Gordidae), z gromady Nicieni (Nematodes), które należą do typu Obleńców (Nemathel-minthes). 7i twardości i koloru podobny jest do struny skrzypcowej. Długość 5—10 cali. Żyje w wodach słodkich. Postać młodociana pa-sorzytuje w larwach owadów, które swój okres rozwoju przebywają w wodzie. Następnie przedostaje się do wnętrza owadów drapieżnych lub pająków i skorupiaków, pożerających zarażone larwy. Podczas dżdżystej niepogody G. porzuca ciało swego gospodarza, co dało powód do opowiadań o deszczach z robaków. Robak ten w stanie dorosłym ma częściowo zanikły przewód pokarmowy. Jądra i jajniki posiada parzyste. Macica nieparzysta wraz ze zbiornikiem nasiennym. Gordius aquaticus L. żyje w Europie w wodach stojących.

Gordon I. Herb polski z indygienatu. Na tarczy w polu srebrnem mniejsza tarcza, obramowana złotem, na niej, w polu błękitnem, czar ny lew. Nad hełmem korona. Herbem tym pieczętowała się margrabiowska szkocka rodzina Gordonów de Huntley, hrabiów Enzie, spokrewniona z domem Stuartów, z której Henryk, oberszterlejtnant wojsk koronnych, otrzymał in-dygienat w Polsce w r. 1658, potwierdzony Janowi, referendarzowi koronnemu, w r. 1699 i Józefowi, majorowi, w roku 1768, na prośbę tychże dla odróżnienia ich od innej rodziny Gordonów herbu Bydant (ob.). — Źródła: „Vol. Leg.” IV, 565; Niedzielski; „Herbarz Król. Polskiego”; Borkowski; Kosiński (umyślnie pomieszał te dwie rodziny — margrabiowską i szlachecką h. Bydant).

[™

Fig. 115. Gordon II.

Gordon II. Herb polski z indygienatu. Na tarczy w polu czerwonem półksiężyc złoty, rogami do góry; nad nim dwa łby czarne dzicze, pod nim jeden, ryjami wprawo. Nad hełmem w koronie szlacheckiej półksiężyc złoty, jak w tarczy; z niego wychodzi ręka ze strzałą,

D.

ostrzem wprawo. Nadany z indygienatem Fabianowi Gordonowi, z rodziny angielskiej, pułkownikowi kaw. narodowej wojsk koronnych, w d. 3 lutego 1789 roku. — Źródło: Ks. Kancl. 100 f. 24.

Gordon, stary ród szkocki, wyniesiony w r. 1684 do godności książęcej, przybyły może z Wilhelmem Zdobywcą do Anglii; ale baronię G. posiadał w Szkocyi, w hrabstwie Berwick. Główna linia wygasła na Adamie G., barouie of Huntley, poległym w bitwie pod Homildon (1402); nazwisko to przeszło wtedy na jego zięcia, Aleksandra Setona. Obecni hrabiowie Aberdeen pochodzą z bocznej linii męskiej G-ów, której założyciel, Patryk G. żył w- Szkocyi za czasów Jakóba I. Do najwybitniejszych członków rodu G-ów należą: a) z linii hrabiów i markizów Huntley: 1) Aleksander Seton, lord O., otrzymał tytuł hrabiowski w 1449.—2) Syn jego z trzeciego małżeństwa, Jerzy, był z liczby panów wiernych Jakóbowi III w r. 1487; mianowany radzcą tajnym po wstąpieniu na tron Jakóba IV, w latach 1498 — 1501 pełnił urząd lorda wielkiego kanclerza (f 1502).—3) Syn jego z księżniczki Annabelli, córki Jakóba I, Aleksander, trzeci hrabia Huntley, należał w r. 1504 do wyprawy przeciwko niepodległym lordom wysp zachodnich; był szeryfem w Inver-ness i ugruntował potęgę swego rodu w górach szkockich. Dowodził strażą przednią szkocką w bitwie pod Flodden (1513). Podczas regen cyi, utworzonej po śmierci króla we Flodden, był stronnikiem księcia Albany (f 21 stycznia 1523—24). — 4) Jerzy, czwarty hrabia, syn Jana, a wnuk poprzedniego i Małgorzaty, córki naturalnej Jakóba IV. Odznaczył się w r. 1524, powstrzymując najazd angielski Roberta Bowes w Hadden-Rig i napad księcia Norfolka. Po zamordowaniu kardynała Beatona, przyjaciela G-a, zastąpił go na urzędzie kanclerza (1544). W bitwie pod Pinkie dostał się do niewoli; Anglicy wypuścili go jednak bez trudności, co było podejrzane; wahał się potem przez czas jakiś pomiędzy przymierzem francuskiem i an-gielskiem. Gdy królowa regentka wzięła władzę w swe ręce, popadł w niełaskę i przez czas jakiś był nawet uwięziouy w Edynburgu. Dotąd był gorliwym katolikiem, ale surowe postępowanie regentki popchnęło go do partyi przeciwnej. Nie połączył się wprawdzie z lordami kongregacyi, ale nie przeszkadzał im i należał do tych, którzy zaprosili regentkę na konferen-cyę z kongregacyą do Prestonpans; w styczniu 1560 przyrzekł nawet formalnie pomoc reformowanym i podpisał traktat Berwicki pomiędzy lordami i Elżbietą, z obawy przed wpływami francuskiemi. Odstępstwo G-a w tej sprawie zadało cios fatalny sprawie katolicyzmu w Szkocyi; tymczasem G-owi chodziło tylko o utrzymanie swego znaczenia i wpływów w północnej Szkocyi; w głębi duszy został wiernym wyznawcą

dawnej wiary i sojusz z protestantami był tylko dla niego środkiem czasowym. Po śmierci Franciszka II zapraszał Maryę Stuart do powrotu z Fran-cyi; jakoż wróciła, ale, dostawszy się pod wpływ Jakóba Stuarta, znalazła się wkrótce w trudnem położeniu wobec G-a, a zwłaszcza wobec syna jego, Jana, jednego z najmniej dyskretnych aspirantów do jej ręki. Podczas podróży do północnej Szkocyi G. spróbował nawet porwać królową przemocą; ogłoszony za buntownika, poniósł śmierć w utarczce pod Corrichie (1562); syna jego, Jana, stracono w Aberdeen. Istnieje też wersya, że G., w tajnem porozumieniu będąc z Maryą, zginął pod Corrichie w chwili, gdy chciał ją wyzwolić z pod jarzma opieki lorda Jakóba Stuarta, hrabiego Murray. — 5) Jerzy, piąty hrabia, był drugim synem poprzedniego. Zaślubił Annę Hamilton, córkę księcia Châtelle-rault. Po bitwie pod Corrichie uwięziony w Edynburgu, później w Dunbar, zawdzięczał życie tylko prośbom swego teścia, zanoszonym do Knoxa i, być może, tajemnej sympatyi królowej do rodziny G-ów. Małżeństwo Maryi z Darnleyem (1565) i bunt Murray’a przywróciły mu wolność. Ściśle związany z Bothwellem, został mianowany lordem wielkim kanclerzem po wypadkach w Ho-lyrood (1566). Myślał jednak ciągle jeszcze o zemście na hrabi Murray'u; pracował nad tem wraz z Bothwellem, przyczynił się do zamordowania Darnleya i odegrał wybitną rolę w sprawie małżeństwa Maryi z Bothwellem. Po uwięzieniu Maryi w Lochleven rozpoczął układy z Murrayetn; brał jednak udział we wszystkich sprzysiężeniach na rzecz pozbawionej władzy królowej; on-to dowodził wyprawą na Stirling, w której zginął regent Lennox. Wreszcie w r. 1572 nowy regent zawarł z G-em i Hamiltonami układ trwały i odtąd G. żył spokojnie w dobrach swoich (f 1576).—

6) Jerzy, szósty hrabia i pierwszy markiz of Huntley (* 1562—f 1636), jedyny syn poprzedniego; wychowanie otrzymał we Francyi i wrócił do kraju jako gorliwy katolik, dzięki czemu stanął na czele stronnictwa katolickiego—stanoł wisko niezbyt bezpieczne, na którem utrzyma-się cało tylko dzięki protekcyi królewskiej i czę, stym wyznaniom wiary reformowanej, oczywiście niezbyt szczerym. W r. 1588 ożenił się z córką księcia Lennox. Zaplątany w spisek, którego celem było sprowadzenie Hiszpanów do Szkocyi, wmieszany później w wojny domowe z Mac-kintoshami, Grantami, hrabiami Atlioll i Murraly własną ręką zabił hr. Murraya podczas oblęże. nia zamku Donibristle. W r. 1594 odniósł zwy< cięstwo nad armią protestancką księcia Argylą zwycięstwo to jednak nie pociągnęło za sobj-wielkich skutków. W marcu 1595 opuścił kra-na czas jakiś; po powrocie zgodził się na uroczyste pojednanie z Kościołem szkockim (26 czerwca 1597). Dnia 7 kwietnia r. 1599 otrzymał tytuł markiza; był wtedy bardzo dobrze widziany u dworu. Ale inkwizycya protestancka

nie traciła go z oczu; gorliwi antypapiści więzili go nawet kilkakroć w 1606, 16C7 i 1616. Dawną nienawiść domów G. i Murray złagodzono w r. 1601 przez małżeństwo; ale już około 1624 stosunki ich znów się popsuły. Po śmierci króla Jakóba G., wskutek starań swego zięcia, Murraya, pozbawiony został juryzdykcyi, dziedzicznej w rodzie jego od lat dwustu (1630). Zmarł podczas wojny, wybuchłej między jego klanem (G-ów) i klanem Crichton. Żona jego, również katoliczka, oddaliła się wtedy do Fran-cyi, gdzie zmarła w r. 1642.—7) Jerzy, drugi markiz, syn poprzedniego, wychowanie otrzymał w Anglii, na dworze Jakóba I; nosił w młodości tytuł hrabi Enzie i wicehrabi Aboyne od r. 1632. Należał do Kościoła episkopalnego, był zagorzałym stronnikiem króla i zajadłym przeciwnikiem „covenanterow” (ob. Covenant). Dobra jego spustoszyli kilka razy prezbyterya-nie. W marcu 1644 zagrażało mu osobiste niebezpieczeństwo; zajął wtedy Aberdeen, ale uciekł stamtąd za zbliżeniem się wojsk Covenantu, prowadzonych przez Argylla, czem przyczynił się do klęski (pod Philiphaugh 13 września 1645) dawnego swego przeciwnika Montrose'a, obecnie też stronnika królewskiego. G-a wyłączono z o gólnej amnestyi z 12 marca 1647 i wyznaczono cenę na jego głowę. Schwytany po długim szeregu przygód romantycznych, poniósł śmierć na rusztowaniu (1649). Z żony swej, lady Joanny Campbell, zostawił pięciu synów i pięć córek. Najstarszy, lord Jerzy G., zginął w bitwie pod Alford (1645); 7) trzeci, Lewis, trzeci markiz, był, jak ojciec, żarliwym stronnikiem króla (f 1653). 8) Syn jego i Izabelli Grant, Jerzy, czwarty markiz i pierwszy książę G., miał lat U) w chwili śmierci ojca; wychowanie otrzymał w seminaryum katolickiem we Francyi, później przez czas jakiś podróżował. W r. 1673 walczył w szeregach francuskich pod Audeuarde. W r. 1676 ożenił się z Elżbietą Howard, córką księcia Norfolk, i osiadł w swych dobrach szkockich. 1 listop. 1684 za wstawieniem się Claver-house’a otrzymał tytuł księcia G. Jakób II mianował go kommeudantem zamku Edynburskiego; lecz katolicyzm G-a bynajmniej nie był tak nieprzejednany, jak królewski, i w r. 1688 stosunki G-a i Jakóba II były dość chłodne. Po wyprawie księcia Oranii G., oblegany w zamku Edynburskim, poddał się bardzo prędko. Źle przyjęty w Londynie i w Saint-Germain, wrócił do Szkocyi i osiadł tam, dla wszystkich par-tyj podejrzany. W r. 1696 żona jego schroniła się do klasztoru we Flandryi i wytoczyła mu proces rozwodowy; król Jerzy I internował go na słowo w Edynburgu (f w Leith 1716).—9) Aleksander, syn poprzedniego, drugi książę G. (* 1678 f 1728), był stronnikiem Stuartów i katolikiem. W r. 1 715, jeszcze jako markiz Hunt-ley, przyłączył się do armii pretendenta, walczył pod Sheriffmmr i musiał kapitulować w Gordon Castle. Ułaskawiony, wyjechał na ląd stały, zwiedził kilka dworów europejskich (berliński, florencki i t. d.) i zaślubił lady Henrykę Mordaunt, córkę Karola, hrabi Peterborough. Zamieszkał później w swych dobrach, prowadząc korrespondencyę z takiemi osobistościami, jak król pruski, wielki książę Florencyi, książę Ans-bachu i z papieżem Klemensem XII. Żona jego (f 1760) wychowała liczne potomstwo, czterech synów i siedem córek, w wierze protestanckiej. — 10) Trzeci książę, Kuźma (f 1752), pozostał wiernym dynastyi hannowerskiej w przesileniu r. 1745.— 11) Syn jego, Aleksander, czwarty książę, mianowany w r. 1761 jednym z 16 parów, reprezentujących Szkocyę w Izbie lordów, był stronnikiem Pitta. Był to człowiek światowy, oddający się agronomii i sportom wiejskim. Posiadał słynną sforę setterów i o-statnie w Szkocyi stado sokołów. Jest autorem bardzo popularnej piosenki komicznej: „There is Cauld Kail in Aberdeen”. Był dwa razy żonaty; uchodził za najpiękniejszego i najbogatszego szlachcica Zjednoczonych królestw. Zmarł w 1827. 12) Piąty książę, Jerzy (* 1770—f 1836), brał udział w wyprawie do Flandryi, pod księciem Yorku (1791 — 93). W r. 1 794 zaciągnął w swoich i rodziny swej dobrach pułk, wsławiony później pod nazwą „Gordon highlanders”; służył z tym pułkiem na Gibraltarze, Korsyce, w Irlandyi i Hollandyi. Jako gen.-porucznik od r. 1808, dowodził jedną z dywizyj lorda Cha-tham podczas wyprawy na Walcheren (1809). Po śmierci ojca dostał tytuł Stróża wielkiej pieczęci Szkocyi i gubernatora zamku Edynburskie-go. Po jego śmierci bezpotomnej dobra G-ów przeszły do rodziny Lennox, książąt Richmond; księstwo G. zostało ponownie ustanowione na rzecz tej rodziny w r. 1876.

B) Linia hrabiów Ab e rdeen. Jerzy G. (* 1637—f 1720), był synem Jana G. z Haddo (A-berdeenshire), zabitego w r. 1644 przez covenanterow. Oddał się studyom prawnym i od r. 1688 był adwokatem w Edynburgu. W r. 1680 powołany został do trybunału Szkockiego z tytułem lorda Haddo i był jednym z głównycli doradzców ministra Lauderdale’a. W r. 1681 mianowany prezesem „Court of session”, w 1682 kanclerzem Szkocyi, wkrótce potem wyniesiony do godności hrabi Aberdeen, wicehrabi Forman-tine, okazał się przy wypełnianiu wysokich funk-cyj sądowych bardzo twardym dla nonkonformistów, nie tak dalece jednak, jak Stuartowie pragnęli: więc Karol II zastąpił go w r. 1684 przez hrabię Perth. G. w krótkim czasie stał się bardzo bogatym, za bogatym nawet, jeżeli wierzyć jego nieprzyjaciołom. Po zajęciu tronu przez Wilhelma III, księcia Oranii, usunął się do dóbr swoich. Wystąpił na widownię raz jeszcze w 1705—6, aby poprzeć traktat zjednoczenia. Najsławniejszym z jego potomków był Jerzy

Hamil ton G., czwarty hrabia Aberdeen (ob.

dowodził armią oblegającą Azów i jemu-to głównie zawdzięcza ta armia zdobycie tureckiej fortecy (1096). W r. 1698 brał udział, pod kommendą bojara Szeina, w rozbiciu zbuntowanych strzelców pod monasterem Woskreseńskim. G. zostawił pamiętnik, obejmujący całe prawie życie jego (do r. 1698), pisany po angielsku. W latach 1849 — 52 książę Oboleńskij i Posselt wydali ten pamiętnik wraz ze 112-u listami G-a w tłóma-czeniu niemieckiem („Tagebuch des Generals Patrick G.”). Jest to jedno z najważniejszych i najwiarogodniej szych źródeł historyi Rossyi w. XVII. Autor był nietylko świadkiem, ale często i uczestnikiem opisywanych przez siebie wypadków, zwłaszcza dla dziejów wojen z Turcyą, do poznania organizacyi wojskowej, osoby Piotra Wielkiego, obyczajów i stanu ekonomicznego państwa Moskiewskiego.

Gordon Mikołaj Michał, lekarz polski. Wykształcenie zawodowe otrzymał w Padwie, gdzie w r. 1697 był radzcą w oddziale narodowości polskiej. Po powrocie do kraju, osiadł we Lwowie i tam w r. 1704 obrano go na rajcę miejskiego. Zresztą koleje życia jego nie są znane.—Por. S. Kośmińskiego ,,Słownik lek. pols.”, str. 147.

Gordon Jerzy, lord, polityk angielski (* w Londynie 1751—f w więzieniu Newgate 1793). Wstąpił zrazu do marynarki, służył w Ameryce i podał się do dymissyi w r. 1772. W 1774 hrabstwo Inverness wybrało go do parlamentu. Wkrótce rozbudził się w nim pierwszorzędny agitator polityczny. W 1779 objął prezydyum związku protestanckiego, który żądał odwołania prawa z r. 1778, przywracającego zdolność prawną katolikom w niektórych sprawach. Zgromadził na St.-Georges Fields olbrzymi meeting i pomaszerował na czele 10 000 ludzi do Izby gmin, wnosząc petycyę, obejmującą żądania związku. Wynikły z tego powodu zaburzenia, które trwały od 29 maja do 9 czerwca 1780. Spalono więzienie Newgate, kilka innych otworzono; uwolnieni przestępcy zaczęli palić i łupić miasto. Rząd zgromadził 20 000 wojska i bunt stłumił; 300 ipani-festanów zginęło, 192 aresztowano, 25 stracono. G-.a zamknięto w Tower i 1781 stawiono przed sądem, oskarżając o zdradę stanu. Erskine świetnie go bronił i wyjednał mu uwolnienie zupełne. W r. 1782 G. wyjechał do Francyi, w 1784 prowadził kampanię wyborczą w West-minsterze na rzecz Foxa. Występował jeszcze w obronie protestantów hollenderskich przeciwko cesarzowi Józefowi ( 1784), bronił Cagliostra przeciwko Maryi-Antoninie (1786), przestępców przeciwko zbytniej surowości prawa, żądał zniesienia kary śmierci przez wieszanie oraz wywożenia skazańców z kraju (1788). W tych czasach przeszedł też na judaizm. Ścigany za artykuły przeciwko kiólowej Francyi i wymiarowi spra-

Aberdeen).

C) Linia hrabiów Sutherland. Adam G. of Aboyne, drugi syn Jerzego, drugiego hrabi Huntley, zaślubił Elżbietę, hrabiankę Sutherland, siostrę dziewiątego hrabi Sutherland, zmarłego bezpotomnie. Po jego śmierci na G-a przeszedł tytuł dziesiątego hrabi Sutherland. Jedenasty hrabia nastąpił po swym dziadku, Adamie, w r.

1537, mając lat 10. Związał się ściśle ze swym krewuym, hrabią Huntley, i podzielał losy jego. Zmarł, otruty wraz z żoną przez Jerzego, czwartego hrabię Caithness (1567). Syn jego, A-leksander, przez całe życie walczył z hrabiami Caithness, objął w posiadanie swą ojcowiznę dopiero w 1573; zmarł w Dunrobin 1594.

Jan, czternasty hrabia (1609 —1663), należał do najpopularniejszych przywódzców covenau-terów i walczył pod Auldearn w r. 1645.— Jan, szesnasty hrabia, zdecydowany stronnik Wilhelma III i unii Anglii ze Szkocyą, mianowany był w r. 1715 lordem-namiestnikiem ośmiu hrabstw północnych i stłumił w tym samym roku bunt jakobitów, na którego czele stał hrabia Mar.

Dr j p.

Zmarł w Londynie 1733. Prawnuk jego, Wilhelm, był 18-ym i ostatnim hrabią Sutherland.

Miał tylko jedną córkę, Elżbietę, której mąż,

Jerzy Granville Leve sou-Go wer, został pierwszym księciem Sutherland (podług art. Gordon w „Grande Encyclop.” Lamirault’a). Jedna linia rodu G. osiadła w Polsce. Założycielem jej był Henryk G., syn drugiego markiza Huntley (ob. wyżej), straconego w r. 1649. Potomkowie jego zaliczeni zostali do szlachty polskiej z herbem Gordon (ob.). Jerzy G., major w służbie polskiej, pochodzący z innej gałęzi rodu G., otrzymał indygienat w r. 1673 i zaczął się pieczętować herbem Brochwicz IV. Potomstwo jego wpisane jest do ksiąg szlachty gub. Wołyńskiej i Podolskiej.

Gordon Patryk, generał rossyjski (* 1635— f 1699). Szkot z urodzenia, był gorliwym katolikiem i stronnikiem Stuartów; prawie całe życie jednak spędził poza krajem, służąc obcym interesom. Od 1655 do 1659 walczył w szeregach szwedzkich; wzięty do niewoli przez Polaków, służył przez dwa lata w chorągwi Jerzego Lubomirskiego, w r. zaś 1661 przeszedł do służby moskiewskiej w stopniu majora i pozostał tam już do końca życia. Zdolny i wykształcony, mężny i uczciwy, doświadczony inżynier i administrator wojskowy, G. zajął wybitne miejsce wśród przebywających w Rossyi cudzoziemców i dosłużył się stopnia generała en chef i kontradmirała. 19 lat ( 1667 — 1686) spędził na Ukrainie, biorąc udział w wojskowym zarządzie kraju; walczył z Turkami, odbył wyprawy krymskie r. 1687 i 1689. Podczas przewrotu w r. 1689 przeszedł otwarcie na stronę Piotra Wielkiego,

. czem sobie jego łaski i przyjaźń zaskarbił. To- wiedliwości w Anglii, został skazany w 1788 warzyszył mu w podróży na morze Białe (1694), na pięć lat więzienia w Newgate. Napróżno

str. 386.

wzywał pomocy francuskiego Zgromadzenia narodowego; umarł w więzieniu z pieśnią „Ça ira” na ustach. Dickens zrobił z niego jednego z bohaterów swego „Barnabę Rudge”.—Liter.: „History of lord George G.” (Edynburg 1780); Robert Watson „Life of lord George G.” (1795).

Gordon Jan (* w Forres [hrabstwo Mnrray w Szkocyi] d. 19 kwietnia r. 1786—f w Edynburgu d. 14 czerwca r. 1818), znakomity ana

tom. W naukach lekarskich kształcił się w Edynburgu od r. 1801 i w r. 1805 dyplom doktorski otrzymał, poczem wyjechał do Londynu dla dalszego wykształcenia się w anatomii, którą sobie osobliwie umiłował. Powróciwszy stamtąd, został prezydentem towarzystwa lekarskiego (Society of Medecine) i rozpoczął w r. 1807 wykłady anatomii, szczególnie osteologii, naprzód prywatnie, później publicznie, i osiągnął z niemi powodzenie wcale niezwykłe. Śmierć przedwczesna, w zaledwie rozpoczętym 33 roku życia, przerwała działalność jego. Z prac jego na wyszczególnienie zasługują: „A System of human anatomy” Tom I (Edynburg 1815); „En-gravings illustrating tlie anatomy of the skele-ton in 12 plates” (tamże 1817—1818) i „Observations on the structure of the brain etc.” (tamże 1817). —Por. Dezeimeris, Ollivier et Reige-Delorm e „Diction, historique” T. II, str. 594.    Dr J- p-

Gordon Aleksander (* r. 1818 w Saintfeld [hr. Down], f w Belfaście d. 29 lipca r. 1887), chirurg zasłużony. Do nauk lekarskich przykładał się w Belfaście i w Edynburgu, gdzie w r. 1841 dyplom doktorski uzyskał. Powróciwszy do Belfastu został prosektorem w tamtejszej Royal Academie Institution, od roku zaś 1847 wykładał tamże chirurgię. Gdy w r. 1849 założono i otwarto Queen’s College, ofiarowano mu w niem katedrę chirurgii, którą zajmował do r. 1886 z wielkim pożytkiem dla uczących się. Oprócz tego był chirurgiem-doradzcą (Consultant Surgeon) szpitala głównego miejskiego (Belfast General Hospital). W pismach lekarskich angielskich ogłosił szereg prac chirurgicznych, szczególnie dotyczą-czących się złamań i zwichnień kości, nadto wydał: „A treatise on the fractures of the lover and of the radius, on fractures of the clavicle... and on the réduction of the recent in ward dislocation of the shoulder joint” (Londyn 1875).— Por. „British medical Journal” rok 1887, T. II,

Dr j. p.

Gordon Jakób (* 1823 — f 30 listopada 1895), podróżopisarz i powieściopisarz; po rozlicznych a nieszczęśliwych przejściach, wróciwszy ze Stanów Zjednoczonych, osiadł we Lwowie, gdzie został archiwistą Wydziału Krajowego. Zaczął pisać i drukować w wieku zupełnie dojrzałym, mianowicie w r. 1860, a pierwsze jego „Obrazki” wywołały między innemi bardzo pochlebną opinię Bronisława Trentowskiego. Pisał bez wykwintu, a nawet bez wybitniejszej zdolności literackiej, ale malował przejścia rzeczywiste poprostu, z całą prawdą, a nawet z pewną przedmiotowością. Zachęcony powodzeniem pierwszej pracy, zaczął snuć opowiadania coraz roz-leglejsze, dotyczące Wschodu i Południa, a te jego zarysy zyskały powodzenie nietylko w naszej literaturze: tłómaczono je na języki niemiecki, francuski i czeski. Oto ich napisy: „Kaukaz czyli ostatnie dni Szamyla” (1865); „Przechadzki po Ameryce” (1866); „Podróż do Nowego Orleanu” (1867); „Obrazki galicyjskie” (1869); „Szkice i ramotki” (1870); „Grzechy Krystyny, królowej hiszpańskiej” (1870); „Gdy się było młodym” (1871); „Wspomnienia z Włoch, Szwajcaryi i Niemiec” (1871); „Turysta z musu” (1873). Wypisał się rychło, a i krytyka surowa niemało się przyczyniła do tego, że zamilkł na lat 20 przed zgonem.

Gordon Leon, sławny poeta hebrajski (* 7 grudnia 1830 r. w Wilnie - f 16 września 1892 w Petersburgu). Był z początku nauczycielem elementarnym w rozmaitych miasteczkach gub. Kowieńskiej i tu wielce się przyczynił do szerzenia oświaty śród swoich współwyznawców Od r. 1872—79 spełniał urząd sekretarza gminy żydowskiej w Petersburgu, potem zaś był współredaktorem kilku pism hebrajskich i ży-dowsko-rossyjskich, oraz Encyklopedyi Brockhau-sa i Efrona. Jako poeta wystąpił po raz pierwszy w r. 1856 z poematem w 17-tu pieśniach p. t. Miłość Dawida i Micholi. Poemat ten, osnuty na tle opowiadań biblijnych (ob. I Sam. 18, 20 i nast.), zwrócił odrazu uwagę na młodego poetę. Martwy język proroków przybrał pod jego piórem kształty żywe i wypukłe, piękno formy łączyło się z bogactwem myśli i głę-bokiern zrozumieniem psychologicznem. W trzy lata później, t. j. w r. 1859, wydał zbiorek bajek wierszowanych p. t. „Miszle Jehuda” (Bajki Jehudy). Przeważnie są to tłómaczenia z Lafontaine^ i Kryłowa, ale czynią zupełnie wrażenie utworów oryginalnych. Tu język poety staje się jeszcze bardziej wytwornym i plastycznym. To też książka ta była powszechnie używaną w szkołach, nawet w karaickich, jako wzór klasycznego języka pobiblijnego. W roku 1868 wyszedł zbiorek poezyj p. t. „Szire Jehuda” (Pieśni Jehudy). Zawiera on przeważnie poezye liryczne, ale także dydaktyczne, poematy na tle wydarzeń z historyi żydowskiej, starożytnej i średniowiecznej, oraz tłómaczenia z Byrona, Schillera i t. d. Na wyszczególnienie zasługuje pierwszy utwór p. t. „W paszczy lwa”, z czasów zburzenia drugiej świątyni przez Rzy-miau. Bohater dostaje się do niewoli i ma na arenie cyrkowej w walce z lwem rozweselać widzów. Naokoło piękne panie, dworzanie i tłumy ludu oczekują podniecającego widoku. Wtem jeniec spostrzega śród widzów ukochaną swoją,

wa 1894).

don.

która również uprowadzona do niewoli, musi jako niewolnica pani swojej do cyrku towarzyszyć. Na ten widok siły opuszczają odważnego bohatera i rozjuszony lew w mgnieniu oka go rozszarpuje. Niewolnica, widząc oblubieńca w paszczy lwa, pada martwą w gmachu cyrkowym. Utwór ten tchnie zarówno piękną poezyą, jako też i nadzwyczajną siłą. — Tu się atoli kończy pierwszy okres twórczości G-a i odtąd poeta pisuje przeważnie satyry, w których, niby istny prorok, cliłoszcze wady swego ludu: ciemnotę, fanatyzm, wadliwe wychowanie dzieci, nieporządki w zarządach gmin, ścieśnienie życia, spowodowane skostnieniem przepisów religijnych i t. d. Poeta nie szczędzi nikogo i lud swój do nowego życia budzi. Z licznych jego satyr wymieniamy dwie, które największy uzyskały rozgłos. W jednej, p. t. Zbytecznej („Koco szel jud”), G. opisuje, jak z powodu błahej nieformalności w rozwodzie szczęście młodej kobiety na całe życie zniweczonem zostało. W drugiej, p. t. Dwóch Józefów synów Szymonowych („Szne Josef ben Szymeon”), poeta dosadnie maluje despotyzm przewodników małych gmin na Litwie. Wszystkie jego satyry odznaczają się nadzwyczaj jędrnym językiem i przepiękną formą.—W r 1884, z powodu 25-letniego jubileuszu poety, kółko miłośników muzy hebrajskiej w Petersburgu wydało kompletny zbiór jego poezyj w 4-ch tomach (t. I utwory liryczne i tłómaczenia, t. II bajki, t. III poematy, t. IV satyry). G. i później jeszcze pisywał rozmaite poezye, które wyszły po jego śmierci jako t. V i VI (Wilno

1898), ale są bez większej wartości. Oprócz tego G, pisywał także powieści („Olam keininhago” 2 t., Wilno 1870 — 73), nowelki (zbiór ich zaczął wychodzić w Odessie 1889), oraz rozmaite prace publicystyczne i popularno-naukowe w jęz. hebrajskim, rossyjskim i w żargonie. Na wymienienie zasługuje tłómaczenie rossyjskie Pięcioksięgu (wraz z Gerszteinem, Petersburg 1875) i Hi-storya osiedlenia się Żydów w Petersburgu (w „Woschodzie” 1881).—G., będąc jednocześnie wzniosłym lirykiem i niezrównanym satyrykiem, ma wiele podobieństwa do Heinego, odznacza się jednakże przytem oryginalnością. Na młodzież wywierał nadzwyczajny wpływ i służył za wzór dla wielu młodych poetów hebrajskich. Brał także czynuy udział w ruchu intelligencyi żydowskiej w 7-em dziesięcioleciu i przyczynił się wiele do podniesienia poziomu umysłowego swoich współwyznawców i zachęcania ich do oświaty i postępu. — O G-e pisali, ale niewyczerpująco: Kantor w miesięczniku „Woschod” (listop.-grudzień 1881); Weissberg („Jehuda Löb Gordon”, Kijów 1892); Brajnin w hebr. miesięczniku „Haschiloah” (t. I, Berlin 1897; jednostronnie). Dużo materyału biograficznego można znaleźć w korrespondencyi G-a, wydanej po jego śmierci („Igroth I. L. Gordon” 2 t., Warsza-

Dr s. p.

Gordon Karol Jerzy, generał angielski, zwany zwykle Chinese Gordon albo G.-Pa-sza (* 1833—f 1885). Wychowaniec Akademii wojskowej w Woolwieli, służył w Krymie, potem w Chinach w r. 1860. Tajpingowie (ob.), korzystając z osłabienia państwa Chińskiego po zwycięstwie wojsk Sprzymierzonych, powstali w celu obalenia dynastyi mandżurskiej i opanowali znaczną część Chin. Za zgodą swego rządu G. wstąpił do wojska chińskiego. Z garścią Europejczyków zreorganizował je, uwolnił Szang-hai, zagrożony przez powstańców, i odebrał im Süczau i Nankin. Armia G-a ocaliła dynastyę mandżurską, która zdawała się już być zgubioną. Pomimo świetnych ofert ze strony Chin, G. wrócił do służby angielskiej w stopniu podpułkownika. W 1874 przeszedł do wojska egipskiego i, mianowany gubernatorem Afryki równikowej, posunął granice Egiptu aż do Gondokoro. W 1879 podał się do dymissyi, nie mogąc sie pogodzić z nowym kedywem, Tewfikiem. Służył potem przez czas jakiś w Indyach; w r. 1884 wrócił do Egiptu w stopniu gen.-majora; polecono mu oswobodzić Chartum, oblegany przez wojska Mahdiego. G. był człowiekiem religijnym i mistykiem; missyę tę przyjął z zapałem: myślał, że będzie mógł wtedy odrobić to, co zrobił w Chinach, i ocalić sprawę Anglii i cywilizacyi. Ufając wielce sobie i wyższości, jaką mu jego energia dawała nad dzikiemi ludami, wszedł sam do Chartumu. Udało mu się tylko przedłużyć nieco opór; w r. 1885 Derwisze zdobyli jednak miasto i zabili G-a. Hake ogłosił drukiem jego pamiętnik p. t. „Journals of Major-üeneral Charles E. G. at Kartoum” (Londyn 1885), oraz „G-’s diary of the Taïping rébellion” (Londyn

1890).

Gordon Bernard, ob. Bernard de Gor

de Gordonio, ob. Bernard de Gordon. Gordonius, ob. Bernard de Gordon. Gordyjski węzeł, ob, Gordyum.

Gordyos (po grecku rópótoę, liczba mnoga rópdtot), nazwisko często się powtarzające starej dynastyi królów frygijskich. Według tra-dycyi najsławniejszym jest Gordyos, pierwszy król tego nazwiska. Był on z urodzenia skromnym, poczciwym wieśniakiem. Gdy razu pewnego orał swój kawał gruntu, usiadł orzeł na jarzmie jego wołów. Cudowne to zdarzenie wytłó-maczyło mu dziewczę z Telmissos, umiejące przyszłość przepowiadać, jako szczęśliwą wróżbę, że wkrótce osiągnie godność królewską. Istotnie też, gdy niebawem rozruchy w kraju wybuchły, a Fry-gijczycy wyroczni się zapytali, kogo mają na króla sobie obrać, otrzymali odpowiedź, że pierwszą osobę, którą z powrotem spotkają na wozie, jadącą, aby w świątyni Zeusa ofiarę złożyć, mają wybrać na króla. Po drodze napotkali zaraz G-a, jadącego rzeczywiście z ofiarą dla Zeusa,

51

Snoykl. Pow»t>. lluatr. Ze»e. 190. T. XXV.

daniami elektrochemicznemu', podał pierwszą metodę praktyczną użycia niklu galwanizacyi (1850), wprowadził ulepszenia w zastosowaniu prądu e-lektrycznego do wydzielania metali z rud i ich rafinowania, zbudował przyrząd, zwany „wagą woltaiczną”, do badania zmian molekularnych, zachodzących w cieczach. W chemii przeprowadził liczne badania nad kwasem fluowodornym i fluorkami, nad rozpuszczaniem się różnych ciał w gazach skroplonych, odkrył antymon wybuchający i in. W r. 1865 został członkiem Royal Society w Londynie. Oprócz licznych rozpraw, zamieszczonych w sprawozdaniach kilku towarzystw naukowych oraz w „Philosophical Magazine”, ogłosił: „Theory and practice of electrodeposition” (1856); „The art of electro-metallurgy” (1877); „The art of scientific disco-very” (1878); „The scientific basis of national progress and morality” (1862); „Electro-chemi-stry” (1885); „The art of electrolytic séparation and rafining of metals” (1890).

i z wielkim zapałem natychmiast królem go ogłosili. Takim sposobem został G. protoplastą nowej dynastyi królewskiej we Frygii, a jako nową jej stolicę zbudował Gordyum (ob.). Jako syna jego podaje tradycya Midasa, opływającego w złoto. G. II panował w VIII wieku przed Chr. i umarł w r. 738; jego następcą był znowu Mi-das drugi. Z jego potomkiem G-era i synem G-a, nazwanym Adrastos, wymarła ta dy-nastya królewska w VI wieku przed Chr.; ziemie ich przeszły pod panowanie Krezusa, króla lidyjskiego, a po jego upadku—pod wła dzę Persów.

Gordyum (po grecku PopStsiov albo Fôpôtov) i Gordyjski w§zeł. G. było prastare miasto nad środkowym biegiem Sangaryosa, położone w tej części północnej Frygii, która za rzymskich czasów do prowincyi Galacyi należała, prawdopodobnie późniejsze Juliopolis. Założył je G ordy os I (ob.) i nazwał tak od swego imienia. Z wdzięczności za niespodziewane wyniesienie swe do godności królewskiej poświęcił on, jak tradycya opiewa, świątyni Zeusa wóz swój zwyczajny, rozgłos jednakże w dalekich stronach mający, dla misternego węzła, który przy dyszlu sztucznie bardzo był związanym z łyka dereniowego. Jest to ów sławny węzeł gordyjski. Do odwiecznej świętości tej przywiązała się legenda, że kto węzeł ów rozwiąże, uzyska panowanie nad Azyą. Aleksander Wielki, przebiegając Azyę Mniejszą na wiosnę r. 333 przed Chr., mieczem węzeł ów rozciął; według innych wszakże źródeł rozwikłał go, wyjmując kołek, w środku jego tkwiący. —Por. Arr. „Anab.” (2, 3, 1);

1, 15);

S. Drz.

S Drz.

S. K.

Elian ,,Var. Hist.” (1, 1); Kurc. (3,

Plut. „Alex.” (18).

Gore Katarzyna Grace, powieściopisarka angielska (* 1799—f 1861). Była córką kupca winnego, Moody; w r. 1823 zaślubiła kapitana Artura G. Obdarzona wielką pomysłowością i talentem pisarskim, a przez męża wprowadzona w koła arystokratyczne, miała szczególną zdolność do odtwarzania życia (fashionable) tej sfery, która jej dostarczyła tematów do 200 przeszło tomów powieści. Są one wiernym, lecz wcale niepochlebnym obrazem obyczajów i zwyczajów arystokracyi angielskiej, przez co stanowią bardzo zajmujący przyczynek do historyi kultury tego kraju w jego wyższych warstwach społecznych. Wymieniamy celniejsze: „Women as tliey are” (1830); „Mothers and Daugthers” (1831); „Mrs Armytage” (1835); „Cecil” (1845) i „Mammon” (1855). Pisała także dramata, a między innemi: „The Bond” (1824); „The school of coquettes” (1831), oraz wydała bardzo pociągające dzieło o hodowli kwiatów: „The boock of the roses” (1838). Komponowała także pieśni, które się rozpowszechniły śród ludu. Przy końcu życia ociemniała.    *

w. j.

GrOiea, wysepka tuż obok najzachodniejszego krańca Afryki, Cap Verde (przylądka Zielonego), mająca 36 hektarów (360 00(3 metrôvV kw.) obszaru; naga, bezwodna skała bazaltowa, wraz z dystryktami Dakar, Rio Pongo i innemi, stanowi obwód kolonii francuskiej Senegalu, liczący przeszło 30 000 in-ców. Miasto G. na wyspie G. 14°40' sz. półn., zaułkowate, z dawnym fortem angielskim, połączonym telegraficznie z miastem S. Louis; załoga francuska, składy towarów; około 2 000 m-ców („Hübners Geogr. stat. Tab.” 1900), między którymi sporo Mulatów; Europejczyków cywilizowanych mała garstka (klimat zabójczy); port wolny, olbrzymie głazy bazaltowe w porcie zwracają statki raczej do Dakaru. G. zrazu hollenderska, dwakroó (1758 —63 i 1809— 15) angielska, obecnie należy do Francyi.

Górecka z Mickiewiczów Marya (* 7 września 1835), córka wielkiego wieszcza naszego, Adama Mickiewicza; przyszła na świat w Paryżu, wykształcenie otrzymała w domu pod okiem czule kochającego ją ojca; zwiedziła W. Ks. Poznańskie pod opieką Konstancyi Wodpolowej, a Włochy '(r. 1851) pod opieką ciotki, Zofii Szymanowskiej; wyszła za mąż za Tadeusza G-ego, syna poety-legonisty, Antoniego, w 1857 r.; męża utraciła w 1868, a córkę, Helenę Modlińską, w 1884; syn, Ludwik, ukształcił się na lekarza w Krakowie, Adam zaś na technika—w Rydze. W piśmiennictwie naszem znana jest jako autorka zajmującej książeczki p. n. „Wspomnienia o Adamie Mickiewiczu, opowiedziane najmłodszemu bratu” (Warszawa 1875, str. 78; drugie wydanie, poprawione i pomnożone, wyszło w Krakowie 1889, str. 162). Są tu zebrane drobne, anegdotyczne rysy z życia poety, nietylko z czasu, kiedy sama Marya mogła już spamiętać ojca, ale nawet z epoki dzieciństwa Mic-Gore Jerzy, fizyk i chemik angielski (* kiewicza, który córeczce swojej lubił opowia-1826 w Bristolu). Zajmował się przeważnie ba- dać szczegóły, mogące ją zająć i zabawić. Prócz

ł\ Chm.

P. Ohm.

tej książki G. napisała kilka artykułów i umieściła je w „Kronice Rodzinnej”.

Górecki Leonard (w. XVI), historyk, kalwin, rodem z Targowej Górki, w Poznańskiem; za Stefana Batorego napisał po łacinie historyę narodu polskiego, od zarania dziejów aż do śmierci Zygmunta Starego, w 24-ch księgach. Z tego atoli dzieła jeden tylko wyjątek ogłosił drukiem: „Deseriptio belli Ivoniae, palatini Vala-chiae, quod is cum Selimano, Turcarum impera-tore, magno cum successu gessit ab initio, de-mum a Jeremia Czarnaviecio Valacho proditus et a Turcis contra fidem datam occisus” (1578, razem z dziełem Jana Łasickiego: „Historia de ingressu Polonorum in Valachiam”; na polski przełożył i przypiskami objaśnił Wł. Syrokomla w IV-m tomie „Dziejopisów krajowych” Petersburg 1855). Zamierzał pisać o buncie Gdańszczan, ale tej pracy nie posiadamy; natomiast istnieją dwie jego mowy łacińskie, przeciwko Gdańszczanom w r. 1577 i 1578 wymierzone. Najważniejszą pracą G-ego, drukiem ogłoszoną, jest mowa łacińska, napisana z powodu śmierci -lana Ostroroga (Frankfurt n. Odrą 1568).

Górecki Antoni (* 1787—f 18 września

1861), poeta-legionista; urodził się w Wilnie, z ojca, Wincentego, mecenasa przy trybunałach litewskich, i matki, Reuttówny z domu. Ukończywszy szkoły, wszedł do uniwersytetu wileńskiego i tu pomiędzy r. 1803 a 1806 odbywał studya współcześnie z Joachimem Lelewelem. Z hasłem: „kto się śmie sławy wyrzekać, ten próżno żyje na świecie” wstąpił do szeregów Księstwa Warszawskiego, ale już po skończonej, jak się zdaje, kampanii r. 1800. Służył naprzód pod rozkazami Zakrzewskiego, w r. 1812 był już oficerem w dywizyi generała Kniazie-wicza, a adjutantem przy generale brygady, Macieju Mielżyńskim; w czasie pamiętnej wojny został kapitanem i otrzymał krzyż legii honorowej. Ponieważ był ciężko ranny, musiał pozostać w Krakowie. Po zawarciu pokoju r. 1815 zwiedził Niemcy, Francyę i Włochy, gdzie zabawił najdłużej; na Litwę powrócił dopiero w r. 1818. W ciągu tego czasu nadsyłał do kraju swoje wiersze, które drukował „Pamiętnik warszawski”, „Dziennik Wileński” i inne. Ożeniwszy się z Weroniką Ejdziatowiczówną, osiadł na wsi niedaleko Wilna, wszedł do „Towarzystwa Szubrawców”, kiedy jego prezesem był Jędrzej Śniadecki, i zasilał swemi utworami organ Towarzystwa „Wiadomości brukowe”, posyłając zarazem swoje bajki i elegie do pism innych, a mianowicie do „Tygodnika polskiego”, wydawanego w Warszawie. Poznawszy Mickiewicza, stał się jego wielbicielem i sprzyjał romantyzmowi, lubo zarzucał mu, iż czasem „bredzi”; sam zresztą nie mógł się już nagiąć do nowego sposobu pisania. Po wypadkach r. 1831 o-siadł w Paryżu. Tu zbliżył się bardzo z Mickiewiczem i Bohdanem Jańskim; należał do grona założycieli towarzystwa „Braci Zjednoczonych” (1834), mającego religijne cele na widoku; niebawem wszakże, zniecierpliwiony ścisłą praktyką religijną, ochłódł i rozstał się z Jańskim. Podobnie było i z Towiańskim r. 1841: z początku G. był bardzo gorliwym jego wyznawcą, lecz wkrótce porzucił gd i rozstał się nawet z Mickiewiczem; przeciwko hierarchii katolickiej występował nieprzyjaźnie. Umarł w domu municypalnym zdrowia, zwanym Dubois, gdzie i Lelewel życie zakończył; pochowany został w Montmorency. G., od r. 1808 począwszy, kiedy wiersz „na reprezentacyę Fedry” napisał, aż do zgonu, tworzył nieustannie, głównie w formie bajek, powiastek, elegij, dum i ucinków satyrycznych. Miał dużo dowcipu, ale też i dużo u-czucia, rozrzewniał się łatwo, przeważnie smutkami i nieszczęściami ogólnemi. W bajkach dotykał wypadków bieżących, silnie uwydatniając szczegóły, choć bez powabu poetyckiego; najgłośniejszą z nich jest „Bajka o furmanach”, która ściągnęła na autora dużo nieprzyjemności. W dumach poszedł G. śladem Niemcewicza, łącząc, tak samo jak on, tkliwość, a nawet sen-tymentalność, z rycerskością i męstwem. Najwcześniej ogłoszona była „Duma o generale Grabowskim” (Warsz. 1814); poszły później: „Zdobycie wąwozów pod Somo-Sierra”, „Duma o Zakrzewskim” i inne. Odmianą dum są elegie; z pomiędzy nich najbardziej wzruszająca ma napis: „Grobowce pod Powązkami” (1815), gdzie znajdując wspaniałe pomniki bogaczów, a mogiły zasłużonych—nagie, bez odznaczenia, prosi przyjaciół, by i jego „ubożuchne zwłoki” nie były obciążone kamieniem: „złóżcie mię—powiada — prosto w ziemi pod topoli cieniem, chcę być wolnym i w grobie.” W r. 1816 ogłosił G. „Krakowiaki ofiarowaue Polkom”, z muzyką Franciszka Mireckiego. Nie on pierwszy przeniósł tę mclodyę ludową do poezyi artystycznej, ale on pierwszy zrobił to na większą skalę i wybornie odtworzył nastrój charakteryzujący czasy wojenne Księstwa Warszawskiego. Zalotność, nieraz płocha, miłość obcesowa wojaków, względność kobiet na jej objawy i pogarda dla tchórzów i piecuchów, ochocze tany i ciężka praca, wesołość i bieda, — jak szkiełka kalejdoskopowe brzęczą tu raźnie, coraz-to inne przedstawiając widoki, w coraz-to inne układając się kształty. Ze wszystkich utworów G-ego te „Krakowiaki” pozostały może najświeższemi. Jego ucinki satyryczne mają kształt epigramatów, łączących się w jeden szereg dla napiętnowania pewnej wady. Brał on najzwyklejsze nasze usterki narodowe pod rozwagę i, bez żółci wprawdzie, ale i bez pobłażania, wytykał je mniej lub więcej dowcipnemi słowy; najczęściej powstawał na próżność („Teraźniejsze czasy”), na brak ochoty do pracy i na brak wytrwałości. I po osta-tecznem zwycięstwie romantyzmu G. nie przestał pisać podawnemu i drukować. Oto napi

P Chin.

tretem.

sy zbiorków, kolejno wydawanych w Paryżu: „Poezye Litwina” (1838), „Bajki i poezye nowe” (1839), „Kłosek polski czyli nowy tomik poezyj” (1843), „Wolny głos” (1850), „Siewba” (1857), „Nowy zbiorek wierszy” (1858), „Jeszcze tomik pism” (1859), „Wiersze różne” (1860), „Nowe pisemko” (t. r.), „Rozmaitości” (1861). Gniewało starca, że go nie ceniono jak dawniej,, miał bowiem dość wysokie mniemanie o swoim talencie i sam się do natchnionych liczył. To też gdy zauważył, że jakiś historyk literatury czy sprawozdawca, wymieniając poetów polskich, jego nazwisko opuścił, nie zaniedbał pocieszyć sam siebie ucinkiem o astronomku młodym, który w swojej tabeli umyślnie zamilczał o gwieź-dzie, zapisanej w innych oddawna. W rzeczywistości G. mało miał wyobraźni, do zrymowa-nia brał nieraz rzeczy bardzo prozaiczne i nie umiał ich podnieść obrazowaniem; ale uczucie głębokie, religijne i patryotyczne, okupywało często słabość jego pomysłów i sposobu ich wykonania. Za czasów Księstwa Warszawskiego i Królestwa Kongresowego zajmował G. miejsce bardzo wydatne: był lubiony, szanowany i czytany. Zbiorowe wydanie jego „Pism” wyszło w „Bibliotece pisarzy polskich” (Brockhausa w Lipsku, r. 1886), w dwu tomach.

Górecki Tadeusz, malarz polski tegocze-sny; ur. się 1825 r. w Dusieniatach około Wilna, z ojca Antoniego, znakomitego poety, i Weroniki z Eydziatowiczów; zm. w Paryżu d. 31 stycznia 1868 r. Pierwsze lata dzieciństwa przepędził w Wilnie i w Dusieniatach, gdzie krewny i przyjaciel jego rodziny, słynny malarz, Walenty Wańkowicz, zaczął mu udzielać pierwszych zasad rysunku. W 14 roku życia wysłano go do akademii w Petersburgu, gdzie, studyując sumiennie, otrzymywał stopniowo wszystkie medale; w końcu w 1849 r. przyznano mu wielki medal złoty i akademickie stypendyum na wyjazd za granicę. Przez ciąg pobytu w Petersburgu był ulubieńcem gwiazdy ówczesnego malarstwa rossyjskiego, Briułowa, który uważał go za najzdolniejszego swego ucznia. Wyjechawszy w 1850 r. za granicę, zatrzymał się G. dłuższy czas w Madrycie, gdzie, prócz doskonałych kopij, namalował najpopularniejszy ze swych obrazów „Kommunia umierającej”, będący obecnie w zbiorach warszawskiego Towarzystwa Zachęty Sztuk Pięknych. Obraz ten, wystawiony w Madrycie, zyskał artyście uznanie i rozgłos. Po opuszczeniu Madrytu udał się G. do Rzymu, gdzie również większą część czasu poświęcał kopiowaniu starych mistrzów. Za obraz, w czasie dwuletniego w Rzymie pobytu namalowany, ; pod tyt. „Pielgrzymi wchodzący do bazyliki Św. Piotra”, otrzymał stopień akademika. Po krótkiej do Petersburga wycieczce powrócił do Włoch, gdzie wykończył dużą religijną kompozycyę „Ukrzyżowanie Chrystusa”. Za wykonaną w 1856 r. kopię z Rafaela spotkało go uznanie i błogosławieństwo papieża Piusa IX. W 1857 r. ożenił się w Paryżu z Maryą Mickiewiczówną, córką twórcy Tadeusza, i wraz z młodą małżonką przybył do kraju dla odwiedzenia rodziny; lecz niedługo bawił wśród swoich; stan zdrowia sędziwego jego ojca narzucił mu powrót do Paryża, gdzie artysta wówczas stale się osiedlił. Znajdując się w trudnych warunkach materyalnych, poświęcił się przeważnie w ostatnim okresie swej twórczości malowaniu portretów, malując przytem w dalszym ciągu kopie, oraz religijny obraz „N. M. P. Różańcowa”. Stopniowy zanik wzroku utrudniał coraz bardziej pracę malarską. W 1867 r. po raz ostatni odwiedza G. Litwę i Petersburg. Chory, powraca do Francyi i tu, po niepomyślnej kuracyi w Vichy, umiera, w sile wieku, bo w 44 roku życia. G. w malarstwie polskiein pozostanie przedewszystkiem jako bardzo zdolny portrecista, i wraz z Kaplińskim, Simmlerem, Aleks. Kamińskim, Kolbergiem, znajdzie na jego kartach zaszczytne miejsce w grupie, której przodował potężny talent Rodakowskiego. Portrety jego, malowane w duchu francuskiego malarza Ricard’a, odznaczają się wyrazem, dy-stynkcyą i pewnym właściwym mu sentymentem. W złożonych swych kompozycyach, jak „Pielgrzymi” i „Kommunia”, a także w ołtarzowych swych utworach, jest on wyobrazicielem kierunku aka-demicznego, na podkładzie romantycznym, co go znowu zbliża do Straszyńskiego. G. pozostawił wiele niedokończonych pomysłów, a wśród nich szereg ilustracyj do „Pana Tadeusza”. Śmierć przerwała pasmo jego życia w chwili, gdy talent jego nie wyrzekł jeszcze ostatniego słowa. Do najlepszych dzieł artysty należy portret jego żony, wystawiony początkowo w Salonie paryskim, a w 1894 r. na lwowskiej wystawie retrospektywnej. Obszerniej pisał o G-m lir. Mycielski w swem dziele „Sto lat malarstwa polskiego”, a także „Tygodnik Ilustrowany” z roku 1868 zamieścił jego biografię wraz z por-

H. P.

Górecki Ludwik (* w Równem na Wołyniu d. 25 sierpnia r. 1825 — f w Kijowie d. 22 maja r. 1885), lekarz. Do nauk lekarskich przykładał się w Kijowie i ukończył je ze stopniem lekarza w r. 1848. poczem wyjechał za granicę dla dalszego kształcenia się. Powróciwszy znów do Kijowa został asystentem przy klinice chorób wewnętrznych, wykładając równocześnie propedeutykę lekarską. W r. 1855, po obronieniu rozprawy „De sputis in pneumonia acuta primaria” uzyskał dyplom doktorski, w roku zaś 1858, zostawszy adjunktem, rozpoczął wykłady o chorobach skórnych i założył klinikę dermatologiczną, pierwszą w państwie Rossyj-skietn. Będąc profesorem w rzeczywistości, pomimo starań o to wydziału lekarskiego nie mógł jednak otrzymać tego tytułu. W r. 1880 stan zdrowia, mocno nadwątlony, zmusił go do podania się o uwolnienie od sprawowanych

chlubnie obowiązków. Przez lat wiele do r.

mierzonych w dwójnasób przewyższały potęgę węgierską. Gdy Austryacy, pod naczelnem dowództwem Haynau’a, zajęli napowrót Budę-Peszt, a potem Szegedyn, rząd węgierski przeniósł się do Aradu, dokąd też 8 sierpnia przybył ze swym korpusem i G., wykonawszy zręczny odwrót po porażce pod Komornem (11 lipca). Gdy armia Cisy pod wodzą Meszarosa, którego generał-kwatermistrzem był podówczas Dembiński, pobita została pod Szöreg (5 sierpnia) i pod Te-mesvarem (11 sierpnia), G. poparty przez wojsko, które go uwielbiało, zmusił 11 sierpnia rząd węgierski do rozwiązania się i ogłosił się dyktatorem po to tylko, ażeby 13 sierpnia pod Vilagosem, ku rozpaczy swych podkomendnych, poddać się z całą armią na łaskę i niełaskę generałowi rossyjskiemu Riidigerowi. Wybitniejsi przywódzcy powstania zginęli na rusztowaniu: 6 października 1849 powieszono w Aradzie 13 generałów i pułkowników; G. wszakże, dzięki wstawieniu się Rossyi, został ułaskawiony i zamieszkał w Klageufurcie, na rozkaz rządu, gdzie zajmował się w dalszym ciągu chemią; na usprawiedliwienie ostatniego sweso na Węgrzech postępku napisał i wydał w Lipsku w 1852 2-tomowe dzieło p. t. Moje życie i moje czyny na Węgrzech w latach 1848 i 1849 („Mein Leben und Wirken in Ungarn in d. J. 1848 und 1849”). Ocenę surową czynów G-a mieszczą w sobie pamiętniki Wysockiego i Bułharyna, oraz porucznika Szyca (Horn „Arthur G., Ober-kommendant der ung. Armee” Lipsk 1850).— Z czasem, gdy się umysły uspokoiły, sprawa pomiędzy G em a Kossuthem zaczęła inny przybierać charakter. Już w r. 1883 wielu wojskowych ogłosiło deklaracyę, oczyszczającą G-a od ciążącego na nim zarzutu zdrady; w r. 1898, jako w 80-ą rocznicę urodzin, przesłali mu oficerowie adres podobnej treści, a Piotr Busbach wytłómaczył przychylnie działalność jego w I-ym tomie dzieła „Egy viharos emberöltö”. Jeszcze więcej dla sławy jego w dziejach uczynił dawny jego towarzysz broni, kapitan sztabu, potem oficer armii angielskiej w Indyach, Theodore Duka: „Kossuth and Goergei, recollections of a «stormy period>” (Hertford 1898, in 8-o, str. 98). W tej opowieści Kossuth jest obciążony winą niesprawiedliwych zarzutów, gdy zarządzenia jego były niewłaściwe dla braku

p. M. M.

1881 był z wyboru wiceprezesem Tow. lekarskiego kijowskiego. Pisał niewiele; po polsku ogłosił: „O fizycznych przyczynach tworzenia się w płucach rzężenia trzeszczącego [Rhonchus crepitaus]” (Kijów 1859, w 8-ce, str. 19; toż w tłóm. niem. w berlińskiej „Medicinische Cen-tral-Zeitung”) i „Listy z podróży za granicę, w celu naukowo-lekarskim odbytej” (Tygodnik lek. r. 1863, A* 6, 7, 19, 20 i 28); po rossyj-sku: dwa sprawozdania z działalności kliniki dermatologicznej swojej, oraz prace krótkie o rozprzestrzenieniu parchu (favus) w Rossyi i o szczepieniu krowiauki.—Por. S. Kośmiń-skiego „Słown. lek. pols.” (str. 147) i „Medy-

cyna” (r. 1885, str. 459).

Dr. j. p.

Görgey Artur, naczelny wódz armii węgierskiej w czasie rewolucyi 1848/49 r. (* 5 lutego 1818 r. w Toporcz na Spiżu). Przeznaczony przez ojca do staun wojskowego, wstąpił w 1838 do wojska austryackiego w stopniu porucznika, lecz już w 1845, celem poświęcenia się pracy naukowej, opuścił szeregi i udał się do Pragi, gdzie studyował chemię z zamiarem otrzymania katedry tego przedmiotu w kraju rodzinnym. Gdy rewolucya wybuchła, zaciągnął się do wojska węgierskiego w stopniu kapitana, zdolnościami swemi i energią prędko zwrócił na siebie uwagę i awansował na majora. Gdy korpus generała Mogi, przeznaczony do działań zaczepnych przeciwko Austryi, w skutek nieudolności swego dowódzcy pobity został pod Schwechat, G. który się w tej bitwie odznaczył, awansował na generała i 30 października 1848 dowództwo rzeczonego korpusu otrzymał. Party przez siły przemagające, cofał się powoli, ażeby rządowi rewolucyjnemu dać możność przeniesienia się z Pesztu do Debreczyna, które nastąpiło 5 stycznia. Pobiwszy generałów au-stryackich, Schlicka i Nugenta, którzy Debre-czynowi zagrażali, marzył o naczelnem dowództwie, lecz gdy dowództwo to otrzymał Henryk Dembiński, starał się wywołać w wojsku niezadowolenie. Jakoż, wskutek nieścisłego stosowania się G-a do rozkazów naczelnego wodza,

Węgrzy pobici zostali 26 i 28 marca pod Ka-polno i Dembiński musiał ustąpić, lecz miejsce jego zajął Vetter. G., po raz wtóry zawiedziony, dopóty intrygował, dopóki nie dopiął swego.

Gorgias z Leontini (w Sycylii), znakomity filozof grecki, zaliczany do t. zw. sofistów (ob.), urodzony, prawdopodobnie, na początku V go wieku prz. Chr., żył bardzo długo, w każdym razie przeżył jeszcze Sokratesa (zmarłego w r.

Wówczas z zapałem młodzieńca (miał lat 31) uzdolnienia wojskowego, zabrał się do wyparcia nieprzyjaciela z kraju.

W ciągu jednego miesiąca (kwietnia) pobił Au-stryaków pod Gödöllö, Waitzen i Nagy Saslo i oswobodził Komorno. Lecz zamiast ścigać nieprzyjaciela do Pressburga i dalej, cofnął się pod Peszt celem opanowania Budy, której bro- j 399 prz. Chr.j. W r. 427 prz. Chr. stał na nił słaby oddział austryacki, i po trzytygodnio- i czele poselstwa leontyńskiego do Aten. Był, wem oblężeniu 21 maja zdobył tę forteczkę. wzorem wielu sofistów, nauczycielem retoryki, Wtedy Austrya poprosiła Rossyę o pomoc. Je- co mu, widocznie, przynosiło znaczne docho-dna armia rossyjska wkroczyła do Siediniogro- dy, gdyż żył w dostatku, a nawet w przepychu, du, druga przeszła przez Karpaty. Siły sprzy- Początkowo G. pracował nad fizyką i zdaje się, że napisał był dzieło o optyce. Podług dyalo-gu Platona „Menon”, był on w fizyce uczniem i zwolennikiem Empedoklesa (ob.). W retoryce miał za nauczycieli Koraxa i Tisiasa. Sztukę wymowy traktował zupełnie praktycznie, jako środek przekonywania, lecz jej nie utożsa- f miał, jak późniejsi sofiści, z dyalektyką (który-to wyraz, jak wiadomo, oznaczał w terminologii filozoficznej greckiej logikę i teoryę poznania). Etyka i polityka sofistyczna, przeciw którym Platon polemizuje w dyalogu „Gorgias”, były dziełem raczej Protagorasa niż G-a, jakkolwiek i G. podzielał wspólne wszystkim sofistom mniemanie o podmiotowości, moralności i tożsamości dobra z korzyścią osobnika, a cnoty z umiejętnością osiągania korzyści. Głównie wszakże poświęcał się G. dyalektyce i w tym względzie rozumowania jego były bardzo radykalne. Należy go uważać za twórcę t. zw. nihilizmu teoretycznego (ob. Nihilizm).

o naturze”) znamy z Sexta Empiryka (ob.) oraz z pisma pseudo-arystotelicznego „De Melis-so, Xenophane, Gorgia”.—O G-ie pisano dużo. Główniejsze dzieła: H. Ed. Foss „De Gorgia Leontino commentatio” (Halla 1828); Friedr. Blas „Die attische Beredsamkeit von Gorgias bis zu Lysias” (Lipsk 1868); H. Diels „Gorgias und Empedokles” (Sitzungsberichte der Akademie der Wissenschaften zu Berlin 1884, I).

G-orgofone (po grecku ropYocpôvT]); 1. córka Perseusza (ob.), wyszła za mąż za Peryeresa, a po jego śmierci za Oibalosa. Miała ona być, według mitycznej tradycyi greckiej, pierwszą wdową, która raz jeszcze za mąż wyszła. Według innej wersyi była ona żoną Kinortasa, a z niego zrodziła: Tyndareosa, Afareusa, Leu-kipposa, Ikariosa i Arenę. Grób jej pokazywano w Argos, obok pagórka, w ktorego wnętrzu podobno leżała głowa Gorgony. (Porów. Apolłod. 1.9.5, 2.4.5, 3. 10. 3; Pauz. 3.1.4, 4.2. 3, 2.21.8).— 2. G. i Gorgofonos (po grecku ropY&<fóvoę), przydomek Ateny, która — według attyckiego podania w Gigantomachii—zabiła Gor-gonę. (Porów. Euryp. Jon w. 1 478; Orf.

S. Drz.

Mns.

Grorgolewski Zygmunt, architekt polski (: 1854. r. we wsi Solcu, w Wielkiem Ks. Poznańskiem). Wychowywał się w gimnazyum realnem w Poznaniu, gdzie pod kierunkiem profesora Jaroszyńskiego w rysunkach robił nadzwyczajne postępy. Otrzymawszy nareszcie patent dojrzałości, idąc za popędem wrodzonym, wstąpił do Akademii budownictwa w Berlinie, gdzie po stu-dyach czteroletnich zdał r. 1871 pierwszy, a w r. 1874 drugi egzamin państwowy na architekta i inżyniera, otwierający mu kary erę rządową

sya egzaminacyjna przyjęła jako projekt architektoniczny, wymagany przy ostatecznym egzaminie rządowym. R. 1872 uczestniczył w pierwszym konkursie międzynarodowym na gmach parlamentu niemieckiego w Berlinie i dostąpił tego zaszczytn, że z pomiędzy 105 projektów, dostarczonych z różnych stron świata, jego pracę umieszczono w liczbie 20, przeznaczonych do poddania ich ściślejszemu wyborowi. Po drugim egzaminie był przez lat siedem profesorem pomocniczym Akademii budownictwa w Berlinie, jednocześnie zaś w Niemczech i w kraju, bądź sam budował różne gmachy, bądź dawał do nich

Dyalektyka G-a streszcza się w 3-cłi tezach zasadniczych: 1) Niema nic. Gdyby bowiem cokolwiek było, to musiałoby albo być odwiecz-nem, albo zostać z czegoś stworzonem. Stwo-rzonem nie mogło być z czegoś poprzednio Hymny 31. 8). istniejącego, bo w takim razie mielibyśmy względem tego ostatniego tę samą kwe-styę. Również nie mogło powstać z niczego, bo w nicości nie mogła zajść przyczyna powstania czegoś. Odwiecznem również być nie może, bo co jest odwiecznem, to jest nieskoń-czonem, co zaś jest nieskończonem, to nie jest ani w sobie samem, ani w czemkolwiek innem, czyli nie jest nigdzie, a co nie jest nigdzie, to wcale nie istnieje; 2) Gdyby cokolwiek było, to nie mogłoby być poznanem; gdyby bowiem istniało poznanie tego, co jest, to to, co jest my- w całych Niemczech. Jeszcze przed tym dru-ślanein, musiałoby istnieć, a to, co nie istnieje, gim egzaminem pracował przy budowie ogromnie mogłoby nawet być pomyślanem. W takim nego dworca osobowego w Berlinie i brał udział razie błędy byłyby niemożliwe. Ponieważ je- j w konkursie na gmach Akademii mnzycznej dnak błędy są rzeczywiste, więc to, co istnieje, nie : w temże mieście, a pracę jego później kommis-może być poznanem.—3) Gdyby poznanie było możliwem, toby nie mogło być przez nikogo nikomu zakommunikowanem, gdyż wszelki znak jest czeinś rożnem od tego, co oznacza. Wyraz, oznaczający daną barwę, nie może dać o tej barwie żadnego wyobrażenia, a zresztą w dwóch osobnikach nie mogą być identyczne wyobrażenia, gd;yż każdy z tych osobników jest czemś innem. W ten sposób radykalnie nihilistyczna doktryna G-a doprowadza do twierdzenia, że każde mniemanie jest równie fałszywem. Wypada to na jedno z twierdzeniem starszego od niego sofisty, Protagorasa (ob.), że każde mniemanie jest jednakowo prawdziwem.—Auten- plany. Z prac jego w W. Ks. Poznańskiem do tyczność dwóch dawniej przypisywanych G-owi i celniejszych należą: gmach Towarzystwa przy-mów: „Obrona Palamedesa” i „Pochwała Hele- jaciół nauk w Poznaniu; odnowienie pałacu hr. ny” jest nader wątpliwa. Z niewątpliwie au- Działyńskiej w Gołuchowie, oraz biblioteki hr. tentyczuych pism G-a nie doszło do nas żadne. Działyńskiego w Kórniku; pałac hr. Kwileckiego Treść głównego jego dzieła p. t. „rcspi too jat] w Oporowie; pałac hr. Czarneckiego w Sieko-ovîoa r] Tispi tp- aecuo” („O nieistniejącem, czyli wie; zameczek ks. Radziwiłła w. Bagateli pod

y,

Ostrowem; kaplica hr. Czapskich w Smogulcu pod Krynicą; restauracya zamku Radziwiłłow-skiego w Ołyce. Z konkursów, w których G. brał udział, wymieniamy: na gmach sejmowy we Lwowie, w którym krytyka miejscowa przyznała jego projektowi pierwszeństwo przed innemi, oraz konkurs powtórny z r. 1882 na gmach parlamentu w Berlinie, w którym zaszczycony został czwartą nagrodą, będąc jednym z około 200 uczestniczących w nim najwybitniejszych architektów austryackich, niemieckich, szwajcarskich i rossyjskich. — Dodać tu jeszcze trzeba, że G. wykształcenie swoje akademickie uzupełniał stu-dyami w licznych podróżach, przedsiębranych dla naocznego zapoznania się z najcelniejszemi budowlami po większych miastach w Europie. Czas dłuższy Paryżowi poświęcił; w r. 1877 kilka miesięcy spędził na wycieczkach po Włoszech; w Niemczech i Austryi studyował głównie formy tak zwanego renesansu niemieckiego; zwiedził także Lwów, Kraków, Warszawę, Wilno i Kijów w przejeździe do Ołyki. A jak wysoko był przez Niemców ceniony, dowodzi to, że jeszcze przed tryumfem swym na konkursie 1882 r. przez kilka lat pracował w ministeryum robót publicznych, w r. zaś 1880 zamianowany został architektem pałaców królewskich w Berlinie. — Zamieszkawszy wreszcie we Lwowie, otrzymał tam posadę dyrektora szkoły przemysłowej; w r. 1896 zdobył pierwszą nagrodę za projekt na gmach teatralny w tern mieście, i mając powierzoną sobie jego budowę, rozpoczął ją w r. 1897, a we wrześniu 1900 szczęśliwie doprowadził do końca.—Życiorys G-ego jeszcze w r. 1882 ogłosił „ Tygodnik Illustrowany ” ; potret podały w pierwszych dniach października 1900 wszystkie czasopisma obrazkowe wraz z widokiem wzniesionego przezeń teatru, z powodu uroczystej inauguracyi.    *

Gorgona (po grecku rof.7W, Popraw), według greckich opowieści mitycznych potwór żeńskiego rodzaju, o którego wstrętnej, przerażającej głowie już Homer wspomina — i to w Iliadzie — że głowa ta na egidzie (ob.) Zeusa się znajduje; w Odyssei zaś, że. w podziemiu przebywa. Zrazu zachodzi jednakże wielka różnica w greckiej tradycyi. Homer, jak i Eurypides, który nadto podaje, że Gea zrodziła G-nę, a zabiła ją Atena, znają tylko jedną G-nę. Hezyod wspomina tymczasem wyraźnie trzy G-ny, a nazywały się one: Stheino albo Stheno (=Moc-na, Potężna), Euryale (~ Dalekoskoczna, Błąkająca się) i Meduza (=.Władająca); uchodziły one za córki potwornych potęg morskich, For-kysa i Ketony, mieszkających w głębiach dalekiego zachodniego morza, na krańcach oceanu, i zwały się ztąd też For ki darni; późniejsze źródła podają Libię za ich siedzibę. W poe-zyi i w sztukach pięknych przedstawiają je jako istoty obrzydliwe, odrażające, skrzydlate, z o-krągłemi twarzami, spłaszczonemi nosami, z językami wysuniętemi, z wielkiemi wystijącemi kłami dzików i szeroko rozwartemi, groźnie błyszcząeemi, ślepiami; bardzo często z wężami, wijącemi się przy głowie albo przy pasie. Apol-lodor opisuje je jako skrzydlate dziewice ze śpiżowemi rękami lub ramionami, opatrzone w połyskujące kły dzików, z wężami naokół głowy;

W)

Fig. 116. Głowa Meduzy (Gorgony). (Z terrakoty ateńskiej).

Eschyl (Choeph. w. 1049) zaś pisze, że barwa ich odzienia była czarną. Najstraszliwszą z nich była Meduza, którą też szczególnie G-ną nazywano. Ona jedna z pomiędzy trzech sióstr była śmiertelna; dlatego też mógł Pers eus z (ob.) łeb jej odciąć i takim sposobem potworowi śmierć zadać. Bogowie i śmiertelni nienawidzili G-on, gdyż wszyscy okropnej ich mocy się obawiali; jedyny Poseidon, przemożny pan morza, ziemią w- posadach trzęsący, za którego sprawą burze straszliwe aż do dna samego przenikają otchłanie morskie, raz jeden na kwiecistej łące w rajskim ogrodzie Hesperyd spoczywał na łonie G-y. Z krwi jej, zapłoduionej przez Posej-

Im

€f

J!

Fig. 117. Meduza Rondanińska (w Monachium).

dona, powstali, gdy Perseusz łeb jej odwalił, Chryzaor (ob), bóg, złotym mieczem zbrojny, i Pegaz os (ob.), koń skrzydlaty, mający później zaszczytne zlecenie noszenia błyskawicy i piorunów Zeusa. Głowa Meduzy odgrywa w przeróżnych mitycznych opowieściach bardzo ważną rolę. Wszystkie stworzenia, które na nią spój-

rżały, albo też tylko się jej dotknęły, odrazo czyźnie i częściowo zrastają się z sobą, tak, iż kamieniały. Dlatego też podobiznę głowy Medu- cały polipnik staje się podobnym do podziura-zy, zwaną w takim razie Gorgoneion, noszo- wionego liścia. Korale te żyją przeważnie no jako amulet (ówcotpóiraiov) przeciw urokowi; bardzo często używano jej też jako artystycznie wykonanej ozdoby broni, szat, naczyń, lamp, sprzętów domowych, drzwi, bram, sarkofagów, wozów, okrętów, w głębokiem przekonaniu, że czarem swym uchroni Gorgoneion każdego od wszelkiej złej przygody. Przez długie wieki opisywano i przedstawiano G-ę z ohydnemi, odraża-jącemi rysami; później jednakże, gdy Pindar opisał Meduzę jako urodziwą dziewicę, o nadobnej, choć przerażającej wogóle, twarzy, wyobrażały ją i sztuki piękne z twarzą o rysach ładnych, regularnych, grozą wprawdzie przenikających, zwyczajnie ze skrzydłami przy głowie, z wężami we włosach przy policzkach i podbródku.

"

i kmm

■ r:, ; i'5

.....Bfe i J: ?

SSÈ

■- £

saE'/:

!5P

, •: v

% i' '

r:.i

y\

- r 'fi

sS

fi

...

#F5i{

SRS

' - bsssSSS V.,V V#,

-s

• SS

tÜ

^j?§ISps*i

Sä»;

Sfe

iï

%• jv*' ***■"

•* • ••

mm

ippïS :|

: :■ v'vv;

Fig. 118. Gorgonia.

w morzach cieplejszych, a niektóre gatunki w morzu Śródziemnem.    K- s-

Grori, miasto powiatowe w gub. Tyfłiskiej, przy uściu Lachwy i Ledżudy do Kury, przy dr. ż. Zakaukazkiej, 527 m. (2 000 stóp) n. p. m., u stóp góry, zwieńczonej zwaliskami prastarej warowni; 7 247 m-eów: Gruzinów, Armeńczyków, Rossman; mieszkańcy trudnią się rolnictwem, ogrodnictwem, uprawą wina, oraz rzemiosłami. Progimnazyuin żeńskie, seminaryum nauczycielskie z wydziałem tatarskim.

Twierdza w G., zwana Goris-ciche, założona była, według podania, jeszcze przez któregoś z cesarzy bizantyjskich, podczas wojny z Persami. Epoka powstania miasta niepewna: jedne z kronik gruzińskich odnoszą je do w. VII, drugie do pierwszych lat panowania Tamary (1184 — 1212); według źródeł armeńskich miasto G. miał założyć król Dawid Odnowiciel, a osiedli w niem Armeńczycy, szukający schronienia w Gruzyi. W w. XVI miasto i twierdzę opanowali byli Turcy; w r. 1599 król Symeon odzyskał je orężem, lecz, uważając twierdzę Goris-ciche za niedosyć obronną, zburzyć ją kazał. Król Rostom, poddawszy się pod panowanie Persów, zwrócił na G. uwagę szacha, Sejfa, który twierdzę odnowił i osadził w niej perski garnizon. W r. 1710, za króla Watchaua VI, twierdzę opanowali Turcy. Szali Nadir, zdobywszy

w. J.

Zaprawdę, zdumiewającem jest przedziwne natchnienie, bujna fantazya greckiego ducha i w tej mitycznej opowieści. Każdym barwnym, lecz zarazem i przerażającym, rysem we wszelkich najdrobniejszych szczegółach uosabia on w G-ach chmurę, błyskawicą, piorunami i grzmotem ciężarną. Takim otóż sposobem siedziby G-on na samym krańcu zachodniego świata i pochodzenie ich od bóstw morskich stwierdza istotnie fakt, że wszelkie nawałnice ziemię grecką od zachodniego morza nawiedzają i wywalone G-on języki, kły wyszczerzone, płaskie nosy i ślepie wytrzeszczone, są to symbole, wyobrażające najstraszliwszą wściekłość i grozę zażartą, z jaką burze okropne jako niebieskie potwory ziemię nacho-chodzą i bezlitośnie pustoszą; właściwość wzroku Meduzy, który każde stworzenie w kamień przemienia, oznacza nagły, przerażający błysk i okropny huk piorunu, pod których wrażeniem każda istota czuciem obdarzona drętwieje i w osłupienie popada; węże wreszcie, plotące się około twarzy i pasa G-u, skrzydła, śpiżowe ich ramiona, kły dzików, czarne odzienie są również przepysznemu i u innych indo-europejskich ludów zimnem obrazowaniem wężykowatego, krętego ognia chyżej błyskawicy, olśniewającej jego jasności, oko tem mocniej rażącego, gdy łono czarnej jak noc chmury rozpruwa. — Por. Hezyod „Teog.”

(270 — 282); Roscher „Die Gorgonen und Verwandtes” (Lipsk 1879). O wyobrażeniu G-y w sztukach pięknych traktuje Six „De Gorgone” (Am-

sterdam 1885).

S. Drz.

Gcrgonia (Rozkrzew), z typu Jamochłonnych (Coelenterata), należy do rzędu korali Ośmioczuł-kowych (Octaetinia). Tworzy drzewiasto rozgałęzione kolonie z twardą ciemną osią rogową, tak w pniu jako też w gałęziach; pozostała część polipnika, pokrywająca z zewnątrz oś rogową i oznaczana nazwą „kory”, zawiera liczne ciałka wapienne i przebita jest kanalikami, słu-żącemi dla rozprzestrzeniania pokarmu po całej kolonii. U niektórych form gąściołów (RhipidU gorgia) gałązki polipnika leżą w jednej płasz-

K.

w. J

w chorwacko - sławońskim

w. j.

w. J.

Gruzyę na Turkach, zburzył twierdzę i miasto, które potem ostatecznie upadło. W r. 1774 przedostatni król Gruzyi, Herakliusz, odbudował G., które w r. 1801, po przyłączeniu Gruzyi do Rossyi, stało się miastem powiatowem.

Gori Antoni Franciszek, starożytnik włoski (* 1691—t 1757). W r. 1717 został księdzem i członkiem kleru baptystryum św. Jana we Florencyi. Pisał naprzód rozmaite rozprawy teologiczne, potem, z porady swego mistrza, księdza Salviniego, oddał się wyłącznie studyom archeologicznym. Przy poparciu arcybiskupa Fon-taniego, Scypiona Maffeiego, Bonaroty i innych erudytów, zebrał i opisał wszystkie pomniki rzymskie w Toskanii, i w r. 1735 założył Academia columbaria. Po Corsottim objął katedrę historyi w uniwersytecie florenckim i miał sobie polecone, po śmierci Assemaniego, dalsze prowadzenie katalogu rękopisów wschodnich, znajdujących się w bibliotece miejskiej. Liczne dzieła G-ego, z których wiele dotychczas nie straciło swojej wartości, wywarły wpływ stanowczy na postęp wiedzy starożytniczej. Wymienimy najważniejsze z nich: „Inscriptiones antiquae et romanae, qae extant in Hetruriae urbibus” (Florencya 1726 — 44, 3 t. in folio); „Monumentum Columbarium libertoruffi et servorum Liviae Augustae et Cae-sarum” (1727); „J. B. Donii inscriptiones antiquae, nunc primum editae” (1731); „Museum flo-rentinum” (1731 — 43, 6 t. in folio); „Prodromus Musei etrusci” (1739); „Museum etruscum” (1837 — 43, 3 t. in folio); „Bibliothecae Mediceae, Lau-rentianae et Palatinae codicum MSS. orientalium catalogus, digestus a Steph. Assemano” (1743); „Symbolae litterariae, opuscula varia philosophica, scientifica, antiquaria, signa, lapides, numismata, gemmas et monumenta inedii aevi complecten-tes” (1748—38, 10 t. in 8-o); „Thesaurus Dipty-chorum cum notis Passerii” (1759, 3 t. in folio), ważny zbiór i dziś jeszcze posiadający wartość naukową, a niemający równego sobie, i w. in. Grobowiec G-ego znajduje się we Florencyi, w kościele św. Marka.    *

Gori Fabius z, archeolog włoski spółezesny (* w Subiaco 1833). Najpierwszą jego pracą jest „II viaggio pittorico da Roma a Tivoli e Subiaco sino alla famosa grota di Collepardo” (1855). W r. 1867 wydał „Sugli edifici Palatini colla relazione degli scavi eseguiti nel Palazzo de’ Ce-sari”, dzieło nagrodzone złotym medalem; w r. 1871 ogłosił „Sullo splendido awenire di Roma e sul modo di migliorare Pinterno della citta e 1’aria della campagne”; w 1872 „Ichnogra-phia Fori Romani, Lupercalia, Circi Maximi et Palatii Caesarum juxta recentiores effossiones”; wreszcie w r. 1883 „Ultimi scavi di Roma: Gli Orti ł allustiani”.    *

Goriaczaja góra w Piatyliorsku, grzbiet wyrastający z Maszuka; tryskają zeń źródła mineralne, z których słynie Piatyhorsk: Aleksan-

Rno. Powił Quatr. Zeie. Ibit. T. XXV.

dra, Mikołaja, Elżbiety i t. d. Temperatura w źródłach wynosi 22—37°R.

Gorica volika, wieś przy drodze żelaznej Zagrzeb (Agram) - Sissek (Sisak); główny punkt okręgu Turopolje

komitacie Zagrzeb; 1371 m-ców (1890).

Gorinchem (Gorkum, Gorcomium), miasto w prowincyi Hollandyi południowej, przy uściu rz. Linge do Merwede (dalszego ciągu Waalu; lewego, większego ramienia Renu), przy drodze żelaznej Elst - Dordrecht; fortyfikacye, arsenał, gimnazyum; budowa statków; fabryki (cukier, tytoń), rybołówstwo, handel; 11 879 m-ców (1889).

Goring Jerzy, hrabia Norwich, mąż stanu angielski (* ok. 1583—f w Brenford 1663). Dworzanin królowej Elżbiety, stał się później ulubieńcem Jakóba I, którego bawiły jego żarty wesołe. Brał udział w układach o małżeństwo Karola I z Henryką Maryą i zaliczony został do dworu królowej jako wielki koniuszy. Skorzystał z łaski królewskiej, ciągnąc znaczne zyski z monopolu tytuniowego. W r. 1639 wszedł do rady tajnej; po wybuchu wojny Szkockiej powierzono mu zaciąg korpusu jazdy i starania o zaciągnienie pożyczki na miasto Londyn. Długi parlament zadał ciężki cios jego majątkowi: zniesiono monopol tytuniowy i G. stracił jeszcze oprócz tego summy, wypłacone z góry królowi. W r. 1642 towarzyszył królowej do Hollandyi, a następnie wyjechał do Francyi, by zawrzeć z nią przymierze. Mazarini przyrzekł mu pomoc; parlament oskarżył wtedy G-a o zdradę stanu. Karol dał mu tytuł hrabi Norwich (1644). G. odegrał rolę wybitną podczas drugiej wojny domowej. Mianowany generałem w r. 1648 zaciągnął armię w Kent, gdzie zdobył sobie popularność wesołym humorem. Pobity przez Fair-faxa pod Maidstone (1 go czerwca), pomaszerował na Londyn, gdzie spodziewał się wywołać powstanie. Nadzieja ta zawiodła go; pociągnął wtedy do hrabstwa Essex. Zamknąwszy się w Col-chester, musiał się poddać (27 sierpnia) i został osadzony w zamku Windsorskim. Skazany na śmierć (1649), ocalał i wydostał się na wolność tylko dzięki wstawienictwu ambasadorów hiszpańskiego i hollenderskiego. Udał się do Francyi do Karola II, który użył go do różnych ne-gocyacyj, a po powrocie jego do Anglii zamianował kapitanem gwardyi królewskiej i członkiem rady tajnej. Na służbie królewskiej stracił G. olbrzymi majątek.

Goring Jerzy, lord, generał angielski (* 1608—f w Madrycie około 1657), syn poprzedniego. Byłjednymz najświetniejszych i najroz-rzutniejszych dworzan Karola I; w r. 1637, wysłany do Hollandyi, dostał ciężką ranę podczas oblężenia Bredy. Rozniosła się pogłoska o jego śmierci; Davenant napisał poemat o tym wypadku. Po powrocie do Anglii G. był kommen-dantem Portsmouthu (1638—39). Dowodził na-

H. K.

stępnie pułkiem podczas obu wojen szkockich; nieokiełznana ambicya popchnęła go do spisku wojskowego (1641), którego tajemnicę zdradził później, by pozyskać sobie względy parlamentu. Mianowany powtórnie gubernatorem Portsmouthu, przeszedł znów na stronę króla i jako generał jazdy hrabi Newcastle pobił Fairfaxa pod Leeds (1643). Fairfax pokonał go w dwa miesiące później i wziął do niewoli pod Wakefield; więziony przez 9 miesięcy w Wieży Londyńskiej, został wreszcie G. wyniesiony na hrabię Lowthian. Połączył się wtedy z księciem Rupertem pod Preston i poniósł klęskę z ręki Cromwella pod Marston Moor. Pomimo tego niepowodzenia objął w sierpniu 1644 kommendę nad jazdą królewską. Pokonał wojska parlamentu pod Andover i Newbury, lecz, zawsze ambitny, knuł intrygę po intrydze, aby tylko uzyskać dowództwo niezależne. Mianowany wreszcie gen.-porucznikiem hrabstw Hampshire, Sussex, Surrey i Kent, myślał wciąż o połączeniu całej armii zachodniej pod swą kommendą. Popełnił wtedy jednak cały szereg błędów i wreszcie jego niesnaski z księciem Karolem unieruchomiły armię zachodnią przez rok 1645., Zmuszony był na-koniec odstąpić od oblężenia Tauntonu i zupełnie rozbity przez Fairfaxa pod Langport (10 lip-ca 1645) cofnął się do północnej części De-vonshiru. Upadł wtedy zupełnie na duchu; wychodził z odrętwietnia tylko po to, by się oddawać pijaństwu i rozpuście, lub kłócić się z oficerami i doradzcami księcia; nie posłuchał nawet króla, który kazał mu się połączyć z sobą w Oxfordzie, i wyjechał do Francyi. Wkrótce po jego odjeździe armia zachodnia poddała się Fairfaxowi (w marcu 1646). G. udał się z Francyi do Niderlandów, gdzie dowodził pułkami angielskiemi w służbie hiszpańskiej, potem do Hiszpanii (1650), gdzie starał się o pomoc dla Karola II. W r. 1652 był obecny przy oblężeniu Barcelony. Odtąd ślad jego ginie; niektórzy historycy utrzymują, że został pod koniec życia dominikaninem.

Gorjełaja góra, czyli Kuku-Obo (błękitna góra), w obwodzie Kubańskim, na półwyspie Ta-mań, błotny wulkan, który po raz pierwszy wybuchnął 10-go marca 1794 r., wyrzuciwszy z krateru gorejący gaz wodoru, kamienie, rudę żelazną, oraz inne części składowe gruntu przyległego. Góra, mająca wysokości stóp przeszło 200, daje się widzieć z morza Azow-skiego, jest kształtu stożkowatego, na jej szczycie znajduje się krater o obwodzie 88 kroków; a na bokach znać ślady lawy oraz sterczy kilka niewielkich stożków, nadto zaś dwa takież stożki wznoszą się na brzegach zagłębienia krateru.

Gorjełaja, albo Awaczyńska sopka, to samo ,co Awacz-góra, ob. Awacz.

Gorjuszkin Zachary as z (* w r. 1748 —f w r. 1821), profesor prawa w uniwersytecie moskiewskim. Nie otrzymał żadnego wykształcenia szkolnego i bardzo wcześnie wszedł na służbę państwową. W r. 1786 objął obowiązki profesora w uniwersytecie moskiewskim i jednocześnie został członkiem izby sądu kryminalnego. Z prac G-a zasługuje na uwagę „Rukowodstwo k poznańju rossijskago zakonoiskustwa” (Moskwa 1811 i 1816). G. w pracy tej pierwszy wskazał zwyczaje i przysłowia ludu, jako źródło jurysprudencyi. Wydał jeszcze „Tri knigi opisańja sudiebnycłi diej-stwij” (Moskwa 1807, 1808 i 1815).

Górka, herb polski z nadania. Na tarczy, w jednej - trzeciej części ściętej, w polu górnem, czerwonem, trzy lilie białe rzędem; w dokiem, srebrnem, lew złoty, ukoronowany, wspięty wprawo. Nad hełmem, w koronie szlacheckiej, dziewięć białych piór strusich. Nadany w 1770 roku Kazimierzowi Górce, porucznikowi -adjutantowi króla Stanisława Augusta. — Z r ó -Fig. 119. Górka (herb), dło: Oryginalny dyplom w posiadaniu rodziny. D-Górka Łukasz, herbu Łodzią (f 1475); w r. 1440, kiedy Turcy oblegali Białogród, Władysław, król polski i węgierski, wysłał G-ę z Do-brogostem w poselstwie do Amurata, sułtana tureckiego, z uwiadomieniem o włożeniu korony węgierskiej i żądaniem, aby krainy jego nie najeżdżał i oświadczonej mu w Polsce dochował przyjaźni. Sułtan, nie dawszy zrazu żadnej odpowiedzi, kazał posłów odprowadzić do Sen-dorowa, zameczku, niedawno przez zdradę zdobytego, a sam kusił się o zdobycie Białogrodu. Hunyad z Kapistranem, po sześciomiesięcznym dzielnym oporze, zmusił Amurata do odstąpienia. Wtedy sułtan przez zatrzymanych posłów dał odpowiedź przyjazną, ale w 1443 przyszło do wojny; król poprowadził wojska, G. z oddziałem Polaków walczył przy jego boku. W 1444 roku był już G. wojewodą poznańskim; podpisał wtedy potwierdzenie przywileju dla Krakowa na prawo magdeburskie. Po śmierci Władysława pod Warną, Polacy, zjechawszy się w kwietniu 1445 r. do Sieradza, okrzyknęli królem Kazimierza. Kazimierz, uwiadomiony o wyborze, dał niepewną odpowiedź; wtedy wysłano z Polski ośmiu senatorów, a między nimi G-ę, którzy żądali stanowczej odpowiedzi, czy chce być królem, czyli nie chce? W następnym, 1446 r./ gdy się Polacy zebrali w Piotrkowie i usłyszeli relacyę posłów swych, oraz oświadczenie poselstwa litewskiego, urażeni, przedsięwzięli innego władzcę wybrać; jednakże posłano jeszcze do Kazimierza. Po nowej odmowie, zjechawszy się powtórnie do Piotrkowa, rozpoczęli elekcyę. G., idąc za radą Pawła, bpa płockiego, jaknaj gorliwiej wraz zTenczyńskirn i Czyżowskim popierał Bolesława, księcia mazowieckiego, i Wincenty Kot, prymas, ogłosił go królem; wyznaczono zaraz poselstwo do nowo-obranego, do którego należał i G. Mimo to wszakże Kazimierz utrzymał się na tronie polskim (ob. Kazimierz Jagiellończyk). G. był na sejmie piotrkowskim 1452 r., gdzie wraz z innymi podpisał ustawy dla górnictwa. W 1452 roku był na zjeździe w Sandomierzu, a następnie w Sieradzu, w tymże roku; na sejmach tych chciał król ułagodzić niechętnych sobie Małopolan i niektórych panów wielkopolskich, zażądał więc tajemnej rozmowy urzędowej z małą liczbą panów, żeby się odrazu usprawiedliwić przed nimi. Prymas, dwaj wielkopolscy biskupi, kasztelan krakowski i czterech panów świeckich, pomiędzy którymi G., zostali wyznaczeni, a Kazimierz, odebrawszy od nich przysięgę na tajemnicę, wyłożył im, że przy zatwierdzaniu praw i przywilejów będzie leżało orzeczenie wględem stosunku Litwy do Korony,—lecz gdyby według myśli panów polskich miał czynić w tym względzie zobowiązanie, w takim razie Litwini pewnie-by mu życia nie darowali ; skoro zaś interesa dwóch narodów nie dadzą się już pogodzić, to przez rok znajdzie przynajmniej sposobność, że Łuck i inne sporne grody na przyłączenie do Polski przygotuje i skarby litewskie uwiezie. Parę dni trwały układy z królem; stanęło wreszcie, żeby się Kazimierz piśmiennie zobowiązał. Pismo królewskie wszyscy obecni panowie pieczęciami opatrzyli, a prymas odebrał je w szkatułce zamknięte do zachowania przez rok cały. Jakoż w rok zebrał się sejm w Parczowie, na którym, stosownie do powyższego zobowiązania się, po długich wszakże zatargach, potwierdził i zaprzysiągł Kazimierz żądane przywileje. G. obecnym był tej przysiędze. W 1454 r., kiedy pruskie prowincye dobrowolnie połączyły się z Koroną, wojska polskie zbierały się pod Chojnicami, a dowództwo nad niemi powierzył król G-ce, dodawszy mu Ostroroga, Szarleja i Ryt-wiańskiego. Dnia 18 września uderzono na twierdzę; z początku nieźle się powodziło, gdy jednak nadzwyczajny popłoch, bez żadnej przyczyny, opanował hufiec otaczający króla, i gdy ten zaczął uchodzić z placu, za jego przykładem poszły i inne oddziały. Krzyżacy zabrali w tej niepomyślnej sprawie cały tabor i 330 rycerzy, a między nimi G-ę, Szarleja i Rytwiań-skiego. Porażka ta popsuła całą tę wyprawę do Prus: Krzyżacy zabrali wiele miast, i na nowo trzeba było zbierać siły wojenne. G. niedługo trzymany był w niewoli, gdyż zaraz w 1456 r. znajdujemy go na obradach w Piotrkowie, na których uchwalono pospolite ruszenie na wojnę z Krzyżakami. Ale niepotrzebnem okazało się to powstanie szlachty, albowiem panowie-rada, a między nimi G., do traktowania z żołnierzami Krzyżaków weszli z nimi w umowę i naznaczyli dla nich w nagrodę zasłużonego żołdu i strat 476 000 ówczesnych złotych (około 7!/₂ milijona dzisiejszych), za co ci przyrzekli poddać zamki dzierżone i jeńców wyzwolić. Król potrzebował pieniędzy na tę wojnę i na zapłatę przyrzeczoną wojsku. Zaciągał więc zewsząd długi, pożyczał od panów polskich wielkie summy; między innymi G. pożyczył mu 1400 zł. węgierskich i dwukrotnie ręczył za królem po 5 000 zł. ówczesnych. (M. K. II f. 263, 373, 376). W 1464 r., po uciążliwej wojnie z Krzyżakami, miano rozpocząć układy z nimi w Toruniu. Między pełnomocnikami do mającego się zawrzeć traktatu był i G. W następnym roku (1465) był G. na sejmie korczyńskim, na którym od wielkopolskich współbraci miał zupełne pełnomocnictwo do stanowienia o nowych podatkach na koszty wojenne. Stanął nareszcie w 1466 r., po wzięciu Chojnic, pamiętny w dziejach traktat toruński z Krzyżakami, mocą którego ciż zrzekają się praw swych do Prus, dobrowolnie łączących się z Polską. Do układu powyższego należał G., którego imię znajdujemy podpisane na tymże traktacie. G. wysłany był wraz z innymi posłami z sejmu radomskiego do Opawy ( 1473 r.), na układy między Matyaszem, królem węgierskim, a Władysławem czeskim, synem Kazimierzem Jagiellończyka. Nie mogło przyjść do pokoju. Z namowy Matyasza oddział węgierski opanował Żmigród; zebrało się pospolite ruszenie z Wielkopolski pod dowództwem G-i na wypędzenie nieprzyjaciela, który bezkarnie niszczył miasta i wsie okoliczne, rabując je i paląc. Ale G. i Ostroróg, przewodniczący wielkopolskiemu ruszeniu, liczącemu do 12 000 ludzi, zamiast uderzyć na mniej licznego nieprzyjaciela, stali bezczynnie pod Kościanem i Wschową. Dowódzcy najezdników tyle byli przezorni, że nie niszczyli majątków G-i, Ostroroga i kilku jeszcze przeduiejszych, należących do pospolitego ruszenia, przez co wprowadzili ich w posądzenie u narodu, jakoby byli nawet w zmowie z nieprzyjacielem, taki bowiem pozór ściągała ich bezczynność. Dopiero przypadkowa śmierć Jana, księcia żegańskiego, który dowodził najeźdźcami, zmusiła ich do cofnięcia się z kraju polskiego. G., żonaty z Beatą, córką Dobrogosta Szamotulskiego, kasztelana poznańskiego, zostawił dwóch synów: Uryela i Mikołaja. Posiadał Kórnik i wiele innych dóbr w Wielko-polsce.

Górka Uryel, biskup poznański (f 24 stycznia 1447), syn Łukasza, wojewody poznańskiego. Ojciec, dbały o świetność rodziny, uprosił zawczasu u króla dla syna biskupstwo Poznańskie po Jędrzeju z Bnina; wyrobił nawet w tym celu podobno w Rzymie listy apostolskie, lit-teras expectativas. Już 1475 r. był pewno G. proboszczem poznańskim i gnieźnieńskim, oraz kanonikiem krakowskim. Papież zlecił mu zbić-rać świętopietrze w Polsce— Collector apostolicus Kiedy umarł dnia 5 stycznia 1479 r. Jędrzej z Bnina, G-ę kapituła obrała na administratora. W oktawie Trzech króli zebrał się właśnie sejm koronny. Król na tym sejmie, niezwłócząc, mianował G-ę na osierocono biskupstwo. Sykstus IV d. 26 maja prekonizował go; dnia 22 września 1479 r. Jakób z Sienna wyświęcił nominata w katedrze poznańskiej. G. był to mąż łagodny i miły; bardzo słabowity, miał wiele w sobie chorób, podlegał epilepsyi. Budował kościoły w swojem biskupstwie; o innych pamiętał, ale jednocześnie dla swojej rodziny zbyt pobłażającym był i dochodem kościelnym ją wzbogacał. Miał jednego brata, Mikołaja, kasztelana gnieźnieńskiego, który umarł przed r. 1484 i zostawił syna jedynego, Łukasza; na synowca tego zlała się całkiem miłość biskupa. Nie zapominał jednak o ojczyźnie: Pobiedziska w Gnieź-nieńskiem, które król Kazimierz Jagiellończyk nadał ojcu, Łukaszowi, biskup oddał królowi i ośm tysięcy złotych, które G-owie mieli na starostwie Kościańskiem, jako zapis, po darował biskup królowi Janowi Olbrachtowi. W roku 1494 G. wręczył paliusz innemu z Jagiellończyków, królewiczowi Fryderykowi. Uposażył wikaryuszów katedralnych w Poznaniu (Łukaszewicz „Opis kościołów” ' I, stronica 11). W testamencie przekazał sto grzywien na wystawienie nowej wieży kościelnej w katedrze (Łukaszewicz, tamże I, stronica 5). Testament ten znajduje się do dziś dnia w archiwum kapituły; spisany jest roku 1498 przed samą śmiercią. Rozporządzał ogromnym majątkiem, który oprócz nieruchomości, oprócz naczyń złotych i srebrnych i różnych innych kosztowności, oprócz sum wypożyczonych, wynosił jeszcze 8 535 dukatów w złocie. Był ten majątek kamieniem węgielnym znaczenia i bogactw rodziny. Ciało swoje G. kazał złożyć w kaplicy G-ów, obok zwłok ojca (Łukaszewicz, tamże I, 41). Umierając, zaklął rodzinę G-ów, żeby nigdy nie odstępowali od wiary katolickiej; inaczej groził zgubą całemu domowi. Napis łaciński na jego nagrobku z mosiądzu, w katedrze, wierszem i prozą znajduje się w Treterze.— „Enc. Org.”.

Górka Mikołaj, herbu Łodzią. Syn Łukasza, wojewody poznańskiego, podkomorzy poznański, około 1470 r. został kasztelanem gnieźnieńskim. Umarł około 1480 r.

Górka Łukasz, bp. włocławski od 1538 r. (f 1542), herbu Łodzią. Był synem Mikołaja, kasztelana gnieźnieńskiego, a wnukiem Uryela, biskupa poznańskiego. Od młodości oddany sprawom Rzeczypospolitej na urzędach kasztelana łęczyckiego i poznańskiego oraz starosty wielkopolskiego (capitaneus generalis Maioris Poloniae). Wysłany przez króla Zygmunta I, jeździł po pierwszą jego żonę, Barbarę Zapolską, i potem po drugą, Bonę Sforzia. Towarzyszył temuż królowi do Wiednia 1515 r., gdzie od cesarza

Maksymiliana otrzymał dla siebie i swej rodziny tytuł hrabiowski. Z Krzysztofem Szydłowieckim, wojewodą i starostą krakowskim, kanclerzem państwa, oraz innymi kommissarzami królewskimi brał udział w uspokojeniu buntu Gdańszczan 1527 r. Po śmierci Kościeleckiego został wojewodą poznańskim i wtedy starostwo wielkopolskie, za zgodą króla, oddał synowi swemu, Andrzejowi, zrodzonemu z Katarzyny Szamotulskiej, córki wojewody poznańskiego. Po jej śmierci powydawał córki za mąż, z których Anna wyszła za Piotra Kmitę, wojew. krakow., marszałka wielkiego koron., a Katarzyna za Stan. Odrowąża, wojewodę podolskiego; sam zaś wstąpił do stanu duchownego i został bpem włocławskim, potwierdzony na tę godność przez pap. Pawła III. Stolicę objął po Janie Karnkowskim, na którą wstąpił 5 listopada 1538 r. Damalewicz („Vitae Epp. Vlad.” str. 373) przyznaje mu wymowę, powagę, sąd dojrzały i roztropność: z tych przymiotów u swoich i obcych znany był i ceniony. Na biskupstwie okazał się godnym tego urzędu. Raz na dzień w południe pokarmem się posiliwszy, resztę czasu obracał na załatwianie spraw i dłuższą modlitwę w kościele, gdzie do ludu przemawiał, wykładając prawdy wiary już wtedy przez herezyę napadane; dla ubogich miłosierny, żywił ich, odziewał i pieniędzmi wspierał. Spełniając wolę dziada swego, bpa Uryela, zrobił zapis na szpital w Górce Miejskiej i pod opiekę kapituły poznańskiej go oddał (1529). W kilku kościołach fundował godzinki o N. M. P.; w Szamotułach, dobrach swoich, założył kollegiatę; często tam przebywał, najwięcej jednak w Poznaniu; do swej zaś katedry raz tylko na rok przyjeżdżał, co mu za złe miano. W niej kaplicę zbudował, w której potem Najśw. Sakrament pomieszczono, i tamże mszę Rorate o N.M. P. codziennie śpiewaną wraz z psalterzystami fundował; na kratach przed wielkim ołtarzem 13 świec w dui uroczyste palić kazał i na to fundacyę zostawił; kościół także w bogate aparaty opatrzył, zostawiając mu nadto piękny kielich złoty, pastorał i inne sprzęty, z których obecnie nic nie pozostało. Od króla pozyskał dla bpów włocławskich dom i plac w Piotrkowie trybunalskim 1539 r. i kapitule dóbr przyczynił. Skoro w Gdańsku błędy heretyckie szerzyć poczęto, usił-ował przez wysłańców swoich złe powstrzymać, co gdy skutku nie osiągnęło, wybrał się sam w podróż, z odpowiednim pocztem kapłanów i otoczenia. Zaledwie jednak przybył do miasteczka Wronki, majętności swojej, zapadł na febrę. Chorego lekarze zawieźć polecili do Szamotuł, gdzie po trzech tygodniach umarł pobożnie, 3 października 1542 r., w wieku lat 62, rozporządziwszy wprzód majątkiem swoim. Ciało zmarłego z wielką wystawą syn, Andrzej, kasztelan poznański i starosta wielkopolski, przewiózł do Włocławka, gdzie w kaplicy imienia Górków pochowane zostało; ma nad grobem tablicę

włocławską.

Górka Andrzej (f 1551), syn Łukasza, starosta wieluński, kasztelan poznański i kaliski, generał wielkopolski, należał do przedniej-szych w Koronie senatorów, zaskarbiwszy sobie szczególnie króla Zygmunta I zaufanie. Gdy „nowostki” wittenberskie zawitały do Poznania, Wschowy i Leszna, G., acz nie chwycił się jawnie ani nauki Lutra, ani Kalwina, wszakże

marmurową, później położoną; a nadto w ścianie Wilhelm Krzynecki z Rouowa, gdy nie chciał kościoła pomnik skromny r. 1626 postawili mu Filip i Sebastyan Wołuccy, wypłacając się w ten sposób za pochowanie w tejże kaplicy brata ich, bpa Pawła Wołuckiego. Mikołaj Dzierzgowski, późniejszy prymas, objął po Górce katedrę

Ks. S. Ch.

J. F. G.

chętną i łaskawą dyssydentom okazując pomoc, jako niepewne głoszą wieści, miał w Poznaniu, we własnym domu, zaprowadzić liturgię konfes-syi augsburskiej, przez odpowiednich sprawowaną ministrów, którzy Kommunii pod dwiema udzielali postaciami.—Gdy w r. 1535 wojska w. ks. moskiewskiego na Litwę wtargnęły, Witebsk, i Połock spaliły, zamierzając iść na Wilno, G. z rozkazu królewskiego urząd hetmana polnego przyjął i mężnie sobie pod Janem Tarnowskim poczynał przy zdobywaniu Homla i Starodubu. Pod Lwowem podczas „wojny kokoszej” G., będąc chwilowo kanclerzem, w imieniu króla odpowiadał rokoszanom. W r. 1541 posłował G. do króla węg., Ferdynanda I. Po śmierci Zyg-gmunta I objawia się zwrot w postępowaniu G-i. Na sejmie piotrkowskim 1549 r. wytoczono sprawę o małżeństwo Zygmunta Aug. z Barbarą Radziwiłłówną; G. należał do najśmielszych przeciwników tego związku, obok Boratyńskiego, Kmity i prymasa Mikołaja Dzierzgowskiego. D. 14 listopada przemawiał do króla gorąco, rozwodząc się o pogwałconych jakoby przez niego prawach i swobodach stanu szlacheckiego, a w końcu chwycił się próśb i na klęczkach nogi królewskie obejmował. Wiadomo, że Zygmunt August nie uległ naleganiom i prośbom, ale potrafił wszystkich przeciwników przejednać. G. też był obecnym w Krakowie na koronacyi Barbary, którą sam Dzierzgowski, arcyb. gnieźn., namaścił (1550 d. 7 grudnia). Orzechowskiego, który, będąc księdzem, powziął zamiar ożenienia się, bronił na burzliwym sejmie 1550 przeciwko duchowieństwu i prowadził go w towarzystwie dwóch swoich synów, oraz czterech najznakomitszych senatorów (Mikołaj Radziwiłł, Marcin Zborowski, Rafał Leszczyński, M. Brudzowski) do pałacu arcybiskupa na sądy. Postępowanie takie daje się wytłómaczyć zaznaczoną powyżej podatnością G-i na prądy reformacyi kościelnej. Już dawniej korrespondował on z protestantami, np. z Albrechtem pruskim, a gdy ten zjechał się w Poznaniu z Fryderykiem lignickim, wspaniale ich w domu swoim podejmował (1543 r.). Są ślady, iż miał udział w związku książąt pro testanckich przeciw Karolowi V. Pan czeski,

ciągnąć na wojnę, którą Ferdynand wiódł z ksią-żęty protestanckimi, znalazł bezpieczne schronienie naprzód w Prusach, a później, po śmierci Zygmunta I, w Polsce pod możną opieką G-i, jako starosty generalnego wielkopolskiego. Bracia Czescy, czyli tak zwana je dno ta, skazani na wygnanie z Czech mandatem Ferdynanda I z 1547 r., przybyli 25 czerwca 1548 do Poznania, gdy inni z tej sekty osiedli w Prusach, t. j. w Królewcu, Kwidzyniu i t. p. I tym razem przyjął ich łaskawie G. i pozwolił odprawiać obrządki nietylko na przedmieściach Poznania, ale i w dobrach swoich dziedzicznych: Kórniku, Szamotułach, Wronkach i Koźminku. W sierpniu tegoż r. przybyła jeszcze inna party a wygnańców pod przewodem Macieja (Macha) z Syo-nu i Jerzego Izraela. Na prośby biskupa poznańskiego, Beuedykta Izdbieńskiego, król zabronił braciom pobytu w Wielkopołsce. Wykonanie tego wyroku należało z urzędu do generała wielkopolskiego, który, mimo tajnej w duszy niechęci, musiał wydalić z Poznania wygnańców, zatrzymując wszakże potajemnie jeno niektórych. Bracia osiedli w Prusach. Umierając, G. wyrzekł się protestantyzmu, lubo Kommu-nii św. pod jedną postacią nie przyjął, wymawiając się cierpieniem żołądka. Z żony swojej, Barbary z Kurozwęk, miał trzech synów: Andrzeja, Łukasza i Stanisława.

Górka Andrzej (i 1584), syn poprzedniego i Barbary z Kurozwęk, kasztelan poznański i międzyrzecki, starosta gnieźnieński, wałecki, kościański. Gdy w r. 1570 zebrał się synod w Sandomierzu, gdzie obradowano nad konsen-sem, mającym zjednoczyć wszystkich protestantów co do dogmatu Sakramentu Ciała i Krwi Pańskiej, G., nader dyssydentom życzliwy, obecnością swoją na synodzie popierał ich i ruchliwą rozwinął działalność, lubo stron zwaśnionych nie zdołał pogodzić. Na elekcyi w r. 1573 był on przeciwnikiem kandydatary Henryka Walezyusza. W chwili zbierania głosów ustąpił z wielu panami dyssydentami do Grochowa i tam do konfederacyi przeciw Henrykowi wszedłszy, obrany był na deputata, aby ze stronnictwem fran-cuskiem przywiódł do zgody, albowiem już się miało ku przelewowi krwi. Tam rzecz swoją dobrze sprawił i wyraził zgodę swoją na Henryka pod warunkiem przyjęcia kondycyj kon-federackich, co wpisano do „pactów conventôw” elektowi do zatwierdzenia podanych. Potem należał do poselstwa uroczystego, które wiozło dyplom obioru Henrykowi do Francyi. Po ucieczce tego króla wotował na Stefana Batorego, na którego spotkanie na granicy wybrał się w drogę z innymi posłami. Wracając jednakże z onej podróży do Krakowa na koronacyę, napadnięty i pojmany został wpobliżu Odolanowa przez Zygmuntn Korsboka, Szlązaka, z którym miał przedtem jakieś rozterki. Oburzeni wiel-

ku wyd.). — „Encykl. Orgelbr.”

jącym w Nepalu.

Z Górki Maciej, był około r. 1448 lekarzem nadwornym króla Kazimierza Jagiellończyka.—Por. S. Kośmiński ego. „Słowu.

Dr. j. p.

ce wypadkiem tym senatorowie, listami cesarza Maksymiliana nagabywali, pytając się, azaliby to z wiedzą jego się działo? Odpisał cesarz, iż nic o tern nie wie i żadnego w tym względzie nikomu upoważnienia nie dawał, a jeżelić się przygoda taka z kasztelanem międzyrzeckim nadarzyła, gotów jest nakazać Korsbokowi, aby go na wolność puścił. Uprzejmość taka była już spóźnioną, albowiem książę szląski na Brzegu odbił był jeńca z rąk Szlązaka, na zamku swoim zatrzymał i do Polski odprawił. Po Go-rajskich i Kmitach otrzymał G. miasto Szczebrzeszyn z okolicą, gdzie nad wszystkimi wassalami, t. j. drobną szlachtą na gruntach tamecznych osiadłą, miał prawo jurysdykcyi lennej. Gdy wszakże Jan Zamoyski nabył od Anny Niedź-wiedzkiej wioskę w granicach tej posiadłości, G. uczynił dla niego wyjątek, nie chcąc w tym wypadku korzystać ze swojego prawa. Musiał przejąć się aryanizmem, skoro kościół parafialny w Turobinie antytrynitarzom ofiarował.—B a-liński „Pisma historyczne” (t. I); Bidlo Jarosł. „Jednota braterska v prvnim vyhnanstvi 1548 — 1561” (Praga 19U0); Ziołecki Bolesł. „Quae fuerint dissidentium in Polonia jura et privilégia, cur amiserint et quo modo ea recupaverint? Dissertatio inauguralis. Halis Saxonum” (bez ro-

J. F. G.

Górka Łukasz, syn poprzedniego, wojewoda poznański i generał wielkopolski, w r. 1551 założył w Szamotułach drukarnię, oddał tameczną kolegiatę katolicką luteranom i w ciągu całego życia był jednym z najgorliwszych krzewicieli nowych zasad wiary w Wielkopolsce. Ożeniony był z Halszką z Ostroga, która, niechętna narzuconemu sobie przez króla mężowi, pędziła samotne życie w Szamotułach, w baszcie przy wałach zamkowych, nazywanej przez lud basztą „czarnej księżniczki.“ f 1572 bezdzietnie, pochowany w Kórniku. Dobra jego odziedziczyli bracia. — „Enc. Org.”

Górka Stanisław, brat poprzedniego, wojewoda poznański i generał wielkopolski. W młodości służył wojskowo i podczas wojny z w. ks. Moskiewskiem 1565 odznaczył się jako rotmistrz wojsk koronnych. Mianowany 1572 wojewodą poznańskim, odnowił wspaniale zamek w Korni- ! ku i w nim 1574 przyjmował przybywającego z Francyi Henryka Walezyusza. Po ucieczce Henryka Walezyusza obstawał początkowo za obiorem Piasta, później zaś, z bratem Andrzejem, Zamoyskim i Zborowskimi, forytował na tron Batorego. Na zbrojnym zjeździe szlachty w Jędrzejowie 1576 (celem popierania tego elekta) przywodził jeździe, a następnie, z polecenia króla, obiegł Albr. Łaskiego, stronnika rakuskiego, w Lanckoronie i zmusił do kapitulacyi. G., człowiek dumny, a obok tego zapamiętały obrońca swobód szlachty i szlacheckiego republikanizmu, nieprzyjaciel osobisty Zamoyskiego, od chwili, gdy ten począł jednozgodnie działać z Batorym w celu ukrócenia somowolności butnych panów i niesforności szlachty, wichrzył wraz ze Zborowskimi w Wielkopolsce i był przyczyną niejednej wrzawy w kraju, zwłaszcza, że jako przywódzca dyssydentów miał nader liczne i silne za sobą stronnictwo. Ścięcie Samuela Zborowskiego bardziej jeszcze zaogniło nienawiść G-i do Zamoyskiego* i króla. Bróździł i hałasował na sejmikach, a na sejmie 1585, gdzie był pozwany przed sąd Krzysztof Zborowski, daremuie go bronił. Wróg Zamoyskiego i jego kandydatów do tronu, występował na sejmie elekcyjnym po śmierci Batorego jako naczelnik stronnictwa rakuskiego, forytującego arcyksięcia Maksymiliana. Gdy party a Zamoyskiego przemogła i obrano królem Zygmunta, oba stronnictwa gotowały się do wojny. G. ogromne summy wydawał na wojsko, burzył szlachtę wielkopolską i na czele własnych chorągwi, połączywszy się z resztą stronników rakuskich, stanął do boju z przeciwnikami. Rakuszanie pobici pod Krakowem (listop. 1587) i pod Byczyną (24 stycz. 1588) przez Zamoyskiego; G. wraz z innymi przywódcami i arcyks. Maksymilianem dostał się w niewolę. Odzyskawszy wolność, nie przestawał wichrzyć jak pierwej, i za jego-to głównie i prymasa Karnkowskiego wpływem stanął pamiętny zjazd generalny wielkopolski w Kole (1590), zwrócony głównie przeciw potędze Zamoyskiego. Zjazd ten uchwalił ograniczenie władzy hetmańskiej, wykluczył hetmana od elekcyi i t. d. Uchwały te, jako bezprawne całkowicie, przez sejm następny 1591 nie były potwierdzone, ale je w części uwzględniono. Na tymże sejmie występował jeszcze G. w obronie domu austryackiego; f wracając z sejmu 1592, w Błoniu. Był to człowiek niepomiernej dumy, burzliwy, hulaszczy, wichrzyciel, gotów nawet śród obrad podnosić oręż przeciwko inaczej myślącym. Ogromny jego majątek przeszedł w dom Czarnkowskicli, gdyż na nim wygasł sławny ród Górków.— „Enc. Org.”

Gorkha, miasteczko w monarchii Himalajskiej Nepal, na pn.- z. od stolicy Katmandu, około 2 000 m-ców. Gorkhowie, szczep panujący w Nepalu, mają nazwę od m. G. Są to ludzie silnie zbudowani, wzrost ich przeciętnie wynosi 158 cm. Sami sobie przypisują pochodzenie radżputańskie. Język ich stał się panu-

w. J.

lek. polskich” str. 147.

Gorlice, miasto w Galicyi Zachodniej, w ziemi Sandeckiej, nad Ropą (1. dopł. Wisłoki, dopływu Wisły), przy drodze żelaznej Zagorzany-G.; powiat, szkoła tkacka, rafinerye nafty, fabryki kwasu siarczanego, młyny parowe, płótna, rynek zbożowy („mały Gdańsk”); 5 653 m-ców (1890), z tych połowa Żydów. W pobliżu (Mę-

w. J.

w. J.

K.

w. J.

cina Wielka, Siary, Kryg, Lipinki, Ropica ruska, Kobylanka, Wójtowa, Harklowa) znajduje się ropa Daftowa, oraz ozokeryty. W odległości 5 kilometrów od G-c leży malowniczy zamek Szymbark. („Słownik geogr.”).

Görlitz (Zgorzelec, — łużyc. Z h o-r j e 1 c), miasto powiatowe w pruskiej regencyi Lignickiej, na Szląsku pruskim, nad Nisą łużycką (gorlicką), 221 metrów n. p. m., największe po Wrocławiu miasto na Szląsku, bogate (G. posiada 25 774 hektarów lasu) i piękne. Kościół katolicki, 6 kościołów ewangielickich, synagoga. Przed miastem naśladowanie Grobu Zbawiciela w Jerozolimie z w. XV. Ożywiony przemysł (wagony kolejowe, odlewnie żelaza, fabryki wyrobów włóknistych, szkła, porcelany, posadzek i t. p.). Handel, podtrzymywany przez liczne instytucye finansowe, w stanie kwitnącym (prócz wymienionych—zboże, towary kolonialne i t. p.). Krzyżowniea dróg żelaznych: Berlin-G., Kohlfurt-G., G.-Lubań (Lauban), G.-Żytawa (Zittau), G. Drezno. Połączenie telefoniczne wewnętrzne, oraz z Berlinem, Dreznem, Budyszy-nem (Bautzen), Żytawą, Chociebużem (Kottbus) i t. d. Gimnazya, szkoła realna, teatry, muzeum starożytności, towarzystwa naukowe, schronisko dla dziewcząt upadłych. W marcu r. 1900-go około 77 000 mieszkańców.—Tu żył i zmarł słynny szewc - teozof, Jakób Böhme (ob. Zgorzelec).

Gorłow Jan, profesor ekonomii politycznej i statystyki (* 1814—f 1890). Po ukończeniu nauk w uniwersytecie moskiewskim w r. 1833 wstąpił do instytutu profesorskiego przy uniwersytecie dorpackim. Był profesorem naprzód w uniwersytecie kazańskim, a potem w petersburskim. Oprócz prac pomniejszych, drukowanych po czasopismach, wydał oddzielnie: Teo-ryę finansów (Kazań 1841, Petersburg 1849); Statystykę ekonomiczną Rossyi (Petersburg 1849); Początki ekonomii politycznej (Petersburg 1359 — 1862). G. nie był badaczem samodzielnym, lecz trzymał się poglądów Jana Chrzciciela Say’a, oraz innych ekonomistów tejże szkoły.

Górnianka, ob. Bongueria.

Górne Bielany (Gornje Belaue, Obervel-lach), miasteczko w Karyntyi, w hetmaństwie Spitalskiem, 686 m. n. p. m., przy uściu Kappo-nigu do Möllu (lewego dopływu Drawy); 606 m-ców (1890). Punkt wyjścia wycieczek (Poli-nik, 2 780 m. n. p. m.).

Górnicki Łukasz (1527 — 1603), znakomity prozaik polski w duchu humanistycznym, urodził się w Oświęcimiu; mając lat 11 oddany został na naukę do Krakowa, ale w uniwersytecie najprawdopodobniej nie był, gdyż w spisach uczniów akademii krakowskiej nazwiska jego nie spotykamy. W rok po przybyciu do stolicy przypatrywał się bolesnemu widowisku spalenia żywcem kobiety, oskarżonej o przejście na wiarę żydowską, a fakt ten silne w umyśle jego zostawił wrażenie, gdyż w lat wiele potem szczegółowo go opowiedział w swoich „Dziejach”, na wyrobienie jednak jego przekonań fakt ten nie oddziałał, gdyż w życiu dojrzałem G.był stanowczym zwolennikiem juryzdykcyi duchowieństwa i zniesieniu jej w Polsce przypisywał wiele chorób Rzeczypospolitej. Co do wyższego wykształcenia G-ego nie mamy dokładnych wiadomości, tylko domysł, że studya humanistyczne przeszedł w Padwie podczas pierwszej swej do Włoch podróży, między r. 1543 a 1548. W r. 1548 G. znajdował się już w kraju i był na dworze Samuela Maciejowskiego, biskupa krakowskiego i kanclerza w. k. Jeżeli we Włoszech zapoznał się z ruchem umysłowym, na dworze biskupa miał sposobność nabrania ogłady światowej i umocnienia się w tem nawyknieniu do literatury humanistycznej, jakie wyrobiły w nim studya. Sam G. nazywa dwór Maciejowskiego szkołą, z której wyszło wielu znamienitych w ówczesnej Polsce ludzi, i zawsze wyraża się o nim z największem uwielbieniem. W tymże roku towarzyszył biskupowi Padniewskiemu, jadącemu do Węgier z poselstwem do królowej. Po śmierci Maciejowskiego przeszedł r. 1550 do kancellaryi jego następcy na biskupstwie, Andrzeja Zebrzydowskiego, ale z tym ambitnym i przewrotnym prałatem nie miał bliższych przyjaznych stosunków, gdyż mówi o nim zawsze chłodno, a wyrok jego przeciwko kacerzowi Krupce Przecławskiemu wyraźnie gani. W r. 1552 widzimy G-ego na dworze podkanclerzego, Jana Przerębskiego, który, tak samo jak Maciejowski, był opiekunem humanistów i otoczenie swe z ludzi wykształconych zbierał. Temu nowemu panu swojemu napisał potem pochwałę, niemogącą uchodzić za interesowną, bo już po śmierci Przerębskiego została skreśloną. Z Przerębskim tedy znalazł się G. w orszaku króla Zygmunta Augusta, gdy ten w r. 1552 udawał się do Gdańska celem uregulowania stosunków miasta tego i Prus wo-góle z Polską. Stamtąd pojechał wraz z królem na Litwę, by następnie wrócić do Krakowa. W r. 1553 należał do szczupłego orszaku towarzyszącego Przerębskiemu w jego poselstwie do Wiednia dla proszenia o rękę Katarzyny, księżny mantuańskiej, a córki cesarza Ferdynanda. Gdy pertraktacye w tej mierze zostały ukończone pomyślnie, ugodę ślubną spisywali w dwu egzemplarzach G. i Stanisław Kunicki. Zdaje się, że od tego czasu G., pozostając pod zwierzchnictwem ks. Przerębskiego, coraz częściej bywał u boku Zygmunta Augusta. Jakoż w jesieni r. 1552 towarzyszył mu z Krakowa do Knyszyna, gdzie w zimie przysłuchywał się sławnemu procesowi o Halszkę z Ostroga; poczem wraz z orszakiem królewskim pojechał do Lublina, gdzie się sejm odbywał (1554). Stąd udał się z królem do

Warszawy, gdzie był świadkiem przymusowych zaślubin Halszki z Łukaszem Górką. Z Warszawy pojechał do Piotrkowa, gdzie znowuż sejm miał się zebrać. Pod koniec tego roku król potwierdził układ G-ego ze Stanisławem Anse-rinem (Gąską?), proboszczem w Wieliczce i przy kościele św. Szczepana w Krakowie, układ, na mocy którego pewna część dochodów z probostwa wielickiego dostawała się naszemu Łukaszowi, z tem wszakże zastrzeżeniem, iż po jego śmierci dochody te powrócą do Stanisława Anse-rina. W r. 1555 miał G. sprawę bardzo niemiłą. Jakiś Łukasz Oleśnicki zrobił mu zarzut, że nie jest szlachcicem, co w gruncie rzeczy było prawdą. G. powołał do Zatora, przed wojewodę tamtejszego, Mikołaja Myszkowskiego, kilku z osiadłej szlachty, którzy złożyli świadectwo, iż on z rodu szlacheckiego pochodzi, co w kilka lat potem dokumentem królewskim stwierdzone zostało. Że w początkach r. 1556 był G. w kraju, zdaje się rzeczą pewną; następne atoli lata, albo część ich aż do początku 1559, prawdopodobnie przepędził na ponownych stu-dyach we Włoszech. Spotkał się wtedy i zaprzyjaźnił, między innymi, z Janem Kachanowskim. Po powrocie do kraju został 23 lutego 1559 r. zamianowany przez Zygmunta Augusta sekretarzem królewskim, a niebawem, po śmierci Stanisława Koszuckiego, bibliotekarza królewskiego, zajął jego miejsce. Odtąd często był używany przez króla do różnych poselstw i w jego podróżach zawsze mu towarzyszył. W r. 1565 był w Tykocinie, dokąd przewiezioną została biblioteka królewska z Wilna; prawdopodobnie tamże przez lat parę stale przebywał. W roku 1571, czy 1572, jako wynagrodzenie zasług otrzymał starostwo Tykocińskie, składające się z kilkunastu wdosek. Był on rządzcą tego starostwa, tj. za oznaczoną pensyę obowiązany był trudnić się interesami jego, a dochód składać do skarbu królewskiego. Oprócz nadzoru nad gospodarstwem i poddanymi miał powierzone sobie czuwanie nad zamkiem tykocińskim, gdzie Zygmunt August składał swe kosztowności. Niedługo potem był wierny sługa obecnym przy ostatnich chwilach swego pana i dobrodzieja. Jakie było stanowisko G-ego podczas nadzwyczaj ważnego w dziejach naszych a wielce burzliwego bezkrólewia, powiedzieć dzisiaj nie możemy; to tylko pewna, że oddawano zupełną sprawiedliwość czujności starosty tykocińskiego, iż ochronił zamek tykoeiński i skarbiec królewski od rabunku. I dalsze lata życia G-ego aż do wstąpienia Stefana Batorego na tron są pokryte zasłoną. Widocznie żył on zdała od wszelkich działań politycznych. Około tego czasu ożenił się z Barbarą, córką Stanisława Broniewskiego z Biezdziedza, chorążego i koniuszego przemyskiego a starosty medyckiego, który, przepędziwszy wiek młodzieńczy i męski na dworze Zygmunta Starego oraz Zygmunta Augusta i rozdzieliwszy za życia majątek pomiędzy synów, oddał się całkowicie uczynkom pobożności. Domowe pożycie i zbieranie grosza dla ciągle powiększającego się potomstwa zaprzątało teraz głównie G-ego i powodowało skargi ze strony przeciążanych pracą poddanych. Nowemu królowi, Stefanowi Batoremu, musiał się G. zalecić i wzbudzić w nim zaufanie. W r. 1578 król zwiększył jego dochody, a w 1581 wybrał go na swego posła do Brańska na sejmik w czasie, kiedy z powodu wojny z Iwanem Groźnym trzeba było zezwolenia szlachty na nowe pobory. Żonę utracił w 1587 roku; opłakał ją trenem polskim, niewielkiej poetyckiej wartości, i zabrał się do gorliwej i natężonej pracy literackiej. Między r. 1587 a 1594 ogłosił lub napisał najznaczniejszą część dzieł swoich. W tych czasach mieszkał we wsi Lipnikach, niedaleko od Tykocina; kiedy-niekiedy odbywał podróże to do Krakowa, to do Wilna; wydawał córki za mąż; wystarał się, za pośrednictwem Jana Zamoyskiego, u króla Zygmunta III o przyznanie sobie wszystkich dochodów ze starostwa Tykocińskiego, z obowiązkiem łożenia oznaczonej summy (250 zł.) na utrzymanie zamku w stanie obronnym i małej daniny dla bernardynów. Podczas wojny szwedzkiej musiał dostarczać kul, prochu i dział. Zresztą oddawał się gospodarstwu i zwiększaniu majątku; to budował sobie dom w Sandomierskiem, to zabiegał o przysporzenie dochodów. Sprawy majątkowe i stosunki sąsiedzkie wikłały go w nieustanne procesy, tak, że gdy umierał, miał pięć pozwów, na które przed królem odpowiadać byłby zmuszony... G. był jako człowiek niepospolicie wykształcony, jako dworzanin — zręczny, układny, umiejący zjednać sobie łaskę i zaufanie wielkich panów i królów, jako mąż — czuły i gorliwie dbający o zapewnienie wygodnego bytu, a nawet dostatku, sobie, żonie i dzieciom. Pewna, właściwa charakterowi naszemu, porywczość, mogąca przejść chwilowo w gwałtowność, była w nim powstrzymywana uobyczajeniem wielkiego świata według ówczesnych humanistycznych poglądów i nie przeszkadzała bynajmniej utrzymaniu w ciągu życia zasady złotego umiarkowania, która przyświecała zarówno jemu, jak i wielu innym z pomiędzy naszych humanistów. Ta zasada umiarkowania kierowała jego poglądami we wszystkich dziedzinach życia politycznego i umysłowego, zarówno w kwesty ach religijnych, jak i kwestyi reform państwowych. Nie mając pomysłów oryginalnych, umiał sobie przyswoić trafne i rozumne pojęcia czy-to obcych, czy polskich myślicieli, i te w formie przystępnej, zastosowanej do potrzeb narodu, wypowiadał. Ze zdaniem własnem w sprawach politycznych występować publicznie się nie ośmielał, lubo w poufnem gronie znakomitych mężów wyjawiał je, szukając rady u tych, co się praktycznie polityką zajmowali. Jako człowiek czynu, działający na widowni życia publicznego, G. nie występował, ale wsławił się jako pisarz. Nie był to umysł samodzielny i bardzo bogato od natury uposażony; nie był to ani myśliciel pierwszorzęd ny, ani artysta wysokiego polotu: ale był humanistą wielostronnie wykształconym, który do pisania potrzebował wprawdzie wzoru obcego, gdy już atoli wzór ten obrał i weń się wpatrzył, umiał go do potrzeb własnego społeczeństwa zręcznie zastosować, a więc odpowiednio przerobić. To jest niepospolitą jego zaletą, iż potrafił zdolności własne dobrze ocenić i stosownie do tej oceny działać. Zamiast kreślić niby-to oryginalne rzeczy w sposób słaby, jak to robiło wielu z jego spółczesnych, wolał podawać narodowi dzieła wyborowe obcych autorów, Rzymian i Włochów, usiłując się dzieła te przedstawić w formie starannej i do umysłów polskich najlepiej przemawiającej. Będąc tego przekonania, że „z głupstwa wszystkie nieprawości rostą, jeśli pierwej nie wypurguje człowiek oczu umysłu swego, a nie będzie widział tej dobrej drogi, którą iść ma”, starał się dostarczać spółziomkom wskazówek rozumnego oświecenia się o sposobie życia i postępowania, a to za pośrednictwem przeróbek dzieł znakomitszych autorów łacińskich i włoskich, lub też za pośrednictwem rozpraw, opartych na spostrzeżeniach, jakie, bawiąc we Włoszech i czytając autorów włoskich, porobił. Ta strona działalności G-ego jest niewątpliwie najważniejszą, i ona mu daje stanowisko wybitne w dziejach naszej oświaty; utwory bowiem jego, niezostające w bliższej zależności od wzorów łacińskich lub włoskich, jak pod względem obszaru tak i pod względem znaczenia nie mogą być postawione narówni z temi, które zrodziły się w umyśle naszego humanisty pod wpływem owych wzorów. I w jednych wszelako i w drugich chlubnie jeszcze podnieść należy zasługę G-ego jako stylisty. Po Bielskim, Reju i Orzechowskim stanowi on czwarty stopień w udoskonaleniu stylu polskiego. Zbyt jest skromnym, gdy swoje pióro ołowianem a Orzechowskiego złotem nazywa; jeżeli bowiem nie posiada werwy i energii Orzechowskiego, to odznacza się poprawną i staranną budową okresów, oraz doborem trafnym przymiotników. Nie można go wprawdzie nazwać najznakomitszym prozaikiem XVI stuleciu, jak to pospolicie się mówi, gdyż o tę nazwę spół-ubiega się z nim zwycięsko Piotr Skarga; ale za rzecz niewątpliwą uznać należy, iż w rozwoju prozy naszej był on bezpośrednim poprzednikiem natchnionego kaznodziei... G. jeszcze przed Kochanowskim pozyskał sławę niejaką ze swych wierszy w języku polskim. Jeden ze spółczesnych, wspominając o nim, wychwala jego szczególniejszą biegłość w składaniu wierszy polskich, mających w sobie „coś pindarycznego”. Sądząc z tego określenia, przypuścić wolno, że były to ody poważnego nastroju. Kochanowski w 13-ej elegii księgi III, pisanej po łacinie w r. 1569, zapowiadając. swój zwrot do poezyi polskiej,

Rncykl. Pow». Ilułtr. Zeit. 199. T. XXV.

wymienia poprzedników swoich w dziedzinie twórczości poetyckiej w języku polskim, a mianowicie: Reja, Trzycieskiego i G-ego. O tym ostatnim tak się wyraża: „Nie ujmę też sławy G-emu, co pieśni godne liry Orfeusza składa, co do spraw Marsowych liryczną nawiązując strunę, opiewa w srogiej walce Niemcy pokonane”. Świadectwo to potwierdza wiadomość poprzednio przytoczoną, że były to wiersze liryczne, a nadto okazuje, jak wysoko je stawiał taki mistrz, jak Kochanowski, który po owych słowach dodaje jeszcze: „I mnie zwolna w wasze idącego ślady Sarmacya niech do wieszczów swych zaliczy, gdy ni zazdrość, ni zbytnia ufność w słabe pióro, lecz tylko słodka miłość kraju piersią mą włada”. Wobec tak poważnego zdania trudno nie żałować zatraty pieśni G-ego, które wyprzedziły twórczość liryczną Kochanowskiego w języku polskim i były dla niego zachętą do pracy. Niektórzy badacze dzisiejsi (Stanisław Windakiewicz, Aleksander Brückner) usiłują dowieść, że odszukana przez Rzyszczewskiego i ogłoszona w r. 1843 „Pieśń o pruskiej porażce” jest właśnie utworem wspominanym przez Kochanowskiego o pobitych Niemcach. Opierają się wyłącznie na pisowni tej „Pieśni”, pisowni utworzonej przez G-ego; nie dowodzą jednak, iżby to był autentyk, nie zaś kopia dokonana przez zwolennika pisowni G-ego. Wewnętrzne zaś właściwości tej „Pieśni”: wielka naiwność w opowiadaniu, zupełny brak mitologii, religijność nastroju, są—raczej przeciwskazaniem co do autorstwa G-ego, tak, że według mnie „Pieśń” ta podawnemu musi być uznana za zabytek z końca wieku XV-go. — W r. 1566 wyszedł w Krakowie „Dworzanin Łukasza G-ego Polski”. W przedmowie wyznał G. wyraźnie, że jest to przekład z języka włoskiego („II cortegiano” Ca-stiglionego) i wskazał jakie zmiany w stosunku do oryginału za stosowne wprowadzić uważał. Wszystkie te zmiany wynikły z dwu względów: albo z potrzeby zastosowania rzeczy do zwyczajów i obyczajów polskich, albo też z trudności lub niepodobieństwa tłómaczenia dosłownego. Pierwszy wzgląd spowodował G-ego do zmian następnych: 1) zamiast imion włoskich wprowadza tłómacz polskie; 2) z pomiędzy gier, wymienionych przez autora włoskiego, tłómacz jednych nie wzmiankuje, inne odmienia, gdyż jednych Polacy-by nie zrozumieli, a innych zastosować-by nie można w towarzystwie, w którem kobiet niema; 3) kobiety wprowadzone przez Castiglionego do rozmowy zastąpił tłómacz mężczyznami, gdyż—jak powiada—„ani nasze Polki są tak uczone jako Włoszki, ani drugich rzeczy, które owdzie są, cierpieć-by ich uszy nie mogły”; 4) opuścił tłómacz wszystkie te przedmioty, któreby nie mogły znaleźć zastosowania w Polsce; a więc rzecz o niewieściuchach („de effeminatis”), o naśladowaniu, o pojedynku, o dyalektach języka włoskiego, o malarstwie, o Francuzach, o komedyach,

53

tragedyach i maskaradach, i wiele tym podobnych szczegółów, których Polacy, niemający ukształ-cenia humanistycznego, nie znali; 5) opuścił G. wiele takich dysput, które zbyt były rażące co do obyczajności. Drugi wzgląd sprawił, że dwu-znaczniki tłómacz swobodnie według wymagań języka polskiego oddawał, a dysputy, w których wyrazy filozoficzne przytrudniejsze się znajdowały, opuszczał. Pomimo tak jasnego i szczegółowego określenia stosunku dworzanina polskiego do włoskiego w przedmowie G-ego, przez bardzo długi czas poczytywano utwór G-ego za oryginalny, natchniony tylko ogólnym pomysłem Ca-stiglionego; dopiero Rafael Loewenfeld w dziele: „Lucas Górnicki. Sein Leben und seine Werke” (Wrocław 1884; tłómaczenie polskie tegoż roku w Warszawie), dokonawszy dokładnego zestawienia obu utworów, dowiódł, iż słowa G-ego w przedmowie zawarte należy brać ściśle. Ogólny plan książki i układ części pozostał u G ego niezmieniony. Odrzucenie atoli postaci kobiecych pociągnęło za sobą z konieczności zmiany przez całe dzieło przeprowadzone. G. każe Kostce, jako rzecznikowi kobiet, młodzieńcowi oddanemu im z całego serca, mówić to wszystko, co u Castiglionego powiadają same kobiety. Inne zmiany, dotyczące nazwisk, faktów, zwrotów i dowcipów, są często znamienne, ale niezbyt ważne. To, co G. dodał od samego siebie (rozprawa o językach słowiańskich, kilkanaście anegdot), stanowi zaledwie drobną cząstkę całości; więcej za to autor polski opuszczał z oryginału włoskiego, niczem opuszczeń tych nie zastępując. Częstokroć to, co Castiglione mówi o mężach włoskich, przenosi G. żywcem na osobistości polskie. Stąd wynika, że „Dworzanin polski”, będąc bardzo udatnym pod względem stylu przekładem oryginału włoskiego, z pewne-mi tylko zmianami, nie może być uważany za obraz życia dworskiego w Polsce i nie może służyć za materyał do odtworzenia sobie dzisiaj szczegółów tego życia; był to raczej wzór, według którego chciał widzieć ukształconych dworzan spółrodaków G., a zapewne też i dobroczyńca jego, Zygmunt August. Nie musiał wszakże należeć do dzieł skwapliwie czytanych, gdyż za życia autora nie doczekał się drugiego wydania, które wyszło dopiero w r. 1639. W naszem natomiast stuleciu z powodu pięknej polszczyzny nieraz go przedrukowywano.—Podobny charakter jak przeróbka „Dworzanina” mają przekłady dokonane przez G-ego z Seneki, którego był gorliwym wielbicielem, nie odróżniając zresztą, jak i jego spółcześni, Seneki-filozofa od Seneki-trage-dyopisarza. Ogłosił tedy naprzód tłómaczenie tragedyi „Troas” (1589), używszy wiersza 13-zgłoskowego, czem zainaugurował w naszej tragedyi i dramacie rozpowszechnienie tej formy. Następnie wydał przekład rozprawy „O dobrodziejstwach” (1593), mniej staranny aniżeli przeróbka „Dworzanina”, chociaż są i tu ślady bardzo wyraźne, że usiłował nadać mu cechy polskości przez zastąpienie wspomnień rzymskich polskiemi; lecz zamiaru tego nie przeprowadził konsekwentnie. — Utworów G-ego treści politycznej mamy dwa: „Rozmowa o elekcyi, o wolności, o prawie i obyczajach polskich”, oraz „Droga do zupełnej wolności”. Oba nie były drukowane za życia G-ego. „Rozmowę” wydrukował Piotr Suski w Krakowie 1616 roku, podając ją za rzecz swoją, co skłoniło synów Górnickiego do wydrukowania poprawnej edycyi w r. 1636;—„Droga” zaś wyszła z druku dopiero w 1650. Obie rozprawy pisane są w ten sposób, jakoby wprost i bezpośrednio odnosiły się do czasu bezkrólewia po śmierci Stefana Batorego; prawdopodobnie ułożył je G. w pierwszych latach panowania Zygmunta III. W poglądach politycznych oryginalnym nie był: ogólne określenie państwa i ustosunkowanie głównych jego czynników, jak niemniej wiele allegoryj i przykładów wziął z Platona; wiele szczegółowych rad, odnoszących się do urzędów Rzeczypospolitej, przyjął od Kaspra Contariniego, autora dzieła wychwalającego rząd wenecki; wreszcie wiele innych od Modrzewskiego, Orzechowskiego i ze spółczesnych sobie projektów sejmowych. Pragnął wzmocnienia rządu, rychlejszego wymiaru sprawiedliwości, dobrze zaopatrzonego skarbu, stałego wojska i regularnego opłacania go.— „Dzieje w Koronie polskiej, z przytoczeniem niektórych postronnych rzeczy od 1538 aż do 1572 roku” to, ściśle mówiąc, pamiętnik nie historya. G. chciał opisać to tylko, co sam widział, lub czego miał wiadomość dostateczną; nieraz wielkie wypadki historyczne (np. unię lubelską) zbywa kilku słowy dlatego, że sam w nich udziału nie brał, lub nie był naocznym ich świadkiem; drobne sprawy natomiast opowiada bardzo szeroko; w głębsze powody zdarzeń nie wgląda i wyczerpującej charakterystyki osób, a nawet samego Zygmunta Augusta, nie podaje; lubi przytaczać mowy miane przy rozmaitych okolicznościach, a mowy te najprawdopodobniej sam układał; wiadomo przynajmniej o jednej, iż nie mogła być wcale wypowiedzianą, gdyż ten, komu w usta G. ją kładzie, już nie żył wtedy, kiedy ją, według pamiętnikarza, miał wypowiedzieć. Praca ta wyszła z druku po raz pierwszy dopiero w roku 1637.—Wreszcie kilka słów o drobnych rozprawkach G-ego. Napisał on traktacik ortograficzny, ogłoszony razem z innemi przez drukarza Januszowskiego, p. t. „Nowy Karakter polski” (1594); chciał G. wprowadzić nowe kształty liter, zastąpić kreski i kropki zdwojeniem liter (ll=ł, zz=ż i t. p.), ale tą pisownią nie były drukowane nawet własne pisma jego. W dyalo-gu „Demon Socratis albo Rozmowa złodzieja z czartem” (druk. 1624) chciał udowodnić, iż do złego nie pobudza czart, ale własna niepowścią-gniona niczem wola człowieka, i że lepiej jest tu na ziemi ponieść karę za grzechy, niż na tamtym

P. Ohm.

świecie pokutować w piekle. „Raczył” jest drobiazgiem satyrycznym, wydanym w Krakowie r. 1598. G. wyśmiewa tu nadużycie tego zwrotu ugrzecznienia, na który już Modrzewski narzekał; dokonywa zaś tego w sposób zręczny i dowcipny.— Pierwsze zbiorowe wydanie pism G-ego wyszło w Warszawie r. 1886 w 3 tomach p. t. „Łukasza Górnickiego Dzieła wszystkie. Pierwsze wydanie zbiorowe przygotował do druku dr Rafael Loewenfeld; wydał, wstępem i słowniczkiem archaizmów opatrzył Piotr Chmielowski — Z licznych rozpraw i artykułów o G-m, prócz wspomnianej już pracy Loewenfelda, wyróżnić należy następne: Bronisław Czarnik „Żywot Ł-a G-ego” (1881 Lwów); Stanisław Tarnowski „Pisarze polityczni XVI wieku” (1886 Kraków, t. II, 234—317); Stanisław Ptaszycki „L. G. Kilka nieznanych szczegółów z życia dzierżawcy ty-kocińskiego i Wasilkowskiego” (w „Bibliotece Warszawskiej” 1886, zesz. majowy); Stanisław Windakiewicz „Kilka słów o Ł-u G-m i jego rodzinie” (tamże 1887, t. III, 369—378).

Górnicki Leopold, współczesny kaznodzieja polski, mieszkał w Krakowie, a skutkiem daru niepospolitego, jaki posiadał, zaliczano go w poczet najlepszych naszych mówców religijnych tej doby. Był osobistością wielce wpływową; w r. 1848 zaś, obok innych wybitnych sił literackich, współredaktorem czasopisma ludowego „Wieśniak”. Najlepsze kazania G-ego nie były dotychczas drukowane, a spuściznę literacką po nim stanowi tylko kilka mów pogrzebowych, jeszcze przez niego samego wydanych: „Przemowa na pogrzebie Stanisława hr. Wodzickiego” (Kraków 1843); „Mowa podczas żałobnego nabożeństwa za Klementynę Hoffma-nową” (1845, drugie wyd. 1848); „Przemowa na pogrzebie Badeniowej” (Kraków 1846).

Górnictwo (Bergbau), przemysł górniczy, w obszernem znaczeniu tego wyrazu obejmuje dwa ściśle z sobą połączone działy: właściwe górnictwo, czyli kopalnictwo, tj. wydobywanie z wnętrza ziemi ciał kopalnych, jako to: węgla, rud, soli itp.—i hutnictwo, tj. przerabianie takowych ciał w celu otrzymania z nich produktów (np. metalów), mających już bezpośrednie w życiu zastosowanie.

A) Górnictwo jest bardzo dawnym przemysłem i początkiem swym sięga dalekiej przeszłości, albowiem już w okresie kamiennym próbował człowiek wyrabiać z kamienia i grubo za-formowanej gliny rozmaite przedmioty na swój użytek. Następnie pierwszemi metalami, jakie poznał człowiek, były, naturalnie, takie, które napotykano w stanie rodzimym na powierzchni ziemi, np. złoto, miedź, żelazo meteoryczne; dopiero później nauczono się wytapiać metale z ich rud, tj. z połączeń chemicznych, w jakich się znajdują. W Egipcie na 4 000 lat przed naszą erą znano już złoto i żelazo; tu także powstała sztuka wykuwania miedzi; należące do

Egiptu sławne kopalnie miedzi na półwyspie Sy-nai, których ślady są widoczne i dzisiaj, były czynne już w r. 3 000 przed Chr. As Syryjczycy w Armenii posiadali kopalnie miedzi nad górnym Tygrem na 2 000 lat przed naszą erą; przetrwały one do chwili obecnej. Żydzi, wracający z Egiptu około 1320 r. przed Chr., napotykali w Arabii żużle żelazne i miedziane; w Palestynie prowadzili podziemne roboty górnicze i posiadali zakłady hutnicze, w których wytapiano miedź, srebro, ołów i przerabiano żelazo na stal. Przemysłem górniczym zajmowali się także Fenicyanie i od nich nauczyli się górnictwa Grecy. W czasie wojny Trojańskiej (1194 r. przed Chr.) znali już Grecy azyatyccy szlachetne metale; Homer zaś wspomina jeszcze o bronzie i o rozmaitych gatunkach żelaza (iskrzące, czarne, popielate), a także o żelazie scytyjskiem, wyrabianem prawdopodobnie w dzisiejszej południowej Rossyi. Wogóle w starożytności, szczególnie zaś podczas panowania Persów, Azy a mniejsza była krajem, gdzie górnictwo doszło do znacznego stopnia rozwoju.—Od cywilizowanych ludów Wschodu sztuka górnicza przeszła i do Greków; według starożytnych podań przybyły do Beocyi w XVI wieku przed Chr. wychodźca z Fenicyi, Kadmus, pierwszy przywiózł z sobą sposoby wytapiania metali z rud. Doskonaląc z postępem czasu te początkowe wiadomości, starożytni Grecy doprowadzili G. w metropolii i w koloniach do wysokiego stanu rozwoju, tak pod względem rozmiarów, jak i pod względem technicznych urządzeń. W rozmaitych krajach właściwej Grecyi były czynne rozmaite kopalnie: w Attyce, w Laurion, wydobywano i przetapiano rudy srebrne, w Beocyi—rudy żelazne, w Tracyi i Tessalii wydobywano złoto; kopalnie te rozwinęły się szczególnie po wojnach perskich, i za czasów Demoste-nesa liczba attyckich górników była tak znaczną, że utworzono z nich oddzielną klasę, obok rolników i kupców, G. kwitło również i na licznych, należących do Grecyi, wyspach; Cypr wydał w starożytności dużo złota, srebra, miedzi i ołowiu; złoto wydobywano jeszcze na wyspie Thasos, w Sycylii i na wyspach Liparyjskich; rudy żelazne — na Krecie, siarkę i ałun—na wyspie Melos, ołów —w Sardynii itd. — Rzym starożytny, rozszerzając stopniowo swe granice, stał się w końcu panem kopalni całego świata. Zdobycie środkowej Italii oddało w ręce Rzymian dawne kopalnie Etrusków, którzy jeszcze przed założeniem Rzymu wytapiali miedź i wyrabiali żelazo z bogatych rud wyspy Elby; po wojnach punickich przeszły w posiadanie Rzymu, prowadzone przez Kartagińczyków, kopalnie w Sycylii, Sardynii i Hiszpanii; po podbiciu związku Achaj-skiego (II wiek przed Chr.)—kopaluie w Grecyi i Macedonii; nakoniec zwycięstwa Pompejusza, Cezara i Augusta (I wiek przed Chr.) oddały Rzymianom na Wschodzie dawne zakłady górnicze Izraelitów, Fenicyan, Persów i Egipcyan, w Europie zaś kopalnie Gallii, Brytanii i Hiszpanii północnej. Nie ograniczając się rozwijaniem istniejących kopalni, Rzymianie wprowadzali G. w krajach, gdzie go jeszcze nie było, ale gdzie istniały sprzyjające ku temu warunki; w ten sposób powstało G. w Środkowej Europie: w Sty-ryi (rzymskie Noricum)—kopalnie i huty żelazne, w Dacyi (Siedmiogrodzie) i Illiryi—kopalnie złota, w krajach nadreńskich—kopalnie i huty srebra, miedzi, ołowiu, w Belgii — przemysł żelazny, w Brytanii — przemysł cyny, ołowiu i żelaza. Jakkolwiek wiele z tych kopalni i hut z czasem przestało istnieć, ślady jednak działalności Rzymian do dziś są widoczne; w żużlach dawnych hut i hałdach starych kopalni i teraz napotykamy monety, narzędzia górnicze, cegły i t. p. z czasów rzymskich. O rozmiarach górnictwa w państwie Rzymskiem można sądzić z tego faktu, że np. na kopalniach wpobliżu Nowej Kartaginy w Hiszpanii pracowało (według Strabona) 40 tysięcy ludzi. Rzymianie pierwsi nadali przemysłowi górniczemu organizacyę, opartą na prawnych podstawach; wszystkie kopalnie w Rzymie stanowiły własność rzeczypo-spolitej (początek pojęcia regaliów) i mogły być tylko wydzierżawiane osobom prywatnym; wprowadzona następnie w życie zasada wolności górniczej pozwalała każdemu robić poszukiwania i prowadzić roboty górnicze, za opłatą jedynie na korzyść skarbu państwa pewnej części wydobytego minerału. Dla dozoru nad G-em w każdym okręgu górniczym był ustanowiony zwierzchnik górniczy (cornes metallorum), jako najwyższy urzędnik techniczny, oraz niżsi: vicarii i rationales, tj. sędziowie i poborcy opłat, którzy rozpatrywali sprawy górnicze i odbierali podatki. Do pracy w kopalniach używano początkowo skupowanych niewolników; w krajach podbitych (Brytania, Hiszpania) miejscowi mieszkańcy przymuszani byli do odbywania robót pańszczyźnianych w kopalniach; ostatecznie powstała w Rzymie osobna klasa górników: glebae et metallis adscripti, którzy wraz ze swem potomstwem obowiązani byli pracować w kopalniach.—Kwitnące za cesarzów w państwie Rzymskiem G. ucierpiało wielce, szczególnie w pro-wincyach pogranicznych, od napadów barbarzyńców, a rozpoczęta w IV wieku po Chr. wędrówka ludów doprowadziła je niemal do zupełnego upadku. Przetrwać mógł przemysł górniczy tylko u tych narodów, które pozostały w dawnych swych siedzibach; takiemi zaś byli Allemanowie i wschodni Frankowie, Turyngowie i Sasi, zamieszkali w dolinach Renu i Menu, w Fichtelgebirge i Czeskim Lesie; te więc miejscowości uważać należy za kolebkę niemieckiego G-a i tu szukać w Wiekach Średnich dalszego ciągu historyi G-a. Nad Renem w Al-zacyi, już w wieku VII istniały kopalnie rud srebrnych i ołowianych w Markirch; przetrwały one do r. 1832; takie same kopalnie założono i w wielu innych miejscowościach, a w Silbersand są one do dziś czynne; kwitnące obecnie kopalnie ołowiu w Bleialf zaczęły być czynne-mi w XI wieku; kopalnie i płóczki złota przy Alisberg, Hauern i w górach Hundsrück były czynne od VIII wieku, a miasto Frankenberg w Hessyi posiadało własną mennicę; w w. XV rozwinęły się kopalnie merkuryuszu przy Obermoschel i Landsberg; w w. XVI—kopalnie miedzi przy Herstein; nakoniec w dolinie Scheiden istniał jeszcze od czasów rzymskich przemysł żelazny i w w. XIII stanęły wielkie piece do wytapiania surowca z rud żelaznych. Tu również zaczęto wydobywać węgiel kamienny w okolicy Saarbrücken, prawdopodobnie w wieku. XII-m, jakkolwiek przemysł ten bujnie rozwinął się dopiero w czasach późniejszych.— We Frankowi, w dolinie Menu, istniało już w początkach Wieków Średnich obszerne G. złota, srebra, miedzi i żelaza, opisane wierszem w r. 860 przez mnicha Otfrieda z Weissenburga. W Turyń-skim Lesie, również w zaraniu Wieków Średnich, istniał także przemysł żelazny i stalowy w okolicach Henneberga i Schmiedefeldu, a w wieku XI były czynne wielkie zakłady żelazne pod wsią Hütten. Tu wyrabiano sławne miecze i zbroje frankońskie i stąd rozchodziły się wszelkie ulepszenia w hutnictwie Żelaznem.

Na północ od Menu, w dzisiejszych księstwach Hessyi i Nassau, G. zawdzięcza swój początek Rzymianom, którzy założyli tu pierwsze kopalnie rud żelaznych (pod Wetzlar) i rud srebrno-oło-wianyeh nad dolnym Lahnem. Później powstały nowe kopalnie, z których wiele jest czynnych do dnia dzisiejszego; w w. X otworzono kopalnie rud srebrnych i ołowianych przy Alterman; w XIV w. takież kopalnie przy Braubach; w w. XIII kopalnie rud żelaznych pod Kalzenellen-bogen; w w. XV kopalnie miedzi pod Nanzbach. W księstwie Nassau, jak również w sąsiedniej krainie Siegen, rozwijał się bardzo pomyślnie przemysł żelazny od w. XII, i tamtejsze wyroby z żelaza i stali używały szerokiego rozgłosu; w ostatniem stuleciu puszczono tu (w r. 1825) pierwszą walcownię żelaza i w r. 1835 rozpoczęto po raz pierwszy w Niemczech walcowrać relsy kolejowe.

W Westfalii były czynne od w. XII kopalnie miedzi i srebra pod Stadtberg i Dehemul; w w. XIII pod Iserlohn powstały kopalnie galmanu (rudy cynkowej), który się stał podstawą kwitnącego do dziś przemysłu mosiężnego. Początki kopalnictwa węglowego sięgają tu wieku XIII-go, ale rozwinęło się ono dopiero w w. XVIII i XIX.

Na Harcu G. było wprowadzone w w. X przez frankońskich górników i w w. XIII doszło do wysokiego rozwoju; wskutek jednak trudności technicznych przy osuszaniu kopalni zostało powstrzymane w w. XIV i dźwignęło się z czasowego upadku dopiero w w. XVIII. Obecnie wydobywane są na Harcu w znacznej ilości rudy srebra, ołowiu i miedzi. Położone na południe od Harcu sławne kopalnie miedzi w Mansfeld, o-twarte w końcu XII wieku, z przerwami przetrwały do dnia dzisiejszego.

W Saksonii sławne i dzisiaj frejberskie kopalnie rud srebrnych, ołowianych i miedzianych zostały założone w w. XII przez górników z Harcu; rozwijały się one pomyślnie i już w w. XVI miasto Freiberg liczyło przeszło 33 tysiące mieszkańców, z których większość pracowała w G-ie, a na sąsiednich kopalniach używano przy wyciąganiu wody 2 100 koni. Za przykładem Frei-berga powstały kopalnie i huty metalów i w innych miejscowościach gór Kruszcowych (Zwickau, Schneeberg, Altenberg, Annaberg); przetrwały one do dnia dzisiejszego. Węgiel kamienny w Saksonii (Zwickau) był znany jeszcze w w. X, ale pierwsze kopalnie założono w w. XIV.

W Czechach, jak również w sąsiednich Morawach i Szląsku dolnym, zamieszkali Słowianie trudnili się G-em od dawnych czasów, prawdopodobnie jeszcze przed przybyciem Rzymian, którzy zastali już czynne płóczki złota nad rzekami Hatlawą, Elbą, Mołdawą, a u tubylców znajomość wyrabiania żelaza. Można nawet przypuszczać, wobec znacznej liczby wyrazów słowiań skich w niemieckim języku górniczym, że początkowo Niemcy uczyli się G-a u zachodnich Słowian i dopiero po niszczących wojnach Karola Wielkiego w IX wieku i po upadku G-a słowiańskiego Niemcy z kolei stali się nauczycielami Słowian w tym zawodzie. Zakłady żelazne istniały w Czechach (w Pilznie i w Ko-motowie) już w w. VI; bogate kopalnie złota w Eule, niedaleko Pragi, otworzono w w. VIII; w w. zaś IX powstała czynna do dzisiaj wielka kopalnia rud srebrnych w Przybramie. Następnie zakładano kopalnie rud srebrnych, ołowianych, miedzianych w innych miejscowościach: w Ku-tnej Horze, w Grasslitz, w Joachimsthal; w tej ostatniej miejscowości w roku 1516 pracowało 8 000 górników, a w r. 1518 założono mennicę i wybito pierwsze Joachimstalary, później tha-1 erami zwane. Pomimo wojen religijnych, które często kraj niszczyły, przemysł górniczy w Czechach dawał wielkie zyski, które przyciągały do niego ludność, odrywając ją od innych zajęć, np. rolnictwa: stąd panujący czescy byli niejednokrotnie zmuszani gwałtownie ograniczać rozwój G-a, a nawet raz, w wieku XII, całkowicie go zakazać pod karą „utraty ręki”. Co do kopalni węgla, to te zostały w Czechach otwarte dopiero w wieku XVIII-ym.

Na Szląsku G. powstało jednocześnie z G-em w Saksonii, t. j. w XII wieku; początkowo były czynne kopalnie złota w Goldberg, kopalnie miedzi w Kupferberg i kopalnie rudy żelaznej w Schmiedeberg; nieco później zaczęto wydobywać srebronośny kruszec w okolicach Bytomia (Szarlej); te właśnie kopalnie wskutek silnego przypływu wody musiały być zamknięte i dopiero od XVI wieku zaczęły się pomyślnie rozwijać, obecnie zaś są w stanie kwitnącym. Rudę cynkową, czyli galman, wydobywano już w wieku XVI, ale nie znano jeszcze dokładnie jej zastosowania, a wywożono ją do Szwecyi do wyrobu mosiądzu; pierwszy piec do wytapiania cynku z galmanu puszczono na Szląsku (w Pszczynie) w r. 1798. Węgiel kamienny był znany oddawna, ale znaczniejsze jego kopalnie biorą początek dopiero w drugiej połowie XVIII wieku. Wielki postęp zrobiło górnictwo Szlą-skie w ciągu ostatniego stulecia; powstały tu znaczne kopalnie węgla, zakłady żelazne, huty cynkowe i ołowiane, tak, że obecnie Szląsk zajmuje jedno z pierwszych miejsc w szeregu okręgów górniczych Europy.

W Austryi, w hrabstwie Salcburskiem, istnieją ślady celtyckich kopalni złota, prowadzonych jeszcze przed przybyciem Rzymian; tu również, już w początkach Wieków Średnich, były czynne kopalnie soli. Starym także jest przemysł żelazny w Styryi i Karyntyi, rozwijający się pomyślnie do dnia dzisiejszego. W Tyrolu od początku wieku XV były czynne kopalnie rud srebrnych i miedzianych i w r. 1489 pracowało w nich przeszło 7 000 górników; w końcu XV wieku otworzono sławne i dzisiaj kopalnie mer-kuryuszu przy Idria w Krainie. Na Węgrzech górnictwo istniało przed przybyciem Rzymian i rozwijało się dalej pod ich panowaniem; czyn-nemi były kopalnie złota w Siedmiogrodzie i w Karpatach i kopalnie soli w Marmaros; istnieją one i dzisiaj. Następnie w w. VII otworzono pierwsze kopalnie srebra i miedzi, a sprowadzeni w w. XII górnicy z Saksonii i Turyngii założyli w okolicach Schemnitz (Selmec) liczne, istniejące i teraz, kopalnie rud srebrnych, miedzianych i antymonowych. Górnictwo na Węgrzech, jak również w sąsiedniej Serbii, ucierpiało wiele od wojen tureckich; rozwinęło się znacznie w XIX stuleciu.

W Anglii, która pod względem rozwoju przemysłu górniczego zajmuje teraz pierwsze miejsce pomiędzy państwami Europy, górnictwo istniało na wiele lat przed przybyciem Rzymian; prowadzono tu mianowicie wielkie kopalnie rud cynowych i wytapiano „celtycką cynę”, o której wspomina Arystoteles. Dzięki pomyślnym warunkom, przemysł górniczy w Anglii mógł rozwijać się bez przerwy od czasów rzymskich aż do chwili obecnej. Przemysł żelazny powstał tu jeszcze za panowania Rzymian; węgiel kamienny znano już w w. XII, a w w. XIII zastosowano go do potrzeb hutniczych. Obecnie głównemi produktami angielskiego górnictwa są węgiel kamienny, żelazo i cyna; znaczne ich ilości wychodzą za granicę kraju.

W dzisiejszej Francy i i Belgii górnictwem zajmowali się jeszcze Celtowie i Gallowie; Rzymianie prowadzili huty żelazne, których ślady są i dzisiaj widoczne; w Wiekach Średnich odkryto tu węgiel kamienny (XII w.) i rudy rozmaitych metalów (ołów, cynk), tak, że obecnie obydwa te kraje, szczególnie Belgia, posiadają wysoko rozwinięty przemysł górniczy.

Kwitnące w Hiszpanii za czasów Kartagiń-czyków i Rzymian górnictwo pochyliło się do upadku w Wiekach Średnich i dotychczas nie rozwinęło się jeszcze odpowiednio do bogactw mineralnych, w jakie kraj ten obfituje. Do u-padku miejscowego górnictwa przyczyniło się w znacznym stopniu odkrycie Ameryki i u-tworzenie tam hiszpańskich kolonij, albowiem przez długie lata dostarczały one metropolii wielkiej ilości złota i srebra. Z obecnie czynnych kopalni w Hiszpanii zasługują na uwagę: kopalnie miedzi w Rio-Tinto (istniały jeszcze w starożytności), merkuryuszu w Almaden i liczne kopalnie ołowiu.

Również i we Włoszech, wskutek warunków politycznych, przemysł górniczy nie mógł rozwijać się pomyślnie, ani w Wiekach Średnich, ani w czasie późniejszym; produktem jednak, w który Włochy zaopatrują całą Europę, jest siarka, wydobywana w Sycylii w ilości przeszło 500 000 ton rocznie.

Jednocześnie z górnictwem rozwijało się w Zachodniej Europie i prawodawstwo górnicze; podstawą jego było pojęcie prawa rzymskiego, według którego zawarte we wnętrzu ziemi bogactwa mineralne stanowiły własność panującego, albo państwa i mogły być oddawane w eksploatacyę osobom prywatnym, tylko jako dzierżawa (lenno), za opłatą pewnej, najczęściej dziesiątej, części wydobytego produktu, początkowo w naturze, a następnie w formie pieniężnego podatku, na korzyść panującego, czy też skarbu państwa. Drogą oddzielnych aktów panujący niejednokrotnie zrzekali się swego prawa regaliów na korzyść wassalów, klasztorów, lub wolnych miast górniczych. Pierwsze ustawy górnicze były wydawane dla oddzielnych niewielkich okręgów; najstarsza z nich, dla Harcu, pochodzi z r. 1271 („Jura et libertates sylvauorum”), dla Freiberga — z r. 1294; w r. 1556, za cesarza Maksymiliana Ii-go, wydano ogólniejszą ustawę dla Cesarstwa Niemieckiego i Węgier, zatwierdzającą wolność robót górniczych; nakoniec w ostatniem stuleciu wychodziły w każdem niemal państwie osobne ustawy, obejmujące wszystkie obowiązujące w górnictwie przepisy prawne (dla Prus w r. 1865, dla Austryi w 1854, dla Francyi w 1810). Ogólną cechą współczesnego prawodawstwa Zachodniej Europy jest zasada wolności górniczej, stosowana do większości ciał kopalnych; zasada ta pozwala każdemu, po wypełnieniu pewnych formalności prawnych, poszukiwać ciał kopalnych, a temu, kto zrobił pierwsze odkrycie pożytecznego minerału, nadaje pra-wo prowadzić roboty górnicze i wydobywać odkryty minerał niezależnie od zgody właściciela powierzchni ziemi, jedynie pod warunkiem zachowywania obowiązujących przepisów (bezpieczeństwa i innych) i za opłatą pewnego podatku na korzyść skarbu, oraz pewnego wynagrodzenia dla właściciela powierzchni. Tylko w Anglii, Stanach Zjednoczonych Północnej Ameryki, i Rossyi, z wyjątkiem Królestwa Polskiego, prawo do wnętrza ziemi nie jest oddzielone od posiadania jej powierzchni i tam też właścicielowi ziemi służy wyłączne prawo rozporządzania ciałami kopalnemi, znajdującemi się pod należącym do niego gruntem.

Górnictwo w Rossyi, jakkolwiek początkiem swym sięga bardzo dawnych czasów (scytyjskie żelazo Homera), to jednak prawną orga-nizacyę i trwałe podstawy dla dalszego rozwoju otrzymało dopiero w początku XVIII wieku, za panowania Piotra Wielkiego. Wydana przez niego w r. 1719 pierwsza w Rossyi ustawa górnicza (Berg-priwilegia) dozwalała każdemu, za pewną opłatą, prowadzić poszukiwania i roboty górnicze na ziemiach własnych, rządowych, lub należących do innych właścicieli; po 60 latach jednak, bo w r. 1782, nowe prawo górnicze ograniczyło w silnym stopniu swobodę górnictwa, oddając wnętrze ziemi właścicielowi powierzchni; zasada ta przetrwała w Rossyi do dnia dzisiejszego. Opieka, roztaczana przez panujących nad przedsiębierstwami górniczemi, za-kładanemi, czy-to przez samych Rossyan, czy też przy pomocy sprowadzanych cudzoziemców, pomyślnie oddziaływała na rozwój górnictwa; przyczyniały się do tego również badania naukowe takich uczonych, jak Pallas, Humboldt, Murchison i inni, którzy, na zaproszenie rządu, odbywali niejednokrotnie dalekie po całym kraju podróże. W końcu XVII w. zostały odkryte kopalnie srebra i ołowiu we Wschodniej Syberyi, w okręgu Nerczyńskim; w w. XVIII w Zachodniej Syberyi, na Ałtaju; pierwsze kopalnie złota powstały na Uralu w połowie XVIII wieku; o wiele bogatsze we Wschodniej Syberyi otworzono w pierwszej połowie XIX w.; na Uralu w w. XVIII zaczęły powstawać kopalnie rud żelaznych, miedzianych i innych, a także huty do ich przetapiania; w drugiej połowie w. XIX rozwinął się wielki przemysł górniczy na południu Rossyi i przemysł naftowy na Kaukazie. Początkowo zakłady górnicze powstawały w Rossyi staraniem i kosztem rządu i, naturalnie, stanowiły jego własność; z biegiem jednak czasu przechodziły, na tych lub innych warunkach, do rąk prywatnych i obecnie w posiadaniu rządu pozostała tylko stosunkowo nieznaczna część przedsiębierstw górniczych, głównie na Uralu. W ostatnich kilku dziesiątkach lat przemysł górniczy w Rossyi zrobił zadziwiające postępy i, wobec olbrzymich bogactw mineralnych, przyszłość jego na długie czasy jest zapewnioną Obecnie istnieją w Cesarstwie następujące wielkie okręgi górnicze: 1) Północna Ros-sya—żelazo, miedź, ołów; 2) Środkowa Ros-sya—węgiel, żelazo; 3) Południowa Rossya—węgiel, żelazo, sól, merkuryusz; 4) Ural —żelazo, miedź, złoto, platyna, sól, węgiel i inne; 5) Sy-berya—złoto, srebro, ołów, żelazo, węgiel, sól; 6) Środkowa Azya (mało zbadana)—sól, rudy metaliczne; 7) Kaukaz (mało zbadany)—nafta, rudy metaliczne.

Za granicami Europy przemysł górniczy doszedł do wysokiego stopnia rozwoju, w ciągu ostatniego stulecia, w Stanach Zjednoczonych Północnej Ameryki, i obecnie nietylko wystarcza na zaspokojenie własnych potrzeb kraju, ale jeszcze nie małą część swych produktów wysyła do Europy (nafta, węgiel kamienny, żelazo, miedź i t. d.); co zaś do ogólnej wartości produktów górniczych, to Stany Zjednoczone przewyższają nawet Europę. Z innych krajów Północnej Ameryki Kanada produkuje znaczne ilości złota, srebra i nafty, Meksyk—złoto, srebro i miedź.

W Ameryce Południowej złoto wydobywają w Brazylii, Chile i Guayanie; w Peru zaś, Chile i Boliwii—srebro, miedź i cynę.

W Azy i górnictwo jest jeszcze mało rozwinięte w porównaniu z obszarem i znacznemi bogactwami mineralnemi tej części świata. W ostatnich jednak czasach przemysł górniczy wzrasta bystro w Japonii (węgiel, nafta, miedź, złoto), a prawdopodobnie powstanie wkrótce i w Chinach, obfitujących w węgiel kamienny, rudy żelazne i inne minerały; obecnie zaś Chiny produkują tylko znaczne ilości złota, a nadto srebro, którego produkcya w samym tylko Junna-nie dochodzi do 45 milionów franków. Wogóle złoto stanowi dotychczas główny produkt górniczy Azyi; oprócz Chin wydobywa się je w Sybe-ryi i łndyach angielskich ; w Indyach ciałem ko-palnem jest jeszcze i węgiel kamienny. Najbogatsze na świecie kopalnie rudy cynowej znajdują się na półwyspie Malakka i na wyspach Sundzkich, dają one do 80% ogólnej ilości cyny; nakoniec na wyspach Sumatrze i Jawie rozwija się bystro przemysł naftowy.

W Afryce, w Transwaa/u, w ciągu ostatnich 15 lat powstały i rozwinęły się do wielkich rozmiarów kopalnie złota, dające obecnie 28% ogólnej produkcyi tego metalu na kuli ziemskiej; oprócz złota, w koloniach angielskich Kraju Przylądkowego wydobywają rudy miedziane i węgiel kamienny, a w Algierze—znaczne ilości bogatych rud żelaznych, które stąd są wywożone do Europy.

Głównym produktem górniczym Australii jest złoto; oprócz tego w koloniach angielskich tej części świata wydobywane są rudy srebrne, ołowiane, miedziane, węgiel i nafta; zasługują również na uwagę najbogatsze w świecie kopalnie rud niklowych w Nowej Kaledonii, dające do 50% ogólnej produkcyi niklu.

W XIX stuleciu, dzięki ogólnym postępom wiedzy technicznej i zastosowaniu ich w górnictwie, znacznie się ono rozwinęło i obecnie odgrywa bardzo ważną rolę w ekonomicz-nem życiu narodów. Pierwsze miejsce, które w Starożytności i w Wiekach Średnich zajmowały w szeregu produktów górniczych szlachetne metale, złoto i srebro, zostało teraz zajęte przez węgiel kamienny i żelazo, stanowiące dziś podstawę wszelkiego przemysłu. W przytoczonej tablicy (na str. 424) zebrane są liczby wszechświatowej produkcyi ważniejszych ciał kopalnych i metalów (w r. 1898) i zarazem pokazany (w odsetkach) udział w tej produkcyi rozmaitych krajów.

Górnictwo w Polsce początkiem swym sięga dalekiej przeszłości i pomimo rozmaitych przeszkód rozwijało się z postępem czasu, a nawet miewało chwile wspaniałego i samodzielnego rozkwitu. Najstarszemi, prawdopodobnie, są u nas kopalnie soli w Wieliczce i Bocliii i, które przetrwały do dziś, przynosząc zaszczyt gospodarności naszych przodków i ich znajomości w zawodzie górniczym. Pierwsza o nich wyraźna wzmianka odnosi się do r. 1105, kiedy Bolesław Krzywousty nadał klasztorowi Benedyktynów na Tyńcu prawo pobierania pewnego dochodu z kopalni soli w Wieliczce, zwanej „magnum sal”; wspomnieć jednak należy, że kopalnie, te same, albo też inne, istniały już przedtem, bo, według Długosza, Bolesław Chrobry w r. 1025 ustąpił duchownym w ich dobrach wszelkiej własności rzeczy kopalnych, oprócz złota. Według Kadłubka za Mieczysława Starego (1175 — 1200 r.) winowajców przekonanych o kradzież, szczególniej bydła, za karę odsyłano do kopalni. Z wieku XIII przechowało się nadanie krzyżackie dla miasta Chełmna, w którem Krzyżacy warują sobie wyłączną własność kopalni soli, złota, srebra i innych, oprócz żelaza.— W wieku XIV-ym wyszła już pierwsza w Polsce ustawa górnicza, z woli Kazimierza Wielkiego w r. 1368; zawierała ona przepisy o zarządzie salin Wieliczki i Bochni, o sprzedaży soli i obowiązkach urzędników żupniczych (t. j. górniczych). Przywilej Elżbiety, rządzczyni Polski i Węgier, z r. 1374 wspomina już o kopaniu kruszcu srebronośnego w okolicach Olkusza i określa prawa i obowiązki tak gwarków (właścicieli kopalni), jak również pracujących w kopalniach górników; przywilej ten został potwierdzony przez późniejsze akta Władysława Jagiełły z r. 1393 i 1426. — W wieku XV G. polskie znajdowało się na wysokim stopniu rozwoju; sól kamienną z Wieliczki i Bochni wywożono w dalekie kraje; na kopalniach w Olkuszu pracowało 800 koni przy wyciąganiu wody; trzy miasta górnicze: Wielicz-

Liczba robotników w górnictwie .    .

Siarka .    .

Sól

Merkuryusz .

Aluminium

Nikel

Cynk

Cyna

Ołów

Miedź

Srebro

Złoto

Stal .

Surowiec (żelazo)

Nafta

Węgiel (kam. i hrun.)

Ciała kopalne i metale

15 mil.ton(?/)

4.400

006'9

6.000

78.000

460.000

780.600

430 000

6.320

430

24.000.000

36 000.0CO

19.000.000

000000099

tonny

produkeya

światowa

Wszech-

1.100.000

1,9 m. t.

P    P    P    P P

O    'ćo    To

(0,05 t.)

19,3

24,2

31,0

o/

/ o

A nglia

800.000

1,4 m.t.

16,0

1,3

33,5

17,1

5,0

7,3

Ç'0

24,0

20,3

0,13

19,3

°/

/o

Niemcy

250.000

150 t.

Tiug‘0

11,1

(50 t.)

J-* p    p p p p P

cn'cn'V'o'bo oi'-o'bs oo

o/

/ o

300.000

300 t.

1,1 m. t.

15,0

4^ 'co

to

CO

Węgry cya

Austro- Fran-

180.000

28,8

1,84

i⁰

CO

°/o

Belgia

650.000

700 t.

l’OZ'l

15,0

(2 t.)

1.3

0,06

L'\

0,07

8,9

00

to

44,7

1,8

o/ l o

Rosya Europ, i Azyat.

250.0(0

(OdOO'919

VUig‘l

(0 L‘Zf

(O0 83

(09 8

(08*88

Wfl

(>‘z

1‘0

(T)e‘s

( )8*3 (l)39‘0

0,5

o/

/ n

Inne

kraje

Europy

1.5001.

1.8 m t.

23,9

JS p

oo co

to ro co p

55,0

to

00

22,3

37,0

CO

CO

0 ®9

CO

°/

/ o

Stany

Zjedn.

Póln.

Amer.

KS)8‘Z,

35,40

p9‘ll

4,8

31,63₂)

08‘Z

0,1

0,2

0,53(j)

0,53(2)

Inne

kraje

Półn.

Amer

0)9‘9

0,2

(s)0 'L

17,4

4,4(₂)

0,06

0,07

Połud.

ka

Amery

■łOOO'1

J— O O

00 en    co

0,15

0,16

0,9

o/

/ o

nia

Japo

(²)l‘6Z.

4,7(3)

0,05

0,7(₂)

2,3(₃)

Inne

kraje

Azyi

1,6

27.8

o/

10

Afryka

7,0

6,0

4,4

7,9

22,4

o/

/ o

lia

Austra-

((') Włochy 510.000 t. Hiszpania 4.000 t.

/’) Kanada; (²) Indye angiel-\ skie.

|(')Rumunia,Wlochy;²)Kaüad. U³) Wyspy Sundzkie, Indye ' Brytańsk:e.

H¹) Szwecya, Hiszpania.

{(‘) Szwecya, Hiszpania.

/(^KanadaMeks.^Brazy. Chile ^ Gujana; ³) Ind., Chiny, Kor. /(]) Hiszpania; ²) Meksyk 29°|0 \ i Kanada

/( ‘) Hiszpania 12 3°|₀, Włochy. U²) Chile.

/(*) Hiszp.21,7⁰|₀Włochy,Grec. X^²) Meksyk, Kanada.

{(*) Hiszpania.

/ (J) Boliwia ²) Pólw. Malakka l i wyspy Sundzkie. /(')Kan. ²) Rudy nikł. z Nowej 1 Kaled. przet.gł. wAng.iFrn.

|(') Szwajcarya.

/(ł) Hiszpania 38,6⁽¹|₀, Wło-t chy; ²) Meksyk.

UWAGI

ka, Bochnia i Olkusz rządziły się prawem ma-gdeburskiem i doszły do wysokiego dobrobytu, a polskich górników, jako dobrze obeznanych ze swym zawodem, sprowadzano do Czech, i nawet do Francyi (za Ludwika XI). — Wiek XVI był również pomyślnym dla naszego G-a; oprócz wymienionych już miejscowości, powstało ono jeszcze w okolicach Chęcin i Ęiedzianogó-ry (kopalnie rud miedzianych, ołowianych, marmuru). Na Rusi rozwinięto warzelnictwo soli, w Swoszowicach wydobywanie siarki, w górach Spiskich robiono poszukiwania miedzi. W kopalniach olkuskich przeprowadzono odwadniające sztolnie, ogólnej długości trzydzieści wiorst,co pozwoliło znacznie rozszerzyć roboty, i ogólna wartość wytapianego tu rocznie srebra i ołowiu doszła do 850 tys. złp.; w Olkuszu stanęła nawet mennica dla bicia srebrnej monety. Kopalnie soli w Wieliczce i Bochni (żupy krakowskie) pomimo znacznego obciążenia donacyami i pensyami na korzyść klasztorów, uniwersytetu krakowskiego i innych, dawały królom stały dochód—do 8 tys. dukatów rocznie— i miały ściśle określoną organizacyę finansową i administracyjną. Panujący z domu Jagiellonów otaczali przemysł górniczy szczególną opieką, o czem świadczą liczne wydane przez nich przywileje i ustawy; najważniejszą z nich jest ustawa Zygmunta Augusta z r. 1551; ustanawia ona osobne sądy górnicze, określa sposób udzielania przez żupnika (urzędnika górniczego) pozwoleń na zakładanie kopalni i hut, sposób wydawania uchwał przez gwarków, opisuje prawa i obowiązki gwarków i górników, porządek i pewność własności ukopanej, sposoby pobierania olbor czyli dziesięcin itd. — W okresie Piastów i Jagiellonów panowało w polskiem prawodawstwie górniczem średniowieczne pojęcie regaliów, uzupełnione później (w w. XIV) zasadą wolności górniczej; wnętrze ziemi uważano ciągle za wyłączną własność panującego, który jeden miał prawo dać osobnym aktem pozwolenie (licencyę) na poszukiwanie minerałów i ich wydobywanie, oraz na zakładanie hut do topienia kruszców; akta też takie były wpisywane do metryk koronnych, t. j. do ksiąg zapisowych postanowień królewskich. Najdawniejszy przywilej na powszechne poszukiwanie „wszelkich kruszców” w całym kraju, nietyl-ko w dobrach królewskich, ale także i w dobrach duchowieństwa i szlachty, wydał w roku 1448 Kazimierz Jagiellończyk Mikołajowi So-bowskiemu, mieszczaninowi z Kleparza; następnie podobne pozwolenia były wydawane rozmaitym, często najznakomitszym w kraju, osobom, a także zbiorowym, tworzonym w tym celu, towarzystwom. Wobec rozwijającego się przemysłu, Zygmunt I ustanowił w r. 1518 na całe Królestwo urząd podkomorzego górniczego, do którego obowiązanym był zgłaszać się każdy, chcący poszukiwać kruszcu lub go kopać;

Pow«£. tfao. Iluatr. Zoir,. 199. T. XXV.

od niego byli zależni niżsi urzędnicy górniczy, tak zwani żupnicy; pierwszym podkomorzym był Mikołaj Lanckoroński. Osoby, które uzyskały „licencyę” na prowadzenie robót górniczych i wytapianie metalów, nosiły w dawnej Polsce nazwę gwarków (niem. Gewerken), stąd i samo zajęcie się G-em nazywano gwar-k owa niem. Gwarkowie nie byli, ściśle mówiąc, właścicielami kopalni, lecz raczej tylko korzystali z nich (usus fructus) na zasadzie prawa lennego (jak to było w Czechach i na Węgrzech) i, w dowód uznania zwierzchniej własności króla, opłacali mu, niezależnie od tego, gdzie kruszec kopali, czy - to w dobrach królewskich, czy też w dobrach duchownych lub szlachty, olborę, czyli Vl0 część ukopanej rudy kruszcowej, i jeden grosz od niecki (korca). Powoli jednak królowie zrzekali się swego pierwotnego prawa do wnętrza ziemi na korzyść duchowieństwa i szlachty, i w tym czr.sie, kiedy np. na Węgrzech ustawa górnicza cesarza Maksymiliana z r. 1575 uznała wszystkie kopalnie za własność Korony (Kammergut), w Polsce ustawa górnicza, zatwierdzona przez Stefana Batorego w r. 1576, nadała właścicielom ziemi, duchowieństwu i szlachcie, wyłączne prawo do wszystkich ciał kopalnych, znajdujących się we wnętrzu należącej do nich ziemi, a za własność Korony („dobra stołu króla Jegomości”) uznała tylko kopalnie, położone w dobrach królewskich; takiemi pozostały nadal kopalnie soli w Wieliczce i Bochni, ruskie żupy solne około Samborza i Kołomyi i kopalnie olkuskie. Ustawa Batorego przetrwała niezachwianie do ostatniego rozbioru Polski. — Od czasu Zygmunta III górnictwo polskie, pomimo usiłowań ze strony panujących, chyli się ku upadkowi; przyczyną tego był ogólny rozstrój państwa i częste wojny (szwedzkie), które odciągały ludność od pracy górniczej. Ze wszystkich gałęzi przemysłu górniczego rozwijało się w w. XVII tylko hutnictwo żelazne; pierwsze dokładniejsze o niem wzmianki odnoszą się jeszcze do w. XIV; mianowicie w aktach niektórych starostw (np. Sieradzkiego) znajdują się wydane rozmaitym osobom pozwolenia na zakładanie rudnic (kopalni rudy żelaznej) i pieców do wytapiania żelaza, za pewną opłatą na korzyść starostw. W w. XVI w rozmaitych aktach rządowych są wzmianki o hutach i fabrykach żelaznych w okolicach Chęcin, Kielc i Panek, gdzie dotychczas istnieje przemysł żelazny, jako też o podatkach, jakie zakłady te opłacać musiały. Dla udoskonalenia przemysłu żelaznego (wyrobu broni, pancerzy i wogóle „wojennego rynsztuuku”) sprowadzono z za granicy majstrów, którzy, jak np. Włoch Caccia za Zygmunta III, zakładali nowe huty żelazne i wprowadzali ulepszone sposoby fabrykacyi żelaza i stali; na-koniec, za panowania Jatia Sobieskiego, stanął w dobrach biskupa krakowskiego pierwszy w Polsce wielki piec do wytapiania surów

54

ca i rudy żelaznej.— W końcu XVIII wieku, za panowania Stanisława Augusta, podjęto usilne starania ku podniesieniu G-a krajowego. W roku 1782 stanęła, pod przewodnictwem biskupa Szembeka, umyślna kommissya dla czuwania nad G-em i otwierania nowych kopalni; w r. 1779 zawiązało się akcyjne towarzystwo, z udziałem króla, w celu otworzenia nieczynnych od r. 1712 kopalni Olkuskich; w okolicach Miedziąnogóry kosztem królewskim rozpoczęto wydobywanie rudy miedzianej i założono hutę do wytapiania m i e d z i, z której w warszawskiej mennicy bito monetę zdawkową; dla zbadania kraju pod względem górniczym, głównie zaś dla odkrycia nowych kopalni soli, po odstąpieniu Austryi salin krakowskich, sprowadzono z za granicy ludzi uczonych (Carosi, Ferber, Beust) i w r. 1784 w Busku zaczęto warzenie soli; zaniechano go w r. 1796. Druga warzelnia soli była czynną od r. 1780 do 1795 we wsi Solcy, w Łęczycki em; zwrócono także uwagę na węgiel kamienny: o znajdowaniu się jego w Polsce (pod Tenczynkiem) wiedziano jeszcze w w. XVII; kopano też węgiel na krańcach pokładów w okolicach Strzemieszyc i w księstwie Siewierskiem, ale zastosowanie w przemyśle lub jako opał domowy miał on bardzo małe. Pierwszą większą kopalnię węgla założył hr. Moszyński w r. 1792 w Jaworznie, w Galicyi; istnieje ona do dzisiaj. W końcu XVIII wieku przemysł żelazny w Polsce zrobił wielkie postępy; kosztem i staraniem biskupów krakowskich, Załuskiego i Sołtyka, a także kanclerza Jana Małachowskiego, powstały w dzisiejszej gub. Radomskiej i Kieleckiej liczne wielkie piece i huty żelazne, z których znaczna część jest czynną i obecnie; według wydanego przez ks. Osińskiego w r. 1782 dzieła pod tytułem: Opisanie polskich fabryk żelaza, w pomienionym roku były czynne w całym kraju 33 wielkie piece, 41 dymarek (małe, starej konstrukcyi, piece do wyrabiania żelaza wprost z rudy) i 83 fryszerki; mogły one dać rocznie 130 tys. centnarów surowca i do 100 tys. centnarów żelaza. Po ostatnim rozbiorze G. rozwijało się głównie w tej części Polski, która przeszła pod panowanie pruskie; za rządów pruskiego ministra hr. Redena otworzono w Dąbrowie i w okolicy kopalnie węgla (Reden i Hoym, czyli Tadeusz), we wsi Pankach około Częstochowy —zakłady żelazne, i podjęto roboty dla rozwinięcia kopalni olkuskich. — Krótki czas istnienia Księstwa Warszawskiego nie przyniósł znacznych zmian w G-ie polskiem; nadmienić tylko trzeba, że w r. 1813 zaczęto około Olkusza prowadzić roboty w celu wydobywania samego gal manu (rudy cynkowej), gdyż dotychczas wydobywano tam jedynie srebronośny kruszec (rudę ołowiu). — Po utworzeniu Królestwa Polskiego wr. 1815 była ustanowio-

na w następnym roku, do spraw górnictwa, Główna Dyrekcya Górnicza w Kielcach, zależna od Wydziału przemysłu i kunsztów w Kom-missyi rządowej spraw wewnętrznych i policyi; jednocześnie założono w Kielcach wyższą szkołę górniczą. Dyrektorem Wydziału przemysłu i kunsztów był ksiądz St. Staszic; w nim G. znalazło niestrudzonego opiekuna; uwagi jego nie uszła ani jedna możliwa u nas gałąź przemysłu górniczego; jego staraniem rozwijano kopalnie węgla w okolicy Dąbrowy, kopalnie gal manu w okolicach Olkusza i Sławkowa, postawiono w Dąbrowie huty do wytapiania cynku; w okolicach Kielc zakładano nowe i rozszerzano stare huty żelazne; w starej hucie, w Niewachlowie, i w nowozałożonej, w Białogonie, wytapiano miedź, srebro i ołów z rud miejscowych; dla kształcenia ludności w zawodzie górniczym sprowadzał Staszic z za granicy doświadczonych majstrów; jednocześnie wykonywane były geologiczne badania kraju przez samego Staszica i przez profesora kieleckiej szkoły górniczej, Pus cha; rezultaty tych badań, zawarte w dwóch dziełach: Staszica „O ziemiorodztwie Karpat” i Puscha „Geognostische Beschreibung von Polen”, dotychczas nie utraciły swej wartości. Jednein słowem, śmiało rzec można, że wszechstronna działalność Staszica była prawdziwie błogosławioną dla naszego G-a, tembardziej jeszcze, że wszystkie jego przedsięwzięcia były ostrożne i straty grosza publicznego nie spowodowały.—Po śmierci Staszica w r. 1826 Dyrekcya główna górnicza przeniesioną została z Kielc do Warszawy i weszła, pod nazwą Wydziału górnictwa krajowego, w skład Kommissyi rządowej przychodów i skarbu, której prezesem, czyli ministrem, był książę Drucki-Lubecki. Nie-wszystkie projekty tego ministra, wymagające wogóle wielkich nakładów, mogły być wprowadzone w życie; z urzeczywistnionych wymienić należy założenie warsztatów mechanicznych w B i a-łogonie i na Solcu w Warszawie, oraz postawienie walcowni blachy cynkowej w Sławkowie; również za rządów ks. Druckiego-Lubeckie-go stanęła warzelnia soli w Ciechocinku (od r. 1829), prowadzone zaś bez przerwy od r. 1816, kosztem rządu i pod kierunkiem Beckera, a następnie Rosta, poszukiwania soli w południowej części Królestwa nie dały pomyślnych rezultatów.—W r. 1833, w celu pokrycia dochodami, z rządowego G-a długu, zaciągniętego przez wydział G-a u banku polskiego na wzniesienie nowych zakładów, G. zostało oddane pod zarząd tegoż banku i przeszło pod bezpośredni kierunek jego wiceprezesa, hrabiego Henry-Ika Łubieńskiego. Niepospolita i obszerna działalność hr. Łubieńskiego zasługuje niewątpliwie na uznanie; za jego rządów wprowadzone były liczne ulepszenia w przemyśle żelaznym; stanęły wspaniałe zakłady metalurgiczne w Bejowie, Starachowicach, Sielpi i in. m., powstała

. 1200 „

wielka Huta Bankowa w Dąbrowie, w której pierwszy raz u nas zaczęto wyrabiać żelazo na węglu kamiennym; podjęto znaczne roboty dla osuszania kopalni olkuskich; rozszerzono zakład solny w Ciechocinku itd. Bank polski nie szczędził również pomocy osobom prywatnym, chcącym zająć się G-em; przy jego współudziale powstała w Żarkach, w gub. Piotrkowskiej, wielka fabryka machin Steinkeller a, która oddała wogóle znaczne usługi przemysłowi krajowemu.—W r. 1838 bank polski wypuścił rządowe zakłady żelazne w 25-letnią dzierżawę francuskiemu przedsiębiorcy, Ko ni ar owi; umowa jednak została z nim zerwaną już w r. 1845 i zakłady górnicze przeszły pod zarząd W y -działu górnictwa, utworzonego (od r. 1842) w składzie Kommissyi rządowej skarbu. Wydział ten istniał do r. 1870; wtedy został z Warszawy przeniesiony do P eter sb urga i tam wszedł jako osobny Wydział polskich zakładów górniczych w skład departamentu górniczego w ministeryum, początkowo skarbu, a następnie dóbr państwa; długoletnim kierownikiem jego był inżynier górniczy Keppen; nakoniec w r. 1891 osobny wydział górniczy skasowano i zarząd G-em polskiem wcielono do odpowiednich, już istniejących dla Cesarstwa, wydziałów departamentu górniczego, mianowicie sprawy' zakładów należących do rządu w Królestwie przeszły do ogólnego „wydziału rządowych zakładów górniczych”, a nadzór nad pry-watneini zakładami górniczemi Królestwa oddany został „wydziałowi prywatnych zakładów górniczych”.—W ciągu ostatnich 50-ciu lat G. w Królestwie Polskiem uległo wielkiej zmianie; w r. 1850 rząd był prawie jedynym w kraju przemysłowcem górniczym i do niego należały niemal wszystkie kopalnie i huty; teraz, w r. 1900, rząd prowadzi zaledwie kilka nieznacznych kopalni rudy żelaznej i kilka zakładów żelaznych, ale obok nich istnieje w kraju wielki przemysł górniczy w rękach osób i towarzystw prywatnych. Wskazana zmiana odbywała się stopniowo: sam rząd odprzedawał lub wydzierżawiał osobom prywatnym należące do niego zakłady górnicze (huty żelazne, kopalnie węgla, rudy żelaznej i cynkowej, huty cynkowe) i jednocześnie kapitały prywatne, przeważnie zagraniczne, stwarzały w kraju nowe przedsiębiorstwa górnicze. Bystry wzrost górnictwa prywatnego datuje się głównie od r. 1870, t. j. od chwili ogłoszenia „Ustawy górniczej dla gubernij Królestwa Polskiego”; ustawa ta, wzorowana na prawie górniczem zachodniej Europy (pruskietn i belgij-skiem), oddzieliła własność wnętrza ziemi od posiadania powierzchni i wprowadziła zasadę wolności górniczej dla poszukiwania i eksploatacyi takich minerałów, jak węgiel, rudy cynkowe i ołowiane; niewątpliwie ustawa z r. 1870 przyczyniła się do rozwoju przemysłu, otwierając

szerokie pole dla przedsiębiorczości prywatnej. Dla przykładu można przytoczyć następujące liczby: w r. 1870 wydobyto w Królestwie węgla (kamiennego i brunatnego) 300 000 ton; w r. 1880— 1 300 000; w r. 1890 — 2 400 000; w r. 1898 — 4 100000 ton. W r. 1892 początkowa ustawa z r. 1870 doznała pewnej zmiany: zasadę wolności górniczej. rozciągnięto także i na rudę żelazną. — Pod względem administracyjnym zakłady górnicze Królestwa Polskiego tworzą od r. 1895 tak zwaną zachodnią prowincyę górniczą, której zarząd („zachodni zarząd górniczy”) znajduje się w Suchedniowie, gub. Kieleckiej, i na czele jego stoi naczelnik zarządu; do r. 1900 był nim inż. górn. Choroszewski; do obowiązków zarządu należy prowadzenie rządowych zakładów górniczych i inspekcya nad zakładami prywatnemi. Zachodnia prowincya dzieli się na 6 okręgów górniczych; w każdym z nich ustanowiony jest inżynier okręgowy górniczy, jako inspektor, mający baczyć na wykonywanie przez przemysłowców obowiązujących w G-ie przepisów prawno-policyjnych; do pomocy inżynierom okręgowym dodani są markszej der o wie, t. j. geometrzy górniczy. — Obecnie przemysł górniczy Królestwa Polskiego ma dwa główne ogniska, tak zwane dawniej zachodni i wschodni okręgi górnicze; pierwszy z nich, obejmujący gub. Piotrkowską i Kaliską, a także Olkuski powiat gub. Kieleckiej, produkuje: węgiel kamienny i brunatny, rudy żelazne i cynkowe, żelazo i cynk; cały przemysł znajduje się tu w rękach prywatnych, a należące do rządu kopalnie węgla, galmanu i huty cynkowe oddane są w długoletnią dzierżawę prywatnemu towarzystwu. We wschodnim okręgu, obejmującym gub. Kielecką i Radomską, są czynne kopalnie rudy żelaznej i liczne huty żelazne, należące również przeważnie do osób prywatnych (rząd prowadzi tu kilka niewielkich zakładów żelaznych). Wymienić jeszcze należy warzelnię soli w Ciechocinku, stanowiącą własność rządu, ale oddaną w dzierżawę osobie prywatnej, kopalnię siarki w Czarko-wie w gub. Kieleckiej, czynną z przerwami od początku XIX wieku, liczne kopalnie rozmaitych glin, między niemi także ogniotrwałych, kopalnie torfu, i nakoniec rozrzucone pó całym kraju kamieniołomy (piaskowca, wapienia, marmuru). — O rozmiarach przemysłu górniczego w Królestwie Polskiem dają pojęcie następujące liczby z r. 1898:

Wydobyto węgla kamiennego .    4050 000 ton

„ węgla brunatnego Wytopiono surowca Wyrobiono żelaza i stali

Wytopiono cynku.....

Wyrobiono blachy cynkowej .

„ bieli cynkowej

4500 ton 130    „

Wywarzono soli .

Wytopiono siarki

Pracowało w G-ie około 35 000 ludzi; ogólna wartość produktów górniczych z r. 1898 przenosiła 50 milionów rubli. Dla uzupełnienia obrazu G-a polskiego wspomnieć jeszcze wypada o obecnym stanie znajdujących się w Galicy i najstarszych w kraju kopalni soli kamiennej w Wieliczce i Bochni i o warzelniach soli; dotychczas stanowią one własność skarbu, który sam je prowadzi i administruje; w r. 1898 wydobyto soli kamiennej 41l/₂ tysiąca ton, otrzymano soli-warzonki 50 tysięcy ton, przedstawiających razem wartość przeszło 9 mil. guldenów; pracowało na kopalniach i warzelniach przeszło 2 000 ludzi. Wogóle w sąsiedniej Ga-licyi, w ciągu ostatniego stulecia, przemysł górniczy rozwijał się słabiej, niż w Królestwie Pol-skiem; hutnictwo żelazne dotychczas jest jeszcze w zarodku (roczna produkcya surowca nie dochodzi 2 000 ton), węgla kamiennego wydobywa się rocznie do 800 000, węgla brunatnego do 80 000 ton; produkcya cynku wynosi do 4-ch, a bieli cynkowej do 2-ch tysięcy ton. Natomiast jednak w ciągu ostatnich 50-ciu lat rozwinął się, wzdłuż północnego stoku Karpat, znaczny przemysł naftowy, ustępujący pod względem rozmiarów tylko podobnemu przemysłowi Stanów Zjednoczonych i Rossyi; obecnie galicyjskie kopalnie dają rocznie do 300 000 ton nafty, ogólnej wartości 6y₂ milionów guldenów, i zatrudniają do 8 000 robotników; również w ostatnim czasie rozwinęły się w okolicach Borysławia jedyne w świecie kopalnie wosku ziemnego; produkują one teraz rocznie do 7 000 ton, przedstawiających wartość 2-ch milionów guldenów, i zatrudniają przeszło 6 000 robotników. Razem w Galicyi w G-ie pracuje do 25 000 ludzi, a ogólna wartość rocznej produkcyi przechodzi 20 milionów guldenów.

Literatura. Rpeczy drukowane o G-ie w Polsce ob. w „Bibl. pols. tech.-przem.” F. Kucharzew-skiego (Warszawa 1894). Rys historyczny rozwoju górnictwa powszechnego w dziele Adolfa Gurlta „Die Bergbau- und Hüttenkunde”. Za najważniejsze źródło do historyi górnictwa w Polsce służy dzieło H. Łabęckiego „Górnictwo w Polsce”, ale kończy się ono na r. 1840. Peryod czasu do r. 1873 opisany jest w artykule Choroszewskiego „HcTopn-uecitiH h CTaTHCTHuecKM oösopii paaBHTia ropno-3aBO^CKOII npOMRUIieilHOCTH BT. IJapcTBh IIo.IB-ckomi.” („Popa. jKypiiajii>” T. I, 1874 r.), oraz tegoż w „Ekonomiście” warszawskim. Osobne artykuły, tyczące się historyi i statystyki przemysłu górniczego w Polsce, drukowały „Przegl. Techn.”, „Ekonom.”, „ Enc. roln.” Nakoniec liistorya prawa górniczego w Polsce i obowiązujące teraz przepisy podane są w dziele M. Koczano-wicza „Prawo górnicze, obowiązujące w Królestwie Polskiem” (Warszawa 1896).

B) Górnictwo pod względem technicznym (niemiecka Bergbaukunde—umiejętuość górnicza) obejmuje opis sposobów wydobywania i początkowego oczyszczania ciał kopalnych; sposoby te, w starożytności bardzo proste i oparte jedynie na ręcznej pracy ludzkiej, doskonaliły s^ę z postępem wiedzy technicznej, i siłę ludzką w górnictwie stopniówo zastępowała praca maszyn parowych, a w ostatnich czasach —elektrycznych. Pierwszą próbę naukowego, traktowania górnictwa i hutnictwa znajdujemy w dziele lekarza Jerzego Agricoli (1494— 1556): „De rebus me-tallicis”, wydanem w Bazylei w r. 1546; dzieło to zawierało cały cykl ówczesnych wiadomości naukowych, potrzebnych do prowadzenia kopalni i hut. Z rozszerzaniem się i pogłębianiem wiedzy ludzkiej wiele z traktowanych wspólnie przez Agricolę przedmiotów rozwinęło się do rozmiarów osobnych nauk, jak oto: nauka hutnictwa, geognozyi, markszejderyi (miernictwa), mechaniki górniczej i in,, nauka zaś sztuki górniczej, pozostając i nadal w ścisłem z niemi związku, objęła tylko to, co bezpośrednio tyczy się samego kopalnictwa (prowadzenie kopalni). Obecnie sztuka górnicza stanowi osobny przedmiot wykładu w szkołach górniczych; pierwsza podobna szkoła powstała we Frej-bergu, w Saksonii, w 1702 r., istnieje dotychczas jako akademia; każdy kraj z rozwiniętym przemysłem górniczym posiada teraz jedną lub kilka speeyalnych, wyższych i średnich, szkół górniczych; w Rossyi wyższe wykształcenie fachowe daje Instytut Górniczy w Petersburgu, założony w 1773 r., i wyższa szkoła górnicza, otwarta w 1899 r. w Jekaterynosła-wiu; oprócz tego są średnie szkoły górnicze w Jekaterynosławiu, Lisiczańsku i Bernaule. W Polsce istniała krótko (1816—1826 r.) wyższa szkoła górnicza w Kielcach; w roku 1889 otworzono w Dąbrowie Górniczej średnią szkołę (szkołę sztygarów) z czteroletnim kursem, a wkrótce ma być otwarty wydział górniczo-hutniczy w Politechnice warszawskiej. W Ga-licyi kurs górnictwa wykładany jest na Politechnice Lwowskiej.—Całkowity kurs sztuki górniczej rozpada się na następujące główne oddziały: 1) poszukiwanie użytecznych minerałów;

2) roboty górnicze; 3) roboty przygotowawcze i obudowa w kopalniach; 4) odbudowa kopalni;

5) odstawa wydobytych materyałów; 6) odświeżanie powietrza (wentylacya) i oświetlanie kopalni; 7) odprowadzanie wody z kopalni (osuszanie) i 8) przygotowanie wydobytych materyałów (sortowanie i oczyszczanie).

1) Poszukiwanie użytecznych minerałów. Podstawą są tu uprzednie badania geologiczne, dające wskazówki co do możności znajdowania się danego minerału w danej miejscowości; dopiero po nich następują właściwe poszukiwania, mające na celu znalezienie samego minerału (węgla, wody, soli i t. p.), zbadanie warunków.

ziemi (fig, 123) w formie pokładów, żył, gniazd lub składów, otoczonych rozmaitemi skałami. W pokładach, czyli warstwach, leżących poziomo lub pochyło, spotyka się przeważnie węgiel kamienny i brunatny; rudy metaliczne tworzą zwykle żyły, t. j. wypełniają sobą szczeliny rozmaitych kształtów i rozmiarów, przecinające skały w najrozmaitszych kierunkach; sól kamienna, a także rudy metalów, np. rudy żelazne i cynkowe w Królestwie Polskiem, spotykamy w postaci mas o nieprawidłowych kształtach, które przy większych rozmiarach noszą nazwę składów (niem. i ang. stock), a przy mniejszych—gniazd; nakoniec niektóre metale, jak: złoto, platynę, a także rudy cynowe, spotyka się już niegłęboko pod powierzchnią ziemi, w piaskach napływowych, w dolinach rzek i ni-Ó" zinach, w postaci mniej lub więcej drobnych y ziarnek, rozsianych w masie piasku.

w jakich on we wnętrzu ziemi się znajduje, i określenie jego zasobu. Poszukiwania odbywają się za pomocą niewielkich i niegłębokich szybików i dukli (studni), a przy większej głębokości— za pomocą wiercenia, t. j. robienia okrągłych otworów wiertniczych, niewielkiej średnicy (7 cali).

W ostatnich czasach wiertnictwo zrobiło wielkie postępy; dzięki zastąpieniu instrumentu wiertniczego, jakim był świder stalowy (fig. 120) lub dłuto (fig. 121), tak zwaną koronką dyamento-wą, t. j. kółkiem stalowem z na-

-Sto

G.'

Fig. 120.

Fig. 121.

Fig. 122. a—dyamenty.

2) Roboty górnicze, w ścisłem znaczeniu tego wyrazu, polegają na przeprowadzeniu szy-

sadzonemi na jego obwodzie dyamentami (fig. 122), zdołano otrzymać całkowite słupki przebijanych warstw, dające dokładniejsze pojęcie o ich charakterze, niż proszek, otrzymywany przy rozbijaniu warstw dłutem stalowem; przez użycie do wiercenia prędko obracających się maszyn parowych, powiększyła się znacznie prędkość pogłębiania otworów, zależna, naturalnie, od twardości przebijanych skał. W praktyce wiertniczej, mającej obszerne zastosowanie w przemyśle naftowym, są przykłady (w Galicyi), że otwór głębokości 438 metrów kończono w 49 dni, czyli na dzień wiercono przeciętnie 9 metrów. Najgłębszy dotychczas otwór wiertniczy przy poszukiwaniach był wykonany „dya-mentowym sposobem” przez rząd pruski w Paru s z o w i c a c h na Górnym Szląsku, w celu zbadania pokładów węgla; dosięgnął on głębokości 2 003 metrów i przebił 83 pokłady węgla.

Fig. 124. Fig.124a. Fig.125. Fig.126.

i:-/

Fig. 127.

Fig. 128.

Fig. 129. a — wrąb b — bryła

bów (pionowych lub pochyłych studni; staropolskie „okno”), podziemnych chodników (galeryj), poziomych i pochyłych, i nakoniec na wydobywaniu (odłamy w an i u) ciała kopalnego i jego złoża: pokładu, żyły, gniazda lub składu.

Fig. 123.

a—pokłady, b—żyły, c—gniazda, d—skład, e—sztolnia, f— szyb, g— nadszybowy budynek.

W Starożytności i w Wiekach Średnich roboty te były wykonywane wyłącznie ręczną pracą górników, przy pomocy odpowiednich urządzeń: kilofa (fig. 124 i 124a), dłutka, osadzo-Użyteczue minerały, odnajdywane drogą po- dzonego na rękojeści (fig. 125), młotka (fig. szukiwań, na większej lub mniejszej głęboko- 126), klinów i drągów żelaznych i, natu-ści pod powierzchnią, znajdują się we wnętrzu ralnie, mogły postępować tylko bardzo wolno;

->

tak np. wykute ręcznie w twardym wapieniu chodniki (sztolnie) kopalni Olkuskich są owocem długoletniej i wielce kosztownej pracy ludzkiej. Dla ułatwienia pracy ręcznej Kartagińczyey i Rzymianie używali ognia, od którego działania twarde skały pękały i tworzyły się w nich szczeliny; dotychczas sposób ten praktykuje się jeszcze w niektórych miejscowościach Szwecyi i Norwegii. Od wieku XVI zastosowano w kopalniach proch strzelniczy, t. j. wprowadzouo w nich „robotę strzelaną”, co znacznie ułatwiło pracę górnikowi i dało mu możność daleko prędszego niż dawniej wykonywania wszelkich robót górniczych. Obecnie w kopalniach używane są rozmaite materyały wybuchowe, głównie jednak proch i dynamit (od r. 1867); robota z niemi polega na tern, że do okrągłego otworu, wywierconego w skale, wkłada się pewną ilość prochu lub dynamitu i następnie taki nabój (fig. 128) zapala się za pomocą lontu; wywołany wybuch rozsadza skałę, t. j. odrywa od zbitej masy pewną część w kształcie oddzielnych brył, które łatwo mogą być usunięte, zostająca zaś na miejscu skała jest już tak osłabioną i popękaną, że od niej z łatwością, za pomocą kilofa lub drąga, mogą być odłamywane większe lub mniejsze kawały. Wiercenie otworów do nabojów odbywa się albo ręcznie za pomocą stalowego dłutka („laski”, fig. 127), albo też przy pomocy osobnych machin (perforatorów), poruszanych zgęszczo-nem powietrzem lub elektrycznością i mających teraz wielkie zastosowanie przy prowadzeniu tunelów. Oprócz perforatorów używane są jeszcze przy robotach górniczych maszyny: hydrauliczne, elektryczne lub poruszane zgęszczonem powietrzem, dla robienia „wrębów”, t. j. poziomych wcięć [fig. 129 (a)], ułatwiających następnie odrywanie większych brył (b), up. węgla; m a-szyny wrębowe mają obszerne zastosowanie w kopalniach węgla Stanów Zjednoczonych i Anglii; u nas, w Dąbrowie, na kopalniach węgla wręby dotychczas robi się ręcznie za pomocą kilofa.

hi

Fig. 130.

Wspomnieć jeszcze należy o robocie wodnej, używanej w kopalniach soli (Stras-furt) i złota (Kalifornia); w pierwszych za pomocą silnego strumienia wody w masie soli wypłukuje się wręby, w drugich tym samym sposobem rozbija się ściany piasku i żwiru, zawierające w sobie cząstki złota (fig. 130).

3) Roboty przygotowawcze i obudowa w kopalniach. Zanim w kopalni zacznie się wydobywanie użytecznego minerału, koniecznem jest przeprowadzenie robót przygotowawczych.

. \k

Fig. 131.

A—pokład węgla, ab c — odkrywka.

Rzadkie są wypadki, aby złoże minerału znajdowało się niegłęboko pod powierzchnią; wtedy roboty przygotowawcze polegają na usunięciu pokrywającej złoże warstwy ziemi i urządzeniu w samem złożu tarasu w kształcie schodów, od których już odłamuje się minerał. Podobne powierzchowne kopalnie nazywają się odkrywkami; urządza się je w odpowiednich warunkach przy wydobywaniu rud że-laznych w Rossyi i Szwecyi, rud cynkowych i ołowianych w Niemczech i w Anglii, a także przy wydobywaniu węgla na krańcach, wychodniach pokładów. Fig 131 przedstawia taką odkrywkę na kopalni Paryż w Dąbrowie: A) pokład węgla, grubości 12 —15 metrów, wychodzący tu na powierzchnię ziemi (wychodnia), a) część pokładu już wyjęta odkrywką, b) tarasy odkrywki, c) ziemia nad pokładem węgla już usunięta; robota odkrywkowa posuwa się wgłąb, ale tylko do pewnej granicy (linia dd), t. j. dopóki warstwa pokrywającej ziemi, którą trzeba usunąć, nie stanie się zbyt grubą; na tym głębszym poziomie możebne są tylko roboty podziemne, które też prowadzi się z szybu U; są one połączone z odkrywką chodnikiem e).

Do złoża minerału znajdującego się głęboko pod powierzchnią można dojść albo za pomocą sztolni [fig. 123 (e)|, chodnika poziomego, rozpoczętego w dolinie rzeki lub wąwozie, jeżeli na to pozwoli konfiguracya miejscowości, albo też, jak to najczęściej bywa, za pomocą szybu, pogłębionego z powierzchni w kierunku pionowym [fig. 123 (/■)]. Szyby bywają rozmaitych wymiarów i głębokości; jeszcze w początku XIX stulecia rzadkiemi były szyby na 100 metrów głębokie; obecnie najgłębszy w Europie szyb znajduje się na kopalni rud metalicznych (srebra) wPrzybramie w Czechach i ma do 10 00 m.; od niedawna w Stanach Zjedno-

czonych czynnym jest szyb „Red Jacket”, głę- i pochyłych, mających rozmaite przeznaczenie; bokości 1493 m., na kopalni miedzi około Jeziora Wyższego. Szyby mają w przecięciu kwadratową, prostokątną, okrągłą lub owalną formę i zawierają zwykle kilka przedziałów, z których każdy ma swoje przeznaczenie: jeden służy do wydobycia, drugi do spuszczenia drzewa, w trzecim są usta wionę drabiny dla ludzi do schodzenia, w czwartym rury pomp wodnych i t. d.

ii

■ i;

I!

I;

i-

jedne z nich, jak np. „chodnik główny”, służą do odstawy do szybu wydobytych ina-teryałów, drugie do wentylacyi, lub ścieku wody i t. d. Skały, wpośród których przechodzą szyby i podziemne galerye, rzadko są o tyle mocne, aby mogły stać długo, nie grożąc zawaleniem się; wskutek tego muszą być wzmacniane w ten lub inny sposób, zależnie od właściwości samej skały. Wzmocnienie takie, ro-

i;

tm

Fig. 132.

IHI

■Ą

Fig. 133.

v*i

ff§p

HäEST

- jm

Tm

Lfi

Fig. 134.

ÈS-

-4

WĄS

'■}>

Fig. 135.

P »V*

h'-

(fig. 132, 134); ze względu na bezpieczeństwo pracujących na dole ludzi i dla możności odświeżania powietrza każda kopalnia powinna posiadać przynajmniej dwa szyby. Wylot szybu na powierzchnię nazywa się „nadszybiem”; tu stoi osobny budynek (nadszybowy), w którym mieszczą się machiny wydobywające, pompy wodne i inne [fig. 123 (g)]\ na dole w kopalni przy szybie wyrobiona jest zwykle większa komora, nazywająca się „podszybiem”; najgłębsza zaś, spodnia, część szybu, nazywa się „czerpakiem” (niem. Sumpf) i służy jako zbiornik dla wody, spływającej z chodników kopalni. Pogłębianie szybu odbywa się robotą

bione z drzewa, muru, a nawet żelaza, nazywa się „obudową”, albo „oprawą”. Szyby zwykle mają oprawę na całej swej głębokości, od góry do dołu; bywa ona z drzewa (cembrowa-na) w szybach prostokątnych (fig. 132, 133), murowane z cegły na cemencie w szybach okrągłych i eliptycznych (fig. 134, 135); jeżeli oprawa ma nie przepuszczać wody, musi być wykonaną z drzewa lub muru bardzo starannie; w warstwach zaś silnie wodonośnych używa się nieprzepuszczającej wody oprawy żelaznej (fig. 136 — cuvelage, system Chaudron). Sztolnie, poziome i pochyłe chodniki, mają także obudowę z drzewa, lub muru; najczęściej wzmacniane by-

i®

fll

s.

?..

■/JM

li

Fig. 136.

Fig. 138.

Fig. 139.

Fig. 137.

o—stemple, b—rozpora, c—kapa, d—okorki.

strzelaną w skałach twardych; trud niej szem jest pogłębianie w warstwach miękkich, szczególniej gdy zawierają dużo wody, naprzykład w „kurzawo e” (miałki piasek z wodą); w takich wypadkach w ostatnich czasach zaczęto stosować sztuczne zamrażanie wodonośnych warstw kurzawki (sposób Pötscha). Po dojściu do pokładu żyły lub gniazda za pomocą szybu zaczyna się przeprowadzanie w złożu chodników przygotowawczych, poziomych

Fig. 140.

wają tylko ściany chodników boczne i górna („boki” i „piętra”); zwykle robiony w chodnikach drewniany budynek (fig. 137) składa się z „odrzwi”, przedstawiających dwie boczne, prawie pionowo stojące, krokwie („stemple” a); rozbite „rozporą” b i połączone u góry „kapą” c\ nad nią, dla zabezpieczenia piętra, wbija się jeszcze cienkie deski d („okorki”); podobne odrzwia stawia się w większej lub mniejszej odległości jedno od drugiego, zależnie

od stałości skały; w skałach zaś bardzo mięk- stemy odbudowy rabunkowej, bez podsadzki, kich za bocznemi stemplami wbijamy jeszcze stosowane są w pokładach węgla, grubych deski wzdłuż ścian chodnika. W warstwach i cienkich, ale leżących prawie poziomo; do wywierających znaczne ciśnienie, lub obfitują- nich należy tak zwany system „filarowy” cych w wodę, używa się oprawy murowauej (Pfeilerbau), używany oddawna na Górnym z cegły, sklepionej lub owalnej (fig. 138, 139), Szląsku, stąd nazywa się jeszcze „Szląskim przyczem, jeżeli i dno („spodek”) chodnika sposobem”, a także u nas w Królestwie Pol-jest słabem, to się je także wzmacnia murem; nakoniec, w niektórych razach, dla wzmocnienia chodników używa się żelaznych obręczy, np. ze HhI! starych szyn kolejowych (fig. 140).

4) Odbudowa kopalni. Kiedy przygotowawcze roboty już są skończone, następuje peryod „od- ^ budowy“ kopalni, tj. wydobywania użyte- C cznego minerału z jego złoża. Zależnie 4 od charakteru złoża (np. grubość pokładu, sto- ( J pień jego upadu, własności otaczających go z góry i z dołu skał) stosowane są rozmaite Ojj sposoby odbudowy, zawsze jednak złoże Ci\

(np. pokłady węgla) musi być uprzednio rozcięte chodnikami na pewne części: pola, filary, |||f B&. które ulegają eksploatacyi (wybieraniu) w tym lub innym porządku.

Wszystkie systemy odbudowy można podzielić na dwie główne kategorye: 1) systemy podsadzkowe (méthodes de rem- skiem na wszystkich kopalniach węgla, z wyjąt-blayage, Versatzmethoden) i 2) systemy ra- kiem jednej kopalni „Paryż”, pracującej z pod-b u n k o w e (méthodes de foudroyage, Abbau- sadzką. Pojęcie o filarowym systemie odbudowy methoden ohne Versatz). Przy pierwszych próżne przestrzenie, jakie powstają w kopalni po wybraniu minerału, np. węgla, bywają zakładane („podsadzane”) piaskiem, skałami, ziemią, wogóle „podsadzką”, sprowadzaną z powierzchni, albo z innych miejsc kopalni; z systemów drugiej kategoryi podsadzka jest wręcz wyłączoną : warstwom skał, wiszącym nad wy-robionemi przestrzeniami, pozwala się załamać („z ar ab o w ać się”) i zapełnić sobą próżne miejsca po starych robotach; załamy takie, czyli „zawaliska” mogą sięgać nawet powierzchni i wytwarzają wtedy na niej lejkowate zapadnięcia większej lub mniejszej głębokości (figura 141); w takich wypadkach, aby uchronić od uszkodzenia znajdujące się na powierzchni ziemi budynki (domy, drogi żelazne, źródła itp.), koniecznie potrzeba pozostawiać pod niemi w złożu nienaruszo-

Fig. 141.

ne, a dość wytrzymałe, filary. — Do systemów podsadzkowych należą: 1) odbudowa schodowa prosta, jedna z najstarszych, znana jeszcze Grekom i Rzymianom, obecnie u-żywana przy wydobywaniu żył ;    2) odbu

dowa schodowa piętrowa, stosowana do cienkich pokładów węgla, mających znaczny upad; 3) odbudowa poprzeczna w grubych pokładach węgla i grubych żyłach i t. p. Sy-

OL

flJk

Cl

Fig. 142.

²l

dają fig. 142 i 143, przedstawiające roboty wydobywania w oddzielnem polu pokładu (a b c d)\ pole to chodnikami: ex, e2> e₃, e₄ podzielone jest na filary: /j f₂ f₃ robotę zaczyna się w górnym filarze fx i następnie po kolei ciągnie się ją w dolnych filarach. Wybieranie filaru odbywa się w ten sposób, że z chodnika e przeprowadza się pod kątem prostym, wpoprzek filaru, szeroki chodnik z („z ab i erka”), oddzielony od zawaliska cienką ścianą węgla, tak zwaną „nogą”; w za-bierce wyjmuje się całą grubość pokładu, do 7 metrów, a po skończeniu zabierki wybiera się

HM

Fig. 143.

'Æ

i nogę; po wybraniu jednej zabierki i nogi rozpoczyna się następującą zabierkę, i w ten sposób stopniowo wyjmuje się cały filar, a próżne przestrzenie, powstałe po wybraniu węgla, za-rabowuje się, t. j. wypełnia skałami załamujących się warstw górnych; w czasie jednak roboty dla utrzymania tych warstw („piętra”) stawia się budynek z drzewa, przedstawiający rozmaite kombinacye pionowo stojących

stempli i poziomo układanych pod piętrem kap liczce dochodzą do kilkudziesięciu (30 do 40) („organy, zawarcia i t. p.); robotę wyłamy- metrów długości, szerokości i wysokości; przy wania węgla uskutecznia się za pomocą prochu wydobywaniu soli nie używa się materyałów i przy pracy ręcznej odpowiedniemi narzędziami wybuchowych. — Nakoniec wspomnieć jeszcze (kilof, drąg żelazny i t. p.).

fàm

jfl

f. J

m%m§m

■Æ

tes!

I,

■\<r *

Fig. 144.

Fig. 147.

a—wał hamulcowy.

W kopalniach soli kamiennej (Wieliczka, Bochnia), a także w dużych gniazdach, czyli składach, rud metalicznych (naprzy-kład na Harcu) stosowanym bywa system „odbudowy komorami”; w tym wypadku, chcąc wybrać całą zawartość gniazda, przeprowadza się w niein zygzagowato chodnik od dołu do góry (fig. 144) i roboty wydobywania rozpo-

-»«■ ~_2- •N

i*

Fig. 145.

czyna się od góry; aby jednak w czasie robót komora się nie zawaliła, zostawia się naokoło, przy jej ścianach, pewną warstwę soli i ustawia budynek z drzewa, wytwarzający często wysokie stosy; rozmiary komór w Wie-należy o bardzo starym, bo znanym już Rzymianom, systemie odbudowy kopalni soli w Tyrolu za pomocą rozpuszczania w wodzie; sól jest tu rozsiana w glinie i robota polega na tern, że pokład gliny rozcina się chodnikami i wprowadza do nich wodę, która stopniowo rozpuszcza piętro i boki, tworząc w kopalni duże stawy; po dostatecznem nasyceniu solą wodę ze stawów spuszcza się do warzelni.

5) Odstawa wydobytych materyałów. Minerał otrzymany w punktach wydobywania („urobi o n y w przodku”) musi być odstawiony do szybu i następnie szybem wyciągnięty na powierzchnię.

W Starożytności wydobyte, „urobione”, minerały przenoszono w chodnikach na plecach w skórzanych workach; później zaczęto do tego używać drewnianych skrzynek, osadzanych na płozach lub kółkach, taczek i szczególnego rodzaju wózków („pies węgierski i niemiecki”), ciągnionych lub popychanych przez ludzi. Dotychczas jeszcze w Mansfeldzkich kopalniach miedzi, gdzie chodniki są bardzo nizkie, odwóz

ml

/Jl

ta» - *

• "fev, ■*    -    .•    V-,    *    '

ügfefc^VL.--fe.    ^

» * ■» - *

jkl«

•«

LI

Êtes

sag

gss

bk

g%-v^

JŁągsr^ai»y^BPyŁ'WlL-

-,

"x.-/*

:v5

mm

/Fi

ir

i*

Sk$Sg4Ę3^

Fig. 146 i 148.

55

Knoykl. Pow«b. Ilaatr. Zeit,. 199 T. XXV.

rudy odbywa się w mały cli wózkach, przywiązanych do nogi czołgającego się chłopca (fig. 145). Obecnie na znaczniejszych kopalniach w podziemnych chodnikach wszędzie ułożone są relsy (szyny), mniejszego niż kolejowe kalibru, i po nich toczą się na kółkach wózki drewniane lub żelazne, mniejszych lub większych rozmiarów; używane na kopalniach Królestwa Polskiego wózki mieszezą w sobie 5—6 korcy węgla (fig. 146). W chodnikach pochyłych (t. zw. „po chylili ach”—Bremsberg, plan incliné) naładowane wózki spuszczają się z góry na dół własnym swym ciężarem na linie, okręconej na wale kołowrotu (fig. 147); kełowrot ten, czyli wał hamulcowy, jest ustawiony w górnym końcu pochylni i lina jest na nim owinięta w ten sposób, że jednocześnie, kiedy pełny wózek spuszcza się na dół, rozwijając z wału jeden koniec liny, próżny wózek, stojący na dole pochylni, podnosi się po niej do góry, przez nawijanie się na wał drugiej połowy liny, do której końca jest on przyczepionym; do podnoszenia ładownych wózków po pochylniach używane są motory elektryczne, lub działające zgęszczonem powietrzem. W chodnikach poziomych ludzie („wozacy”) używani są do od-wozu tylko na niewielkich odległościach; zwyczajnie zaś z wózków składa się pociągi i do nich wprzęga się konie, których też dostateczna liczba utrzymywaną jest stale w podziemnych stajniach; zamiast koni w użyciu są także małe lokomotywy: elektryczne, naftowe i inne. W ostatnich czasach rozpowszechniają się na większych kopalniach rozmaite sposoby „mechanicznej odstawy”, linowej i łańcuchowej (fig. 148): polegają one na tem, że wzdłuż chodnika biegnie lina lub łańcuch, nawijane na bęben, obracany machiną parową, czy też elektryczną, do liny lub łańcucha przyczepia się w pewnych odległościach pojedyliczę wózki, które w ten sposób posuwają się także razem z ruchem liny lub łańcucha; nakoniec w wyjątkowych wypadkach, np. na Harcu, odwoź urobionego minerału odbywa się w łodziach po podziemnych sztolniach i kanałach, wypełnionych wodą.—Dowiezione z punktów robót („z przodków”) do podszybia ładowane wózki są wyciągane szybem na powierzchnię ziemi; spuszczone zaś na dół tym samym szybem próżne wózki odstawia się do „przodków” dla nowego naładowania. W starożytności rudę z kopalni wynoszono szybami na plecach; później wyciągano ją z dołu w rozmaitych naczyniach (beczkach) za pomocą kołowrotów, obracanych siłą ludzką lub końmi; sposób ten dotychczas praktykuje się na mniejszych kopalniach, przy niewielkiej głębokości. Obecnie na wszystkich większych kopalniach służą do tego parowe „wydobywałne” machiny; sam mechanizm wyciągania szybem jest następujący (fig. 149): parowa machina (D), umieszczona w nadszybo-

teggi

ai

tyi-M-ri-jrlj

fi

i.

HM

I I

J-

W"-

I?

Fig. 149.

A A—nadszybowy budynek, B—nadszybie, C—podszybie, D—wydobywalna machina, E—bęben linowy, F—koła linowe.

w-ym budynku (A), obraca bęben (E), na którym owinięte są dwie liny, najczęściej z drutu stalowego, w ten sposób, że kiedy przy obracaniu bębna jedna lina się na niego nawija, druga się z niego odwija; liny z bębna przechodzą na koła linowe (F) i z nich spuszczają się piono-

te

*u

IÜ

il ■ ■

CL

Fig. 150.

a — kierownice linowe.

Górnictwo.

435

wo do szybu; na końcach icli przymocowane są osobne „klatki”, jedno- lub kilko-piętrowe, na których ustawia się wózki; podobna dwupiętrowa klatka z 4-ma wózkami przedstawiona jest oddzielnie na fig. 150; kiedy jedna klatka jest na samym dole, w podszybiu (C), druga znajduje się na górze, w nadszybiu (B); na pierwszej ustawia się naładowane, na drugiej—próżne wózki; wtedy machina wydobywalna, w ruch puszczona, wy-ciąga klatkę z pełnemi i jednocześnie opuszcza na dół klatkę z próżnemi wózkami; dodać jeszcze należy, że podszybie jest zawsze połączone z nadszybiem zwyczajnym lub elektrycznym dzwonkiem, sygnałowym drutem, albo nawet telefonem, aby stojący przy szybie na dole i na górze „sygnaliści” byli w ciągiem z sobą porozumieniu. Oprócz opisanego istnieje jeszcze „pneumatyczny” sposób wyciągania szybem, praktykowany jednak dotychczas tylko na jednej kopalni w Epinac we Francyi; polega on na tem, że w szybie, przedstawiającym hermetyczną rurę żelazną, podnoszenie i opuszczanie klatki uskutecznia się przez rozrzedzanie powietrza kolejno nad i pod klatką; sposób ten, obchodzący się zupełnie bez lin wydobywalnych, przedstawia niewątpliwe korzyści dla szybów bardzo głębokich, w których obecnie trzeba urządzać kilka oddzielnych wydobywalnych pięter, albowiem użycie w tym wypadku jednej długiej liny, wobec jej olbrzymiego ciężaru, byłoby rzeczą wprost niemożebną. — Do schodzenia ludzi do kopalni i wychodzenia z niej służą czasem pochyłe schody, wykute w skale, częściej zaś drabiny, ustawione w osobnym przedziale szybu; przy większych głębokościach spuszcza się i wyciąga ludzi w klatkach, które są wtedy zaopatrzone w umyślne przyrządy: „spadochrony”, działające w ten

klatki. Na niektórych kopalniach (Freiberg, Harc) przy zjeżdżaniu i wyjeżdżaniu czynne są specyalne urządzenia, zwane Fahrkun-stami (fig. 152); przedstawiają one dwie wiszą-

=^=aa=-

»I

3-

jj

ÏJ

•Ą

Fig. 152.

ce w szybie sztaby z przymocowanemi do nich w pewnych odległościach stopniami; sztabom tym nadaje się z machiny ruch wahadłowy z góry na dół i odwrotnie, w ten sposób, że kiedy jedna się opuszcza, druga się podnosi; człowiek chcący się spuścić do kopalni staje na stopniu jednej sztaby i razem z nią się opuszcza, a kiedy sztaba ta ma rozpocząć ruch do góry, przeskakuje na stopień drugiej sztaby, aby razem z nią znowu opuścić się dalej na dół, poczem znowu przeskakuje na stopień pierwszej sztaby i t. d. Przy wyjeżdżaniu z dołu robi się to samo, tylko w odwrotnym kierunku: tj., przeskakując z jednej sztaby na drugą, człowiek stara się zawsze być na tej sztabie, która w danej chwili ma ruch do góry, i razem z nią się podnosi.

6) Odświeżanie powietrza (wentylacya kopalni)

odgrywa bardzo ważną rolę w gospodarstwie kopalnianem, albowiem dostateczna ilość dobrego powietrza stanowi nieodzowny warunek dla pracy górnika. Powietrze zużywa się w kopalni na oddychanie ludzi i zwierząt (koni) i na palenie się lamp; zanieczyszcza się przez domieszkę rozmaitych, mniej lub więcej szkodliwych gazów, powstających w samej kopalni: od gnicia drzewa, wyziewów z podziemnych stajni, od roboty strzelanej i t. p.; nakoniec niektóre pokłady węgla wydzielają z siebie węglowodór, zwany „gazem błotnym”, który, sposób, że w razie zerwania się liny klatka z łudź- zmieszany z powietrzem w pewnej proporcyi mi nie spada na dół, ale zatrzymuje się na (1:8—11), tworzy tak zwane powietrze za-miejscu za pomocą odpowiednich chwytaczy palne, wybuchające z wielką siłą przy zapale-(fig. 151), wpijających się wtedy w kierownice niu się od płomienia lampy, albo od iskry:

a.

Cc

Fig. 151.

a—kierownice, b—spadochron.

w kopalniach zaś węgla, niemających zapalnych gazów, jak np. kopalnie Królestwa Polskiego, wskutek powolnego rozkładu węgla, pozostającego w zwaliskach, lub też wskutek pożarów, wytwarzają się zawsze pewne ilości kwasu węglanego (CO²) i tlenku węgla (CO); pierwszy z nich, przy zawartości 5°/₀ w powietrzu, gasi lampy i utrudnia oddech, drugi w mniejszej ilości, bo już przy l°/₀, działa zabijająco na człowieka i zwierzęta. Z tych wszystkich powodów koniecznym jest ciągły przewiew w kopalni, t. j. usuwanie zepsutego powietrza i zastępowanie go świeżem. Przewiew w kopalniach bywa naturalnym, albo sztucznym; w obydwóch jednak wypadkach zasada pozostaje ta sama: świeże powietrze powinno wchodzić do kopalni jednym szybem lub sztolnią, obejść wszystkie punkty robót i następnie, jako zużyte, wyjść z kopalni drugim szybem lub innym jakim otworem. Z przewiewu naturalnego można korzystać tylko wyjątkowo w kopalniach niewielkich, przy odpowiednich umieszczanie w szybie rur, przeprowadzających gorącą parę wodną (np. do podziemnych machin parowych). W ostatnich czasach zaczęto używać dla przewiewu powietrza osobnych przyborów, zwanych wentylatorami, które wpychają do kopalni świeże powietrze, lub wyciągają z niej zepsute; umieszczane one bywają w blizkiem sąsiedztwie z szybem albo na powierzchni, albo też na dole. Wentylator kopalniany przedstawia zwykle (fig. 153 i 154) duże koło żelazne z łopatkami (skrzydłami, czyli sam młynek), osadzone na wale w osobnem zewnętrznem pudle i wprawiane w bystry ruch za pomocą machiny parowej; wentylator wciąga powietrze otworem środkowym, naokoło wału, i przez działanie siły odśrodkowej wyrzuca je na obwód koła, do osobnego komina; jeżeli środek wentylatora połączony jest kanałem z szybem, wentylator działa wyciągająco dla kopalni; jeżeli zaś środek połączony jest z otwartą przestrzenią świeżego powietrza, wentylator wciąga je i odpowiednio ustawionym kominem wpycha do kopalni. Ś w i e-

2Ë

e.

SU

wÊÊMÈm*

(s• y⁼3î|j

ïtWtv

73-

f»

Fig. 35.

Fig. B4.

^4—zewnętrzne pudło żelazne, JB—wentylator czyli młynek, C—komin, wyrzucający powietrze.

warunkach, kiedy masa powietrza w kopalni porusza się sama, jedynie wskutek różnicy tem-paratur powietrza w kopalni i na powierzchni i wskutek różnicy w poziomach dwóch otworów: wpuszczającego i wyciągającego powietrze. Zwykle zaś w kopalniach z rozgałęzioną siecią chodników, tembardziej, jeżeli w nich wydzielają się gazy szkodliwe, konieczne już są sztuczne środki dla wywołania przewiewu powietrza. Rzymianie używali w tym celu dużych płacht płóciennych, które w⁷ ruch wprawiali, a nawet robili osobne szyby powietrzne. Obecnie sztuczny przewiew uskutecznia się przez ogrzewanie powietrza w jednym z szybów; wtedy szyb taki działa jak komin, wyciągający z kopalni zepsute powietrze, a świeże wchodzi do kopalni drugim, nieogrzanym, szybem. Ogrzewanie szybu odbywa się albo przez palenie w nim, w zawieszonym kagańcu, węgla, słomy i t. p., albo przez urządzenie przy nim na dole osobnego pieca (pieca ciągowego), dla którego sam szyb służy za komin, albo też przez że powietrze od szybu powinno być rozprowadzone po chodnikach i po wszystkich „przodkach”; uskutecznia się to za pomocą drzwi powietrznych, przegród z desek lub płótna, które, ustawione w odpowiednich miejscach, nadają prądowi powietrznemu odpowiedni kierunek; w miejscach, gdzie doprowadzenie powietrza jest trudniejszem, ustawia się osobne rury z blachy albo szczelnie zbitych desek, i nakoniec w użyciu są mniejsze wentylatory, obracane siłą ludzką lub też małemi motorami: wodneini, elektrycznemi i in-nemi. Do mierzenia ilości powietrza, przypływającego do danego punktu w kopalni, służą instrumenty zwane anemometrami; określają one chyżość prądu powietrznego; znając ją, i odmierzywszy następnie przecięcie chodnika w danem miejscu, można wyliczyć ilość powietrza, przypływającego w jednostkę czasu. Doświadczenie pokazało, że w normalnych warunkach przypływ świeżego powietrza na godzinę powinien wynosić: na jednego robotnika —

\t

Fig. 156.

25, na jednego konia—75 metrów sześciennych; w kopalniach z gazami wybuchającemi liczby te muszą jeszcze 5—6 razy być powiększone.—Do oświetlenia w kopalni służą górnikom lampki, w których przy pomocy knota pali się zwykle olej rzepakowy, rzadziej nafta, łój, tran i t. p.; w Anglii w użyciu są świece łojowe; każdy robotnik na dole ma z sobą lampkę; od światła kopalnianego wymagamy, aby paliło się jasnym płomieniem, bez dymu i nie gasło nawet przy mocnym przeciągu powietrza. Lampki używane są otwarte (fig. 155), jeżeli w kopalni niema wybuchających gazów; jeżeli zaś są, powinny być tak zwane lampki bezpieczeństwa (fig. 156), wynalezione przez fizyka Davy, w których płomień otoczony jest gęstą siatką metaliczną, niedającą zapalić się wybuchającej mieszaninie powietrznej; jednoczenie zjawiska obserwowane na płomieniu lampy bezpieczeństwa, jako to: cienka błękitna obwódka, stożek tegoż koloru i nakoniec ruchliwy płomień niebieski, służą za wskazówkę, że w powietrzu znajduje się już mniejsza lub

[!]'T

FTl

8 ■

Fig. 155.

większa ilość wybuchającego gazu. Dla oświetlenia podszybi, podziemnych komór machino-wych, głównych chodników— na wielu kopalniach używane są lampy elektryczne, aw ostatnich czasach odbywają się próby zastosowania w kopalniach światła acetylenowego.

7) Odprowadzanie wody (osuszanie kopalni). Leżące pod powierzchnią ziemi warstwy skał zawierają zawsze pewne ilości wody; jedne z warstw są przepuszczalne dla wody, np. piaskowce, piasek, żwir itp., i w nią obfitują; drugie, jak np. łupki, wapienie, gliny, chociaż wody całą swą masą nie przepuszczają, to jednak przechodzi ona i w nich szczelinami. Oczywiście, w kopalniach podziemnych istnieje zawsze pewien przypływ w o d y z warstw przeciętych chodnikami; oprócz tego do kopalni, szczególniej niegłębokich, dostaje się często przez szczeliny woda z powierzchni, pochodząca od deszczów, roztopów lub też z rozmaitych zbiorników: rzek, jezior i t. p. Z tych powodów koniecznem jest ciągłe usuwanie wody, przypływającej do chodników z otaczających skał i jednocześnie zabezpieczę-nie kopalni od przypływu wody z warstw wierzchnich; w tym ostatnim celu szybom na całej głębokości, albo też w miejscach, gdzie przechodzą przez wodonośne warstwy, daje się nieprzepuszczalną oprawę z drzewa, muru lub żelaza. W Starożytności Grecy i Rzymianie wynosili wodę z kopalni w skórzanych i drewnianych naczyniach; używali także śruby Archi-m e d e s a, poruszanej deptakiem ; Rzymianom było również znane osuszanie kopalni za pomocą sztolni, odprowadzającej wodę do doliny rzeki lub wąwozu; jest to i dotychczas najtańszy sposób, ale może być zastosowanym tylko przy odpowiedniej konfigu-racyi powierzchni. W Wiekach Średnich do wyciągania wody zaczęto używać drewnianych skrzyń lub beczek, które na dole napełniano wodą i wyciągano do góry za pomocą liny i kołowrota; używano jeszcze umyślnych machin czerpakowych (wynalezionych jeszcze przez Egipcyan) i nakoniec od wieku XV rozmaitej konstrukcyi pomp. Siłą poruszającą byli naprzód ludzie, a później konie; liczba też ich przy kopalniach była znaczną, tak np.: w XVI wieku na kopalniach Freiberskich pracowało w kieratach wodnych 2 100, a na kopalniach olkuskich 800 koni; w wyjątkowych razach korzystano, dla poruszania pomp, z siły wiatru (wiatraki na kopalniach w Joachimsthal), albo też ze spadku wody (koła wodne we Freibergu). Wszystkie jednak wymienione środki niezawsze okazywały się wy-starczającemi i niejedna kopalnia wskutek znacznego przypływu wody musiała być opuszczoną, jak np. kopalnie na Harcu, na Górnym Szląsku w XV wieku, kopalnie Olkuskie w XVIII w.; dopiero po wynalezieniu machiny parowej i zastosowaniu jej do pompowania wody (pierwszy raz w 1782 r. na kopalniach w Kornwalii), żywioł wodny przestał być niepokonanym dla górnika wrogiem.—Obecnie na większych kopalniach gospodarstwo wodne (aménagement des eaux) urządzone jest w następujący sposób. We wszystkich chodnikach, w „spadku”, wykopane są rowy dla ścieku wody, która też niemi z rozmaitych stron spływa do głównego chodnika wodnego (Sumpfstrecke), przeprowadzonego w najgłębszej części kopalni, i nim dochodzi już do szybu, mianowicie do wykopanego w dnie jego zbiornika („czerpak”—Sumpf); stąd czerpią wodę pompy poruszane paro wein i, a w ostatnich czasach elektrycznemi motorami, i wyrzucają na powierzchnię. Jeżeli dopływ wody jest wielki (np. na kopalniach w Szarleju około Bytomia dochodzi do 20 metr. sześciennych na minutę), urządza się osobny szyb wodny, wyłącznie dla pomp; zwyczajnie zaś do tego celu służy tylko osobny przedział w szybie, mającym oprócz tego jeszcze inne przeznaczenie. Machiny parowe, poruszające pompy, często bardzo wielkiej siły, umiesz-

czane bywają albo w podziemnych komorach, albo na powierzchni, nad szybem. Machiny parowe podziemne otrzymują parę rurami z powierzchni i działaniem swem tłoczą pompowaną wodę także rurami z dołu do góry; jakkolwiek pod wielu względami dogodne, są one użyteczne tylko do pewnej głębokości (około 400 metrów). Jeżeli machina parowa umieszczona jest na powierzchni, to w szybie, w razie znacznej głębokości, ustawia się, nie jedną, ale cały szereg pomp (fig. 157), działających w ten sposób, że dolna pompa wylewa podnoszoną wodę do osobnego, znajdującego się w szybie zbiornika, skąd zabiera ją druga, wyżej ustawiona, pompa i wylewa znowu do następującego zbiornika i t. d., dopóki woda nie będzie wyciągniętą na powierzchnię i tam wylaną do kanału odpływo-

J.

ii

c- -

im

/!

Vj

Fig. 158.

A—tłok (plongeur) i rura tłokowa, B—rura tłocząca, C—rura ssąca, D—pręt żelazny lub drewniany, połączony z machiną parową, E — zbiornik clla wody, F—machina parowa.

ii

'i-¹;

fs$î

Fig. 167.

wego. Urządzenie każdej pompy pokazuje nam fig. 158; składa się ona z tłoku A, otrzymującego ruch w górę i na dół od pręta D, połączonego z parową machiną F; z rury ssącej C i rury tłoczącej B, zaopatrzonych, każda, w odpowiedni wentyl; kiedy tłok idzie do góry, woda ze zbiornika E podnosi się po rurze ssącej, otwiera jej wentyl i zapełnia próżną przestrzeń, powstającą przez podnoszenie się tłoka; przy opuszczaniu tłoka woda zamyka wentyl ssący, a otwiera wentyl rury tłoczącej i idzie nią do góry, aż się wyleje do wyżej umieszczonego zbiornika. Z pomp rozmaitych konstrukcyj. używanych na kopalniach, największe rozpowszechnienie ma obecnie pompa Eittingera, różniąca się od opisanej urządzeniem tłoka i przytem działająca bez przerwy, t. j. wylewająca wodę jak podczas opuszczania tak i podczas podnoszenia się tłoka.

8) Przygotowanie (Préparation mécanique, Aufbereitung) ma na celu oczyszczenie wydobytego z kopalni użytecznego minerału od towarzyszących mu nieużytecznych, lub nawet szkodliwych, domieszek i uskutecznia się za pomocą mechanicznego rozdrobnienia i przemywania. Operacye podobne stosowane są głównie do rud metalicznych, albowiem rudy te rzadko spotykamy w stanie czystym, a najczęściej przedstawiają one masę poprzerastaną roz-maitemi skałami, lub też nawet są w kształcie mniej lub więcej drebnych ziarnek rozpryśniętych w płonnej (jałowej) skale. Aby w tym wypadku dać hutom materyał wzbogacony, dogodny do

J.

cL

Sc.

Fig.159.

a—drewniane st.ępory z Żelaznem okuciem z palcami, podejmującemi i opuszczaj ącemi slępory; c—rynna do zasypywania rudy; d — rynna do dopływu świeżej wody; e—rynna do odpływu mętnej wody.

na dole; b — wał

Ja

ß.

Vo

£.

przetapiania, trzeba taką skałę z rudy usunąć; co zaś do węgla, to przygotowanie jego polega na oczyszczeniu z łupku, pyritu (siarczanu żelaza) i innych domieszek, a w niektórych razach jeszcze na rozdzieleniu masy węgla na rozmaite gatunki, według wielkości oddzielnych kawałków. Przygotowanie rud w celu ich wzbogacenia było już znane Grekom i Rzymianom; obecnie, w głównych zarysach, składa się ono z następujących czynności. Większe kawałki rudy, zwykle w kopalni ładowane osobno do wózków, poddawane są ręcznemu obieraniu na stałych lub obracających się stołach; przytem duże bryły rozbija się młotkami na drobniejsze kawałki; w rezultacie operacyi otrzymuje się kawałki czystej rudy, które idą wprost do huty, kawałki płonnej skały, które się odrzuca, i nakoniec nieczystą rudę, która podlega dalszej przeróbce. Jeżeli w kopalni wydobywane są zarazem rudy rozmaitych metalów, np. ołowiu, miedzi, cynku, to zadaniem ręcznego obierania jest jeszcze dokładne rozdzielenie tych rud.— Następną czynnością jest rozdrabnianie nie-

a.

ii

liii

sw

czystej rudy; służą do tego rozmaite przybory, gniotące lub tłoczące rudę, jak oto: młyny, gniotowniki (Blake’a), desintegratory (Carraj, walce i nakoniec tłuczki (fig. 159); w jednych z nich rozdrabnia się rudę suchą, w innych, np. w tłuczkach, zmieszaną z wodą. | Po rozdrobnieniu rudy następuje jej klasyfi-kacya, t. j. rozdział na kawałki rozmaitej wielkości. W tym celu całą masę zsypuje się na sita, postawione jedno nad drugiem i mające różnej wielkości otwory; górne sito ma największe. Sita te za pomocą osobnego mechanizmu są ciągle wstrząsane i po pewnym czasie na każdym sicie otrzymuje się masę, składającą się z kawałków lub ziarnek jednej i tej samej wielkości; zamiast sit używa się także długich bębnów rozdzielaj ących (fig. 160), z podziurawionej blachy; bębny te ustawia się pochyło i powierzchnia ich podzielona jest na pola, mające każde, otwory, pewnej określonej wielkości. Bębny znajdują się w ciągłym ruchu obrotowym i wsypana do ich wnętrza ruda, posuwając się od najmniejszych do coraz większych otworów, spada przez nie do ustawionych pod polami wózków lub zbiorników i w każdym z nich na-

6.

0»

Fig. 160.

A—lejek do nasypywania rudy, BB — rozdzielający bęben.

gromadzają się kawałki lub ziarnka jednej i tej samej wielkości. Po tej operacyi otrzymane grube gatunki wracają jeszcze raz na stoły dla ręcznego obierania i następnego rozdrabniania; drobne zaś gatunki, razem z miałem rudy, wydobywanym wprost z kopalni, podlegają osadzaniu, t. j. oddzielaniu, przez działanie strumienia wody, czystej drobnej rudy od miału, pochodzącego z rozdrobnienia skały płonnej. Osadzanie odbywa się ręcznie; umieszcza się miał na sitach, które pogrąża się do wody i bystro w niej z góry na dół porusza; po pewnym czasie obrabiany materyał układa się na sicie warstwami, według ciężkości gatunkowej: na wierzchu leży miał niepotrzebnej skały, na spodzie czysta ruda. Takie ręczne osadzanie nie bywa jednak

5U :71

Fig. 161.

A—sito z rudą, B— skrzynka z wodą, G—tłok, D—rura doprowadzająca świeżą wodę, E—rynna odprowadzająca mętną wodę.

dokładnem i zależy wielce od zręczności robot nika; wskutek tego obecnie zwykle się je zastępuje osadzaniem mechanicznem w osob-

orz

P"-

li

i.

nycli przyborach rozmaitej konstrukcyi; fig. 161 przedstawia najwięcej używany przybór osadzający. Masę, którą potrzeba przepłukać, umieszcza się na sicie A: pod niem w skrzynce B znajduje się stale woda, której nadaje się ruch przez opuszczanie i podejmowanie tłoka G (uskuteczniane odpowiednim mechanizmem). Razem z wodą podnosi się i opuszcza leżąca na sicie masa i ostatecznie układa się warstwami, według ciężkości gatunkowej. W rezultacie operacyi na sicie pozostaje czysta drobna ruda, a z wodą odpływa lżejszy miał czczej skały, z domieszką jednak pewnej ilości bardzo drobnych cząstek rudy; aby ich nie stracić podobny strumień mętnej wody przepuszcza się jeszcze na tak zwane stoły (mułowy, leżący, wstrząsany, obracający, zamiatalny i inne), przedstawiające wogóle płaszczyzny, po których woda się rozlewa i wolno przepływa; podczas przepływu odbywa się klasyfikacya wiszących w wodzie cząstek, stosownie do ich ciężkości: w je-dnem miejscu stołu osiada bogata ostra mąka rudna, w drugiem—miękka, mniej bogata, w trzeciem — jeszcze biedniejsza i t. d.; woda zaś, spływająca ze stołu, zawiera już tylko najlżejsze i najdrobniejsze cząstki jałowej skały, tak zwany muł (Schlamm). Wszystkie otrzymane na stole osady zbiera się oddzielnie i, z wyjątkiem pierwszego, najbogatszego, poddaje nowemu płukaniu i osadzaniu, dopóki nie otrzyma się z nich czystej rudy i nie oddzieli się zupełnie mułu niepotrzebnej skały. Opisane operacye mają obszerne zastosowanie na kopalniach złota; skały, w których rozsiane są cząstki tego metalu (piasek, kwarc, piryt i t. p.), poddaje się rozdrabnianiu w tłuczkach i następnie starannemu osadzaniu i płukaniu; mętna woda, spływająca ze „stołów”, jest jeszcze wpuszczana do czasz napełnionych merkuryuszem, który ma własność przyciągania najdrobniejszych, zawieszonych w wodzie, cząstek złota i tworzy w połączeniu z niemi rodzaj ciasta: amal-gamę; następnie, przy prażeniu amalgamy w retortach, merkuryusz ulatnia się, a pozostaje czyste złoto. — Przygotowanie węgla odbywa się w suchych sortowniach i w płuczkach, w podobny sposób, jak rud metalicznych), używa się go teraz na wszystkich większych kopalniach; jest ono niezbędnem, jeżeli węgiel ma służyć do wyrobu koksu, który powinien, ze względu ua użycie w wielkich piecach, być czystym, t. j. dawać jaknajmniej popiołu. Na kopalniach Królestwa Polskiego przygotowanie węgla jest następujące: wychodzące z kopalni wózki zawierają zwykle mieszaninę miału węglowego i grubszych kawałków (tout-venant); za pomocą osobnego mechanizmu (wywrót, fr. culbuteur, niem. Wipper) zawartość

każdego wózka wysypuje się na ruchome żelazne ruszty (Briarta); na nich zatrzymują się grubsze kawałki, a miał spada przez szczeliny między rusztami na dół do osobnego zbiornika; grubsze kawałki ześlizgują się po rusztach na ruchome żelazne taśmy i na nich odbywa się ręczne obieranie węgla (triage à la main, Ausklauben), t. j. odrzuca się kawałki łupku i rozbija większe, przerosłe skałą, bryły węgla; w ten sposób otrzymuje się dwa grube gatunki, tak zwane: gruby i kostka (Würfel), które zwykle wprost z taśm spadają do wagonów drogi żelaznej. Miał węglowy, tak zwana pospółka (fig. 162), ze zbiornika A za pomocą elewatora B podnosi się do góry i wsypuje do rozdzielającego bębna D,. w nim zaś następuje klasyfikacya pospółki na gatunki rozmaitej wielkości, które przez otwo-

jtnn

fi

'...i.--”

w ggg-ffl

Fig. 162. Płuczka węgla.

A — zbiornik drobnego węgla, B—machina czerpakowa (elewator), C—lejek do wsypywania węgla do bębna, DD — bęben rozdzielający z 4-ma polami, E—osadzające przybory (ob. fig. 42).

ry na powierzchni bębna spadają do zbiorników, ustawionych, każdy, pod osobnem polem bębna; na naszych kopalniach otrzymuje się zwykle następujące gatunki, zaczynając od najdrobniejszych: kaszka (niem. Gries-, ziarnka mniejsze od 10 mm.), groszek, orzech Nr 1, orzech Nr 2, orzech Nr 3, kostka Nr 2. Zamiast bębnów używane są także w suchych sortowniach sita (system Karlika), silnie i ciągle przez osobne mechanizmy wstrząsane. Pospółka węglowa przechodzi automatycznie przez cały szereg takich sit, zaczynając od mającego największe otwory, i rozdziela się dokładnie na rozmaite gatunki. Na tern kończy się suche sortowanie węgla, nieoddzielające jednak znajdujących się w pospółce drobnych kawałków skały, które, zależnie od swej wielkości, pozostają w odpowiednim, otrzymanym przy rozdzielaniu, gatunku węgla; usunięcie ich możebne jest tylko przez płókanie. Płóczka węgla (system Luhriga) w ogólnych zarysach (fig. 162) przedstawia szereg osadzających przybo-rów E, ustawionych podpolami rozdzielającego bębna, tak, że każdy gatunek węgla przez otwory bębna spada na sito odpowiedniego przy-boru (przedstawionego oddzielnie na fig. 161); wskutek ruchu wody, wywołanego działaniem tłoka, masa węgla, leżąca na sicie, bystro się podnosi i opuszcza, i po pewnym czasie znajdujące się w niej cząstki skały, jako cięższe od węgla, układają się bezpośrednio na sicie, tworząc osobną warstwę, którą się od czasu do czasu wyrzuca, czysty zaś węgiel, jako lżejszy, spływająca z sita woda unosi z sobą do osobnego zbiornika, z którego następnie ładuje się go wprost do wagonów; mętna, wychodząca z płóczki, woda przechodzi jeszcze przez szereg basenów osadowych, w których pozostawia wiszące w niej drobne cząstki węgla i skały (Schlamm).

Nieszczęśliwe wypadki, na jakie są narażeni pracujący w kopalniach i które pociągają za sobą czasową utratę zdolności do pracy, kalectwo, lub śmierć, pochodzą z najrozmaitszych przyczyn i zupełne ich usunięcie nie leży dotychczas w mocy człowieka. W celu jednak możebnego zmniejszenia liczby wypadków, we wszystkich krajach wydawane są przez rządy odpowiednie przepisy, których ścisłe zachowywanie, ze względu na bezpieczeństwo robotników jest obowiązującem przy prowadzeniu robót górniczych; dotyczą one budynku w kopalniach, środków ostrożności przy robocie strzelanej, przy odstawie w chodnikach, przy zjeżdżaniu ludzi i t. d. Statystyka nieszęśliwych wypadków pokazuje, że największa ich część, niemal cała połowa, spowodowaną bywa przez niespodziane oberwanie się bryły skały od „piętra” (wierzchnich warstw) lub od pionowo stojącej ściany, w samym punkcie wydobywania („wT przodku”), albo też w chodniku; zwykle podobne nagłe „zarabowania piętra” ( ćboulement ) ograniczają się niewielką przestrzenią w jednym punkcie kopalni i pociągają za sobą jedną lub najwięcej parę ofiar w ludziach; znane są jednak w historyi G-a przykłady, że całe podziemne kopalnie nagle się zawalały i grzebały w sobie dziesiątki górników. W XIV wieku los taki spotkał kopalnie na Harcu; były potem nieczynne całe stulecie. W XV wieku w kopalniach merkuryuszu w Idryi zginęło 50 ludzi; w XVII w, w kopalniach Falun w Szwe-cyi i wr Altenburgu w Saksonii zawalisko objęło jeden kilometr kwadratowy powierzchni. Nakoniec w XIX wieku podobne katastrofy wydarzyły się dwa razy na kopalniach siarki w Sycylii (zginęło 37 i 19 ludzi) i na kopalni soli w Varan gev ille we Francyi (było 17 ranionych). N i e-mała liczba wypadków powstaje wskutek

Eacykl. powsz. Uaibr. Z aie 199. T. XXV.

nieostrożnego obchodzenia się z materyałami wy-buchowemi przy robocie strzelanej, przy odstawie wózków po pochylniach i innych chodnikach, przy zjeżdżaniu i wyjeżdżaniu ludzi w klatkach szybowych, przy schodzeniu po drabinach i t. d. Wypadki te, jakkolwiek liczne w ogólnej swej summie, pozostają jednak wypadkami oddzielnemi, których ofiary za każdym razem liczy się tylko na jednostki; niezależnie od nich kopalnie są narażone jeszcze na katastrofy, pociągające za jednym razem wielką liczbę ofiar i sprawiające wielkie spustoszenia; przyczyną ich są woda i ogień, dwa żywioły, z które-mi w G-ie prowadzi się nieustanną walkę. N a-głe werwanie się znacznej ilości wody do kopalni może nastąpić wskutek nieprzewidzianego przebicia przy robotach górniczych skał, otaczających zbiornik podziemny lub podziemną żyłę wodną, często przedtem nieznane; zdarzyć się również może, że przez roboty kopalniane, np. wskutek powstania zawaliska lub szczeliny, otworzy się kommunikacya ze znajdującym się na powierzchni zbiornikiem, rzeką, jeziorem i t. p.; nakoniec może sobie utorować do kopalni drogę woda, wypełniająca, często na znacznej przestrzeni, sąsiednie, już opuszczone, pola kopalniane. Przypływ wody bywa nieraz tak wielki, że ludzie, zaskoczeni na dole w kopalni, nie mają czasu się uratować, a machiny wodne, jakkolwiek zwykle obliczane ze znacznym zapasem siły, nie są zdolne go pokonać; w tym wypadku ludzie często giną, a sama kopalnia pozostaje zatopioną, dopóki nowe a silniejsze pompy wody nie wyciągną. Taki wypadek wydarzył się w kopalni Milowickiej w Kr. Polskiem w 1891 roku: stała ona pod wodą parę lat; w r. 1861 w Belgii rzeka Cèze nagle zalała kopalnię węgla Lalle i zatopiła 109 górników; w 1883 kopalnia Braidwood w Illinois została nagle zalaną i 64 ludzi śmierć znalazło; na niektórych angielskich kopalniach w Południowej Walii i w Kum-berlandzie, położonych w sąsiedztwie z morzem, albo nawet pod niem, podobne katastrofy zdarzają się stosunkowo często, unosząc z sobą ofiary w ludziach. Groźniejszemi i o wiele częstszemi, niż wylewy wody, są pożary podziemne, szczególnie w kopalniach węgla; powstają one: 1) wskutek nieostrożnego obchodzenia się z o-gniem, np. przez zapalenie drewnianej obudowy (czyli budynku) lub składu siana, słomy w stajni podziemnej; 2) jako następstwo wybuchu „zapalonego powietrza” i 3) przez samozapalenie się węgla. Pierwsze pożary są najmniej niebezpieczne i zwykle mogą być łatwo ugaszone; pomimo to i one także bywały przyczyną wielkich katastrof. W r. 1896 na kopalni węgla „Kleofas” na Górnym Szląsku, przez nieostrożność ludzką zapaliła się drewniana obudowa wewnętrznego ( „ ślepego ” ) szybiku, dym rozszedł się po całej kopalni i było uduszonych 104 górników. Na kopalni „Paryż’' w Dąbrowie

56

w 1894 r. robotnicy przy reparacyi głównego szybu zaprószyli ogień, który ogarnął drewnianą obudowę, przeszedł na budynki powierzchni i, chociaż ofiar w ludziach nie było, sprawił takie spustoszenie, że kopalnia dłuższy czas musiała być nieczynną. W kopalniach, gdzie pokłady węgla wydzielają gaz błotny (CH₄), istnieje zawsze niebezpieczeństwo utworzenia się mieszaniny jego ze zwyczaj nem powietrzem, tak zwanego zapalonego powietrza (grisou,

sou, Schlagwettercommission), liczba wybuchów znacznie się zmniejszyła; pomimo to jednak wydarzają się one i teraz, często jedynie wskutek lekceważenia obowiązuj ących przepisów przez samych robotników. Następstwa wybuchów bywają przerażające: gazy duszące, powstałe z wybuchu, rozchodzą się po całej kopalni i zabijają ludzi nawet na bardzo znacznej odległości (1 kilometr) od miejsca wybuchu, a wynikający zwykle pożar drewnianego budynku i nawet samego węgla, sprawia straszne spustoszenie. Jedna z największych katastrof tego rodzaju zdarzyła się na kopalni „Oaks Colliery” w Anglii w roku 1866. Zginęło w niej 361 górników. W ostatnich latach, mianowicie w lutym 1898 r., wydarzył się wybuch na kopalni „Carolinenglück” w Westfalii; zginęło wówczas 120 ludzi. Nakoniec znanym jest wybuch gazów w kopalni soli Akna-Szlatina na Węgrzech, przy którym dwóch górników było zabitych. — Trzecią przyczyną podziemnych pożarów bywa samozapalenie się węgla; niektóre jego gatunki, a do nich należą i węgle Królestwa Polskiego, mają własność pochłaniania i zgęszczania w sobie powietrza, wskutek czego cała masa powoli się nagrzewa i może się w końcu zapalić; proces ten postępuje prędzej, jeżeli węgiel jest rozkruszony (miał węglowy) i zawiera piryt, który od działania powietrza rozkłada się chemicznie przy wydzielaniu cieplika. Aby zapobiedz powstaniu pożaru, należy usuwać z kopalni miał węglowy i wydobywanie węgla prowadzić tak, żeby jaknajmniejsza jego ilość pozostawała w miejscach ukończonych robót: w zwalisku lub w podsadzce. Początek pożaru poznajemy po podniesieniu się temperatury w pewnem miejscu kopalni; później daje się czuć pewien specyficzny zapach, na naszych kopalniach zwany przez górników „chrzanem”, i następnie już pokazuje się dy^m; sam płomień niezawsze jest widocznym. Środki walczenia z o-gniem są następujące: w samym początku, kiedy ma się do czynienia tylko jeszcze z nagrzewaniem się węgla w danem miejscu, albo doprowadza się do tego miejsca silniejszy prąd

Schlagende Wetter) i następnie wybuchu (coup de grisou, Schlagwetterexplosion). Gaz błotuy znajduje się w masie węgla, czasem i w soli kamiennej, głównie w szczelinach i w innych próżniach, a przy otwarciu ich przez roboty górnicze wydobywa się nazewnątrz, często z pewnym szelestem („soufflard”), i jako lżejszy od powietrza zbiera się w górnych częściach chodników; również powiększa się ilość wydobywającego się z węgla gazu przy każdem zmniejszeniu się ciśnienia atmosferycznego. Środki bezpieczeństwa, jakie w takich kopalniach się przedsiębierze, polegają na tem, żeby nie dopuścić naprzód utworzenia się wybuchającej mieszaniny powietrznej, a jeżeli mieszanina taka jednak się utworzy, usunąć przynajmniej możność jej zapalenia się i wybuchu. Do osiągnięcia pierwszego celu służą wentylatory; powietrze kopalniane poddajemy ciągłemu badaniu za pomocą rozmaitych przyborów (sama lampa bezpieczeństwa daje wskazówki) i, jak tylko pokaże się, że zawartość w niem gazu się zwiększyła, np. przekroczyła 4°/₀> natychmiast wentylatory puszcza się w prędszy ruch i wprowadzane tym sposobem większe masy świeżego powietrza rozrzedzają niebezpieczną mieszaninę.

stęp powietrza i w ten sposób także przerywa się dalsze nagrzewanie. Jeżeli pożar jest już większym, ale jeszcze można się do niego zbliżyć i odnaleźć miejsce, skąd się ogień rozchodzi, gasi się go wodą, doprowadzoną rurami pod znaczuem ciśnieniem i usiłuje się wybrać rozgrzany węgiel; zamiast czystej wody używa się z dobrym skutkiem płynnej mieszaniny z gliną (embouage), która, oblepiając palące się bryły, ogień gasi; najczęściej jednak powstały w pewnem polu kopalni

Dodać tu należy, że drobny kurz węglowy, znajdujący się często w powietrzu kopalnianem, znacznie zwiększa niebezpieczeństwo, gdyż wtedy wybuch może się wydarzyć nawet przy małej ilości gazu błotnego, np. przy 2°/₀; oprócz tego kurz węglowy jest czynnikiem roznoszącym wybuch na dalsze przestrzenie, potęgującym jego siłę i skutki; do usunięcia kurzu, np. przy robieniu wrębów w ścianie węgla, służy zlewanie wodą i przedewszystkiein energiczna wen-tylacya. Wybuch, jak wiadomo, jest skutkiem świeżego powietrza, aby go ochłodzić, albo też— zapalenia się wybuchającej mieszaniny powietrz- co jest lepszem — tamuje się zupełnie do-nej od płomienia lampki lub od iskry przy robocie strzelanej; aby tego uniknąć, w kopalniach z gazami nie używa się innych lamp, prócz lamp bezpieczeństwa (fig. 156), które cały czas na dole pozostają zamknięte; przy robocie zaś strz. lanej używa się tylko pewnych bezpiecznych wybuchowych materyałów i przy ich zapalaniu zachowuje się określone środki ostrożności. Nie ulega wątpliwości, że dzięki rozmaitym środkom, opartym na badaniach naukowych, jakie są stale prowadzone niemal we wszystkich krajach przez pożar gasi się, czyli tłumi, przez otoczenie specyalne kommissye (Commission du gri- ! go ze wszystkich stron tamami, które nie

58

12

70

66

M. Ł.

dopuszczają do ognia dostępu świeżego powietrza i również nie dają duszącym gazom, jakie powstają z pożaru, rozchodzić się po kopalni; tamy te stawia się jaknajbliżej samego źródła ognia, z drzewa, cegły lub gliny, i w nich starannie zalepia się wapnem i gliną najmniejsze szczeliny. Po pewnym czasie, kiedy pożar jest już stłumionym, tamy się otwiera, pole zamknięte przewietrza i nanowo rozpoczyna się w niem wydobywanie. Często postęp pożaru jest tak bystry, że nie może być umiejscowiony na małej przestrzeni, i wtedy trzeba otaczać tamami znaczne bardzo pola kopalniane. Nakoniec są wypadki, że pomimo wszelkich usiłowań ogień, a głównie gazy duszące, obejmowały całą kopalnię; w tym razie stosowane już być muszą ostateczne środki: szczelnie zakrywa się wszystkie otwory (szyby, sztolnie i t. p.), prowadzące do kopalni, a dla prędszego ugaszenia ognia wpuszcza się jeszcze do wnętrza rurami takie gazy, jak kwas węglany i para wodna; albo też zatapia się wodą całą kopalnię, np. przez odprowadzenie koryta rzeki; środek ten, jakkolwiek wielce kosztowny (zastosowany na kopalni „Cieszkowski’⁻ w Dąbrowie w 7-em dziesięciol.), niezawsze jednak daje dobre rezultaty, bo nieraz, po następnem spuszczeniu wody, pożar w kopalni rozpoczyna się z dawną siłą, jak to np. było we Francyi na kopalni Firmini, która 17 lat zostawała pod wodą. Pożary podziemne, szczególnie w grubych pokładach węgla, przybierają czasem olbrzymie rozmiary i trwają długie lata; podziemny ogień w okolicach Planitz w Saksonii, opisany przez Agricolę w XVI wieku, przetrwał niemal do dnia dzisiejszego; w niektórych miejscach, np. we Francyi, skały, pokrywające kilkudziesięcio-metrową warstwą pokłady węgla, objęte ogniem, są przepalone do samej góry i z powierzchni wydzielają się tu rozmaite gazy i występują nawet źródła gorące. Wszystkie roboty, mające na celu ratowanie ludzi i bronienie kopalni przed szerzącym się ogniem, muszą być wykonywane w atmosferze duszących gazów; przy pracy w takich warunkach używane są obecnie przyrządy ratunkowe (respiratory) rozmaitej kon-strukcyi: Schwanna, Rouquayrol-Denayrouze’a, pneumatophore Walchera, Mayera i inne; są one wogóle podobne do przyrządów używanych przez nurków, przedstawiają zwykle rodzaj maski, połączonej z rezerwoarem, zawierającym zgęszczone powietrze lub czysty tlen i dają możność pozostawania dłuższy czas (Y₂ godziny) w duszącej atmosferze; do oświetlenia miejsca roboty służą wtedy lampki elektryczne z akkumulatorami. Niezależnie od tych przyrządów dla udzielania pierwszej pomocy po każdym nieszczęśliwym wypadku znajdują się zawsze na większych kopalniach, na dole, ma-teryały opatrunkowe, najprostsze narzędzia fel-czerskie, proste środki lecznicze, np. do cucenia

omdlałych, wstrzymania upływu krwi, nosze dla rannych i t. p. Aby dać pewne pojęcie o liczbie ofiar ludzkich w G-ie, przytaczamy poniżej wykaz wypadków śmierci na kopalniach węgla w rozmaitych krajach Europy, w peryo-dzie 5-ciu lat (1891—1896); na 1 000 pracujących, przeciętnie było zabitych w ciągu jednego roku: we Francyi—1.1, w Anglii—1.5, w Belgii—17, w Austryi—2.4, w Niemczech—2.4, w Rossyi—2.5; wogóle w wymienionych krajach ginie rocznie od wypadków: w kopalniach węgla—2 600, w kopalniach rud metalicznych— 200 ludzi. W Królestwie Polskiem na kopalniach węgla liczba zabitych wynosi rocznie 2 do 4-ch na 1 000 pracujących; wogóle zaś było zabitych:

w r. 1896 w r. 1897 w r. 1898

na kopalniach węgla . 37 na kopalniach rud .    .    4

Razem .    . 41

Literatura. Popularny wykład górnictwa i hutnictwa znajduje się w pomienionem dziele Gurlta: „Die Bergbau- und Hüttenkunde”, przetlómaczo-nem na polski język przez W. Kosińskiego w r. 1883 pod tytułem: „Górnictwo i Hutnictwo” (wyd. w Warszawie). Z dzieł traktujących szczegółowo sztukę górniczą w całej jej objętości wymienić należy: Ponson „Traité de l’exploitation des mines”; Haton de la Goupillière „Cours d’exploitation des mines”, Lottner-Serlo „Leitfaden zur Bergbaukunde”; Köhler „Lehrbuch der Bergbaukunde”; Treptow „Grundzüge der Bergbaukunde”; Doroszenko „Topnoe HcKyccTBo”; (CnpaBOUHaa Knura); Kondratowicz „Topnoe Hc-KyccTBo”. Oprócz tego rozmaite działy górnictwa są opracowaue w licznych monografiach, w które obfituje literatura francuska i niemiecka. W polskim języku niema pełnego kursu górnictwa; wszakże wkrótce wyjść ma w opracowaniu H. Kondratowicza; oddzielne artykuły z zakresu górnictwa drukuje „Przegląd Techniczny”; wkrótce też ma zacząć wychodzić specyalne pismo górniczo-hutnicze w języku polskim. Z czasopism poświęconych górnictwu zasługują na uwagę: „Revue universelle des mines”, „Bulletin de l’industrie minérale”, „Zeitschrift für das Berg-Hütten-u. Saliuenwesen im Preussischen Staate”, „Glückauf”, „Oesterreichische Zeitschrift für Berg-und Hüttenwesen”, „Popm-in JKypHajTb”.

C) Górnictwo (prawo). Drogą zwyczajną, przy produkcyi górniczej, tworzyły się i ustalały pewne zwyczaje prawne, które następnie zyskiwały moc obowiązującą, stawały się ustawą—prawem. Naturalnie, w różnych miejscowościach, pod wpływem różnic etnograficznych, kulturalnych i historycznych, zwyczajowe owe prawa różną przybierały postać. Wspólnym jednak celem wszystkich ustaw i zwyczajów górniczych było i jest: a) ustalenie własności wnętrza ziemi, b) regulowanie wydobywania minerałów użytecznych, tak, aby płody te, które, stanowiąc bogactwo danego kraju, po wydobyciu już się nie odradzają, nie były eksploatowane z uszczerbkiem przyszłych pokoleń, i c) opieka nad pracą górniczą, która znów bezsprzecznie stanowi jedną z najniebezpieczniejszych form pracy ludzkiej. Otóż te trzy podstawowe cele: własność górnicza, organizacya wydobywania i zabezpieczenie pracy—są przedmiotem wszystkich praw górniczych, jakie obecnie istnieją. Z państw europejskich wszystkie, z wyłączeniem jedynie kilku kantonów szwajcarskich, posiadają racyonal-ne ustawy górnicze. Wszystkie obecne prawodawstwa górnicze europejskie różnią się między sobą głównie poglądem na prawo własności wnętrza, zbliżają się zaś mniej lub więcej w dwóch pozostałych celach prawa górniczego. Najważniejsza kwestya prawa górniczego, do kogo ma należeć wnętrze ziemi, w prawodaw-stwach Europy tworzy dwa systematy. Jedne z państw własność rzeczy kopalnych uznają za rządową ([jus regale), drugie zaś własność prywatną powierzchni rozszerzają i na jej wnętrze, t. j. płody kopalne przyznają właścicielowi gruntu. Oba te systematy wyrobiły się historycznie i ściśle się wiązały z samym rozwojem prawa własności rzeczy nieruchomych, i to poczynając od czasów najgłębszej Starożytności. Wiadomo dziś, że w starożytnym Egipcie kopalnie, a przynajmniej kopalnie złota, srebra, miedzi, stanowiły własność królewską, a więc rządową; w Kartaginie, o ile się zdaje, kopalnie również były rządowe i były oddawane osobom prywat nym za opłatą pewnej summy do skarbu państwa. Taż sama zasada panowała i w starożytnej Grecyi. Inne zasody powołało dopiero do życia prawodawstwo rzymskie. W prawie rzym-skiem wyrobiło się nadzwyczaj obszerne pojęcie własności (Absolutum dominium). Według pojęć rzymskich prawo własności jest to zupełna i niczem nieścieśniona moc władania rzeczą i rozporządzania nią według swej woli. Przy ta-kiem określeniu nic dziwnego, że i wnętrze ziemi uznanem zostało za składową część własności powierzchni, a stąd i wszelkie płody górnicze stanowią własność właściciela powierzchni. Wskutek tak postawionej zasady prawo rzymskie nie zawiera nawet szczegółowych wskazań co do własności górniczej, gdyż ta, jako stanowiąca płód ziemi, dostatecznie prawodawczo określoną była przez prawo ogólne. Mimo to Rzym w prowincyach podbitych, gdzie przy opanowaniu został już rozwinięty przemysł górniczy, o-party na zasadach regalności, uszanował istniejący porządek rzeczy. Są dowody, że państwo rzymskie w prowincyach zajętych wypuszczało kopalnie osobom prywatnym za opłatą, którą pobierał specyalny naczelnik, procurator meiallorum. Szczególniej za Cesarstwa spotyka się specyalne ustawy, uznające za zasadę możność poszukiwania minerałów i na cudzym gruncie. I tak znane jest postanowienie z 382 roku ustanawiające dziesięcinę dla skarbu, i takąż dla właściciela gruntu, pobieraną od przemysłowców górniczych. Między uczonymi ro-manistami dotąd istnieje spór, czy ta nowa a tak obca prawodawstwu rzymskiemu zasada miała moc obowiązującą dla całego imperyum, czy też tylko dla wschodniej jego połowy,—spór dotąd ostatecznie nierozstrzygnięty. Z upadkiem państwa rzymskiego narody, które osiadły na gruzach cywilizacyi rzymskiej, zupełnie inne przyniosły z sobą pojęcie. Według pojęć germańskich cała ziemia stanowiła własność monarchy-zdobywcy, i to nietylko wnętrze, ale i powierzchnia. Każdy pojedyńczy posiadacz, nie posiadając prawa zupełnej własności, w pojęciu rzymskiem, zostawał tylko użytkownikiem, z nadania królewskiego, jako lennik. Zasada ta, raz przyjęta, obowiązywała w całej ówczesnej Europie; taką była w Niemczech, Franoyi, Anglii, skąd rozszerzyła się na państwa romańskie i słowiańskie. W dalszym dopiero rozwoju swoim, przez całe Wieki Średnie, zasada regalności wnętrza ziemi różne przybierała formy u niektórych narodów, u innych zaś stanowczo upadła, stawiając na swojem miejscu rzymską zasadę absoluti dominii. Rozwój ten ściśle zależał od historycznego rozwoju władzy królewskiej; jej ograniczenia stawały się ograniczeniem regalności kopalni, jej zupełny u-padek wywołał i upadek tejże zasady. Przebieg tego rozwoju pojęcia prawnego własności górniczej w różnych państwach przedstawia się pokrótce w sposób następujący: Prawo regal-ne na wnętrze ziemi w najczystszej swej formie dochowało się do dni naszych w państwach germańskich, a mianowicie Niemczech i Austryi. W państwach tych uznano, że wnętrze ziemi nie należy do właściciela powierzchni, lecz stanowi, jako jus regale, własność rządu. Stąd wynika, że każdy przemysłowiec górniczy, życzący sobie poszukiwać minerałów użytecznych, winien się zwrócić o pozwolenie do rządu, który też, udzielając takiego pozwolenia, pobiera następnie pod formą podatku wynagrodzenie za użytkowanie z wnętrza. Na tej zasadzie wytworzyła się tak zwana wolność górnicza, lepiej wola górnicza (Bergfreiheit), to jest wolność poszukiwania na gruntach tak prywatnych jako też rządowych i publicznych. Właściciel powierzchni za wnętrze nie otrzymuje realnego wynagrodzenia, lecz przemysłowiec obowiązany jest wynagrodzić go za uszkodzenie powierzchni, lub odszkodować za wywłaszczenie z niej.

W Niemczech pierwotnie prawo regalne służyło samemu tylko cesarzowi; następnie jednak, na mocy poszczególnych nadań, przechodziło i na oddzielnych książąt Rzeszy Niemieckiej. Ostatecznie Złota Bulla 1356 r. prawo regaliów rzeczy kopalnych uznała za własność królów czeskich i każdego z pojedyńczych kurfir-

stów. W dzisiejszem Cesarstwie Niemieckiem obowiązuje ustawa z d. 24 czerwca 1865 r.: „Das allgemeine Berggezetz für die preussischen Staaten”. Według ustawy tej prawo własności minerałów, oraz sposób nabycia i utraty tegoż prawa, przedstawia się w sposób następujący: Przedewszystkiem prawo wymienia, iż złoto, srebro, rtęć, żelazo (z wyłączeniem rud darniowych), ołów, miedź, cyua, cynk, nikiel, arsen, mangan, antymon, siarka, rudy koperwasu, węgiel kamienny, grafit i sól—są własnością skarbu. Z tego się okazuje, że tylko materyały budowlane i żelazo zawarte w rudach darniowych są przynależytością właściciela powierzchni. Chcąc nabyć prawo własności jednego z wymienionych minerałów, przedewszystkiem należy go znaleźć za pomocą poszukiwania, inaczej szurfowania. Poszukiwacz obowiązany jest wynagrodzić właściciela powierzchni za użytkowanie z tejże powierzchni, według umowy, a w razie niezgodzenia się stron normę wynagrodzenia określa zarząd górniczy z prawem apellacyi do sądów. W razie znalezienia minerału przemysłowiec czyni o tern zgłoszenie (Muthung), które też podaje się do publicznej wiadomości i wnosi na ogólną mapę zgłoszeń (Muthungs-Uebersichts-Karte). Strony interesowane mają prawo wnieść swoje protesty i spory, które rozstrzyga władza górnicza, z możnością rekursu do sądu. Jeśli w terminie przez prawo oznaczonym protesty nie zaszły, lub też zameldowane przez odpowiednie władze zostały załatwione, wtedy zarząd udziela przemysłowcowi aktu nadania (Verleihung), przeciw któremu strony interesowane również zakładać mogą protesty drogą administracyjną i w dalszym ciągu sądową — poczem dopiero markszajder wydziela uzyskane nadanie w naturze, co się nazywa Vermessung. Przy dość skomplikowanej procedurze uzyskiwania nadań główne spory zdarzyć się mogą między kilku jednoczesnymi poszukiwaczami danego minerału. Otóż tu rozstrzyga pierwszeństwo znalezienia, i następnie pierwszeństwo zgłoszenia o znalezieniu minerału. Uzyskane w ten sposób prawo własności górniczej stanowi nieruchomość, mogącą mieć urządzoną hypotekę. Właściciel nadania ma prawo wydobywać tylko ten minerał, który mu w nadaniu przyznano, inny zaś—o tyle o ile skorzysta z prawa pierwszeństwa do zgłoszenia i jeśli łączne wydobywanie obydwóch minerałów jest niezbędnem ze względów technicznych. Właściciel, dalej, ma prawo dla robót pomocniczych zajmować sąsiednie przestrzenie powierzchni, lecz za wynagrodzeniem właścicieli, oznaczanem, w razie niezgodzenia się, przez władze górnicze, z możnością odwołania się do sądu. Najważniejszym zaś obowiązkiem właściciela nadania jest korzystanie z niego i prowadzenie kopalni pod groźbą utraty prawa.—Roboty eksploatacyjne winny być rozpoczętę w ciągu sześciu miesięcy i prowadzone według u-przednio zatwierdzonego planu działania (Betriebsplan). W razie cofnięcia udzielonego nadania wierzyciele hypotecżni mogą żądać nakazania publicznej sprzedaży kopalni, a jeśli żądanie takie nie zostanie wniesione, lub też licytacya dla braku nabywców spełznie, kopalnia staje się wolną i wierzytelności hypoteczne ulegają wykreśleniu z hypoteki.—W ten więc sposób i na tych zasadach państwo oddaje swoje prawo re-galne osobom trzecim—w zamian zaś otrzymuje specyalny podatek górniczy, wynoszący 2°/₀ od wartości wydobytego minerału, idącego na sprzedaż i złożonego w magazynie. Podatek ściągany bywa pod kontrolą specyalnego dozorcy na każdej kopalni (Produetenaufseher) i obliczany według wartości minerału podług cen a priori? oznaczonych przez władzę górniczą. Ustawa z r. 1865 wprowadziła dla opłaty podatku górniczego tak zwany „aboniment”, na mocy którego minister ma prawo dla każdej kopalni, na czas od roku do lat trzech, unormować stałą wysokość podatku górniczego, już bez względu na jakość i ilość wydobytych produktów.

W zasadniczych pojęciach prawa własności górniczej nader do praw pruskich zbliżonem jest prawo górnicze w Ausłryi, gdzie obowiązuje ustawa górnicza z d. 22 maja 1854 r., uzupełniona następnie prawami z d. 28 kwietnia 1862 r. z d. 29 marca 1866 r. Ustawy te zastąpiły odwieczne prawa zwyczajowe górnicze, zwłaszcza węgierskie i czeskie, których zbiory znane są pod nazwami: „Jus municipale Igloviense” (1248 —125 J); „Constitutiones juris metallici Venceslai regis Bohemiae” (1295); „Kuttenber-gische-Berg-Ôrdnung” (1310—1346); „Ustawy Joachimstalskie” (1318 — 1548). Ostatnia zaś „Ustawa Maksymiliańska” z 1573 r. miała moc obowiązującą do wydania ustawy z 1854 r.— Według praw austryackich wszelkie ciała kopalne dzielą się na zastrzeżone (Vorbehalte-ne-Mineralien) i wolne. Do pierwszych należą: wszystkie ciała kopalne zawierające metale, siarkę, ałun, koperwas, sól, grafit, asfalt, węgiel kamienuy i wszystkie inne, jakieby w przyszłości mogły być technicznie opracowane. Do drugich zalicza się tylko: piasek, glinę, wapienie i materyały budowlane, naftę i ozokeryt (wosk ziemny). Wszystkie szczegółowe i drobiazgowe przepisy o poszukiwaniach i udzielaniu nadania górniczego w zasadzie są zbliżone do prawa pruskiego; podobnież pozwolenia na poszukiwanie daje władza górnicza. Prawodawczo określoną jest przestrzeń pola poszukiwań i uregulowane są stosunki między kilku poszukiwaczami na jednej i tej samej przestrzeni. Po znalezieniu minerału władza górnicza udziela nadania (Verleihung), w trzech formach: „auf grubenmasse”, t. j. miary górniczej 12 544 sążni wiedeńskich kwadratowych; „auf Ueberscharen”, t. j. nabytku nie trzymającego

pełnej przestrzeni, co się zdarza między już I rządowych, dopiero ustawa z d. 11 maja 1884 wydzielonemi nadaniami; „auf Tagenmasse”, t. j. miary powierzchni, na roboty w piaskach, korytach rzek, starych zrobach i na ekploata-cyę rud żelaznych darniowych. Właściciel nadania ma prawo, i obowiązek nawet, eksploatować kopalnię, urządzać fabryki, huty, roboty pomocnicze poza obrębem nadania. Inne znalezione w granicach nadania minerały stanowią własność właściciela nadania, i w tern prawo austryackie różni się od pruskiego. Sama kopalnia, ze wszystkiemi przynależytościami, warsztatami, fabrykami, robotami pomocniczemi, stanowi nieruchomość, zabezpieczoną hypotecznie, przyczem księgi hypoteczne (Bergbuch) prowa-dzoue są ściśle według instrukcyi nader szczegółowej. W myśl prawa regalnego za wnętrze ziemi właściciel nie otrzymuje żadnego wynagrodzenia i pobiera je skarb jako właściciel wnętrza. Właściciel powierzchni otrzymuje tylko wynagrodzenie za powierzchnię, zajętą pod prace górnicze, w wysokości oznaczanej przez władze górnicze i sądy. W razie niepro-wadzenia robót w kopalni, lub jej wyczerpania, władza górnicza cofa nadanie, co się nazywa „Veräusserung”. Procedura taka poczyna się od oszacowania kopalni, po niem następuje jej publiczna sprzedaż, przyczem charakterystycznym jest przepis, iż na licytacyi otrzymana cena nie może być niższą od oszacowania, i jeśli nie znajdzie się nabywca, któryby ofiarował cenę taką, nadanie upada i przestrzeń staje się znowu wolną do nowych poszukiwań, a wierzyciele poprzedniego właściciela tracą swe prawa, nawet hypotecznie zabezpieczone.—Za prawo własności wnętrza skarb pobiera opłaty podwójne: gruntową (Massengebühr) po 6 gul. 30 kraj. od miary, i czynszową (Prohne), która pierwotnie wynosiła 5°/₀ od produkcyi brutto. Prawo z d. 28 kwietnia 1862 r. ustanowiło trzy rodzaje podatku górniczego: 1) gruntowy, jak poprzednio, 2) podatek za prawo poszukiwania (Freischurfgebühr), po 20 guldenów od szurfu, i 3) podatek dochodowy (Einkommensteuer), początkowo 5°/₀, następnie 7°/₀ od czystego dochodu. Nakoniec prawo z d. 29 marca 1876 r. zniżyło stopę podatkową: dla pierwszych dwóch do 4 guldenów, a dla ostatniego do 5°/₀, zaś od żelaza i ołowiu do 3°/₀ czystego dochodu.— Przy austryackiem prawie górniczem zaznaczyć wypada, że nafta i wosk ziemny początkowo uważane były to za jedno z regaliów, to znów za produkt wolny. Ustawa 1854 r. zaliczyła naftę i wosk do minerałów zastrzeżonych.

r. i wreszcie ustawa krajowa dla Galicyi z d. 7 grudnia 1884 r. uzyskały moc obowiązującą. Podstawą tych ustaw jest pojęcie, że nafta, wosk, bitum należą do właścicieli powierzchni, jednak wydobywanie ich, stosunki właścicieli nadań do właściciela powierzchni i wzajemne między sobą — ulegają urządzeniom państwowym, które tak niezbędnemi się okazały dla należytego rozwoju i działalności tego przemysłu. — Zasada regalności wnętrza ziemi, oprócz Austryi i Niemiec, stosowaną jest jeszcze w Szwecyi.

Zanim przejdziemy do państw uznających wnętrze ziemi za własność prywatną, przedstawimy system mieszany, jaki panuje w Anglii. Jak wiadomo, Anglia jest państwem, które pod względem prawodawczym nie uznaje kodyfika-cyi praw: stąd też odwieczne zwyczaje (custom), pojedyńczo wydawane uchwały i postanowienia, mają moc obowiązującą. Stąd poszło, że Anglia nie posiada żadnej specyalnej ustawy górniczej, lecz prawo stanowią tu zwyczaje prawne, a nawet i prawo rzymskie. W drodze czysto - historycznego rozwoju ustaloną została przedewszystkiem własność złota i srebra (w Anglii, Walii i Irlan-dyi), oraz wszelkich minerałów znajdujących się w morzu i na brzegu morskim, między liniami przypływu i odpływu morza, i na gruntach należących do Korony, jako też należących do skarbu. W Szkocyi złoto i srebro stanowią własność właściciela powierzchni, lecz ten oddaje skarbowi dziesięcinę. Dalej, skarb posiada prawo pierwszeństwa do kupna rud miedzianych, ołowianych, cynowych i żelaznych, jeśli w nich znajduje się choćby najmniejsza domieszka złota lub srebra (Reemption right). Co do własności wnętrza na ziemiach prywatnych, to pod tym względem w Anglii panuje obfita rozmaitość, zależnie od natury i właściwości posiadania gruntu. W Anglii grunty stanowią albo zupełną własność (Freehold), albo też ograniczoną .(Copyhold). Oprócz tego są grunty gminne (Common lands) i pustki (Waste lands) i wydzielone (Enclosed lands). W ziemiach freehold wnętrze stanowi własność właściciela powierzchni, jakkolwiek może być oddzielonem, jako własność specyalna, przez dział, sprzedaż, a nawet przez 20-letnie przedawnienie. W ziemiach copyhold wnętrze należy i do właściciela gruntu (land-lord) i do dzierżawcy (tenant), w ten sposób, iż prawo własności (right of property) należy do lorda, a prawo używania (right of possession) służy farmerowi; stąd pochodzi, że eksploatacya kopalni, w jakibądź sposób, na gruntach tego rodzaju musi nastąpić za wspólną zgodą. Wreszcie minerały na gruntach gminnych i pustkach również należą do land-lorda, lecz z obowiązkiem wynagrodzenia uszkodzeń powierzchni. Nakoniec grunty „enclosed lands” są takie, które zostają wyodrębnione z gruntów gminnych lub copyhold na mocy

Wskutek jednak oppozycyi sejmu galicyjskiego nafta uznaną została za minerał wolny, co następnie rozciągnięto i na wosk ziemny. Wyłączenie jednak nafty i wosku z pod przepisów ustawy górniczej tak smutne miało następstwa dla samego przemysłu, iż sejm zażądał zmiany ustawy. Po kilkakrotnem odrzucaniu projektów

„Enclosure act”, bądź dla osób prywatnych, muje »nie-znalazca, to muszą mu być zwrócone bądź na cele użyteczności publicznej. Otóż koszty poszukiwań i wynagrodzenie, oznaczone prawo własności wnętrza tego rodzaju gruntów przez władzę wydającą koncessyę. Przy wydawaniu koncessyi władze naczelne kierują się w wyborze osób obdarzanych koncessyą względami dobra publicznego, — a więc koncessyę otrzyma ten, kto przedstawia najlepsze gwaran-cye dobrego prowadzenia robót pod względem hutnicznym i finansowym. Udzielenie koncessyi wytwarza nową nieruchomość, niepodzielną, wieczystą i nieodwołalną. Nawet w razie wyczerpania się kopalni zaniechaną ona być może jedynie za zezwoleniem władzy. Koncessyonaryusz obok obowiązku prowadzenia robót podług przepisów górniczo-policyjnych przedewszystkiem obowiązany jest wynagrodzić właściciela gruntu, tak za powierzchnię, jako też i za wnętrze, w wysokości bądź umownej (redevance conventionelle), bądź prawnej (red. légale), oznaczonej w akcie koncessyi, bądź gotówką, bądź częścią wydobytego minerału. Prawo zastrzega jeszcze, że wynagrodzenie umowne nie może przewyższać wynagrodzenia prawnego. Za zajętą powierzchnię lub jej uszkodzenie właściciel otrzymuje podwójny roczny dochód, lub podwójną wartość samego gruntu. Wszystko to odnosi się do mines; co zaś do minières, produktów tego rodzaju kopalni nie można oddać przez koncessyę osobie trzeciej bez zezwolenia właściciela; eksploatowane oue być mogą jedynie przez właściciela, lub z jego mandatu, z tem jednak zastrzeżeniem, że wydobyty minerał, a głównie rudy żelazne, nie mogą być sprzedawane po cenie dowolnej, lecz tylko po oznaczonej przez władze, i jeśli roboty prowadzone są niedbale, to okoliczni hutnicy mają prawo sami przystąpić do ich prowadzenia, za wypłaceniem właścicielowi wartości dobytych rud, podług oszacowania. Na-koniec carrières już bez żadnych ograniczeń prowadzić może sam właściciel, jedynie tylko z zachowaniem przepisów policyi górniczej. Przemysł górniczy we Francyi i Belgii nie uważa się za czynność handlową, i stąd kopalnictwo nie ulega opłatom handlowym, ponosi tylko specyalny podatek górniczy (redevance fixe =10 franków od kilometra Q—i redevance proportionnelle^^⁰/), od czystego dochodu). Podatek 5 - procentowy oblicza Comité d’évaluation, podług ksiąg i regestrów, i może go, równie jak w Prusach, oznaczyć stale na lat 5. W Cesarstwie Rossyjskiem ustawa górnicza la gruntu odsyła do ministra robót publicznych, zawarta jest w VII tomie Zbioru praw i stano-

regulowało się w samym akcie, według umowy lub zwyczaju. Niezależnie jednak od wymienionych zasad istnieje mnóstwo zwyczajów prawnych, mających moc obowiązującą w praktyce sądowej. Szczególniej prawa farmerów są tak rozmaite, pod względem zakresu i obszer-ności posiadania, przelewania, dziedziczenia i eksploatowania wnętrza, iż w obecnym szkicu niepodobnem się staje przedstawić jakąbądź stałą pod tym względem zasadę. Stosownie do tego prawo poszukiwania i eksploatacyi odkrytych kopalni przedstawia prawdziwą mozaikę różnych form i zwyczajów. Również i opłaty właścicielowi gruntu przez przemysłowca górniczego składane są najrozmaitsze i pod rozmaite-mi formami uiszczane, a to stosownie do umowy» w jej zaś braku—do zwyczaju lub przedawnienia.

We Francyi i Belgii obowiązuje „Code des mines” z d. 21 kwietnia 1810 r., uzupełniony późniejszemi instrukcyami i postanowieniami. Za-sadniczem pojęciem kodeksu górniczego jest zasada art. 552 kodeksu Napoleona, uznającego wnętrze ziemi za własność właściciela powierzchni. Przy debatach nad kodeksem uznano jednak, że własność ta, ze względu na dobro publiczne, nie może być pozostawioną w rękach właściciela niechcącego lub niemogącego z niej korzystać. W tym celu uznano istnienie odrębnej własności górniczej, różnej od własności powierzchni, i możność nabycia jej przez koncessyę. Kodeks górniczy przedewszystkiem rozróżnia trzy rodzaje kopalnictwa: mines (kopalnie metali, arsenu, kobaltu, manganu, siarki, antymonu i węgla kamiennego), minières (kopalnie allu-wialnycli rud żelaznych, pirytów i ałunu) i carrières (łomy łupku, szyfru, piaskowca, marmuru, granitu, wapna, gipsu, gliny i kamieni budowlanych).—W myśl pojęcia kodeksowego własności właściciel gruntu ma prawo bez żadnego specyalnego pozwolenia poszukiwać w nim minerałów eksploatowanych za pomocą mines. Jeśli jednak z prawa tego nie korzysta, wtedy osoba obca uzyskuje prawo poszukiwania (permission) od władzy. Podanie o udzielenie pozwolenia rozpatruje naprzód inżynier okręgowy pod względem naukowym i technicznym i po ściągnięciu opinii władz miejscowych i właścicie-

który udziela żądanego pozwolenia dwuletni. Poszukujący obowiązany jest w ciągu trzech miesięcy rozpocząć roboty poszukiwawcze i złożyć właścicielowi wynagrodzenie za uszkodzenie powierzchni, według umowy, lub w wysokości oznaczonej przez sądy. Po znalezieniu minerału koncessyą udzieloną być może niekoniecznie znalazcy, lecz właścicielowi powierzchni, a nawet osobie trzeciej. Jeżeli koncessyę otrzy-

na czas wi zbiór, usystematyzowany różnocześnie, w ciągu lat od 1719 r. do 1893 r., wydawanych ustaw. Właściwe prawodawstwo górnicze rozpoczyna się dopiero od cesarza Piotra W. od wydanej w 1719 r. Berg-priwilegii. Przed ustawą tą własność górnicza, wobec nieustalonej własności ziemi, zależała przeważnie od formy posiadania jej, a nawet w 1702 r. wnętrze uznanem zostało za jedno z regaliów. Dopiero wzmiauko-

wana Berg-priwilegia Piotra W. uznała wąętrze za własność, lecz pozostawiła obszerne prawa odkrywcy minerału, tak, że wprowadziła wolę górniczą, w bardzo obszernym zakresie, Dopiero w 1782 r. cesarzowa Katarzyna ustaliła podstawową zasadę prawa górniczego, uznającą wnętrze za absolutną własność właściciela powierzchni. Obecnie ustawa górnicza dzieli własność górniczą na własność rządową i prywatną. z poddziałem tej drugiej na własność zupełną i „prawem possessyi” (nocceciomioe irpaBO). Co do pierwszej, jest ona najcałkowi-ciej nieograniczoną, tak, że nikt bez pozwolenia właściciela żadnych praw do wnętrza nabyć nie może na żaden minerał. Zaledwie tylko są nieznaczne ograniczenia co do byłych włościan państwowych i ziem wojsk kozackich syberyjskich, co do których własność wnętrza zachowana jest dla skarbu. Z tego się okazuje, że wola górnicza w Cesarstwie na gruntach stanowiących własność prywatną nie istnieje. Natomiast prawo poszukiwania minerałów wprowadzone zostało na gruntach rządowych wzglę dem metali i rud metalicznych (oprócz złota i platyny), węgli kamiennych, żywic ziemnych (z wyłączeniem nafty i bursztynu), grafitu, siarki i jej związkowy drogich kamieni, gliny ogniotrwałej, ałunu i azbestu. W ten więc sposób na gruntach rządowych, wolnych itp., nie eksploatowanych przez skarb, istnieje wola górnicza, określona w osobnym dziale prawodawstwa VII tomu pod nazwą „przemysł prywatny górniczy na ziemiach skarbowych wolnych”. Sposób nabycia własności górniczej jest nader zbliżony do sposobów określonych w ustawie u nas obowiązującej, o czem niżej, tak, że obiedwie ustawy, dla Cesarstwa i dla Królestwa Polskiego, wydane prawie w jednym czasie (1887—1892 r.), oczywiście, powstały z jednego wzoru i dodać można, iż wzorowane były na ustawie pruskiej. Przy uzyskaniu nadania górniczego na gruntach rządowych, przemysłowiec obowiązany jest prowadzić roboty ściśle podług wskazań ustawy i wydobywać minerał w ilości nie mniejszej od oznaczonego minimum, oraz opłacać skarbowi za zajęcie powierzchni i za wnętrze podług przepisów ustawy. Nieco odmienne i nader drobiazgowo opracowane są przepisy o poszukiwaniu i nabyciu własności górniczej złota i platyny, jak również i nafty. Co do własności ograniczonej, tak z w. „na prawie posessyi”, występuje ona wtedy, gdy przemysł prywatny korzysta z pomocy rządu i ma sobie dodane, jak obecnie, lasy i ziemie, a poprzednio—głównie włościan państwowych, obowiązanych do robót w zakładach górniczych. Własność ta doznaje o-graniczenia w ten sposób, że jest niepodzielną nawet między spadkobiercami—alienacya i przelew mogą się dokonać jedynie tylko za zezwoleniem rządu; dalej, opłaca wyższy podatek górniczy i wreszcie, wszelkie przebudowy, ich zmniejszenie lub powiększenie, można robić jedynie za zezwoleniem rządu. Co do soli, do 1862 r. przemysł ten stanowił, tak pod względem przemysłowym jak i handlowym, mouopol rządu; od tego czasu zaprowadzono akcyzę, kopalnie rządowe i warzelnie wydzierżawiono osobom prywatnym, w znacznej części, i tylko niektóre są eksploatowane przez skarb, dla bezpłatnego udzielania soli niektórym klasztorom, kozakom i plemionom koczowniczym. Co do podatków górniczych, obowiązujących w Cesarstwie Rossyjskiem, te wymienimy poniżej, mówiąc o prawie u nas obowiązującem; w tern zaś miejscu zaznaczymy tylko, że opodatkowaniu ulegają: złoto, platyna, srebro, miedź, surowiec i rtęć, a w Królestwie jeszcze i cynk. Podatek od złota, srebra i platyny ściąga się w naturze od 3°/₀ do 10°/₀ od puda, a od metali tych wydobytych na gruntach na prawie poses-syi podatek jest półtora raza większy. Sposób pobierania podatku ustawa górnicza nader ściśle określa, mianowicie, że wszystko wydobyte złoto przez laboratoryum w Jekaterynburgu od-syłanem być musi do mennicy w Petersburgu, skąd wydaje się w postaci monety lub sztab złotych. Koszty przeróbki menniczej skarb pobiera również w naturze, a mianowicie po 136 rub. od puda za przeróbkę na monetę, a po 1 rs. od funta za przeróbkę na sztaby wysokiej próby. Podatek od platyny jest taki sam jak od złota, srebro zaś opłaca 3°/₀ w przemyśle własnym, a 4¹/.₂ °/₀ w przemyśle na prav\ie po-sessyi. Nakoniec dodać należy, że oprócz przemysłu górniczego rządowego, prywatnego, prywatnego na gruntach rządowych, istnieje jeszcze znaczna gałąź przemysłu, należącego do Gabinetu J. C. Mości, i w domenach tych sposób prowadzenia jest również ściśle prawodawczo określony.

Z kolei przejść musimy do wyłuszczenia prawa własności górniczej w dawnej Polsce i do obecnego stanu prawodawstwa w tej gałęzi. Sztuka górnicza w dawnej Polsce znana była znacznie wcześniej aniżeli sięga pamięć historyi. Najdawniejsze źródła piśmienne wspominają o kopalniach jako o pracowniach zdawna istniejących i zdawna też prawem zwyczajowem regulowanych. W epoce już piastowskiej prawa te zostały skodyfikowane i sankcyą monarszą opatrzone. Taką jest ustawa 1368 r. przez Kazimierza W. dla Bochni i Wieliczki wydana, takim przywilej z r. 1374, Elżbiety, dla Olkusza i wreszcie rozporządzenie Władysława Jagiełły z 1393 r. o pracy robotników w salinach bocheńskich. Następnie źródłem prawa górniczego z owych czasów są liczne nadania przez Piastów różnym osobom udzielane, a znane i ogłoszone w kilku zbiorach dyplomatów. Na zasadzie źródeł tych okazuje się, że wobec uznania władzy królewskiej za nieograniczoną, gdy królowie uważali się za właścicieli ziemi (dominus terrae), i prawo własności wnętrza było też królewszczyzną, i sam dochód z wnętrza ziemi czerpany stanowił jus regale. Otóż przy nadaniach ziem osobom prywatnym kwestye własności wnętrza regulowała najzupełniej wola panującego. Wskutek tego jednym nadawano ziemię z prawem kopania kruszców, innym z wyjątkami, np. złota i srebra, innym na-koniec bez prawa korzystania z wnętrza. Wszyscy jednak obdarowani, bądź prawem kopania kruszców, bądź też gotowemi już kopalniami, opłacali królowi specyalny podatek, zwany o 1 borą, którą stanowiła 11-ta część wartości wydobytego kruszcu. Górnictwo jednak krajowe, a następnie i prawodawstwo górnicze, dosięga znakomitego rozwoju w czasach Jagiellońskich, a okres ten zamknąć wypada dopiero rokiem 1576, w którym za Stefana Batorego radykalnie zmieniono kwestyę własności wnętrza. Z owej złotej epoki górnictwa istnieją następne pomniki prawodawcze: Kazimierza Jagiellończyka 1491 r. przywilej o sądach żupni-czych; Jana Alberta i Aleksandra Statut górniczy dla kopalni olkuskich 1505 r., potwierdzony w 1551 r. przez Zygmunta Augusta; postanowienie Zygmunta I z 1517 r., ustanawiające urząd podkomorzego królewskiego (camerarius montanus). Wszystkie te prawa odnoszą się do kopalni olkuskich i 'stanowią „jura montana op-pidi Ilkusch”. Prawa te stanowiły jednak prototyp, według którego rządziły się i inne kopalnie, i nawet prawodawcze ustawy olkuskie (w 1494, 1525, 1550 r.) rozciągnięte zostały na kopalnie chęcińskie. Zaznaczyć tu wypada, że królowie bogactwa swoje kopalne eksploatowali bądź administracyjnie (ad fideles manus), bądź też oddawali osobom prywatnym i stowarzyszeniom, zwanym gwarectwami, za opłatą olbo-ry. Otóż saliny wielickie i bocheńskie eksploatowane były w sposób pierwszy, kopalnie zaś ołowiu i srebra w Olkuszu i Chęcinach, a miedzi pod Kielcami—w drugi. Stąd pochodzi, że wymienione wyżej ustawy odnoszą się tylko do kopalni rządowych, oddanych gwarectwom (ob. Gwarectwa), zaś w salinach wydawano tylko przepisy administracyjno-porządkowe. Dalszemi źródłami prawa z owej epoki są znowu liczne nadania królów na prawo poszukiwania minerałów, litterae inquisitoriae, i privilégia ad machinas, ad suppas, kutas, stollas itp,, wreszcie prawa górnicze węgierskie i czeskie, któremi kierowano się w razach wątpliwości. Stąd okazuje się, że w epoce Jagiellońskiej własność górnicza była jeszcze jus regale i osoby prywatne, bądź stowarzyszenia gwareckie, czy to eksploatowały dobra królewskie, czy też prywatne, opłacały olborę wyłącznie tylko królowi. Obok regaliów wnętrza istniała wola górnicza na wszelkiego rodzaju gruntach, za pozwoleniem tylko królew-skiem, lub podkomorzego górniczego. Jak wiadomo, zasadniczą formą ustroju państwowego

Powił filno. llu*tr. Ze*r„ 200. T. XXV

dawnej rzeczypospolitej było gmino władztwo szlachty, które rozwijało się drogą uzyskiwania ciągłych ustępstw od władzy królewskiej. Podobnie było i z własnością górniczą: szlachta już w 1576 r., przy paktach konwentach Stefana Batorego, uzyskała przyznanie sobie wyłącznego prawa własności wnętrza, ze zniesieniem woli górniczej. Uchwała ta jest już w następnych paktach stale powtarzaną. Od roku zatem 1576 ustaje zupełnie robota prawodawcza w rzeczy górniczej, gdyż kopalnie rządowe miały już swoje urządzenia, a co do prywatnych, wobec wyłączności tego rodzaju własności, wydawać nowych praw nie było potrzeby. Wreszcie zniesienie woli górniczej i dla samego górnictwa miało opłakane następstwa. Przemysł górniczy przestał się zupełnie rozwijać i, wyjąwszy górnictwo żelazne w dobrach biskupów krakowskich i opatów wąchockich, a nadto zawsze nieznacznego przemysłu miedzianego w okolicach Kielc, cały przemysł górniczy kraju redukował się do produkcyi żelaza z rud łatwo-topliwych, sposobem gospodarskim i na miejscowe potrzeby. Wreszcie i tak bogate ongi kopalnie rządowe olkuskie i chęcińskie upadły, w części z powodu wyczerpania się pokładów ołowiano-srebrnych, w części zaś z powodu ubogiej zawsze zawartości tych metali w rudach, co przy zwiększonych kosztach produkcyi opłacać się nie mogło. W celu podniesienia upadającego górnictwa ustanowioną była w 1782 r, komiń issya kruszcowa, która obok zarządu kopalni rządowych miała się zająć i kopalnictwem w dobrach prywatnych, z zastrzeżeniem uszanowania praw własności, lecz zaszłe wkrótce znane wypadki polityczne snadź udaremniły jej prace. Po rozbiciu kraju, w częściach przyłączonych do Austryi i Prus wprowadzono znane już nam prawa: ustawę Maksymiliańską i „Allgemeines Landrecht”. Dopiero z ustaleniem po r. 1815 dzisiejszych granic kraju, już po wprowadzeniu kodeksu Napoleona, prawem z d. 6 maja 1817 r., obok uszanowania zasady kodeksowej własności, wprowadzono przecież wolę górniczą dla rud miedzi, ołowiu, srebra i soli, określając szczegółowo sposób uzyskiwania zezwoleń na poszukiwania, od kommissyi skarbu, wynagrodzenia właściciela powierzchni, itp. Prawo jednak to z powodu, że wymienionych rud i dotąd nawet u nas nie znaleziono, nigdy nie miało praktycznego zastosowania. Dopiero w d. 16 (28) czerwca 1870 r. wydanem zostało prawo o poszukiwaniach i nadaniach górniczych, które dopuściło wolę górniczą na węgiel kamienny, cynk i ołów. Prawo to, wzorowane ściśle na pruskiej ustawie górniczej, obowiązywało do d. 28 kwietnia (10 maja) 1892 r., od tego zaś czasu u nas ma moc obowiązującą ustawa z tegoż dnia, obecnie już włączona do nowego wydania VII tomu Zbioru praw, w którym stanowi art. od 334 do 415 włącznie. Nadto źródłem

57

prawa górniczego u nas są liczne instrukcye j chwilę znalezienia. Po sprawdzeniu odkrycia i cyrkularze ministeryalne, wydane w wyjaśnię- inżynier dopełnia ogłoszeń w Dzienniku Gu-niu prawa zasadniczego. Podług u nas obowią- bernialnym i wyznacza termin miesięczny do żującego prawa, każdy minerał, mający wartość protestów osób interesowanych, który-to termin handlową, z wyłączeniem kamieni budowlanych, jest prekluzyjnym. Po otrzymaniu protestów in-glin, gipsu itp. a nadto minerałów znajdowanych żynier okręgowy wyznacza termin do ich roz-w starych zrobach i wydobytych na powierzch- patrzenia, poczem je rozpatruje i wraz ze nię, może stanowić przedmiot własności górni- swoją opinią przesyła Departamentowi górnicze-czej, odrębnej od własności powierzchni. Wła- mu pod rozstrzygnięcie. Cała procedura zgło-ścicielem wnętrza takiego jest zawsze właści- szenia jest w prawie i następnie w instrukcyi ciel powierzchni, który ma zupełne prawo do- ministra dokładnie wskazaną w szczegółach: tu zwalać poszukiwania osobom obcym, lub sam jeszcze zaznaczyć tylko wypada, że zgłoszenia je zarządzić; ma, dalej, prawo wnętrze ze dopełnić może tylko ten, kto miał prawo po-znalezionym minerałem wyodbrębnió od własno- szukiwania, bądź od właściciela, bądź od inży-ści powierzchni, założyć dla niego odrębną hy- niera okręgowego. Z tego wynika, że wypad-potekę i określić umową stosunek swój do zna- kowe znalezienie minerału na gruncie cudzym lazcy minerału. W zasadzie zatem osoba obca znalazcy żadnych praw nie daje. Jeżeli, da-bez zezwolenia i umowy z właścicielem gruntu lej, protestów nie było, lub też oddalone zo-ani czynić poszukiwań, ani nabyć własności stały, następuje wydanie aktu nadania gór-górniczej nie może. Od tej ogólnej zasady, ze niczego, które jest ostatnią fazą w procedu-względu na dobro publiczne, prawo uczyni- rze uzyskania własności górniczej. Nadania ta-ło jednak wyjątek dla rud żelaza, cynku, kiego udziela minister rolnictwa i dóbr pań-ołowiu, oraz dla węgla kamiennego. Na cztery stwa, lub też Zarząd górniczy obwodowy, jeśli te minerały prawo dopuszcza wolę górniczą, nadanie jest niesporne, tj. Da gruncie samegoż Rozumie się więc, że przy istnieniu takiej woli właściciela, lub też za jego zezwoleniem. Na górniczej można uzyskać i własność górniczą jednej i tej samej przestrzeni może być wydzielo-wnętrza, odrębnie od własności gruntu, i, co za nych kilka nadań, lecz na różne minerały, z zatem idzie, uzyskać możność poszukiwania w cu- strzeżeniami wreszcie w ustawie przewidziane-dzym gruncie bez zezwolenia właściciela. Tak mi. Przestrzeń pod nadaniem nie może być więc pierwszą fazą, która rozpoczyna procedurę większą nad 250 000 sążni kw., w figurze, o ile uzyskania nadania górniczego, jest posżuki- można, prostokątnej. Liczne wskazówki prawo-wanie minerału. Jeżeli więc właściciel gruntu dawcze co do formy nadania i warunków udzie-odmawia zezwolenia swego na poszukiwanie, lenia obejmuje ustawa górnicza i instrukcya wtedy inżynier okręgowy górniczy wydaje ze ministra; tu jedynie tylko podamy najgłówniej-swej strony takie pozwolenie, lecz tylko na sze cechy tej własności górniczej. I tak, włas-poszukiwanie żelaza, ołowiu, cynku i węgla ka- ność utrącą się przez niekorzystanie lub nie-miennego. Pozwolenie takie ma tylko wagę prawidłowe korzystanie z nadania. Minimum przez jeden rok, i na polu oddanem do poszu- wydobycia określonem jest na 30 sążni kub. kiwania już nikt inny pozwolenia w tymże cza- minerału użytecznego lub też płonnej skały, sie otrzymać nie może. Poszukiwać można na których jeśli właściciel nie wydobywa, inżynier wszelkich gruntach: prywatnych, instytutowych okręgowy obowiązany jest wyznaczyć mu ter-i rządowych (z wyłączeniem przestrzeni w pro- min nie dłuższy nad 9 miesięcy do wydobycia, mieniu 12 wiorst od istniejących zakładów gór- poczem nadanie odebranem być może. Na żą-niczych) i majoratowych. Za uszkodzenie po- danie wierzycieli hypotecznych nadanie może wierzchni właścicielowi należy się odszkodowa- być sprzedane przez publiczną licytacyę, lecz nie, i poszukujący winien na żądanie właściciela gdy ta spełźnie—nadana własność górnicza usta-złożyć kaucyę do banku. Wreszcie poszukiwań je i przestrzeń uważa się za wolną do nowych czynić niewolno w miastach, wsiach, na drogach poszukiwań i uzyskania nowego nadania. Urzą-zwykłych i żelaznych, na cmentarzach i t, p. dzenie kopalni, tj. budynki, maszyny i wszelkie Poszukiwać może każdy cywilną zdolność pra- inne przyrządy, właściciel nadania ma prawo wną mający, z wyjątkiem: pozbawionych praw w ciągu 6 miesięcy zabrać; gdy tego nie uczy-sądownie, duchowieństwa, urzędników państwo- ni, przechodzą one na własność właściciela po-wych górniczych i zarządzających dobrami pań- wierzchni. Właściciel nadania ma ważne pra-stwa, dzieci i żon nierozdzielonycli tychże osób, wo przymuszenia właściciela powierzchni do od-Żydów i cudzoziemców. Po dokonanem znalezie- dania sobie niezbędnej przestrzeni powierzchni, niu minerału odkrywca obowiązany jest w ciągu tak w granicach nadania, jako też i po za temi dni siedmiu zameldować władzy górniczej o zna- granicami, dla robót pomocniczych. Niezbędność lezieniu, czyli dopełnić tak zwanego zgło- zajęcia powierzchni określa inżynier okręgowy, szenia znalezienia, poczem inżynier gór- który też łącznie z biegłymi ocenia wartość, niczy w jaknajprędszym czasie ma obowiązek z możnością odwołania się do sądu, lecz tylko sprawdzić rzeczywistość odkrycia i ustanowić w kwestyi wysokości wynagrodzenia. Wysokość

wynagrodzenia za powierzchnię prawo oznacza jako podwójny roczny dochód, lub podwójną wartość samej powierzchni, niezależnie od wynagrodzenia za znoszone budynki i inne użytkowe części. Właściciel nadania obowiązanym jest również wynagrodzić właściciela powierzchni za wnętrze. Wysokość wynagrodzenia określa się przez umowę; jeśli ta nie nastąpiła, wtedy wynagrodzenie prawne wynosi 1% od węgla i galmanu, a ¹/₂°/o za inne minerały, które-to wynagrodzenie być może w natui ze, lub w pieniądzach, przyczem ustawa zawiera szczegółowe dane o sposobie prowadzenia ksiąg kopalnianych i kontroli nad niemi. Wreszcie właściciel nadania obowiązanym jest, w celach użyteczności publicznej, brać udział w robotach mających na celu osuszenie kopalni przez sąsiednich właścicieli i w wynagradzaniu za takie usługi. Nakoniec nadanie górnicze winno mieć urzędową hypotekę, według instrukcyi kommi-syi Sprawiedliwości z d. 30 października 1871 roku.

W taki więc sposób przedstawia się kwe-stya własności górniczej w najogólniejszych zarysach we spółczesnem prawodawstwie Europy. Z obecnego stanu prawnego wyprowadzić należy wniosek, że ogólnem dążeniem, popieranem stale przez Zjazdy górnicze i wogóle przez przemysłowców, jest jaknajwiększe rozszerzenie woli górniczej, tak, iż spodziewać się należy, że wkrótce pojęcie własności wnętrza zupełnie od-łączonem zostanie od pojęcia własności powierzchni, i że właściciel powierzchni pobierać jedynie będzie wynagrodzenie za wnętrze, którego właścicielem stanie się szczęśliwy znalazca użytkowego minerału. Ustalenie w ten sposób kwestyi uważamy za usprawiedliwione prawnie i ekonomicznie, i dlatego każdy nowy przepis, rozszerzający wolę górniczą, jest krokiem naprzód w rozwoju prawodawstwa.—Drugim celem, jaki współczesne prawodawstwo górnicze ma na widoku, jest zabezpieczenie racyo-nalnego wydobywania użytecznych minerałów, ku czemu istnieją specyalne organa rządowe — i w ten sposób drugi dział prawa górniczego zajmuje się orgauizacyą władz górniczych. W państwach Europy władze górnicze są następujące: W Prusach naczelną władzą jest wydział górniczy ministeryum przemysłu i robót publicznych (Abtheilung für Berghütten- und Salinenwesen). Wydział ten składa się z dyrektora i czterech radzców i zajmuje się tylko kopalnictwem, gdyż dalsza przeróbka minerałów, jako fabryczna, ulega już władzy ministra spraw wewnętrznych. Pod zarządem wydziału istnieją: akademia górnicza, muzeum, niższe szkoły górnicze i kommissya do sporządzenia mapy geo-gnostycznej Prus. Niższą instancyą są zarządy okręgowe górnicze (Oberbergamt), w liczbie 5-u na całe państwo. Zarząd składa się z dyrektora, radzców (od 3 do 6) i odpowiedniej kancel-laryi. Pod jego zawiadywaniem pozostają fabryki rządowe, on wykonywa nadzór nad przemysłem prywatnym. Wreszcie najniższą instan-cyę stanowią: w kopalniach rządowych dyrektor każdego oddzielnego zakładu, a dla górnictwa prywatnego urzędnicy oddziałowi (Revierbeamte). W Austryi zarząd górnictwem ześrodkowywa się w ministeryum handlu. Niższą instancyę stanowią Ober-Berg-Behörde, t. j. zarząd danej pro-wincyi, najniższą zaś—Berghauptmanschafty, tj. zarządy okręgowe (w Galicyi zwane starostwami górni czerni). W każdym z tych urzędów istnieje odpowiednia kancellarya, urządzona i prowadzona według specyalnej instrukcyi z d. 8 czerwca 1861 r. Obok tych władz górniczych administracyjnych w Austryi funkcyonuje jeszcze specyal-ny sąd górniczy (Berggericht); pierwszą jego instancyę stanowi Gerichtshof, przy którym istnieje tak zwany Berg-Senat, złożony z osób wybieranych z grona przemysłowców. Otóż przy Gerichtshofie, działającym jako Berggericht w sprawach związanych z górnictwem, zasiada zawsze jeden z członków senatu górniczego, z prawem głosu. Przy berggeryclicie utrzymywane są bergbuehy, stanowiące księgi hypotecz-ne kopalni.—W Anglii, ściśle mówiąc, niema oddzielnego zarządu górniczego, lecz wszelkie czynności do tego zarządu należące podzielone są między najrozmaitsze władze. I tak, przy „Home office” istnieje 12 inspektorów okręgowych, którzy czuwają nad górnictwem swego okręgu, prowadzą statystykę wydobytego minerału i kontrolę nad robotnikami, z czego corocznie składają sprawozdania przez sekretarza stanu parlamentowi. Następnie—istnieją specyalne urzędy górnicze, jako to: Geological Survey, kommissya sporządzająca mapy geologiczne zjednoczonych królestw, Royal Schools of mines (szkoły górnicze), Museum of practical geology i biuro dokumentów górniczych (The Mining Record-Office), które prowadzi statystykę wytwórczości górniczej i daje wskazówki co do kopalni, tak istniejących, jako też i dawniej działających. Nakoniec kopalnie stanowiące własność królewską (nie zaś rządową) zarządzane są przez oddzielną kom-missyę (Commisioners of Her Majesty’s Woods, Forests and Land-Revenues), istniejącą przy ministeryum skarbu.— We Francy i i Belgii zarząd górnictwem ześrodkowany jest w ministeryum rolnictwa, handlu i robót publicznych. Organa górnicze stanowią: 1) rada górnicza (Conseils des mines), składająca się z dyrektora i dwóch głównych inspektorów, która jednak samodzielnych decyzyj nie wydaje, lecz tylko udziela swej opinii w/kwestyach postawionych przez władze naczelne; 2) inspekcya główna, złożona z 9 inspektorów głównych, z których każdy posiada swój obwód i 3) Directions des mines, z podziałem na okręgi (District). Na czele dyrekcyi stoi Ingénieur en chef, a okręgu—Ingénieur ordinaire. Wszystkie te władze czuwają nad przemysłem

padku.

A. K.

M. Ł.

Gorochowiec, miasto powiatowe w gub. Włodzimierskiej, na prawym brzegu Klaźmy, po raz pierwszy wspomniane w kronice r. 1239 podczas powtórnego najścia Tatarów, którzy i potem kilkakrotnie je napadali; powiatowem jest od r. 1787. Mieszkańców liczy blisko 3 000, zajmujących się ogrodnictwem i cienkiem przędzalnictwem.—Powiat Gorochowiecki ma obszaru 3 825 wiorst [[].

Gorodok, miasto w gub. Witebskiej, nad rzekami Gorożanką i Nieszczedrą, założone na

górniczym Francyi i stanowią właściwie 3 in-stancye władzy. Dodać jeszcze należy, że wszyscy inżynierowie górniczy wraz z wychowańca-mi szkół górniczych stanowią korpus inżynierów (Corps des ingénieurs des mines).— W dawnej Polsce właściwych władz górniczych w dzisiej-szem rozumieniu nie było. Dopiero w d. 20 lutego 1816—jak wyżej—powstała „Dyrekcya główna w Kielcach”, czuwająca nad górnictwem rzą-dowem i prywatnem. Ogólny nadzór nad jej działalnością należał do wydziału górniczego przy kommissyi spraw wewnętrznych. Dyrekcyę tę zniesiono w 1826 roku i natomiast urządzono wydział górniczy przy kommissyi rządowej przychodów i skarbu. Dalej, gdy w 1869 r. zniesiono tę kommissyę, a następnie i zarząd skarbowy warszawski, centralne władze górnicze Królestwa włączone zostały do odpowiedniego mi-nisteryum w Petersburgu. Cały stan urzędniczy, pracujący w G-ie, w 1817 r. otrzymał francuską organizacyę korporacyjną pod nazwą „Królewskiego korpusu górniczego”. Wskutek zaszłych następnie zasadniczych zmian w organizacyi władz krajowych obecne władze górnicze są wspólne dla Cesarstwa i dla gubernij Królestwa Polskiego. Naczelną władzą centralną jest ministeryum rolnictwa i dóbr państwa, a mianowicie departament górniczy tegoż ministeryum i rada górnicza. Władzami lokalnemi są: wspomniane zarządy obwodowe górnicze, w liczbie 8, z których Królestwo Polskie stanowi zarząd górniczy zachodni; inżynierowie okręgowi górniczy, których w Królestwie jest obecnie 8; pomocnicy inżynierów; mark-szajdrowie; i nadzorcy górniczy. Nadto istnieją jeszcze władze pomocnicze, a mianowicie: biuro doradzcze przemysłowców żelaza, zjazdy górnicze i kommissya do spraw fabrycznych i górniczych, obecnie na Królestwo Polskie, w Warszawie przy biurze generał-gubernatora utworzona. Wreszcie instytucye naukowe górnicze stanowią: komitet geologiczny, instytut górniczy, szkoła sztygarów w Lisiczańsku, szkoły górnicze: irkucka, uralska, kommissya egzaminacyjna; w Królestwie zaś szkoła [ob. wyżej—AJ] dąbrowska. Szczegółowy zakres działania i władzy każdej z tych instytucyj są szczegółowo określone w samej ustawie górniczej i w licznych instruk-cyach ministeryalnych. Nadmienimy tu tylko, że zarząd zachodniego obwodu górniczego jest władzą naczelną nad przemysłem prywatnym i rządowym. Zaś inżynierowie okręgowi górniczy, ich pomocnicy, markszajdrowie i nadzorcy górniczy ustanowieni są wyłącznie dla czuwania nad przemysłem górniczym prywatnym—ci ostatni jedynie tylko w robotach górniczych uznanych przez ministra za niebezpieczne. — Trzecim na-koniec celem, prawu aórniczemu wytkniętym, jest zabezpieczenie racyonalnego wydobywania minerałów i bezpieczeństwo pracowników. W tej sprawie we wszystkich państwach istnieją wskazania prawne, oparte na nauce i doświadczeniu,

w jaki sposób wydobywane być winny użyteczne kruszce, jak mają być urządzane podziemne chodniki, szyby, inateryały wybuchowe, machiny itp. Znaczny również dział przepisów tych stanowią wskazania o pracy robotników. Z tych przepisów wskazać należy przepis prawie wszędzie obowiązujący, niedopuszczający do pracy podziemnej kobiet, małoletnich i chorych. Wreszcie, jak u nas istniejąca, kommissya do spraw fabrycznych, w celu opieki nad robotnikami, ma prawo wydawać specyalne obowiązujące przepisy o urządzeniach fabrycznych i sanitarnych dla tychże robotników, a także i o szkołach dla ich dzieci. Nakoniec, wszędzie są urządzone, pod roz-maitemi nazwami, dla robotników górniczych kasy przezorności, kasy szpitalne, pożyczkowo-wkładowe i t. p. Wogóle powiedzieć tu można, że pracownicy górniczy wszędzie, i u nas, są zorganizowani w stowarzyszenia robotnicze, mające na celu bratnią pomoc (obacz Kasy

robotnicze) w razach nieszczęśliwego wy-

m. a. K.

Górniczek (Otocorys alpestris, albo Alauda alpestris), ptak należący do rzędu śpiewających, rodziny Skowronków. Pióra na tylnej części głowy tworzą dwa czubki.

Górnotka (Zagorzałek), ob. B a r t s i a.

GoroTcłagodackie zakłady górnicze, na Uralu, w gub. Permskiej, stanowią osobny okrąg górniczy, należący do rządu; w skład okręgu wchodzą: kopalnie rudy żelaznej, wielkie piece do wytapiania surowca i huty żelazne. Z kopalni najważniejszą jest „Góra Błagodat’”, dająca rocznie przeszło 4 miliony pudów żeleziaka magnetycznego z zawartością żelaza 52—58°/₀; inne, kopalnie okręgu dają rocznie około 2-ch milionów pudów rudy, głównie żeleziaka brunatnego. Zakładów wielkopiecowych okrąg posiada pięć: Kuszwiński, Wierchnieturyński, Ba-ranczyński, Sierebryański i Kamiński; ogólna produkcya wynosi rocznie: surowca do 2Y₂ mil. pudów, odlewów surowcowych do 100 000 pudów. Żelazo, fryszerskie i pudlowe, wyrabiane jest na dwóch hutach: Sierebryańskiej i Niżnie-turyńskiej, w ilości do 400 000 pudów rocznie; nakoniec w r. 1897 wprowadzono na Niżnie-turyńskiej hucie fabrykacyę stali. Pracuje na kopalniach około 1 300, w hutach około 8 000 robotników.

R.

miejscu dawnego grodu litewskiego i stąd biorące swe nazwisko. Dotąd się zachowały szczątki tej warowni: nasyp czworoboczny i fundamenty murowane. Do gubernii Witebskiej G. wcielony został r. 1801. Mieszkańców liczy przeszło 6 000, między którymi samych Żydów z górą 3 000; ma jedną cerkiew prawosławną, jeden kościół rzymsko-katolicki i 6 domów modlitwy żydowskich. Powiat Gorodkowski ma obszaru 3 159 6 wiost □; mieszkańców, nie licząc miasta, 91 825, w tern prawosławnych 84431, katolików 4807, żydów 1 777, raskolui-ków przeszło pół tysiąca.

bą chleb i cebula—1833), najlepszy jego utwór, podług którego Scribe napisał wodewil „Une chaumière et son coeur”; „Don Dieguilo”; „Tal cual para cual” (Jeden wart drugiego). Wybór swoich komedyj G. wydał r. 1825—26, w czterech tomach, p. t. „Teatro escogido” (Bruksella i Paryż).    *

Gorove Laszló, pisarz węgierski (* 1780 — f 1830), pochodził z rodziny ormiańskiej, pisał dramaty i powieści, między innemi: „Eecid es Haga” (tragedya w 5-u aktach, 1806) i ;,Az ćr-demes Kâlmâr”, tragedya historyczna (1807). Akademii węgierskiej znaczny fundusz zapisał. *

Gorove Ist van (Stefan), mąż stanu i publicysta węgierski (* 1819 — f w Budapeszcie 1881). Skończywszy studya uniwersyteckie, podróżował po Europie i wydał ważne dzieło p. t. „Nyugut” (Zachód; 1844 Peszt), a następnie „Nemzetiseg” (Narodowość). W r. 1848 był przewódzcą stronnictwa liberalnego, a lubo występował z umiarkowaniem, musiał jednak wyjechać z kraju i aż do r. 1856 mieszkał na obczyźnie. Odrodzenie się polityczne Węgier w r. 1861 otwarło przed nim kary erę publiczną: został jednym z przewódzców stronnictwa dea-kowego i w r. 1867 w gabinecie Andrassego otrzymał tekę ministeryum handlu, rolnictwa i przemysłu. W 1871 ustąpił z gabinetu, pozostał wszakże jednym z najwybitniejszych członków stronnictwa liberalnego.

R.

Gorodiszcze; wiele miejscowości w państwie Rossyjskiem nosi tę nazwę, między innemi miasto powiatowe gubernii Penzeńskiej, nad rzeczką Kijkilijką, które wzięło swą nazwę od łukowatego wału z fosą, mającego 350 sążni długości. Pierwsza osada powstała tu prawdopodobnie w wieku XVI, a w r. 1680 wzniesiono tu warownię. W r. 1780 uczyniono G. miastem powiatowem, w r. 1797 wcielono do gubernii Saratowskiej jako zwyczajne miasto, w 1801 przywrócono mu dawniejsze znaczenie. W r.

1891 było tu mieszkańców 4 794.—Powiat Goto dyski ma przestrzeni 6 047.7 wiorst Fj, mieszkańców 168 213, w tem półtrzecia tysiąca raskol-ników i około 1 800 mahometan. Ludność tubylcza składa się z Mordwińców i Tatarów. Mor-dwińcy dosyć się już zrusyfikowali i wyznają religię prawosławną, lecz zachowali dotąd niektóre obrządki pogańskie. — Gorodiszcza w Ma- Górowanie czyli kulminacya, dosięgnięcie łorossyi patrz pod wyrazem Horodyszcze. R punktu najwyższego czyli szczytowego (łac. cul--SarodbzozeńsU« góry, wyniosłości prawego    " szczególności w astronomii przejście

brzegu Walki, leżące o 30 wiorst w gors od gwiazdy przez południk, czyi. najwyższe jej wyme-Symbirska, wznoszą si« na 200 stóp nad pozio- sieme ”ad Poziom PriV Pozornym ruclm dzien-mem rzeki, a składają się z łupku i piaskowca. *    ^m sklepienia niebieskiego. Jeżeli znamy poło-

„    . .    .    ,    , . .    żenie gwiazdy na sferze niebieskiej, łatwo jest

Gorodma, miasto w gub. Caermhowskiej, ob. stąd ozuaozyć chwiie jej G-a i wysokość jej na

°£° ,n.ia' ,    _    ,    .    południku; nawzajem też z czasu G-a gwiazdy

Gorodmca, ob. Horo d nic a.    i wysokości, jaką w tej chwili posiada, obli-

Goropius Becanns, ob. Gorp.    czyć można położenie jej na niebie, czyli jej

Gorostiza y Cepeda Emanuel Eduardo, zboczenie i wzniesienie proste. Jeżeli bowiem dramaturg hiszpańsko-meksykański (* 1791 w Ve- od wysokości gwiazdy w chwili jej G-a odej-ra-Cruz—f 1851 w Tacubaya). Po raz pierwszy mierny wysokość równika, otrzymamy jej zbo-wystąpił r. 1815 z komedyami swemi w Mądry- ozenie, różnica zaś czasów G-a dwóch gwiazd cie, gdzie je wielkiemi oklaskami przyjęto daje różnicę ich wzniesienia prostego; jest to i gdzie się cieszył stałem powodzeniem; ale metoda najprostsza oznaczania miejsca gwiazdy w r. 1823 musiał Hiszpanię opuścić, jako zbyt na niebie. Dla uchwycenia chwili G-a gwiazdy gorący liberalista. Potem był posłem meksy- używa się lunety południkowej, czyli lunety u-kańskim, naprzód w Londynie, a następnie stawionej w płaszczyźnie południka, posiadającej w Paryżu, w końcu zaś został dyrektorem tea- w ognisku kilka rozciągniętych nici pajęczyno-tru w Meksyku. Napisał bardzo wiele korne- wych, z których środkowa ściśle przedstawia dyj, z których niejedna dotąd się utrzymuje kierunek południka; chwila, gdy gwiazda wkracza na scenach hiszpańskich; odznaczają się one o- poza tę nitkę środkową, jest chwilą jej G-a. Dla sobliwie lekkością i żywością, grzeszą powierz- większej ścisłości obserwuje się przejście gwia-chownością albo dziwactwem romanlycznem i sła- zdy przez kilka nitek, by z danych tych wy-bą logiką dramatyczną. Do celniejszych należą: prowadzić wartość średnią. Rozróżniamy G. „Las Costumbres de antano” (Dawne zwyczaje— górne i G. dolne czyli dołowanie. Wsku-1819); „Indulgencia paro todos” (Pobłażliwość dla tek bowiem obrotu dziennego ziemi, czyli obro-wszystkich—1825); „Contigo pan y cebolla” (Z to- ) tu pozornego sfery niebieskiej, każda gwiazda

s. K.

Gorp Jan de, pospolicie nazywany Goro-pius Becanus (*w Hilverenbecku [Brabant] d. 23 czerwca r. 1518—f w Mastrychcie d. 28 czerwca r. 1572), lekarz, humanista i archeolog. Do nauk przykładał się z początku w Lowanium, gdzie w r. 1539 został magistrem filozofii, następnie zajął się medycyną i matematyką, podróżował po Włoszech, Francyi i Hiszpanii, był przez czas pewien lekarzem przybocznym sióstr cesarza Karola V. Po powrocie do ojczyzny osiadł w Antwerpii, gdzie, jako praktyk ceniony, miał powodzenie znaczne. Pomimo zajęć lekarskich rozlicznych, z zamiłowaniem uprawiał filologię i archeologię. Król hiszpański, Filip II, chciał go mieć swym lekarzem przybocznym, ale G. zaszczytu tego nie przyjął: wolał żyć spokojnie w ojczyźnie. Ostatnie lata swe przepędził w Liège i w Mastrychcie, zajęty głównie pracą literacko-naukową. — Z dzieł jego wymieniamy tylko bardzo ciekawe „Origines Antverpianae”, wydane w r. 1569.—Por. „Biographie médicale”

Dr J. p.

Mns.

dwa razy na dobę przechodzi przez południk, przyczem raz dosięga najwyższego swego wzniesienia nad poziom (G. górne), a we 12 godzin później—najniższego (G. dolne). Przy gwiazdach kołobiegunowych czyli niezachodzących pod poziom obserwować można oba te G-a, przeważna jednak część gwiazd obniża się pod poziom, G. zatem ich dolne ma miejsce pod poziomem i jest niewidzialne. Chwila G-a słońca daje południe prawdziwe, chwila G-a słońca średniego — południe średnie naszych zegarów.—W ballistyce punktem kulminacyjnym w biegu pocisku nazywa się najwyższe wyniesienie jego nad poziom.

(T. IV, str. 485).

Gorraeus, ob. Gorris.

Görres Jan Józef, publicysta i uczony niemiecki (* 1776 w Koblencyi—f 1848 w Monachium). Studyował medycynę w Bonn, od czasu jednak wtargnięcia do Koblencyi wojsk rzeczypospolitej Francuskiej (1794) oddał się wyłącznie polityce. W r. 1797 założył dziennik „Das rothe Blatt”, w którym występował przeciwko szlachcie, duchowieństwu i despotyzmowi; pismo to wkrótce zostało zakazane. W r. 1799 udał się do Paryża na czele deputacyi, która miała wyjednać przyłączenie lewego brzegu Renu do Francyi. Przyjrzawszy się jednak bliżej stosunkom paryskim, zrzekł się tej mis-syi. Po powrocie, przekonany, że sprawa wolności stracona niepowrotnie, zajął się nauką i był przez czas jakiś nauczycielem historyi naturalnej i fizyki w Koblencyi. W r. 1814 wrócił do polityki i zaczął wydawać czasopismo „Rheinischer Merkur”; w 1816 za napadanie na rząd pruski pismo to zamknięto. W r. 1818 na czele deputacyi wręczył kanclerzowi Hardenber-gowi adres żądający zaprowadzenia reprezenta-cyi narodowej; to wystąpienie, również jak i szereg wojowniczych broszur, spowodowały rozkaz

aresztowania G-a; uniknął tego przez ucieczkę do Sztrasburga, a stamtąd do Szwajcaryi. Prze- ... jął się wtedy mistycyzmem i zaczął pokładać nadzieję w katolicyzmie; odtąd też jego działalność pisarska zwróciła się ku obronie interesów Kościoła. Powołany przez Ludwika I na katedrę literatury i historyi do Monachium, stał się jednym z najgorliwszych ultramontanów. Pod koniec życia zabrał się do napisania wielkiej historyi powszechnej; śmierć jednak nie dała mu tej pracy dokończyć. Z pism jego wymienić należy: „Aphorismen über die Kunst” (1802); „Glauben und Wissen” (1806), pisane w duchu Schellinga; „Die deutschen Volksbücher” (1807); „Mythengeschiehte der asiatischen Welt” (1810; 2 tomy); „Lohengrin” (1813); „Altdeutsche Volks- und Meisterlieder” (1817); „Deutschland und die Revolution” (1820); „Das Heldenbuch von Iran” (2 t., 1820); „Europa und die Revolution” (1821); „In Sachen der Rheinprovinzen und in eigener Angelegenheit” (1822); „Die Heilige Allianz und die Völker auf dem Kongress zu Verona” (1822); „Emmanuel Swedenborg, seine Visionen und sein Verhältniss zur Kirche” (1827); „Die christliche Mystik” (4 t., 1836—42); „Athanasius” (1837); „Kirche und Staat nach Ablauf der Kölner Irrung” (1842); „Der Dom von Köln und das Münster von Strassburg” (1842); „Die Wallfahrt nach Trier” (1845); „Die Japhetiden und ihre gemeinsame Heimath Armenien” (1844); „Die drei Grundwurzeln des keltischen Stammes in Gallien” (1845). Zbiorowe wydanie jego dzieł wyszło staraniem córki jego, Maryi (9 tomów, Monachium 1854—74).

Görring Karol (* 1841—f 1879), filozof niemiecki, który usiłował pogodzić krytycyzm w duchu Kanta (ob.) z dążeniem do konstruk-cyi systemów metafizycznych i starał się wykazać możliwość metafizyki, operującej pojęciami, przygotowanemi i oezyszczonemi na drodze krytycznej.—Dzieła: „System der kritischen Philosophie” (2 t., Lipsk 1874—75, dzieło niedokończone); „Ueber die menschliche Freiheit und Zurechnungsfähigkeit” (Lipsk 1876).

Gorris. Rodzina lekarska francuska. I. Piotr de G., piszący się zwykle Gorra eus (* w Bourges w ostatniej ćwierci wieku XV—f w Paryżu w początku drugiej połowy wieku XVI), około r. 1511 był już członkiem wydziału lekarskiego w Paryżu i cieszył się później sławą praktyka znakomitego. Napisał: „Praxis medicinae in communem usum totius Europae etc.” (Paryż 1555) i „Formulae remediorum quibus vulgo medici utuntur” (Paryż 1570; Lyon 1584; Genewa 1612; oprócz tego razem z dziełami syna Jana (ob. niżej).—II. Jan de G., używający także nazwiska Gorraeus (* w Paryżu albo w Bourges w r. 1505—f w Paryżu w r. 1577), lekarz i humanista znakomity. Wykształcony w Paryżu, w r. 1541 osiągnął dyplom doktora medycyny, a w r. 1548 został

str. 153).

i niektóre rośliny niższe. Jest to już strefa t. zw. „roślinności alpejskiej”, pełnej oryginalnych znamion, wytworzonych pod wpływem swoistych warunków klimatycznych i geograficznych (szczegóły ob. Alpejskie rośliny). Porządek następujących po sobie wzajemnie typów roślinności w ogólnych zarysach powtarza się we wszystkich krainach górskich. Różnice szczegółowe oraz wysokość, na której rozpoczynają się pewne formacye roślinne, zależą od geograficznego położenia pojedyńczych łańcuchów górskich, oraz od tych warunków klimatycznych, w których znajdują się odpowiednie ich stoki. Główne znaczenie mają w tym względzie warunki wilgoci, które wpływają też w znacznym stopniu na wysokość linii wiecznego śniegu; od tej linii właśnie zależy wysokość i rozmieszczenie pojedyńczych stref roślinnych. W krajach podbiegunowych linia wiecznego śniegu zniża się do poziomu; miejscowości leżące na poziomie morza mają tam też taką roślinność, jaką spotyka się gdzieindziej na szczytach gór wysokich.

profesorem medycyny tamże. Należał do rzędu najuczeńszych lekarzów ówczesnych; wydał: „Ni-candri theriaca et alexipharmaca, cum inter-pretatione et scholiis” (Paryż 1549 i 1557), „In Hippocratis librum de medico anuotationes et scholia” (Paryż 1543), „Hippocrates de genitura et natura pueri” (tamże 1545); księgi te świadczą o znajomości głębokiej języka greckiego, oraz o wielkiem wykształceniu lekarskiem icb wydawcy; imię zaś nieśmiertelne zjednało mu dzieło pomnikowe p. n. „Definitionum medicarum libri XXIV” (Paryż 1564, in fol.; Frankfurt 1578 in fol.; tamże 1601 in fol., i w wydaniu zbiorowem wszystkich dzieł, Paryż 1622). Jest to słownik zawierający w porządku alfabetycznym wszystkie znane wyrazy lekarskie, greckie, z objaśnieniami filologicznemi, bardzo do-kładnemi, z dodaniem uwag czysto lekarskich. Wszystkie podobne wydawnictwa późniejsze, aż do dni naszych, na nim się opierają, a trzy z górą wieki wartości jego zmniejszyć nie zdołały. Jako kalwinista bywał narażony na prześladowania, przed rzezią w nocy św. Bartłomieja r. 1572 uszedł jednak szczęśliwie, lecz doznane wtedy wzruszenia podkopały doszczętnie zdrowie starca i, być może, iż śmierć jego przyśpieszyły.—III. Jan de G., syn Jana, również lekarz, znany z zatargu, który miał w r. 1572 z wydziałem lekarskim paryskim, gdy, podawszy się na jego członka, nie chciał złożyć przysięgi podług roty przepisanej, nie zgadzającej się z jego przekonaniami kalwińskiemi, ustąpił jednak w końcu i był przyjęty, a później został lekarzem przybocznym króla Ludwika XIII. W r. 1622 wydał w Paryżu dzieła ojca, oraz „Formulare remediorum” dziada -swego; oprócz tego napisał po łacinie kilka rozpraw lekarskich, mających dziś już tylko znaczenie bibliograficzne.—Por. „Biographie médicale” (T. IV, str. 485 i 486); „Diction, historique de la méd.” (T. II, str. 595); K. Sprengel „Versuch eiuer pragm. Geschichte der Arzneykunde” (wyd. 3-e, T. III,

Dr j. p.

Górska roślinność. Jedno z zadań geografii botanicznej stanowi m. in. badanie zmian, którym podlega roślinność przy posuwaniu się na wyniosłości. W ogólnych zarysach można tu przeprowadzić analogię ze zmianami, które dostrzegamy stopniowo wśród roślinności w kierunku od równika ku biegunom. Zwłaszcza zupełny będzie obraz ten w krainach górskich, znajdujących się w pasie zwrotnikowym. U podnóża napotykamy lasy dziewicze, zawsze zielone; im bardziej wkraczamy w miejscowości wyżej położone, charakter ich się zmienia coraz bardziej: przybierają postać roślinności właściwej strefom umiarkowanym. Następnie roślinność poczyna karłowacieć, miejsce drzew wyniosłych zajmują krzewy pokurczone i rozległe łąki kwieciste; w końcu rośliny krzewiaste znikają zupełnie i panować zaczynają niepodzielnie zioła, trawy

e. s.

Górski Waleryan (* w gub. Grodzieńskiej ok. r. 1790—f 1874). Po ukończeniu nauk w szkole powiatowej w Nowogródku wstąpił do uniwersytetu wileńskiego r. 1804; roku 1816 otrzymał stopień doktora filozofii. W następnym roku wysłany kosztem tegoż uniwersytetu do Niemiec, Francyi, Anglii i Hollandyi, dla wydoskonalenia się w mechanice praktycznej i budownictwie hy-draulicznem. W Paryżu słuchał kursów w szkole politechnicznej i innych zakładach. Po czteroletniej podróży powołany r. 1821 do wykładu w uniwersytecie wileńskim mechaniki praktycznej, tudzież nauki o budowie dróg, mostów i kanałów. W roku 1824 mianowany adjunktem tegoż uniwersytetu. Obok tego, od r. 1821 aż do zamknięcia uniwersytetu wileńskiego 1832 r., zarządzał pracownią przy gabinecie mechanicznym. W r. 1821 urządził bulwar nad rzeką Wi-lejką, pod górą Bekieszową. W r. 1823, z polecenia władzy, zwiedził zakłady mechaniczne i roboty hydrauliczne w Petersburgu i okolicach. W r. 1828 zbudował na rzece Wilejce, przy ogrodzie botanicznym, most wiszący łańcuchowy. Po zamknięciu uniwersytetu wileńskiego 1832 r., przeznaczony został do czynności technicznych, w kommissyi rządowej spraw wewnętrznych, wyznań i oświecenia publicznego, w Królestwie Pol-skiem; a obok tego mianowany członkiem rady budowniczej, tudzież członkiem komitetu do budowy nowego szpitala św. Łazarza w Warszawie. W r. 1841 mianowany referentem w tejże kommissyi, do czynności statystycznych. W r. 1850, otrzymawszy emeryturę, opuścił służbę i przeniósł się na stałe mieszkanie do Wilna. Był członkiem-korrespondentem paryskiego Towarzystwa popierania przemysłu. Oprócz pism zamieszczanych w „Dzienniku wileńskim” i „Dziejach dobroczynności” G. wydał następujące dzieła: „Pamiętnik o sile ludzkiej, czyli wypadki z wielu doświadczeń, wykonanych w celu oznaczenia ilości działania, jakiej ludzie mogą dostarczyć w czasie dziennej pracy, używając rozmaitym sposobem sił swoich” (przez Coulomb, przekład z francuskiego, Wilno 1825, w 8-ce); „Pismo podręczne dla budującego drogi żelazne, albo wykład zasad ogólnych sztuki budowania drogi żelaznej” (przez Biota, przekład z francuskiego, Warszawa 1842). Jest to pierwsza w języku polskim książka o drogach żelaznych. „Tablice zamiany miar i wag rossyjskich na polskie i nawzajem, w komitecie miar i wag ułożone, a z mocy art. 7-go postanowienia rady administracyjnej Królestwa z dnia 2 (14) marca 1848 przez kommissyę rządową spraw wewnętrznych i duchownych dla powszechnego użytku wydane” (Warszawa 1819, w 8-ce większej). Waleryan G. posiadał w Wilnie bibliotekę, przekazaną mu przez ś. p. Michała Pełkę - Polińskiego, niegdyś profesora i dziekana uniwersytetu wileńskiego, bogatą w rzadkości bibliograficzne polskie, w prawdziwe białe kruki. — Leon Rogalski w „Enc. S. Orgelbranda” (większej, t. X, str. 283) i Bieliński w „Hist. Uniw. Wil.” (Kraków 1900, t. II, str. 42—51, 201—2; tu wykaz prac druków. G-go).

Górski Prosper, malarz polski (* 1813 w Łysiance, gub. Kijowskiej, gdzie ojciec jego, Antoni, był lekarzem—f 1888 r. w Żytomierzu). Od najmłodszych lat okazywał wielkie zdolności i pociąg do rysunków. W 12-ym roku życia oddany do szkół bazyliańskich w Humaniu, ukończywszy je z odznaczeniem r. 1830, wybierał się do uniwersytetu wileńskiego, los wszelakoż inaczej zrządził. Oto przyszły artysta spotkał się w jednym z domów obywatelskich na Ukrainie ze starym przyjacielem ojca swojego, Antonim Gajewskim, człowiekiem wszechstronnie wykształconym i różnemi obdarowanym talentami, przeważnie zaś malarskim. To ich zbliżyło: jeden się w drugim rozmiłował i młodzieniec podróż do Wilna na czas dalszy odłożył, nie mogąc się oprzeć pokusie pobierania lekcyj rysunków od Gajewskiego, który gorąco zachęcał go do tego. Tymczasem zaszły wypadki, które go pozbawiły możności wstąpienia do uniwersytetu. Natomiast takie postępy pod kierunkiem swojego opiekuna zrobił w rysunkach, że ten oddał mu lekcye swoje tego przedmiotu na dwóch pensyach w Humaniu. Po zamknięciu tych pensyj G. objął obowiązek nauczyciela rysunków naprzód w domu państwa Gruszeckich w Buhrynie, a potem u państwa Czarkowskich w Ryżanówce. Mając dużo wolnego czasu, pilnie pracował sam nad sobą, dużo czytając i rysując, zarazem zaś z wielkiem zamiłowaniem studyował naturę ukraińską i wybitne typy śród ludu, a pilnie się wsłuchywał w jego pieśni, podania i przysłowia. Wreszcie, cały ten świat wchłonąwszy w siebie, a na-wskroś się przejąwszy poezyami Bohdana Za-

leskiego, Goszczyńskiego, Tymka Padury, Grozy, stał się sam ukraińskim poetą pędzla, jak oni byli poetami słowa, i jął w rysunkach swoich uplastyczniać to wszystko, co oni opiewali. Po dwóch leciech pobytu w Ryżanówce osiadł w Żytomierzu, gdzie, utrzymując się z lekcyj prywatnych i z dochodu, jaki mu przynosiły jego rysunki, bardzo chętnych i licznych znajdujące nabywców, przemieszkał aż do końca życia swojego. Za tematy do swoich kom-pozycyj, wykonywanych akwarellą, albo (częściej) kredkami kolorowemi, brał zazwyczaj typy ludowe ukraińskie, bądź też uplastyczniał przysłowia, albo pieśni, czy-to gminne, czy przez naszych poetów, tak zw. szkoły ukraińskiej, pisane; odtwarzał malownicze widoki pasiek, futorów i t. p., a niekiedy też ilustrował kompo-zycye muzyczne z ukraińskich motywów. Pierwsza tego rodzaju litografia ukazała się na wa-ryacyach Witwickiego na temat dumki ukraińskiej („Oj zibrałysia burłaki do jidnoi chaty”), wydanych w Lipsku, i powszechne obudziła zajęcie; kilka ozdobiło okładki Szumek i Dumek Michała Zawadzkiego. To były najpierwsze i jedyne do r. 1900 reprodukcye rysunków Górskiego. Świeżo, wraz z życiorysem jego podał „Wędrowiec” (Ar? 24): „Dziada”, „Gońca” (do wiersza B. Zaleskiego) i „Typ” (portret Wacława Rzewuskiego, emira). G. tworzył z wielką łatwością, mnóstwo też pozostało po nim rysunków, rozproszonych po różnych zbiorach na Wołyniu i Ukrainie. W Żytomierzu posiadali je: Aleksander Groza, J. I. Kraszewski i Prusinowski, których łączyła z nim ściślejsza zażyłość. Rysunki, posiadane przez Prusinowskiego były ilustracyami do poezyj Zaleskiego („Luli, synu wojewody”, „Tyleż tylko tyle”, „Śerce synu, twe kochanie, ta luba dziewczyna, choć za wszystek świat mi stanie, nie stanie za syna”). Bardzo udatne były przysłowia: „Nad syrotoju Boh z kałytoju”, oraz „Pjanycia pjanyciu lu-byt', ałe doczki za nioho ne widast'”. Ilustrował także poezye Szewczenki i Syrokomli, i odtwarzał sceny i typy z powieści Kraszewskiego. Poza tern wspomnieć jeszcze wypada piękny Album widoków Żytomierza i jego okolic, ofiarowany przez Żytomierzan Kraszewskiemu na jubileusz r. 1879, do którego G. od siebie dołączył tuzin chustek batystowych, z wykonane-mi na nich piórkiem prześlicznemi monogramami, otoczonemi misterną ornamentacyą, z wple-cionemi w nią typami z jego powieści. Roboty G-ego, który był prawie samoukiem, a rysował z pamięci, nigdy nie posługując się modelami, grzeszą niekiedy niedokładnością kształtów; lecz układ kompozycyi i pomysłowość hojnie okupują tę wadę.—Pierwszą wiadomość o G-m podał przed kilkunastu laty Tadeusz Jerzy Stecki w „Tygodniku ilustrowanym.”    *

Górski Konstanty, malarz polski współczesny (* około 1870 r. w guberuii Kowieńskiej),

ii. p.

kształcił się przez lat kilka w Akademii Petersburskiej, skąd w 1874 r. przybył do "Warszawy. Pierwsze portretowe prace G-go pojawiły się na wystawie Towarzystwa Zachęty w 1898 r., a pomiędzy niemi „Własny portret artysly*. Odtąd umieszcza G. swe utwory dość często w Towarzystwie Zachęty i w Salonie Krywulta. Na powszechnej wystawie paryskiej miał w oddziale artystów warszawskich olejny obraz „Syn marnotrawny”. Na urządzonej staraniem Tow. Artystycznego wystawie konkursowej Blanc et Noir otrzymał nagrodę za wielki karton ilustracyjny, przedstawiający ustęp z Sienkiewiczowskich „Krzyżaków”: Śmierć Danusi. Jest członkiem zarządu Warszawskiego Tow. Artystycznego od 1900 r. G. odznacza się obok malarskiego niepośledniego talentu—talentem ilustratorskim. Zamieścił w „Tygodniku Polskim” szereg ilustracyj do nowelli Wierzbickiego „Błazen”, następnie w„Tyg. Ilustr.” do powieści: Sieroszewskiego, Gruszeckiego i t. d., a przygotowuje seryę ilustracyjną do „Krzyżaków” Sienkiewicza, która wyjdzie w osobnem odbiciu. W ilustratorstwie polskiem współczes-nem G. jest jedną z wybitniejszych sił.

Górski Stanisław, kanonik płocki i krakowski (twórca „Tomicyanów”), syn rodziny szlacheckiej herbu Bogorya, prawdobodobuie z Płockiego (* 8 września 1489 r.—f w Krakowie d. 12 marca 1572), jeden z najzasłużeńszych pracowników na niwie historycznej polskiej. — Okoliczności rodzinne, dzieciństwo, a wreszcie młodość G ego, nie zostały dotychczas zbadane. Wiadomo tylko, że kształcił się początkowo w Krakowie, a później, zwyczajem swego wieku, we Włoszech, gdzie studyował prawo i teologię, i gdzie zawarł bliższy stosunek z Karolem Antonim Marchesinim. Po powrocie do kraju zetknął się G. z biskupem krakowskim i podkanclerzym, Piotrem Tomickim, który zatrzymał go przy swej osobie, jako sekretarza, cenił go wysoko, obdarzył swem zaufaniem i używał niekiedy w sprawach tajnych, a „meus Górski”, lub „noster Górski”, wywiązywał się z nich ku zadowoleniu swego zwierzchnika. Z zaginionych śladów protekcyi, jaką Tomicki otaczał swego sekretarza, zachował się jeden ciekawy w liście do Krzyckiego: „Rogo plurimum Dominationem Vestram Reverendissimam— pisze podkanclerzy— ut ad omnem vaccationis alicuius occasionem, auctoritate sua presto (s.) nostro Górski velit, adolescenti plane recto, et tranquillitate, atque modestia non illiherali predito (s.) [aliquid prae-stare]” (Kod. Karnkowskiego, Tom XIV; dok. 402). Dopiero jednak w r. 1533 zdołał biskup krakowski wyrobić G emu, piastującemu obok sekretaryatu i notaryat publiczny, probostwo „in villa regia Ploczko”, a nieco później kanonię płocką.—Zdaje się. że wielką pracę ku pożytkowi nauki i kraju podjął G. dopiero po śmierci Tomickiego, zaszłej d. 29 października 1539 r. Obdarowany przez swego chlebodawcę, którego

Kncykl. Powbb. Ilu»tr. Zo**. 200. T. XXV

wolę ostatnią spisywał („Stanislao Górski, notario plocensi—oświadczał biskup—flor. 80; panni ita-lici brunatici elegantis cubitos 10; pro almusio 20 flor., et equum gradarium do, dono, et lego”), został niebawem sekretarzem królowej Bony, zyskując z jej łaski nietylko intratną kanonię krakowską, ale możność głębszego wtajemniczenia się w sprawy polityczne Zygmunta I. Królowej nie lubił, ale, chowając we wdzięcznem wspomnieniu pamięć Tomickiego, postanowił zbudować mu „monumentum aere perennius”. Trwa-łemi są też istotnie w skarbnicy nauki polskiej słynne „Acta Tomiciana”, unieśmiertelniające nazwisko podkanclerzego kosztem bezimiennej, a olbrzymiej, pracy G-ego, który dziełu temu drugą połowę długiego żywota swego poświęcił. Rozbiór szczegółowy „Tomicyanów” (ob.) znajdzie się pod tym wyrazem. Aby jednak określić, czem one są, i scharakteryzować pokrótce ogrom zasługi G-ego, dość powiedzieć, że są one zbiorem najważniejszych aktów politycznych, zarówno wewnętrznych jak i zagranicznych, czyli t. zw. tajnem archiwum państwowem, zebranem troską i za-biegliwością pół-urzędowego człowieka w epoce, która nietylko w Polsce, ale i na Zachodzie, urzędowych zbiorów takich, usystematyzowanych w logicznym porządku listów i odpowiedzi, nie znała. Korzystając z przystępu do korrespondencyi podkanclerskiej, a później i królewskiej, prowadził G. zbiór swój zarówno w odpisach (listów wysyłanych), jak i w oryginałach (listów przychodzących); zarówno w minutach (brulionach, notatkach przygotowawczych), jak i w aktach o peł-nem brzmieniu ostatecznem. W czasach późniejszych starano się go naśladować; nikt jednak nie dorównał mu pod względem ogromu pracy i pre-cyzyi. Nie skąpił bowiem G. zbiorowi swemu i kommentarzy tam, gdzie sprawy zawiłe, lub ciemne w tekście urzędowym tego wymagały. Jest takich kommentarzy, a raczej krótszych lub dłuższych monografij, jak wszystko—bezimiennych, z górą pięćdziesiąt. A zbiór ten objął okres bardzo długi. W kodeksie (rękopisie) To-micyauów, t. z. „Sapieżyńskim”, znajdujemy akta sięgające roku 1462, czyli połowy panowania Kazimierza Jagiellończyka, a od tego roku—gdybyśmy braki pewnych kodeksów innemi uzupełnili, doszlibyśmy w porządku nieprzerwanym aż do roku 1548 (XIX tom kodeksu Jagiellońskiego), a luźne nawet do 1557 (Teki Zamoyskie). Najpełniej jednak i najbardziej systematycznie przedstawia się w tym zbiorze z natury rzeczy epoka Zygmunta I (r. 1507—1548). Za Zygmunta Augusta G. jest już człowiekiem starym, stojącym zdała od spraw publicznych. Owoce swej pracy, przeznaczone, jak na owe czasy, do wyłącznego użytku mężów stanu, poddawał G. kilkakrotnym odpisom przez kopistów, uzupełnieniom i poprawkom, często własnoręcznym. Powstało stąd siedem dzisiaj znanych egzemplarzy rękopiśmiennych „Tomicyanów”. Ponieważ bezpośredni stosunek G-ego

58

kowie z r. 1563 wymienia całe jego nazwisko, wspominając, że Stanisław Górski ozdabiał ten ewangieliarz dla b-pa Tomickiego. Przypuszczać można, że jest to ten sam G. S., który się zasłużył, układając „Acta Tomiciana”, chociaż trudno zrozumieć, jak mógłby podołać tak licznym

s. c.

do każdego z nich, wobec bezimienności autora, daje się wyśledzić tylko przez poznanie ręki jego w poprawkach i uzupełnieniu tekstu; więc znajomość jego pisma była dla krytyki odkryciem niezbędnem. Dokonał go przed 30-tu laty dr.

Wojciech Kętrzyński, znalazłszy w bibliotece ks. Władysława Czartoryskiego w Paryżu niewątpliwe autografy G-ego, a mianowicie kilka jego listów, pisanych do Dantyszka, a reprodukowanych przez znalazcę w VI tomie „Roczników Tow. Przyj. Nauk w Poznaniu”, w cennej jego pracy p. t. „O Stanisławie Górskim, kanoniku płockim i krakowskim, i jego dziełach”. Odtąd metoda wydawania Tomicyanów weszła na nowe i pewniejsze tory. Nakładem ś. p. hr. Tytusa Dzia-łyńskiego wyszło od r. 1852 do 1860 pierwszych ośm tomów i przygotowany był tom IX-ty. Ten ostatni wszakże, skutkiem wykrytych przez d-ra W. Kętrzyńskiego błędów, został wstrzymany, ponownie przez d-ra Zygmunta CelichowTskiego przygotowany i drukiem ogłoszony w 1876 roku, poczem nastąpiło krytyczne opracowanie przez tegoż d-ra Z. C. tomu dziesiąte go, który się ukazał w r. 1899 i objął akta z r. 1538. Więc wykonana dotychczas praca wydawnicza obejmuje zaledwie około trzeciej części dzieła G-ego. Mąż tak pracowity był jednakże zapomniany nawet przez Staro wolskiego.

Dopiero w XVIII w. wskrzesił go w pamięci historycznej Janocki w swoich „Janociana”

(III, 140). Potem pisał o G-m J. M. Ossoliński („Wiad. Hist.-Kryt.” I, 493), wykazując doniosłość jego pracy, i znów nastąpiło długie milczenie aż do chwili ukazania się powołanej już pracy d-ra W. Kętrzyńskiego, który określił czas pracy G-ego nad Tomicyanami okresem 1539 — 1567. W pięć lat później dokonał G. zasłużonego żywota, polecając zwłoki swe złożyć obok tego, którego pamięć w Tomicyanach-uwiecznił. W katedrze krakowskiej na marmurze, kryjącym szczątki podkanclerzego, znajduje się też odpowiedni napis:

Stanislaus Górski, Crac. et Plocen. Can.

Hero suo, Petro Tomicio, Crac. Episcopo,

Regni Poloniae Procancellario, appositus,

Beatam expec.tans resurectionem, quiescit etc.

J. K. K.

Górski Stanisław, malarz-illuminator XVI wieku, znany z dwóch prac wielkiej artystycznej wartości: „Liber evangeliorum” (Polkowski „Ks.

I katalog ręk. kat. krak.” Kraków 1884,    19)

i „Vitae archiepiscop. Gnesn.”; znajdującej się w bibliotece hr. Zamoyskich w Warszawie.

Obydwie prace wykonane zostały z polecenia biskupa krakowskiego Piotra Tomickiego, o czem świadczy napis; pierwsza z 1524 r., druga 1535 (ale niedokończona). G. malował barwami jaskra-wemi, używając do pomocy złota i srebra. Rysunek, szczególniej w „Liber evang.”, poprawny, nawet w bardzo trudnych skróceniach. Na podkładzie jednej barwy rozrzuca G. złote cienkie włosy, nadając im przez to lekkość. Do najpiękniejszych prac jego należy głowa realistycznie pojęta św. Jana Chrzciciela w „Liber evang.” i karta tytułowa w „Vitae archiep.”, przedstawiająca św. Stanisława, pod którego opiekę uciekają się Zygmunt I i Krzysztof Szydłowiecki z jednej, zaś biskup Tomicki i za nim klęczący nieznany kanonik herbu Jastrzębiec z drugiej strony. Przy każdej z wymienionych osób znajdują się herby. Figury te są dobrze narysowane i barwnie gwaszami malowane, a złoto obficie użyte dodaje im blasku; toż samo można powiedzieć i o portretach biskupów, na początku tej pracy umieszczonych. Oprócz ludzi G. maluje często zwierzęta dobrze charakteryzowane i ornamenta roślinne umiejętnie przeprowadzone. Prace swoje znaczy literami S. O. Inwentarz kościoła kated. w Krai tak różnorodnym pracom.

Górski Jakób (* ok. 1525—f 1585), profesor, kaznodzieja, filolog klasyczny, rodem z ziemi Liwskiej. Do uniwersytetu Jagiellońskiego wstąpił w r. 1542, ale niewiele tam korzystał. Sam zaczął wykładać na wydziale sztuk i nauk wyzwolonych, od r. 1554, kommentując rozprawę Cycerona „O doskonałym mówcy”; po roku staje się członkiem kollegium mniejszego, a w r. 1560 przechodzi do kollegium większego. Odczyty jego w przeciągu tego czasu obejmowały zarówno filozofię Arystotelesowską, jak i kraso-mówstwo. Na polu piśmienniezem dał się najpierw poznać dziełkiem o okresach: „De perio-dis atque numeris oratoriis” (Kraków 1558). Zdaniem znawców, niema w niem nic oryginalnego; autor wyłożył tu znane wówczas teorye o budowie okresów i rytmie oratorskim; jedyną zasługą G-go, że teorye te jasno przedstawił i do pojęcia czytelników polskich zastosował. W następnym roku (1559) ogłosił dziełko stylistyczne: „De generibus dicendi”, w 1560 rzecz o t. z w. figurach: „De figuris tum grammaticis, tum rhetoricis libri quinrque”. Prace te w przedmowach zachwalał inny filolog owego czasu, Benedykt Herbest, ale niebawem stał się wrogiem G-go z powodu różnicy pojmowania okresu retorycznego. „Herbest, mianowicie, rozróżniał okresy gramatyczne i retoryczne; okres gramatyczny jest według niego, i co do myśli, i co do składni, skończony, gdy tymczasem mówca w okresie retorycznym jedynie liczbę zgłosek i miarę uwzględnia. G. także dwa rodzaje peryodów przyjmował, lecz tem je odróżniał, że według niego zarówno retoryczny jak gramatyczny peryod skończonej i pełnej myśli wymaga, a retoryczny prócz tego rytmem się odzna-

wawczej” t. V, 8—-34.

cza. Główne przeciwieństwo polegało na tem, że w Herbesta definicyi pełność myśli nie należała do koniecznych warunków i znamion okresu retorycznego.” Stąd zażarta polemika, doskonale znamionująca ówczesne spory filologiczne. Wśród tych zapasów zajmował się G. opracowaniem logiki, którą wydał w r. 1568 w Lipsku p. t. „Commentariorum artis dialecticae li-bii decem.” Nie jest to praca samodzielna, zadziwia atoli skrzętnością w nagromadzeniu bogatego materyału i jasnością w jego rozkładzie. W tymże roku, uzyskawszy urlop, wyjechał w czteroletnią podróż do Włoch; najdłużej zabawił w Padwie; potem zwiedził Rzym, Neapol, znajdował się także w Genui; nie przywiózł atoli z sobą tytułu doktora; osiągnął go dopiero w Krakowie, zostawszy doktorem praw (roku 1569). Dopiero wszakże od r. 1571 zaczął wykłady na wydziale prawnym, a równocześnie otrzymał nominacyę na kanonika płockiego. Wówczas powstały „Praelectiones plocenses”, których księga pierwsza wyszła r. 1572 w Kolonii; piąta zaś w r. 1582. Są to rozprawy teologiczne, powstałe z kazań, mianych w katedrze płockiej. Te zajęcia duchowne nie przeszkadzały G-mu ani w prelekcyach uniwersyteckich, ani w sprawowaniu rektoratu, ani w zajmowaniu się wogóle sprawami akademii. W r. 1581 wystąpił z mową, którą wydrukował następnie w Krakowie, jako „Apologia... pro aca-demia craeoviensi.” G. wiele obiecywał sobie dla podniesienia nauk z panowania Batorego, bronił uniwersytetu od zarzutu swawoli, utrzymując, że zepsucie przychodzi z zewnątrz, ze złego wychowania domowego; stara się go również obronić od zarzutu zacofania naukowego, ale broni słabo. W r. 1583 wydał G. 4 mowy łacińskie na uczczenie Stefana Batorego: „Orationes gratulatoriae”. W 1585 wystąpił w obronie dogmatu Trójcy św.: „Pro tremenda et vene-randa Trinitate... apologeticus.” Jedyne pismo polskie G-go, „Rada pańska”, wyszło w kilkanaście lat po jego śmierci, tj. w r. 1597. Po-chop do niego dała książka hiszpańskiego autora Cerioli, przeczytana przez G-go w tłómacze-niu włoskiem, podczas pobytu w Neapolu. Stosunek książki G-go do oryginału tak określa Wiktor Czermak, który ją w r. 1892 przedrukował w Krakowie: „Można orzec śmiało, że „Rada pańska” jest w większej części własnością naszego autora, odbiciem i w> pływem jego osobistych zapatrywań. Zawisłość od dziełka hiszpańskiego ogranicza się do zasadniczej treści; co do licznych szczegółów tej treści z jednej strony, a z drugiej co do sposobu wypowiadania myśli, co do wyboru wyrażeń i określeń, co do języka, to jest, co do całej formy zewnętrznej, nosi rzecz G-go na sobie oczywiste piętno samoistności. A trzeba dodać, że właśnie przez to, co autor nasz dopowiedział do wywodów Cerioli, czem je rozszerzył i uzupełnił, sta

nął jego utwór o wiele wyżej od wzoru.

W oczach naszych nadają mu wyjątkową wartość ustępy dotyczące stosunków polskich. Otwarcie i bezwzględnie piętnuje G. przesądy i przywary szlachty polskiej: ośmiesza w dosadnych słowach zaściankowość szlachecką, zaślepione, wyłącznie wielbienie polskich urządzeń i zwyczajów, przesadne domatorstwo, zasklepienie się w ciasnych granicach swojszczyzny. • Odsłania się w tej książce G. jako człowiek patrzący na sprawy i ludzi swego kraju z punktu widzenia europejskiego, wzniesionego ponad uprzedzenie kastowe i zawiści międzynarodowe, a zarazem jako gorący patryota o zdrowych demokratycznych pojęciach i o rozumnie postępowych zasadach. Liczne zalety wewnętrzne podnosi znakomicie jedna zewnętrzna, a jest nią piękność języka. Odznacza się on barwnością, potoczystością i jędrnością, zadziwia wielką obfitością i szczęśliwym doborem rodzimych przysłowiowych zwrotów, dostatkiem trafnych wyrażeń i ujmuje wreszcie jakimś odrębnym archai-stycznym polorem.”—Najlepszą, a właściwie jedyną pracą o G-im, jest obszerny artykuł Kazimierza Morawskiego w „Encyklopedyi Wycho-

P. Ohm.

Górski Ludwik (* 1724 —t 1799 r.), bi-skup-sufragan pomorski. Urodzony w dyecezyi krakowskiej, w młodym wieku wstąpił do zgromadzenia księży Pijarów. Po skończeniu stu-dyów uczył w różnych kollegiach poezyi i wymowy już po reformie Konarskiego. Przez czas jakiś, z zezwolenia zwierzchności swojej, przebywał na dworze hetmana poln. koronnego, Wacława hr. Rzewuskiego, jako nauczyciel synów jego, Józefa i Seweryna. Wielkie zdolności administracyjne, jakiemi się odznaczał, okazał na pierwszem rektorstwie domu Złoczowskiego, gdzie wystawił wspaniałe kollegium i przyczynił się wielce do ozdobienia kościoła. W r. 1766 jeździł do Rzymu na kapitułę generalną jako przedstawiciel prowincyi polskiej; wróciwszy stamtąd podjął się przełożeństwa nad rozpoczętem od-dawna, z fundacyi biskupa-sufragana Samuela Głowińskiego, kollegium lwowskiem, gdzie wiele pracy i zasług położył. Po śmierci Aleksego Ożgi, byłego prowincyała, na rektorstwie war-szawskiem, w r. 1771, Ludwik G. na stanowisko to powołany, dzięki niezłomnej energii doprowadził do końca dzieło swego poprzednika. W kościele przy ulicy Długiej postawił 5 nowych ołtarzy stiukowych, sprawił do nich piękne obrazy, jak P. Jezusa Ukrzyżowanego, pędzla Czechowicza;, z dawnych zostawił jeden tylko, cudami słynący, obraz N. Maryi Panny Łaskawej, Patronki Warszawy. Nowy dom kollegialny i drukarnia doświadczyły również jego troskliwości: budowy pierwszego dokończył, drugą zaopatrzył w nowe czcionki i wiele dzieł pożytecznych wydrukował. W r. 1774 na kapitule w Górze wybrany na prowincyała, sprawował ten urząd do r. 1777.

S. M.

str. 326.

Wkrótce potem biskup kujawski, Józef Rybiński, wziął go z sobą w podróż za granicę dla znajomości języków, a dowiedziawszy się w Paryżu, że sufragan pomorski, Maciej Garnysz, otrzymał nominacyę na biskupstwo chełmskie, wyrobił tę sufraganię dla G-ego i sam go w Paryżu wyświęcił w 1781 r. Pod koniec życia G., sterany wiekiem i chorobą, przeniósł się do ulubionego kollegium warszawskiego, gdzie zmarł 25 września 1709 r. Był to z naszych pijarów pierwszy biskup, a ostatni sufragan pomorski.— Porów. Szymon Bielski „Vita et scripta quoruti-dam e Congreg. Cler. Reg. Scholarum piarum professorum” (Warszawa 1812, str. 96, 97).

Górski Wojciech (* 31 marca 1739 r.— 1 lutego 1818), pierwszy biskup kielecki. Z rodziny szlacheckiej, herbu Bożawola; rodzona siostra jego, Zotia, była za sekretarzem kanclerza koronnego i posłem z Sochaczewskiego na sejm czteroletni, Franciszkiem Szymanowskim. Jako kanonik kujawski od r. 1772 do 1787 dostał się pod panowanie rakuskie w Galicyi i tu otrzymał nominacyę na stolicę tarnowską. Lecz kiedy staraniem cesarza Franciszka Ii-go, a mocą bulli Piusa VII z r. 1805, zniesioną została katedra w Tarnowie, a kielecka kollegiata N. M. Panny podniesioną do godności kościoła katedralnego, G. mianowany był biskupem tej nowej dyecezyi. Wprowadził go na stolicę biskupią wykonawca bulli Piusowej, arcybiskup lwowski, Kajetan Kicki. W r. 1809 dostała się dyecezyi kielecka w skład Księstwa Warszawskiego; G. został wówczas senatorem, w roku 1810. Lat 13 sprawował rządy; wkrótce po jego śmierci (1 lutego 1818 r.), na mocy nowych układów Stolicy Swdętej z cesarzem Aleksandrem I-ym, stolicę biskupią przeniesiono do Sandomierza, 7 dekanatów przyłączono do dyecezyi krakowskiej; katedra kielecka wróciła do dawnego tytułu „Insignis Collegiata”; nanowo wyniesiona do godności kościoła katedralnego dopiero bullą pap. Leona XIII z d. 28 grudnia 1882 r. — Por. Ks. Wład. Siarkowski „Groby kościoła N. Maryi Panny w Kielcach”; „Encyklopedya kościelna”, tom X,

s. m.

Górski Onufry, uczony pijar polski (: r. 1774—f 1806). Rodem z Wołynia, ze wsi Włodzimierza; bardzo wcześnie poczuł w sobie powołanie do zawodu nauczycielskiego, i w tym celu wstąpił w 13-m roku życia do zgromadzenia księży Pijarów w Warszawie, gdzie, dzięki swym niepospolitym zdolnościom, mógł już, licząc zaledwie lat 19, b}ć nauczycielem w konwikcie. Na stanowisku tern pozostawał lat 13, wykładając logikę, historyę, matematykę, a gdy zachodziła potrzeba, to nawet i prawo, pomimo, iż ono nie było jego specyalnością. Obok wielkiej umiejętności i talentu pedagogicznego zaznaczył się G. wybitnie jako kaznodzieja, dając się często słyszeć w kościele pijarskim w Warszawie. Wpływ jego był tern silniejszy, że nietylko porywał swą piękną, jędrną wymową i głębokością treści, lecz, że zasady nieskazitelnej moralności, wygłaszane z kazalnicy, stosował przedewszystkiem w swojem życiu i świecił społeczeństwu zbawiennym przykładem. Żałować też należy, że cenne kazania jego nie pozostały w literaturze naszej, zaginęły bowiem w rękopisach. Z działalności jego na polu piśmiennictwa zaznaczymy przedewszystkiem wielkie zasługi, jakie położył, gdy przez 5 lat był najczynniejszym współpracownikiem i członkiem redakcyi „Pamiętnika warszawskiego”, wydawanego przez Franciszka Dmochowskiego, strzegąc pilnie nietylko pożyteczności tendencyi tego pisma, lecz i czystości języka oraz poprawności stylu. Przy wydawanym bezimiennie „Zbiorze poezyi polskiej”, z inicyatywy Dmochowskiego, każdą ze składających całość trzech części dopełniała teorya przez G-ego napisana dla użytku młodzieży, a zastosowana do wzorów tej części. Gdy r. 1805 Towarzystwo przyjaciół nauk, na dowód uznania wszechstronnej i pożytecznej działalności G-ego, wybrało go na swego członka, przedwczesna śmierć nie pozwoliła mu z tego wyróżnienia korzystać. Roku 1814 na posiedzeniu tegoż Towarzystwa ks. Wojciech Szwejkowski skreślił życiorys G-ego i zaznaczył jego niepospolite zasługi w rozprawie, która została później wydrukowana w X-ym tomie „Roczników”.

Górski Stanisław Batys (* d. 6 maja r. 1802 we wsi dziedzicznej Dworce w Gro-dzieńskiem—f w Polesiu [pow. Święeiański] d 3 maja r. 1864), lekarz, a przedewszystkiem przyrodnik bardzo zasłużony. Do szkół uczęszczał w Grodnie i w Swisłoczy, a po ukończeniu ich zapisał się w r. 1820 na wydział lekarski w Wilnie i, ukończywszy go ze stopniem lekarza kl. I, został w r. 1825 pomocnikiem profesora farma-cyi i farmakologii. W r. 1830 powierzono mu zarząd ogrodu botanicznego. Po zamknięciu uuiwersytetu wileńskiego i otworzeniu Akademii medyko-chirurgicznej w r. 1832 został prof. farmacyi, farmakologii i botaniki, przedmioty te wykładał do zamknięcia akademii, t. j. do roku 1842, poczem zajmował się już wyłącznie botaniką i entomologią. Lata 1847 — 1851 spędził w Berlinie, starając się rozpowszechnić znajomość rzadszych roślin litewskich. Udawało mu się to i zyskiwał przytem poważanie uczonych zagranicznych. „Prof. Ratzeburg — jak pisze Kośmiński — nazwał drobny gatunek gąsien-nicznika Tryphon Gorscii, a dr Bolle — roślinę Gorscia conjugata. Prof. Reichenbach w dziele swem o storczykach (1853) często nazwisko G-go przytacza. W dziełach Zetterstedta (1855) i Kirschbauma (1857) znajdujemy wzmianki o poszukiwaniach G-ego nad owadami litewskiemi. On pierwszy podał wiadomość o pustynniku kirgiskim, którego dwa egzemplarze, ubite w okolicach Dryśniat, przeniósł do muzeum archeologicznego wileńskiego.”. Ptak rzadki, o któ-

, 581,

22

88 i 468).

rym tu mowa, zwie się Syrrhaptes paradoxus (ob.) i w Europie środkowej dopiero około r. 1863 po raz pierwszy w ilości większej widziany bywał. Powróciwszy z za granicy w roku 1851, G. osiadł w majątku Polesie, w powiecie Swięciańskim i tam do śmierci zajmował się naukami przyrodniczemi, oraz wykonawstwem le-karskiem.—Napisał: „O florze puszczy Białowieskiej i roślinach żubrom ulubionych” („Dziennik wileński” r. 1829); „Catalogus plantarum, quae in caldariis, tepidariis, frigidariisque horti botanici academiae caes. medico-chirurgicae vil nensis reperiuntur” (Wilno 1834, w 4-ce); „Wyliczenie roślin naczyńkowych litewskich od r. 1820 — 1829 postrzeganych, z uwagami co do sposobu rozmnażania się niektórych” (w Eicliwal-da „Naturhistorische Skizze von Lithauen, Vol-hynien und Podolien”, Wilno 1839); „Badania o sztucznych dyamentach Becquerela i o doprowadzeniu kwasu węglanego do stanu ciekłego i osiadłego przez Faradaya” („Kuryer wileński” r. 1839); „O szkodach, jakie w oziminie w roku

1836    i 1837 poczyniły na Litwie gąsienice Rolnicy - Czopówki” (rzecz czytana na posiedzeniu publicznem przy otwarciu akademii 20 września

1837    r. i zamieszczona w „Dzienniku ministe-ryum spraw wewnętrznych” 1837, Nr 10); „Wiadomość o nowym środku zalecanym przeciw wściekliźnie albo o Jastrzębcu kosmaczku, Hiera-cium Pilosella” („Dziennik minister, spr. wewn.” r. 1839, Nr 4); „Uwagi nad twierdzeniem roz-powszechnionem w czasopismach, iż nasiona kapusty mogą się tworzyć w głowach kapusty gnijącej” („Tygod. petersburski” r. 1839, Nr 14); „Badania nad czerwoną wodą jeziora nowotroc-kiego, czynione pod drobnowidzem” („Kur. wil.” r. 1839); „Ogród botaniczny w Palermo” („Biblioteka warszawska” r. 1843); „Relacya o zjawisku zdarzonem w powiecie Trockim na jeziorze Kruhło, o 1 y₂ mili od Wilna, i kilka słów o teraźniejszym stanie jeziora i okolicznej wegetacji” („Bibł. warsz.” 1848); „Icones potamo-getonum eharacearum, cyperacearum et grami-nearum novas vel minus cognitas species Li-thuaniae illustrantes” (Berlin 1849, in fol., tabl. 20, nakład Konstantego hr. Tyzenhauza); „Ana-lecta ad entomographiam provinciarum occiden-tali-meridionalium imperii rossici. Fasciculus I” (Berlin 1852, w 4-ce, str. XXI, 215 i 3 tabl.); „Wiadomości o roślinach w okolicach Wilna” (w dziele Balińskiego: „Historya Wilna”). W „En-cyklopedyi powszechnej” Glücksberga, Wilno 1838, znajduje się wiele artykułów G-go. Z jęz. niem. przełożył P. J. Hamela „Wiadomość historyczna o czerwcu arraskim i polskim, czytana na posiedzeniu St.-Petersburskiej akademii nauk 4 maja 1833 r., tłumaczona.... z przydaniem ogólnego rysu charakterów i obyczajów czerwca polskiego, jednej tablicy i karty błot Polesia według Zwickera z r. 1650” (Wilno 1837, w 4-ce, str. 72 i tab. 2). Wspólnie z N.

A. Kumelskim opracował „Zoologia albo hi-storya naturalna zwierząt, w głównych zasadach podług systemu Linneusza trybem Blumenbocha z wielą dodatków i odmian, zastosowanych do dzisiejszego stanu tej nauki, dla użytku młodzieży szkolnej ułożona” (Wilno 1836 — 1837, w 8-ce. Cz. I i II, kart 6, str. XVIII,

13, 24; Cz. III, k. nl. 4, str. od 583 — i tabl. 3). — Por. 8. Kośmińskiego „Słown. lekarzy polskich” (str. 147 i 148), oraz L. Gąsiorowskiego „Zbiór wiadomości do hi-storyi sztuki lekarskiej w Polsce” (T. III, str.

Dr J. P.

Górski F. E., pseudonim, którego używał, piszący się także Franciszkiem Chlewaskim, Henryk Emanuel Glücksberg (* 1802 w Warszawie — f tamże 1870), dobry piozaik i tłómacz. Wykształcony w uniwerstytecie wileńskim, urzędował w kommissyi Radziwiłłowskiej na Litwie, potem w urzędzie loteryi w Warszawie, w końcu był sekretarzem generalnym głównego zarządu drogi żelaznej warszawsko-wiedeń-skiej. Wydał: „Nowy elementarz polski” (Warszawa 1837, wyd. 2-ie 1849); „Rozmowy potoczne polsko-rossyjsko-francuskie” (Wilno 1835); „Sceny małżeńskie”, powieść (Warszawa 1842); „Czarna księga, zbiór najciekawszych procesów kryminalnych, wydany przez F. E. Górskiego” (Wrocław 1848); przełożył z angielskiego: Irvin-ga „Krzysztof Kolumb” (1843); Walter-Scotta—romanse; Suego „Tajemnice Paryża”, oraz romanse Montolieu, Ligny i innych. O życiu jego ob. artykuł w „Gazecie Warszawskiej” z r. 1870, nr. 230.—„Enc. Ungra”.

Górski Ludwik, syn Franciszka, generała brygady b. wojsk polskich (* r. 1818 w Końskich), kształcił się naprzód w korpusie kadetów w Kaliszu, a później u Pijarów na Żoliborzu. Od pół-wieku już prawie czynnym jest w zakresie spraw publicznych: był jednym z inicyatorów Towarzystwa rolniczego i współpracownikiem w ułożeniu jego ustawy; potem spełniał rozmaite obowiązki publiczne, a między innemi był członkiem Rady głów. opiek, w Królestwie Pols., wiceprezesem Rady zarządzającej koleją Terespolską. Obecnie jest kuratorem instytutu św. Kazimierza, prezesem Towarzystwa osad rolnych i przytułków rzemieślniczych, oraz, od r. 1890, prezesem komitetu Towarzystwa kredytowego ziemskiego. Prowadzi wzorowe gospodarstwo w dobrach swoich, w Sterdyni, i bierze żywy udział w ruchu umysłowym, zasilając różue czasopisma pracami swemi i subweniując materyalnie. Oprócz wielu artykułów ekonomicznych, umieszczanych w dziennikach, napisał: „Uwagi nad obecnym stanem robotników wiejskich w Królestwie Polskiem” (1861); „Projekt ustawy sądów gminnych wiejskich” (1871); „Nasze błędy w gospodarstwie folwarcznem” (1874); „O dobrowolnych umowach właścicieli folwarcznych z włościanami w celu

u.

Z. Gl.

T. K.

zniesienia służebności pastwiskowych i leśnych” (1876); „Znaczenie większej własności i obowiązki większych właścicieli ziemskich w Królestwie Polskiem” (1886).

Górski - P o b ó g Władysław, zasłużony ziemianin podolski (* 3 (15) lipca 1822 r. w Nie-mierzyńcach w pow. Winnickim); szkoły Winnickie ukończył r. 1841, następnie wydział prawa w uniwersytecie charkowskim r. 1845. Od tego czasu aż do r. 1872 zamieszkiwał w majętności swej Śledzie na Podolu, oddany pracom naukowym, ziemiańskim i obywatelskim. Od r. 1872 do 1878 mieszkał w Żytomierzu, następnie do r. 1887 w Warszawie, a od daty tej ostatniej do chwili obecnej przemieszkuje w Kotiużanach, w gub. Podolskiej. W r. 1858 wybrany został do „Komitetu czasowego”, któremu władza po-ruczyła opracowanie projektu poprawienia bytu włościan. W r. 1861 powołany z grona obywateli na członka kommissyi gubernialnej do spraw włościańskich, urzędował przez lat 3. Zgromadził cenną bibliotekę, zbiór rycin, numizmatów i jedną z największych kollekcyj autografów polskich, bo liczącą kilkanaście tysięcy numerów. Znajdują się pomiędzy niemi listy poufne rozmaitych pisarzy, stanowiące bardzo ważne i cenne źródło do historyi literatury naszej; korzystał też z nich Adam Pług przy opracowaniu życiorysu Kraszewskiego do książki jubileuszowej, a Zygmunt Gloger kilka umieścił w „Księdze pamiątkowej” ku uczczeniu setnej rocznicy urodzin Mickiewicza. Ryciny polskie w liczbie około 2 000 sztuk ofiarował do muzeum w Sukiennicach, komplet wydań Statutu Litewskiego do Biblioteki Jagiellońskiej. Pisał: „O zbiorach naukowych pozostałych po ś. p. Konstantym Pod-wysockim” (odbitka z Rocznika Archeologicznego). Także: „Dodatek do bibliografii Statutu Litewskiego”. Od r. 1893 pracuje nad monografią historyczną powiatu Mohylowskiego, którą obecnie już ukończył i przygotował do druku.

Górski Włodzimierz, bibliograf i publicysta, był urzędnikiem w Warszawie i od 1863 r. redaktorem pisma tygodniowego „Wędrowiec”, spółpracownikiem „Gazety handlowej”, poczem r. 1867 przeniósł się do Galicyi. Oddzielnie wydał: „Krótki rys zasad bibliotekoznawstwa” (Warszawa 1863); we Lwowie tłom. „Hist. powsz.” Schlossera; „Enc. Ungra”.

Górski Konstanty, historyk wojskowy (* 1826 w okolicy Górskie, w pow. Bielskim, w gub. Grodzieńskiej—f 1898 r. 1 stycznia w Warszawie). Szkole pijarskiej w Drohiczynie zawdzięczał znajomość łaciny, która mu się potrzebną stała na starość. Po studyach uniwersyteckich, odbytych na wydziale matematycznym w Kijowie, obrał sobie zawód wojskowy; w r. 1849 dostał rangę podporucznika, a w 1853 został przyjęty do Mikołajewskiej Akademii Sztabu Generalnego. Od r. 1855 do 1866 pełnił służbę w sztabach, potem osiadł w gub. Chersońskiej w majątku swojej żony, na którym gospodarował z wielkiem powodzeniem. W r. 1877, podczas wojny rossyjsko-tureckiej, wezwany przez władzę, wrócił do służby wojskowej, w której przebywał aż do r. 1886; wreszcie otrzymawszy pensyę emerytalną i rangę pułkownika, a wyposażywszy córkę, oddał się badaniom nad wojnami i urządzeniami wojsko-wemi Polski. Pobyt w Odessie nie sprzyjał pracy tego rodzaju i drukowane w „Bibliotece Warszawskiej” w 1886 —1888 studya spotykały się z przyganami krytyków; więc G. przeniósł się do Warszawy, gdzie zasoby biblioteczne i archiwalne oraz wymiana myśli z historykami ułatwiły mu wykonanie gruntowni ej szych i pożytecznych prac, jak „Wojny Batorego z W. Księstwem Moskiewskiem” (w „Bibliotece Warsz.”), „Wojna z wojewodą wołoskim Michałem 1600” (w „Ateneum”), jak artykuły w „Encyklopedyi” naszej: „Artyllerya”, „Batalion”, „Broń”, „Działo”. Godne też są wdzięcznego wspomnienia studya nad wojną 1792, bitwa Racławicka 1794 i inne, drukowane w „Przeglądzie Polskim” oraz w „Przewodniku Naukowym i Literackim”. Największą wszakże zasługę G-ego stanowią, doprowadzone prawie do całokształtu: „Historya piechoty polskiej” (1893) i „Historya jazdy polskiej” (1894), wydane nakładem Spółki Wydawniczej Polskiej w Krakowie z zasiłkiem Akademii Umiejętności. „Historya Artylleryi”, pozostawiona w rękopisie, będzie zapewne wydaną, jak tylko się da przygotować do druku. Charakterystyka G-ego „ze wspomnień osobistych” i portret znajdują się w „Wędrowcu“ 1898, Nr 3, str. 47.

Górski Władysław (* 7 czerwca 1846 w Warszawie), skrzypek i kompozytor muzyczny. Gdy w latach dziecięcych zaczął był objawiać nadzwyczajne zamiłowanie do muzyki, ojciec, czyniąc zadość życzeniu chłopca, postanowił kształcić go w grze na skrzypcach; nie umiał wszakże wybrać nauczyciela odpowiedniego. Pierwszym nauczycielem G-ego był jakiś Niemiec, waltornista, który nie miał pojęcia o grze skrzypcowej, a nadomiar złego bił ucznia zawzięcie. Żądny wiedzy młodzieniec długo nie protestował przeciw tak brutalnej metodzie waltornisty; w końcu jednak, gdy przebrała się miara jego cierpliwości, rozbił swe skrzypeczki o łysinę o-ryginalnego pedagoga. Drugim z rzędu nauczycielem był... kotlista; ten wprawdzie nie bił swego ucznia, ale też i niczego nauczyć go nie potrafił. Nareszcie dostał się G. w ręce artystów rzetelnych; naprzód Karola Studzińskiego, altowiolisty opery, zarazem muzyka wykształconego gruntownie w swej sztuce, a następnie Baranowskiego, znakomitego skrzypka-solisty opery, którzy go z pierwszemi zasadami gry skrzypcowej i teoryi muzycznej obzuajomili. Z chwilą otwarcia Instytutu muzycznego w Warszawie G. wstąpił do klasy Apolinarego Kątskiego, który, oceniwszy niepospolite jego zdolności, zajął się

A. Pol.

uim szczerze, rychło wykształcił go na skrzypka znakomitego, i mimo wiek jego młodociany (G. miał wówczas 17 lat) powierzył mu wyższą klasę skrzypiec w Instytucie. Po ukończeniu stu-dyów G. pobierał lekcye teoryi muzycznej u Freyera, później u Moniuszki, nakoniec udał się do słynnego kontrapunkcisty berlińskiego, Fr. Kiela, w celu uzupełnienia studyów wyższej teoryi muzycznej. Wróciwszy do Warszawy, objął po śmierci Kątskiego (1879) klasę skrzypiec i muzyki zbiorowej w Instytucie. Na tę epokę życia G-ego przypada największa działalność jego artystyczna jako pedagoga, wirtuoza, kompozytora i krytyka muzycznego. Sprawozdania, krytyki i artykuły z dziedziny histo-ryi muzycznej zamieszczał w wielu pismach peryodycznych, głównie w „Słowie”, „Niwie”, „Tygodniku ilustrowanym” i „Echu muzycz-nem”. Niezależnie od tych czynności urządzał stałe wieczory muzyki kwartetowej w Towarzystwie muzycznem. W 1885 r. G opuścił Warszawę i przeniósł się na stały pobyt do Paryża, gdzie został członkiem znanej orkiestry Lamoureux, w której koncertach wielokrotnie brał udział w charakterze solisty. Po kilku latach wystąpiwszy z tej orkiestry, robił częste wycieczki artystyczne po różnych krajach Europy, głównie po Anglii i Hollandyi, bądź sam, bądź też w towarzystwie Paderewskiego, Salmona (pierwszego wiolonczellisty orkiestry Lamoureux), śpiewaczki Melby i w. in. Gdy w 1893 r. uniwersytet w Cambridge mianował Maxa Brucha doc. mus. hon. causa i okazała się konieczność wykonania koncertu skrzypcowego Brucha, podczas uroczystości doręczania dyplomu, do wykonania tego koncertu wezwał Bruch G-ego, który też zaszczytnemu wezwaniu uczyniwszy zadość, wykonał koncert z ogromnem powodzeniem w Londynie, na koncercie filharmonicznym, pod dyrek-cyą autora. Niwę kompozycyi muzycznej G. uprawia gorliwie, rzadko jednak wydaje swe dzieła na widok publiczny. Z licznych jego u-tworów były drukowane tylko: suita C-mol na same skrzypce, ofiarowana Auerowi, złożona z preludyum, menueta, intermezza, gawota i fu-gato (Warsz., u Hoesicka, 1882); „Berceuse” i „Intermezzo” na skrzypce z towarzyszeniem fortepianu; dwa mazurki; wspaniała kadencya do koncertu D-dur Beethovena (Londyn, u Willcock-sa), oraz kadencye, i całe wogóle opracowanie akompaniamentu do sonaty Tartiniego „Tryl dyabelski”. Z dzieł teoretycznych wydał wyborną „Szkołę teoretyczną i praktyczną” na skrzypce. W rękopiśmie istnieją: „Zingarella“ na skrzypce (przełożona na orkiestrę przez Noskowskiego), „Arabiana”, fantazya orkiestrowa, waryacye skrzypcowe na temat Paganiniego, z towarzyszeniem orkiestry, oraz kilka etiud na same skrzypce i w. in. Z zakresu prac estetycznych, krytycznych i historycznych G. zamieścił w pismach warszawskich kilka artyku

łów, z których najcenniejszemi okazały się „Pogawędki o stanie muzykalnym Polski w XVIII w.” („Echo” 1886), oraz „Publiczność francuska i muzyka” („Echo muz.” 1889), studyum o Mo-niuszce (w „Słowie”): wreszcie prace literackie: „Szkice i obrazki z Kairu” (częścią w „Słowie”, częścią w „Tygodniku illustrowanym”), oraz poezye treści satyrycznej i lirycznej („Gazeta Toruńska”, „Dziennik Poznański”, „Tyg. ilustr.”); w rękopiśmie spoczywają „Aforyzmy” treści filozoficznej. Jako wirtuoz G. posiada technikę znakomitą, ton niezbyt wielki, ale piękny i o-krągły, nieposzlakowaną czystość intonacyi, oraz dużo smaku artystycznego i temperamentu. Jako kompozytor ma wiedzę gruntowną, dużo polotu poetycznego i oryginalności, zarówno w pomysłach melodyjnych, jak i rytmicznych.

Górski Wojciech (* 1849 w Lekarcicach, pow. Grójecki), założyciel wzorowej szkoły męskiej w Warszawie; nauki średnie ukończył w je-dnem z gimnazyów warszawskich, wykształcenie uniwersyteckie otrzymał w Szkole Głównej i w powstałym po jej zwinięciu uniwersytecie, który ukończył w stopniu kandydata nauk fizycz-no-matematycznych, poczem, poświęciwszy się zawodowi pedagogicznemu, został nauczycielem matematyki najpierw w szkole prywatnej Leszczyńskiego, a następnie Szmurły, i w tej drugiej był jednocześnie inspektorem. Ożeniwszy się w r. 1876 z Anielą Skrzypińską, córką znanego w Warszawie nauczyciela języka polskiego, w r. 1877 przejął po Leszczyńskim jego zakład naukowy i otworzył go przy ulicy Miodowej, poczem przeniósł na Daniłowiczowską, już jako szkołę realną 6-cio - klasową, którą w krótkim czasie zdołał postawić na stopie pierwszorzędnego zakładu naukowego w kraju, pod względem doboru personelu nauczycielskiego i wewnętrznego urządzenia. W tym czasie (w r. 1881) otrzymał za wzorowy pensyonat, tytułem nagrody, przyznanej przez rządowych sędziów konkursu, 300 r. ofiarowanych przez niewiadomą osobę, jako premium dla tych przełożonych w Warszawie, których stancya uczniowska okazałaby się wzorową. Chcąc uczynić zadość w urządzeniu szkolnem wszelkim wymaganiom hygieny i pedagogiki, G. wybudował w r. 1883 własny gmach przy ulicy Hortensya (gdzie dotychczas szkoła się mieści), wedle konkursowego projektu budowniczych: Goebla i Dziekońskiego, mając tylko pomoc ludzi dobrej woli w pożyczkach, udzielanych na procent umiarkowany. Gmach szkolny (trzypiętrowy) jest zbudowany i urządzony wewnątrz tak, aby przedewszystkiem odpowiadał warunkom hygienieznym; wogóle kwestyę zdrowotności wysunięto tu na pierwszy plan. G. miał na względzie przedewszystkiem czystość powietrza i dostateczne oświetlenie słoneczne klas, korytarzy i schodów: wszędzie tedy poumieszczano w ścianach wentylatory z palącym się gazem dla wytworzenia szybszego prądu powietrza.

Sale klasowe wysokie na 14 stóp; szerokość ich znaczna, 10 */₂ stopy, długość proporoyonalna, aby uczniowie z ostatnich ławek mogli swobodnie czytać na tablicy, pomieszczonej na środku ściany przeciwległej, na dwustopowem wywyższeniu, a niedającej żadnego odbicia światła, gdyż jest łupkowa, a nie drewniana. Okna zaopatrzone w „oberlichty” pod samym sufitem,

[OlCfjOlolQlOloTölÖl

S--

f.

CU A

EU

dla zabezpieczenia uczniów od operacyi słońca, bez zatamowania światła i przewiewu powietrza, gdy oberlichty są otwarte. Do przewietrzania sal przyczynia się w znacznym stopniu, a szczególniej w zimie, możność otwierania drzwi klasowych na korytarze, połączone z klatką schodową znacznych wymiarów, ogrzewaną z dołu kaloryferami, a w górnej części odpowiednio zwentylowaną. Klasy mieszczą się tylko po jednej stronie korytarza, co umo-żebnia otwieranie drzwi klasowych na korytarz podczas lekcyj. Podłogi dębowe, zaciągane kilka razy na rok terpentyną z woskiem, a dające się jak-najdokładniej oczyszczać; system ławek o żelaznych nogach, przytwierdzonych do podłogi bez listew, o pulpitach i siedzeniach do góry podniesionych, znakomicie do tego dopomaga. Ściany w klasach olejno-malowane, dla łatwiejszego oczyszczania z kurzu. Ogrzewanie dokonywa się za pomocą pieców wentylacyjnych. Ogrzewania i wentylacyi centralnej niema, najpierw dlatego, że kwe-stya ta podówczas nie była doprowadzona do tej doskonałości co obecnie, powtóre, iż znaczne koszty tych urządzeń przechodziły możność.—Nadzór pod względem pedagogicznym jest ułatwio-

O- -

U PIĘTRO.

.©1-

U-

m.

iEHi

']

Fig. 163. Plan szkoły W. Górskiego.

A—klasy, B—pokój przełożonego i jego pomocnika, C—korytarze, D—główna klatka schodowa, EF—garderoby dla uczniów, H — kancellarya szkoły, K—garderoba dla nauczycieli, L—druga klatka schodowa, O—ustępy dla uczniów, a pojedynczy dla nauczycieli, X—klatka schodowa, prowadząca specyalnie do infirmeryi.

łatwo dające się otwierać pod każdem nachyleniem, co ułatwia odświeżanie powietrza, zarówno w zimie, jak w lecie. Dla zabezpieczenia okien od zamarzania podczas zimy dane są podwójne futryny skręcane śrubami, wskutek czego odległość pomiędzy szybami wynosi przeszło stopę. Okna od południa zaopatrzone są w ekranowe rolety, podnoszące się z dołu ku górze, ny: przez odpowiednie ustawienie katedr, by nauczyciel całą klasę miał zawsze przed oczyma, przez odpowiednie ławki, nietylko zastosowane do wymiarów ciała uczniów, lecz uniemożebnia-jące ukrywanie się młodzieży, a zmuszające do trzymania rąk na ławkach i t. p.; nakoniec przez prostotę w rozkładzie korytarzy i klatki schodowej, by oko nadzorującego swobodnie kon-

□□

trolowało znaczniejsze przestrzenie. Zasługują też na szczególną uwagę w rzeczonej szkole ustępy i infirmerye, zwykle po macoszemu traktowane.—Kwestya sporna, czy w ustępach mają być drzwi, czy nie, została rozwiązaną w ten sposób, iż drzwi są, lecz połowiczne —ekranowe; twarz siedzącego jest przeto zasłonion a, ruchy zaś, zachowanie się — widoczne, dające się obserwować z zewnątrz.—Infirmerye, pomieszczone na najwyższem piętrze, ze światłem ożywczem, południowem, odpowiednio zwenty-lowane gazem, posiadają specyalną klatkę schodową z oddzielnego podwórka i oddzielnej sieni, przez którą młodzież nigdy nie przechodzi.

Takie urządzenie utrudnia w znacznym stopniu przenoszenie się zarazy. Również zasługuje na uwagę urządzenie sali gimnastycznej, zaopatrzonej we wszelkie potrzebne

W zakres czynności tej inspekcyi wchodził dozór nad hygieną lokalu, nad trybem żywienia i jakością pokarmów, nad stanem zdrowia wszystkich pensyonarzy wogóle, a w szczególności tych, których stan fizyczny wymagał wyjątkowych warunków, pod względem jadła, przechadzki, gimnastyki, specyalnego dozoru nocną porą i t. d. Obok tego lekarz zakładowy obowiązany był trzy lub cztery razy w ciągu roku dokonać szczegółowych oględzin każdego pen-

i_±

□ tr*

Ml#

\=

rn

UH

■l".

____

c,

Fig. 164. Klasa w rzucie poziomym i dwie ściany w rzutach pionowych.

W ścianie frontowej uwidoczniono podnoszenie rolety z dołu do góry, przy ścianie bocznej—

rozstawienie tablic i katedry.

N.

przyrządy do ćwiczeń fizycznych uczniów. Znajomość natury i nałogów młodzieży ujawniła się w zaopatrzeniu schodów w siatkę drucianą, ażeby uczeń nie mógł ślizgać się po poręczy, co nieraz kończy się bolesnem stłuczeniem. Również wzorowo był urządzony i prowadzony internat przy szkole, istniejący od czasu jej otwarcia przez G-ego, a zwinięty przed kilku laty. Zwrócić też trzeba uwagę na wielkiej doniosłości fakt utworzenia stałej iuspekcyi lekarskiej.

Eno. Pow. Iluatr. Ze*z. 200. T. XXV

syonarza, wyniki tych badań zapisywać starannie do księgi i na ich podstawie w końcu roku szkolnego przesłać rodzicom odjeżdżającego na wakacye ucznia dokładny obraz stanu jego zdrowia i rozwoju fizycznego razem ze wskazówkami (jeśliby zaszła tego potrzeba), jak należy postępować z nim podczas feryj letnich. Na wystawie hygienicznej w Petersburgu w r. 1894 G. otrzymał za urządzenia szkolne wielki medal srebrny.

59

7//,-

mm o

WLJ.

Mi

<=>!

JFig. 165. Ławka dwusiedzeniowa żelazna, systemu Kaysera (w szkole Wojciecha Górskiego).

S. M.

H. K.

Górski Mikołaj (f 27 grudnia 1855 r.), biskup kamieniecki. Urodzony na Podolu, po ukończeniu seminaryum kamienieckiego został wyświęcony na kapłana około r. 1805. Biskup miejscowy, Franciszek Borgiasz Mackiewicz (1817— 1842), wziął go na swego sekretarza i wprowadził do kapituły. Z polecenia tego pasterza Mikołaj G. ubiega się o tytuł doktorski w akademii Potockiej, lecz gdy zniesienie tej wyższej szkoły jezuickiej w roku 1820 uprzedziło jego examen rigorosum, zwrócił się do wydziału teologicznego na wszechnicy Wileńskiej, gdzie pozyskał stopień naukowy doktora św. teologii. Po śmierci biskupa Mackiewicza w r. 1842 sprawował rządy tej dyecezyi, naprzód jako wika-ryusz generalny, potem jako biskup, w późnym już wieku, bo prawie jubilat, prekonizowany na tę stolicę d. 27 czerwca 1853 r. W rok potem (20 czerwca) otrzymał sakrę biskupią z rąk metropolity ks. Ignacego Hołowińskiego w kościele św. Katarzyny w Petersburgu, przy udziale biskupów: wileńskiego, Wacława Żylińskiego, i ty-raspolskiego, Ferdynanda Kahna. Po konsekra-cyi zabrał zaraz głos do swej owczarni w długim liście pasterskim z d. 24 tegoż m. 1854 r. Ingres uroczysty odbył w Kamieńcu Podolskim do kościoła po - dominikańskiego, bo starożytną katedrę restaurowano podówczas; witał go u progu świątyni ks. Paweł Budzyński, prałat archi-dyakon, kapłan wielkiej nauki i pobożności, późniejszy rządzca dyecezyi po śmierci G-ego, który, złamany wiekiem, sterany pracą i ciężką chorobą, zmarł d. 27 grudnia 1855 roku. Był to przedostatni biskup zniesionej ukazem z 1866 r. dyecezyi kamienieckiej, przyłączonej do dyecezyi łucko-żytomierskiej.— Por. „Pamiętnik rei

mor.” (tomy 28 i 30); „Rocznik Akademii Duch. Petersb.” (za r. 1888—89): „De catholica facul-tate theologica in universitate litterarum olim Vilnensi”, artykuł ks. biskupa Symona, ówczesnego rektora.

Górski Piotr, prawnik współczesny (' w r. 1857 w Uleńcu w Królestwie Polskiem). Gi-mnazyum ukończył w Krakowie. Następnie uczęszczał na wydział prawny uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie, gdzie oddawał się pracom historycznym oraz studyom nad prawem polskiem. Ukończył studya uniwersyteckie w Wiedniu, gdzie się w r. 1881 doktoryzował. Początkowo urzędował aż do r. 1886 w namiestnictwie dolno-austryackiem. Następnie przeniesiony został do namiestnictwa we Lwowie za czasów Zaleskiego. W r. 1887 zamianowano go kommissarzem powiatowym w starostwie w Krakowie. W r. 1893 opuścił służbę administracyjną. W r. 1894 wybrany na posła do sejmu lwowskiego, wstąpił do koła t. zw. „posłów krakowskich”, pozostającego pod przewodnictwem Dunajewskiego, a którego programem jest reforma urządzeń administracyjnych i autonomicznych w Galicyi, Różne jego broszury budżetowe oraz o potrzebie reformy urządzeń wydano oddzielnie. W r. 1897 wybrany został do parlamentu wiedeńskiego, a prócz tego należy do rady miejskiej. Jeszcze za czasów urzędowania pisywał artykuły i rozprawy bezimienne w „Przeglądzie polskim”. W r. 1894 wydał 1-y tom dzieła p. t. „Samorząd gminny”. Prócz tego ogłosił między innemi broszurkę p. t. „Biurokracya a Autonomia”.

Górski Konstanty M. młodszy (* 1862), krytyk i poeta, syn Jana i Maryi, z domu

łecznym”, którego był redaktorem. G. jest nadto członkiem wielu instytucyj autonomicznych i społecznych, a między innemi jest też i naczelnym dyrektorem spółki wydawniczej w Krakowie. H- K-

Łubieńskiej, przyszedł na świat w Woli Pęko-szewskiej, niedaleko Warszawy, gdzie też pobierał początkowo nauki średnie w gimnazyum IV-em, zanim przeszedł do gimnazyum św. Anny w Krakowie. W r. 1881 wszedł do uniwersy-tatu jagiellońskiego na wydział prawny, słuchając jednak i wykładów na wydziale filozoficznym. Profesorami jego byli tu: Bobrzyński, Girtler, Heyzmann, Kasparek, Kruczkiewicz, My-cielski, Pawlicki, Sokołowski, Smolka, Straszewski, Szujski, Tarnowski, Zoll. Następne osiem semestrów przepędził w Berlinie, oddając się stu-dyom filozoficznym i historycznym pod przewodnictwem profesorów takich, jak Brückner, Cur-tius, Deussen, Diels, Frey, Geiger, Grimm, Ma-ass, Paulsen, Tobler, Scherer, Vahlen. Najwięcej korzystał, jak sam zapewnia, z wykładów Stanisława Tarnowskiego, Stefana Pawlickiego, Hermana Grimma i Adolfa Toblera. Stopień doktora filozofii otrzymał w Berlinie r. 1888 po napisaniu i obronie ciekawej rozprawy p. t. „Die Fabel vom Löwenantheil in ihrer geschichtlichen Entwickelung.” Na rok przedtem ogłosił po polsku zajmujące i ładnie pisane „Studya nad bajkami Krasickiego” (w „Przeglądzie Polskim” 1887—8). W tymże „Przeglądzie” roku 1893 ukazał się poważny myślą i piękny formą wiersz „Na dzień otwarcia nowego teatru w Krakowie”, w r. 1895 obszerna rozprawa p. t. „Polska sztuka współczesna 1887—1894”, wywołana wystawą lwowską. W „Bibliotece Warszawskiej” ogłosił „Parafrazy Horacyusza” i wiele własnych wierszy. Poczucie piękna ma żywe i sam lubi wytworne wyrażenia.

Górski Antoni, współczesny prawnik polski (* r. 1862 w Uleńcu, w Królestwie Polskiem); po uzyskaniu w r. 1885 stopnia doktora praw na uniwersytecie wiedeńskim, habilitował się w r. 1888 na uniwersytecie Jagiellońskim w Krakowie, a w r. 1891 otrzymał nomiuacyę na profesora prawa handlowego i wekslowego w tejże wszechnicy. Wykłada nadto na studyum rolni-czem w Krakowie prawo cywilne państwowe i administracyjne. Ogłosił drukiem po niemiecku: „Die Geschäftsführung und Vertretung der offenen Handelsgesellschaft” (Wiedeń 1888); „Die Reformbedürftigkeit des deutschen Commissionshandels” (Wiedeń i Lipsk 1897) i „Das Marktswesen” (Wiedeń 1899), oraz po polsku: „Zarys prawa handlowego austryackiego” (Kraków 1890, t. I); „W kwestyi własności literackiej” (Warszawa 1891, odbitka z „Biblioteki Warsz.”); „Walka z drożyzną” (Kraków 1893); „Cena gieł-

P. Chm.

Górski Artur (* ok. 1875), wychowaniec uniwersytetu Jagiellońskiego, wystąpił na widowni literackiej w „Życiu”, organie „najmłodszych”, założonem przez Ludwika Szczepańskiego (ob.) w Krakowie. Pod pseudonimem Quasimodo skreślił rodzaj programu kółka, do którego należał. Odznacza się oczytaniem, rozwagą, zdolnością filozoficzną i żywym talentem pisarskim.

P. Ohm.

Dr J. P.

Gorter Jan de (* w Enkhuizen [Hollandya] d. 19 lutego r. 1689 — f w Wyk by Duurstede d. 11 września r. 1762), lekarz. Do nauk zawodowych przykładał się w Haarlemie i w Ley-dzie, tam też w r. 1712 po obronieniu rozprawy „De obstructione”, dyplom doktorski otrzymał. Przez lat 13 trudnił się wykonawstwem lekarskiem w Enkhuizen; w r. 1725 został profesorem medycyny w Harderwyku; obejmując urząd, wygłosił mowę „De dirigendo studio in medicinae praxi”, obok nauczania medycyny wykładał również botanikę i chemię. W r. 1754, razem z synem swym, Dawidem (ob.), powołany był do Petersburga na lekarza przybocziiego cesarzowej Elżbiety i przez cztery lata stanowisko to zajmował. Powróciwszy do ojczyzny, osiadł w Wyk by Duurstede, gdzie mieszkał do śmierci. Z dzieł jego na wzmiankę zasługuje „Medicina Hippocratica, exponens aphorismos Hip-pocratis” (Amsterdam 1741, Padwa 1747, tamże 1753, Amsterdam 1754); inne prace jego, tu pominięte, wylicza H. Haeser „Lehrb. d. Gesch. der Medicin” (wyd. 3-e, t. II, str. 583).

Gorter Dawid de (* w Enkhuizen dnia 30 kwietnia r. 1717—f w Zutphen w r. 1783), lekarz i botanik, syn Jana de G. (ob.). Nauk lekarskich słuchał w Harderwyku, gdzie w r. 1734 po obronieniu rozprawy „De aphorismis Hippo-cratis” uzyskał dyplom doktorski; tamże w r. 1737, przedstawiwszy rozprawę drugą „De ue-cessitudine physices in medicina”, otrzymał nadto godność doktora filozofii. Wykonawstwem lekarskiem nie zajmował się wcale; w r. 1742 w Harderwyku został lektorem medycyny, w następnym prof. nadzwyczajnym botaniki, wreszcie w r. 1746 prof. zwycz. medycyny i botaniki. W r. 1754 udał się wraz z ojcem do Petersburga, gdzie do r. 1761 był lekarzem przybocznym cesarzowej Elżbiety. Zły stan zdrowia zmu-dowa a przesilenie rolnicze” (Kraków 1897); sił go do opuszczenia Rossyi, powrócił jednakże „Handel terminowy zbożem” (Kraków 1898); „Wa- znów w r. 1762 i pozostawał tam do r. 1764, runki gospodarcze dzierżaw angielskich” (Kra- poczem osiadł w Zutphen, gdzie dni swoich doków 1899); „System podmiotowy w prawie han- konał. Zajmował się przeważnie botaniką. Ziel -dlowem” (Kraków 1900); „Zarys prawa handlo- nik swój, zawierający przeszło 2 000 roślin, za-wego austryackiego” (t. 1-go wyd. 2-ie), oraz pisał uniwersytetowi Harderwyckiemu. Napisał: zeszyt pierwszy tomu drugiego (Kraków 1900). „Materies medica, exhibens etc.” (Amsterdam Pomniejsze artykuły drukował w „Ruchu Spo- 1740 i Padwa 1755); „Flora Gelro-Zutphanica” (Harderwyk 1745) z dopełnieniem (w r. 1757); kłady: angielski, francuski i rossyjski (1888); „Elementa botauica methodo Linnaei accomoda- bogata literatura zebraną została w „Jahresbericht ta” (tamże 1749); „Flora Ingrica etc.” (Peters- über die Fortschritte der Klassischen Alterthumburg 1761) i kilka innych prac treści botanicz- Wissenschaft” (tom 66).—Prawo G. prawie wy-nej. — Por. „Biograph. Lexikon hervorragender łącznie uwzględnia prawo familijne i spadkowe;

Dr J. P.

Aerzte” (t. Il, str. 607).

nie stanowi jednolitej, według pewnego planu

żytności, już obce prawu rzymskiemu, a obok tego — ślady idei, które nader późno przenikać zaczęły do prawa rzymskiego, a nawet urzeczywistnienia w niem nie znalazły zupełnie. Prawo G. znało (§§ 6 —10 według wydania Bern-höfta) system cały główszczyzny, ułożony według skali idącej od 200 staterów do 1 obola; wbrew temu, nie widzimy nic podobnego w prawie attyckiem, a prawo rzymskie zna tylko jedno podobne, nader starożytne, orzeczenie, domagające się, aby zabójca przypadkowy dał krewnym zabitego barana. Prawo rodzinno - majątkowe spoczywa na nowoczesnych zasadach. Majątek małżonki i syna jest zupełnie wolnym od wpływu głowy rodziny; syn posiada zdolność pro-cessualną; ojciec korzysta tylko z praw użytkownika do majątku syna dziedziczonego po matce, o ile pozostanie nadal w stanie bezżeństwa. To był już mniej więcej ideał, do którego dążyło prawo Justyniana.—Epoka powstania prawa G-go nie została dotychczas ostatecznie stwierdzona. Comparetti („Museo italiano” II) przypisał je początkowi VI wieku przed Chr., a za nim poszedł Larfeld („Griechische Epigraphik”, 2-e wyd., str. 531); przypuszczone to jednak nie ostało się wobec krytyki Svoronosa („Bulletin de corresp. Hellénique XII, 405), który wraz z Kirchhoffem przesuwa datę powstania do drugiej połowy V stulecia.— Liter. Prócz powołanych źródeł por. Bernhöft „Das Recht von Gortyn”, w „Zeitschrift luer vergleichende Rechtswissenschaft” (t. 6); Zitelmann w „Deutsche

s. p.

Gortyn, Gortyna (po grecku rôpxoç, ropxôvTj), zbudowanej, całości, ale rozpada się na wiele bardzo stare miasto, przez Doryjczyków założone, luźnych rozdziałów. Prawo zawiera wiele ana-nad rzeczką Lethaios, w południowej części wy- logij z prawem celtyckiem i rzymskiem; nato-spy Krety, około 1 '/₂ mili od morskiego wy- miast nie odnaleziono wpływów wschodnich (por. brzeża odległe. Wspomina je już Homer (Iliada, j Biicheler i Zitelmann). Porównanie z prawem 2, 649; Odyss. 3, 294), zowiąc je xei)(iÓ5oaa (—wa- rzymskiem wykazuje szczątki odległej staro-rowne). Nieznaczne ruiny tego miasta dzisiaj widoczne są przy wiosce Hagii Deka (—Dziesięciu Świętych). Sąsiednie wzgórza z piaskowca w najrozmaitszych kierunkach podziurawione są przez niezliczone łomy kamienne, co dało początek bajecznej opowieści o słynnym bardzo w starożytności Labiryncie. Długi czas był G. groźnym współzawodnikiem miasta Gnosos (ob.) o hegemonię na Krecie i uparcie wieki całe z niem o prym walczył. Rzymianie, podbiwszy Kretę w r.

66 przed Chr., wynieśli, ze względów administracyjnych, G. do godności miasta stołecznego wyspy. W najnowszych czasach stał się G. sławnym przez odkrycie obszernej inskrypcyi, zawierającej prawo miejskie G-u, prawdopodobnie z V w. przed Chr. pochodzącej. Odkryli ją w r.

1884    Fabricius i Halbherr, a od tego czasu pojawiło się wiele wydań tej bardzo ważnej inskrypcyi, i tak wydali ją: Bücheier i Zitelmann,

S. Drz.

Lewy, Bannack T. w r. 1885; na niemieckie prze-tłómaczył ją Bernhöft również w r. 1885.

Gortyńskie prawo, czyli t. z w. XII tablic prawa greckiego, niezmiernie cenny pomnik epigraticzny. W r. 1884 archeolog Halbherr odnalazł przypadkowo na wyspie Krecie, w pobliżu miasta Gortynu, ogromny napis, wykuty na ścianie okrągłej budowli kamiennej, zapadłej w ziemię i prawie że zupełnie zalanej wodą strumienia, nad którym zbudowano młyn wodny.

Halbherr skorzystał z chwili, kiedy młyn był nieczynny, i odcyfrował cztery kolumny napisu.

Przy pomocy archeeloga Fabriciusa udało się

Görtz - Schlitz, stary ród szlachecki, który w pierwszej połowie Wieków Średnich posiadł lenno cesarskie Schütz nad Fuldą; od r. 1100 piastował dziedzicznie urząd marszałka przy opactwie fuldeńskiem, około r. 1400 przybrał nazwisko G., w 1667 podniesiony został do godności baronów (Reichsfreiherr), w 1726 do godności hrabiów Rzeszy Niemieckiej (Reichsgraf). Za czasów Związku Reńskiego hrabstwo ich przeszło pod władzę Hessyi; później jednak przyznano im ich prawa dawne z tytułem „Erlaucht”. Ród G. dzieli się na dwie linie: starszą na Schlitz i młodszą w Brunświku i Hannowerze, linię Görtz-Wrisherg. Wybitniejsi członkowie tego rodu: 1) Jerzy Henryk von G., minister króla szwedzkiego, Karola XII (* 1667—f 1719), wstą-

odczytać i pozostałe osiem kolumn—a w sum- Rundschau” (1886). mie otrzymano t. zw. dwanaście tablic prawa greckiego. Pod względem filologicznym wykopalisko dało nieoceniony materyał dyalekto-logiczny, a pod względem prawnym—jest to dokument, niemający sobie równego w dziedzinie hellenistyki prawnej. Zarówno historycy prawa, jak i przedstawiciele umiejętności prawa porównawczego zwrócili na niego wyjątkową uwagę. Zitelmann i Bücheier ogłosili w r.

1885    przekład niemiecki z doskonałym wstępem i uwagami („Das Recht von Gortyn” 1885), przekład włoski zawdzięczamy Comparettie-mu („Leggi antiche délia città di Gortyna” 1886); inne przekłady, niemieckie, dali: Bernhoft („Die Inschrift von Gortyn” 1886) i Lewy („Altes Stadtrecht auf Kreta”). Prócz tego istnieją prze-

■

I

\>

-'y

■•-j

SÊS»^

;,,-'W~''

y Yr^

V>-.^

- *

;

-Fçs

*£sa

MW.f ■ T

--:^-gr^- *

_

⁽ jfVS

11

y

u

:t

i

i

Kg

m

i;

r

Xatry — łańcucł] gôr.

Wulkany wygasłe w Owernii.

mm

Hü

=s

,'i ii .

r*sç

'iv'¹

*$33¥?

F; i

KRWBgHj

ft*¹?    '

••Wi

i ~    ""

•*¹ — •* ~~ * - ——

.

SiWS

~-zz~..:

- ’rr'"i":''l l—i    <■>■!! P

*

ï,vfr7,

;jr;iï||=~~gj

•\

sg

HfiSI O'

- . v#:..-‘ ; ...

•Sf;

^ :

.

ik

.

tf*®¹

S§=g

ki:

m

i"¹³ " n w

i::i

' •»: Il

•2^5-,

WmmkM, *£&¥vây-

■

K~\

rr.i

*"■

%

mrC.. , ^(r

« !>-■• -.•' ,j*~ - ~ '

rsmm

m

r?

nü

▼i

lu

j<

| ^..fiùj’f'-.

S

£2

LîüliJ

üsk

fW-s

>’

,iV.

P

■- '

il ’•

«Ml

» V .

W^:y^rÀ

2,

-    'j

v?

; - -:':--f

,:7g

Las Czeski — gfóry masowe.

Kapstadt u stóp góry stołowej

Wielka Encykl. llustr. Tom XXV. Zeszyt 200 a.

Do art. Góry W. Nałkowskiego, str. 469.

f

pił zrazu do służby holsztyńsko-gottorpskiej; wy- j

Goruckpore (Go rak pur, Ghora kpur), ob-

w. J.

Gorup - Besanez Eugeniusz Franciszek von (* d. 15 stycznia r. 1817 w Gradcu—f

słany w r. 1706 do Karola XII do Altranstadu, j wód w dywizyi Benares półn. - ws. prowincyj pozyskał jego zaufanie. W r. 1709 objął zarząd ; Indobrytańskich; 11 858 kim. kw. obszaru, prze-naczelny posiadłości gottorpskich, a w 1714 prze- I szło 2 miliony rn-ców, przeważnie Indów.— G., szedł do służby Karola XII, który mu powierzył i miasto tamże, około 64 000 m-ców (1891), nad (1715) wydział finansów i spraw zagranicznych, rz. Rapti, lewym dopływem Gogry (dopł. Gan-Olbrzymie wydatki, wywołane wojną, zmusiły G-a gesu). do chwycenia się środków finansowych, które wywołały w Szwecyi największe zamieszanie i nienawiść ku ministrowi. By rozdzielić nieprzyjaciół,    ,    .    .    , _

G. rozpoczął wr. 1718 układy pokojowe z Au- I w Erlangeu d. 24 listopada r. 18,8) lekarz, glią i Rossyą. Po śmierci króla został na roz- ! » przedewszystkiem chemik. W r 1887 zapi-kaz księcia Fryderyka liessko-kasselskiego aresz- ; aa sl® ua wydział lekarski w Wiedniu, potem towany, zawieziony do Sztokholmu, oskarżony i Poszedł „a tenże wydział w Padwie, nako-o oszustwo i zdradę, skazany na śmierć i stra- niec w r' ¹⁸³⁹ Pleines! się do Monachium eony. 2) Jan Eustachy, hrabi a von Schlitz, 1 tam też w r- ¹⁸⁴²’ P» obronieniu rozprawy mąż stanu (* 1737 w Schlitz-f 1821 w Ratys- S »De prosopalgl a”, uzyskał dyplom doktorski, bonie), odbywał studya w Leidzie i Sztrasburgu, Już w Monachium, jako student, zajmował się w r. 1755 wstąpił do służby wejmarskiej, po- 80rliwie chem,'a- P° doktoryzacyl pracował nad tern do gotajskiej; w latach 1762-75 kierował w Gietyndze i w r. 1847 został w Erlan-wycliowaniein książąt wejmarskich, Karola Au- ?en ,JeJ docentem’ przedstawiwszy pro «*.« gusta i Konstantego. W r. 1778 wysłany przez    Prae« .Untersuchungen Uber Galle

Fryderyka II pruskiego do Monachium i Zwei- ^ r' ' ⁸⁴⁹ mianowano go nadzwyczajnym, brücken, aby nie dopuścić do zamierzonego w 1850 zwyczajnym profesorem chemii w tym-przez cesarza Józefa II przyłączenia części Ba- *« uniwersytecie; stanowisko to zajmował do waryi do Austryi po bezpotomnym zgonie Maksa smlercl- Należał do lepszych chemików czasu Józefa, wywiązał się z tego trudnego zadania, swe«° 1 z zamiłowaniem osobliwem oddawał się skłoniwszy księcia Dwóch Mostów, Karola, do chemii teologicznej. Z prac jego przytoczyć wystąpienia przeciwko podziałowi; w nagrodę wypada: „Anleitung zur qualitativen und quan-za to mianowany pruskim ministrem stanu. Od titativen zoocheinisclien Analyse (Norym er-r. 1779 do 1785 był posłem w Petersburgu, nie «a I85°i wyd- ¹¹ tamże 1854; III przero-zdołał jednak przezwyciężyć niechęci cesarze- bl0ne- B™™* 1871); Ueber die chemischen wej Katarzyny do przymierza pruskiego. Po śmier- Bestandteile einiger Drüsen safte Erlangen ci Fryderyka II Fryderyk Wilhelm II wysłał go 1856); „Lehrbuch der Chemie (Brunswik 1859 — do Hollandyi, by załagodził nieporozumienia po- 1862, 3 tomy; wyd. II tamże 1863    186 , I

między rodziną Orańską i patryotami; missya ta tąmze 1868    1875; IV tamże 1871    48    , toin

Góry, herb polski. Na tarczy w polu błękitnem trzy góry, nad środkową krzyż. Nad tarczą, w koronie szlacheckiej, trzy pióra strusie. Pieczętują się nim Siemaszkowie. — Zr ó dło: Kojałowicz, manuskrypt w Bibliotece Ordynacyi hrabiów Krasińskich.

I»

jednak nie udała się. Jako poseł pruski na sejm ( w wyd- M tamże 1876; wyd. A^ta^¹^6 Rzeszy w Ratysbonie (L788 — 1806), był ua 1881). kongresie Rasztackim i przy zawieraniu pokoju Lunewilskiego. Ro rozwiązaniu cesarstwa Niemieckiego usunął się do życia prywatnego.

n\vJ

GS>.'

Napisał: „Mémoires, ou Précis historique sur la neutralité armée” (Bazylea 1801); „Mémoires et actes authentiques relatifs aux négociations qui ont précédé le partage de la Pologne” (Weimar 1810); „Mémoire historique de la négociation en 1778” (Frankfurt 1812). Z papierów jego wydano: „Historische und politische Denkwürdigkeiten” (Sztutgard 1827—28; 2 tomy). 3) Karol Henryk, hrabia G., generał hesski (*

Fig. 166. Góry (herb).

D.

Góry. Tak zowie się nierówny obszar powierzchni ziemi, tj. złożony z wyniosłości i zagłębień, spadający na wszystkie strony ku obszarom niżej leżącym. Definicya ta, pochodząca od I. Fróbla, jest lepsza od definicyi Rittera, we-₀.    dług której G-y są pewnem ugrupowaniem po-

Görtz (właśc. Görz), księstwo, ob.^Goryca. | jedyńczych G-r; najczęściej bowiem, jak to już

1822— f 1885), odbył w latach 1844 — 47 podróż naokoło świata, której opis wydał w r. 1852 I (w Sztutgardzie). Od r. 1850 był posłem hes-skim w Berlinie, od 1852 w Dreźnie, potem w Kassel i przez czas dłuższy prezesem pierwszej kamery hesskiej. Obecnie głową starszej linii na Schlitz jest syn jego Emil (* 1851), dyrektor szkoły artystycznej w Wejmarze. 4) Herman Görtz - Wrisberg, ob. Goertz-Wris-berg.

C. Nauman zauważył, rzecz ma się odwrotnie: nie całość powstaje z nagromadzenia pojedynczych G-r, lecz pojedyncze G-y zostają wydzielone, wymodelowane z pewnej jednolitej całości.

a) Morfologia gór (o r o graf i a). W każdych G-ach, jako pewnej całości, zarówno jak i w po-^ jedyńczej G-rze, odróżnić należy następujące elementy: stopy, to jest linię obwodową, od której począwszy, G. (czy też G-y), zaczyna się wznosić z otaczającej równiny (podstawy, podnóża); wierzchołek (szczyt), to jest najwyższy punkt G-y; ponieważ jednak G-y, zwłaszcza nizkie, często nie posiadają ostrego zakończenia, lecz okrągławe, więc wierzchołek oznacza zwykle obszerniejsze pojęcie, tj. pewną zaokrągloną, czasami nawet płaską, powierzchnię, od której obwodu (obwódka) począwszy, G. zaczyna pochylać się nagiej ku dołowi; zbocza (stoki), to jest powierzchnię łączącą wierzchołek z podstawą; przecięcie się zboczy z podstawą i z wierzchołkiem daje wyżej wspomniane linie: stopy i obwódkę; ostatnia może się stać punktem. Kąt, jaki stok G-y tworzy z poziomem, zowie się pochyłością albo spadzistością stoku; stosownie do wielkości tego kąta stok może być mniej więcej stromy lub łagodny.— Stopy góry mają zwykle tylko teoretyczne znaczenie, albowiem zbocza G-y zlewają się najczęściej niepostrzeżenie z otaczającą równiną; nawet pierwotnie wybitne stopy tracą z biegiem czasu swą wyrazistość, gdyż staczające się z góry rumowisko i nanoszone przez spływającą wodę napływy osadzają się u stóp G-y i zacierają je, łagodząc przejście zboczy do równiny.—Pochyłość wydaje się na oko większą, niż jest rzeczywiście; kąt 15° już jest niedostępny dla wozów, 30° — dla zwierząt jucznych, 40° — dla idącego pieszo, 45°—dla idącego na czworakach; przy większym kącie trzeba już używać środków sztucznych (lin, drabin, stopni wyrąbanych). Wyjątek stanowią tylko zbudowane z popiołu G-y wulkaniczne, a z piasku diuny (kaszubskie duny), na które wstęp przy znacznym kącie jest łatwiejszy z powodu grzęźnięcia nóg w luźnym ma-teryale zbocza. — Wierzchołek, stosownie do rodzaju skał, układu warstw oraz działania czynników zewnętrznych (wody płynącej oraz wsiąkającej w szczeliny i zamarzającej, zmian temperatury, rozluźniających i rozkruszających skały itd.), przybiera różne kształty, które najogólniej można podzielić na: ostre (igły, rogi, rysy), zaokrąglone (kopuły) i płaskie (stołowe, amby, mesas); ostatnie napotykają się najczęściej w Afryce (Abissynia, Kaplandya), a na małym obszarze, w „Saskiej Szwajcaryi”, i stanowią często niedostępne naturalne warownie (Magdala w Abissynii, Königstein w Saskiej Szwajcaryi itd.). — Wysokość gór może być, jak wiadomo, liczona dwojako: albo od podstawy i wtedy zowie się względna, albo od powierzchni morza i wtedy zowie się bezwzględna

albo absolutna; zresztą wobec niejednakowo-ści i niestałości powierzchni morza wysokość nad tą powierzchnią też nie jest, ściśle rzecz biorąc, absolutną; naprawdę absolutną byłaby tylko wysokość, liczona od środka ziemi. Ze względu na wrażenie, jakie góry sprawiają na widza, wysokość względna jest ważniejsza od bezwzględnej: G-y nieznacznej nawet absolutnej wysokości, wznoszące się śród niziny (wysokość względna prawie=bezwzględnej) śród morza (wysokość względna=:bezwględnej), a szczególniej śród depressyi (wysokość względna większa od bezwzględnej) sprawiają na widza silniejsze wrażenie, niż znaczne G-y krajów górzystych lub wyżyn (wysokość względna o wiele mniejsza od bezwzględnej). Dlatego-to niewielki pagórek Bogdo śród depressyi astrachańskiej jest uważany przez tamtejszych mieszkańców Kirgizów za cud stepowego świata, za miejsce święte; po-dobnyż pagórek w nizkiej Jutlandyi otrzymał dumną nazwę „góry nieba” (Himmelsberg); pagórek Biruty na płaskiem wybrzeżu Żmudzi miał też religijne znaczenie.—Mierzenie wysokości gór odbywa się kilku sposobami, a mianowicie: a) za pomocą barometru, gdyż, jak wiadomo, barometr w miarę wzniesienia pionowego, opada wskutek zmniejszania się ciśnienia powietrza; b) za pomocą hypsometru, to jest termometru, służącego do oznaczania temperatury wrzenia. Zmniejszenie ciśnienia bowiem zmniejsza temperaturę wrzenia (np. na górze Mont Blanc na wysokości 4 800 m. temperatura wrzenia wynosi tylko 84°C); c) za pomocą niwe-lacyi; cl) za pomocą try gono metryi, to jest przez zmierzenie dwóch kątów, pod któ-remi widać szczyt wyniosłości z dwóch punktów, zmierzenie wzajemnej odległości tych dwóch punktów i przeprowadzenie na podstawie tych danych odpowiedniego rachunku trygonometrycznego (ob. Hypsometrya). Na podstawie absolutnej wysokości podzielono G-y, jak wiadomo, na następujące konwencyonalne orograficzne, a raczej hypsometryczne kategorye: pagórki lub wzgórza poniżej 200 m., G-y nizkie poniżej 500 m., G-y średnie poniżej 2 000 m., G-y wysokie albo alpejskie powyżej 2 000 m. aż do najwyższego szczytu na ziemi, wznoszącego się na 8 840 m. (Gaurisan-kar). Zresztą granica ta między G-ami średnie-mi i wysokiemi jest bardzo chwiejna; zależy od szerokości geograficznej, a w szczególności od warunków klimatycznych, przyczyniających się w większym lub mniejszym stopniu do wytworzenia stromych, dzikich szczytów, pokrycia śnieżnego itd. Prócz tego zależy to od warunków de-nudacyi. Szczyty gór są mianowicie początkowo pozostałościami lub wskazówkami pierwotnej wyniesionej, jeszcze nieurozmaiconej powierzchni gór; wysokość początkowa szczytów jest więc zależna od wysokości wyniesienia powierzchni ziemi w danem miejscu przez siły wnętrza zie-

. 2 000 „

. 2 200 „

2 600 m. . . 2 600 „

.    .    2    700    „

.    .    2    700    „

Omatako (Afryka połud.-zachód.) . Góry Kardamum (połud. Indostaii)

Góry Madagaskaru.....

Liban .........

3 300 m. 3 700 „

6    000 ,.

2    700 m.

3    000 „

3 000 „

3 500 „

3 500 „

3 500 „

3 700 „

3 800 „

.    .    4 500 m.

Góry Skaliste (50° szer. półn.) Góry Nowej Gwinei.....

5 500 m.

. . 5 600 „ . . 5 600 „

Andy Ecuadoru (Chimborazo) . Andy Boliwii......

mi, ale im dłużej G-y istnieją, im dłużej wystawione są na zniszczenie wskutek denudacyi, tern bardziej wysokość szczytów staje się zależną od gatunku (twardości) skał: najwyższe szczyty są te, które się składają ze skał najtwardszych; szczyty te wyznaczają górną granicę denudacyi. Z drugiej strony dna dolin, leżące tak nizko, że woda płynąca nie może ich już więcej obniżyć, stanowią dolną granicę denudacyi. Odległość tych dwóch granic większa lub mniejsza warunkuje większą lub mniejszą stromość szczytów i wogóle—zboczy gór, nadaje im charakter gór dzikich „wysokich” lub łagodnych, „średnich”, „nizkich”. Odległość ta z biegiem czasu ulega zmianom: granica górna zniża się (gdy nie przeciwdziała temu ruch skorupy ziemskiej ku G-rze); granica dolna może uledz zmianie przez zmianę poziomu tej żyły wodnej, ku której wody danych gór spływają; przy procesie normalnym granice te powinny się ku sobie zbliżać, albowiem górna się obniża, a dolna, choćby się nawet początkowo obniżała, i to szybciej niż górna, nie może się zniżyć bardziej niż do poziomu morza, a więc musi z czasem przestać się obniżać (oh. A. Penck „Morphologie der Erdoberfläche” ). Zbliżanie się tych granic warunkuje przejście od form stromych dzikich gór wysokich do form łagodnych gór średnich. To też G-y wysokie są zwykle młode, wysokość gór jest fuukcyą czasu; z czasem G-y stają się średniemi przez zniżenie szczytów a zasypanie dolin. Przez takie zasypanie G-y, dawniej zwarte, mogą się rozpaść na grupę odosobnionych szczytów. Czasem materyałem „zasypania” nie są osady ziemne, lecz lód lodowcowy (nunataki grenlandzkie sterczące zpośród lodów) albo woda (zamiana gór w archipelag wysp). — Co do geograficznego rozkładu wysokości, to przeważna ilość gór, występujących zewnątrz wielkiego pasa górskiego kuli ziemskiej, posiada wysokość i charakter gór średnich, jak to pokazują następujące cyfry (według Wagnera):

Góry Środkowo-Niemieckie.

Góry Olbrzymie......

Ural..........

Góry Francuskie......

Allegany.........

Alpy Australijskie .....

Nawet tam, gdzie na tych obszarach gór średnich występuje charakter gór wysokich, G-y rzadko przenoszą 3 000 m.; najczęściej zaś jako punkt kulminacyjny występuje wzniesienie na 2 700 m., jak to widać z poniższego zestawienia:

Góry Katlamba (Afryka połud.-wschód.) 3 300 „ Szczyt Petermauna (Grenlandya wsch.) 3 500 „(?)

Gdzie G-y poza wielkim pasem górskim sięgają powyżej tych liczb, tam są to wyłącznie odosobnione wulkany:

Etna (dla porównania) . Szczyt Teneryfy .... Erebus (kraj Antarktyczny) Góry Kameruńskie Mauna Kea (Hawai) .    .    .

Ras Daszau (Abissynia) . Kenia (Afryka wsch.)

Kilima-Ndżaro (Afryka wsch.)

G-y wielkiego pasa górskiego noszą wprawdzie w licznych swych częściach również charakter gór średnich, ale niewiele można tu znaleźć samodzielnych łańcuchów górskich, których szczyty zniżałyby się pod 3 000 m.:

Karpaty........

Apeniny........

Góry półwyspu Bałkańskiego .

Pirenee........

Sierra Nevada (w Hiszpanii) . Góry Ałtajskie i Sajańskie Wulkany Sumatry, Jawy, Japonii Alpy Nowozelandzkie

Wyższy stopień, właściwy Alpom europejskim, jest charakterystyczny dla Kordylierów Ameryki Północnej:

Sierra Nevada w Kalifornii

Alpy europejskie (Montblanc) ...    4 800 „

.    4 900 „

.    5 000 „(?)

Jeszcze wyższego stopnia dosięgają w wielkim pasie górskim wulkany:

Niewiadomo jeszcze napewno, ile ze szczytów południowo-amerykańskich należy do sfałdowa-nych warstw osadowych, w każdym razie tylko w Azyi środkowej G-y fałdowe na znacznej przestrzeni przekraczają wysokość 6 000 m., przy-

Thian Szan

Góry Tybetu

czem liczne grzbiety przekraczają 7 000 m., a liczne wierzchołki 8 000 m.:

Znaczniejsze G-y rzadko wznoszą się śród równin pojedyńczo (jak np. wulkaniczne); zwykle stanowią bądź liniowe wzniesienie, ciągnące się w pewnym kierunku, zwane łańcuchem gór (Ural, Kordyliery, Karpaty itp.), bądź zajmują pewien obszar nietylko wzdłuż, ale i wszerz, bez wyraźnej przewagi jednego wymiaru, bez wyraźnego układu liniowego, i wtedy mówimy o grupie gór (Abissynia); jeżeli przytem wierzchołki nie występują znaeznie ponad ogólną powierzchnię, a G-y składają się ze starych skał krystalicznych, to taką formę nazywamy górami maso we mi (Skandynawskie, Harz); forma ta gór zbliża się do formy wyżyny tak, iż — na-przykład — krainę łupkową reńską można u-ważać tak za G-y masowe, jak i za wyżynę. W górach łańcuchowych linia łącząca najwyższe punkty poprzecznych przekrojów łańcucha zowie się linią grzbietową; linia ta uważana w rzucie pionowym może przedstawiać się jako prosta, falista lub zygzakowata; w razie ostrych zygzakowatych form zowie się grzebieniem (sierra, t. j. piła, w górach Hiszpanii). Wypukłości tej zygzakowatej lub falistej linii stanowią wierzchołki łańcucha, a zagłębienia — siodła lub przełęcze; nizkie zagłębienia stanowią przejścia; gdy zagłębienie sięga aż do podstawy gór, t. j. tworzy wyłom, wówczas linia grzbietu ulega przerwie (np. łańcuch Alp Transylwańskich przecięty wyłomem Aluty). Jeżeli przypatrzymy się poprzecznemu przekrojowi łańcucha górskiego, to przekonamy się, że stoki jego mogą albo odrazu spadać od najwyższego punktu, i wówczas linia grzbietowa jest identyczna z grzbietem gór, albo też po obu stronach najwyższego punktu rozciąga się lekko wygięta linia, która dopiero w pewnej odległości od najwyższego punktu spada nagiej ku dołowi i wówczas grzbiet ma formę wązkiej i długiej powierzchni; czasami grzbiet taki jest dość równy, aby służyć za drogę podłużną po wierzchu łańcucha (np. Las Turyngeński).—Jak w rzucie pionowym, mianowicie w podłużnym przekroju łańcucha, linia grzbietu przedstawia się rozmaicie, tak też podobnie i w rzucie poziomym: patrząc z góry na łańcuch gór, moglibyśmy zauważyć, że linia grzbietu ciągnie się albo jako linia prosta, albo jako wygięta w łuk, albo zmieniająca co chwila swój kierunek falisto lub zygzakowato; w ostatnim razie można często rozróżnić pewne części, stanowiące pierwotny prostolinijny bieg grzbietu, porozdzielane częściami łukowatemi. Te łukuwate części są nowszego pochodzenia i powstały mianowicie stąd, że niektóre potoki, spływające po stokach łańcucha, wrzynały się silniej w jego zbocza i, posuwając coraz wyżej początki swych dolin, wdarły się aż poza pierwotną linię grzbietu (np. w Tatrach potoki południowe). — Linia grzbietu, od której stoki łańcucha gór spadają w przeciwne strony, jest też pierwotnie zarazem linią dzielącą wody, spływające po przeciwnych stokach łańcucha, czyli jest linią wododzielną albo działem wodnym; z biegiem czasu jednak linia grzbietu może utracić stanowisko linii wododzielnej; dział wód nie zawsze jest pierwotny czyli zgodny: potoki, wrzynając się łukowato w linię grzbietu, mogą zczasem przeciąć ją zupełnie (wyłomy), utworzyć linię grzbietową poprzerywaną, a źródła swe przesunąć na drugą stronę gór, lub nawet gdzieś dalej, na drugi łańcuch, ciągnący się za pierwszym; w takim razie dział wodny w danem miejscu będzie niezgodny, opuści linię grzbietu, zstąpi w dolinę (dział wodny dolinowy, Thal Wasserscheide), dzielącą pierwszy łańcuch od drugiego, może wstąpić na ten drugi łańcuch, pójść po jego linii grzbietowej, następnie znów zejść w dolinę, powrócić znów na pierwszy łańcuch itd. Przykład takiego przechodzenia działu wodnego mamy w Karpatach: dział wodny między dorzeczem Wisły i Dunaju ciągnie się naprzód Beskidem, następnie schodzi na dolinę między Beskidem i Tatrami (dzieląc Dunajec od Orawy), wspina się na Tatry, ciągnie się na krótko wzdłuż nich, potem zstępuje na południe w dolinę, dzieląc Poprad (którego dolina przerzyna całe Karpaty) od Waagu i nakoniec między Popradem i rzekami, płyną-cemi do Cissy, powraca znów na główny grzbiet Karpat. W Patagońskich Kordylierach rzeki, spływające ku zachodowi, poprzerzynały łańcuch tak, iż linia wododzielną między rzekami pły-nącemi do Oceanu Wielkiego a rzekami spły-wającemi do Atlantyku, ciągnie się na równinie wzdłuż wschodnich stóp łańcucha. Podobnie u nas Nida przerżnęła grzbiet gór Świętokrzyskich tak, iż dział wodny leży tu w dolinie u półn. stoku tych gór. Tern słabszy związek zachodzi między linią wododzielną i linią grzbietu, im bardziej linia grzbietu jest niewyraźna, jak to ma szczególnie miejsce w górach masowych: tam dział wodny gubi się w obszernych błotnistych równinach, z których rzeki wypływają w przeciwne strony, np. dział wodny w górach Skandynawskich, dział między Kongo i Zambezi itd. Naturalnie, że jeszcze mniej wybitnym jest dział wodny śród błotnistych nizin (ob. Wododział).—Ponieważ w łańcuchu mamy, nie jeden szczyt, jak w pojedyńczej górze, lecz cały ich szereg, a prócz tego między szczytami łańcuch się obniża (siodła, przełęcze), dla wytworzenia więc sobie pojęcia o pionowych wymiarach łańcucha zachodzi potrzeba oblicze-

®1 » ®2> e3"

tu =:

nia wysokości średniej szczytów i wysokości średniej przełęczy; średnią z tych dwóch ilości uważają zwykle za średnią wysokość grzbietu. W nowszych jednak czasach do obliczenia średniej wysokości grzbietu wprowadzono ulepszenie przez to, iż prócz wysokości szczytów i przełęczy wciągnięto w rachunek odległości tych punktów: jeżeli mianowicie w pewnym grzbiecie kolejne szczyty są: gi» g₂> g₃-» kolejne przełęcze — s,, sa, s₃. zaś odległości tych punktów między sobą są:

to natenczas średnia wysokość grzbie-

ei (st +g,) + e2 (g! + s₂) + e₃ (sa + ga) + -

2 (et+ej-fej-j-...)

(Wzór ten łatwo wyprowadzić, obliczając powierzchnię podłużnego profilu łańcucha, jako summę trapezów utworzonych przez pionowe spuszczone z wierzchołków i przełęczy, i dzieląc tę powierzchnię przez długość profilu, t. j. summę odległości szczytów i przełęczy). — Im stosunek między średnią wysokością szczytów i przełęczy lub szczytów i grzbietu jest większy, tern większe jest poszczerbienie grzbietu, tern bardziej malowniczo przedstawiają się góry; Alpy, Himalaje mają znaczne poszczerbienie, zaś Pirenee, Kuen-Lun—małe: przedstawiają się jak równe niemal ściany. Średnia wysokość przełęczy jest ważniejsza dla człowieka od średniej wysokości szczytów, albowiem od pierwszej zależy dostępność gór; z tego powodu Alpy, choć pod względem wysokości szczytów przewyższają Pirenee, są jednak dostępniejsze od nich; najwyższą wysokość przejść (5 700 m.) spotykamy w górach Karakorum, jakkolwiek wysokością szczytów ustępują one Himalajom. Najdostępniejszemi są góry ogólnie, teoretycznie biorąc, wtedy, gdy ich doliny poprzeczne sięgają aż do poziomu dolin podłużnych, t. j. gdy łańcuchy są podzielone wyłomami lub gdy doliny poprzeczne posiadają działy wodne dolinowe, tak, iż góry są prze-snute siatką dolin. Zresztą, w rzeczywistości niezawsze głębokość werznięcia się doliny w grzbiet gór warunkuje dostępność: często wyłomy są bardzo wązkie, zasypane rumowiskiem lub zajęte przez potok, a zbocza tak strome, że nawet na ścieżkę niema tam miejsca i nieraz trzeba budować wzdłuż nich mosty podłużne. — Przy wymiarach górskich łańcuchów (or o metry a) prócz stosunków wysokości uwzględnić też należy kąt, pod jakim stok łańcucha spada do poziomu, a nakoniec objętość łańcucha. Jeżeli mamy średnią wysokość (h), średni kąt pochyłości stoków (<p) i długość grzbietu (1), to można łatwo obliczyć objętość (V) łańcucha, uważając łańcuch gór jako leżący graniastosłup trójkątny, którego podstawa jest równoważna podstawie łańcucha gór, kąt dwu-ścienny, jaki boki tworzą z podstawą, równa się średniemu kątowi pochyłości stoków, długość

Encykl. powsz. llnitr. Zew. 200. T. JLXV.

równa się długości grzbietu, prostopadła spusz-1 czona z górnej krawędzi na podstawy równa się średniej wysokości grzbietu. . Na tej podstawie łatwo wyprowadzić na objętość łańcucha wzór następujący:

V — lłPCotg cp.

Łańcuchy gór też rzadko ciągną się pojedyńczo, najczęściej występuje obok siebie kilka, a nawet bardzo wiele łańcuchów równoległych, tworząc tak zwane pasmo gór. Przykładem są między innemi Jura Szwajcarska, Alpy, które szczególniej w swej wschodniej części składają się z wielu mniej więcej równoległych łańcuchów (rozchodzą się nieco ku wschodowi). Czasem jednolity łańcuch rozwidla się w pewnym punkcie na dwa lub więcej łańcuchów; jest to charakterystyczne dla Kordylierów Amer} ki Południowej; spotykamy też to samo w południowym Uralu (od góry Jurma), w zachodnim Thian-Szanie itd. Główny łańcuch gór wysyła często na prawo i lewo łańcuchy poprzeczne, rozgałęzienia, tak, iż w rzucie poziomym łańcuch taki sprawia wrażenie grzbietu pacierzowego z żebrami (np. Tatry).—Pojedyńcze łańcuchy równoległe, składające pasmo, porozdzielane są między sobą brózdowatemi zagłębieniami, czyli dolinami podłużne mi, których kierunek j est, naturalnie, ten sam, co i porozdzielanych niemi łańcuchów. Przykładem są liczne podłużne doliny Alp Wschodnich (np. dolina Drawy), zachodniego Thian-Szanu (np. dolina Narynu), północno-zachodnich Karpat (dolina górnego Dunajca, górnego Waagu itd.). Prócz tego wpoprzek łańcucha wdzierają się weń doliny poprzeczne (dzielące poprzeczne rozgałęzienia łańcucha), które, zbliżając się parami z przeciwnych stoków łańcucha, zwężają go, czasem łączą się z sobą górnemi częściami i wywołują obniżenie łańcucha, znane już nam jako siodła lub przełęcze (przejścia); tak np. zbliżenie się poprzecznych dolin Ticino i Reussu wywołuje przejście St. Gottarda. Gdy doliny poprzeczne nietylko obniżają, lecz całkiem przerywają łańcuch, wówczas noszą miano wyłomów (np. wyłomy Aluty, Popradu, wyłom Indu w Himalajach, Kizyl-Irmaku w górach Pontyjskich itd.); wyłomy takie, jeżeli tylko nie są zbyt wązkie (jak wyłom Kabulu w Solimanie), stanowią najlepsze przejścia. Jak doliny podłużne mają ważue znaczenie dla zamieszkalności gór, tak znowu poprzeczne, a w szczególności przejścia, mają znaczenie dla kommunikacyi między prze-ciwnemi stokami gór—a zatem znaczenie strategiczne i handlowe—i one-to zasłynęły w historyi wojen. Przykładem przejście M. Bernarda (Hannibal), St. Gottarda (Suworow), przejście Ron-cesvalles (Karol W.), przejścia Bamiańskie (Dżyngischan, Baber, Aleksander W.), Szypka w Bałkanach (Rossyanie), Somosierra (Polacy) l itd. U ludów barbarzyńskich przejścia takie są

60

zwykle siedliskiem rozbójników, którzy rabują karawany handlowe lub pobierają od nich o-kup za swobodną drogę (Afrydzi w przejściu Khyber. Słynne niegdyś pod tym względem były przejścia Tauru między Kappadocyą i Cyli-cyą).—Przy rozważaniu kierunku, w jakim ciągną się pasma gór, rozróżniamy trzy ich rodzaje: pasma równoleżnikowe (Kuen-Lun, Thian-Szan, Kautabryjskie), południkowe (Ural, Kordyliery Ameryki Południowej) i najczęstsze, transwersalne (Lasy: Teutoburski, Turyngeński, Czeski; Sudety, góry Kielecko-San-domierskie itd.). Zesztą pasma gór ciągną się też często łukowato, a wtedy kierunek ich w różnych punktach ulega zmianom, jest wogóle nieokreślony (Karpaty, Alpy, Apeniny, Himalaje).—Przy rozważaniu położenia pasm górskich względem równin rozróżniamy następujące rodzaje gór: pasmo gór może ciągnąć się śród niziny (góry śród nizinne), np. Ural, Allegany; śród wyżyny (góry śródwyżynne), np. Kuen - Lun, Thian - Szan, góry Kastylskie; pasmo gór może ograniczać wyżynę, mając zewnętrzny spadek stromy ku nizinie lub morzu (góry krawędziowe albo skrajne), np. Himalaje, góry Kantabryjskie, Sierra Morena; może nakoniec w jednem miejscu zrastać się z wyżyną, a zresztą być od niej oddzielone niziną (obwałowanie), np. góry Sierra Nevada, oddzielone w części od wyżyny Kastylii niziną Andaluzyi, Pirenee oddzielone w części od tejże wyżyny niziną Aragonii; Kaukaz jest też obwałowaniem wyżyny Armenii, z tą różnicą, że łączy się z wyżyną, nie w jednym końcu (jak w dwóch poprzednich przykładach), lecz we środku (góry Imeretyńskie), oddziela się zaś, nie jedną, lecz dwiema nizinami: Gruzyi (Kury) i Mingrelii (Rionu).—Zbiór tak lub inaczej położonych gór łańcuchowych lub masowych zowie-my układem lub systematem gór. Obszerny rozgałęziony systemat, lub część syste-matu, lub kilka systematów, blizko siebie leżących, tworzą krainę górską, np. górska kraina hiszpańs. Galicyi, górska kraina Szwajcaryi, część systematu Alp i Jury z wciśniętą między nie wyżyną) itd. Podział systematu gór na części bywa przeprowadzany bądź na podstawie morfologicznej (na podstawie linii zagłębień) bądź geologicznej (na podstawie budowy wewnętrznej i składu petrograficznego); ideałem, zresztą zwykle trudnym do osiągnięcia, jest podział oparty na pogodzeniu obu tych względów.

b) Geneza i genetyczna k/asyfikacya gór. Góry powstały przez współdziałanie czynników wewnętrznych (wnętrza ziemi) i zewnętrznych (atmosfery, wody itp.); zresztą drobniejsze wyniosłości mogły też powstać przez same czynniki zewnętrzne. Ze względu na powstanie, góry można podzielić na następujące kategorye:—1) Góry tektoniczne związane z budową wewnętrzną, dyslokacyą warstw: fałdowe (ob.),

uskokowe (skibowe—ob.), fleksurowe (ob.).— 2) Góry wyrzeźbione, erozyjne, t. j. wykrojone z miejscowego materyału, i cyrku mdenudac y jne, t. j. powstałe przez usunięcie materyału okolicznego. Czynnikami tego wykrawania i usuwania mogą być: woda, wiatr, lodowce. — 3) Góry akkumul acyj ne (paso-rzytne) powstałe z nagromadzenia (nasypania, nalania) obcego materyału na powierzchni: diuny, moreny, wulkany popiołowe, lawowe, błotne i, pokrewne im mechanizmem powstania, stożki tufowe; góry b i o g e ni c z n e, mianowicie: fitogeniczne (torfowiska kształtu bochenkowatego), zoogeniczne (budowle korali, kopce termitów, bobaków, suślików, kretów itp.), antropogeniczne (kurhany). — Po szczegóły, odnoszące się do tych genetycznych kategoryj, musimy odesłać czytelnika do osobnych artykułów.

c) Klimat i hydrografia gór. Klimat gór, wskutek znacznych różnic wysokości, oraz różnic wystawienia na działanie promieni słonecznych i wiatrów z różną temperaturą i wilgotnością, odznacza się wielkiemi różnicami na niewielkich przestrzeniach: w wysokich górach okolic zwrotnikowych można w krótkim czasie przejść wszystkie klimaty ziemi.—Przechodząc do poszczególnych elementów klimatycznych, spostrzegamy, że ciśnienie powietrza zmienia się w górach w ten sposób, iż na każde 10 m. wzniesienia barometr spada blizko na 1 mm. Z wysokością więc maleje gęstość powietrza oraz zawartość kwasu węglanego, co stawia kres rozprzestrzenianiu się osad ludzkich na wysokości około 5 000 m.; dłuższe przebywanie ponad tą wysokością sprowadza zaburzenia w organizmie ludzkim (choroba górska). Zmniejszanie się gęstości powietrza ku górze, a zarazem zmniejszanie się ilości pary wodnej, zmniejsza pochłanianie promieni słonecznych; stąd silne działanie tych ostatnich na znacznych wysokościach; na tej własności klimatu górskiego polegają zimowe stacye lecznicze w górach (np. Davos w Szwaj caryi): chorzy mogą oddychać świeżem, chłodnem powietrzem bez obawy zaziębienia, będąc wystawieni na silne, bezpośrednie działanie promieni słonecznych. Zwrócenie pochyłości gór w stronę słoneczną lub odsłoneczną wywiera, naturalnie, ważny wpływ na temperaturę, wyjąwszy tylko góry okolic międzyzwrotnikowych, gdzie słońce, wahając po obu stronach zenitu, jednakowo mniej więcej (choć w różnym czasie) oświeca i ogrzewa oba stoki. W miarę wysokości temperatura zniża się, mianowicie w stosunku 0.5°—0.6° na każde 100 m., jednakże istnieją liczne zboczenia pod tym względem, zarówno odpowiednio do miejsca jak i do czasu; tak np. zniżanie się temperatury na górach odosobnionych, stromych (np. stożkach wulkanicznych) jest znaczniejsze, aniżeli na górach wznoszących się łagodnie na

znacznej przestrzeni, o charakterze wyżynowym; obniżanie się to jest szybsze w lecie aniżeli w zimie. W górach posiadających głębokie, zewsząd otoczone doliny ze słabym przewiewem, gdzie zimne ciężkie powietrze gromadzi się na dnie dolin, to prawo ubywania temperatury ku górze ulega w zimie zniesieniu, a nawet odwróceniu: temperatura ku górze wznosi się; w takich okolicach człowiek unika dna dolin, buduje swe osady na pewnych nad niem wzniesieniach. — Absolutna ilość pary wodnej, jak już wspomnieliśmy, zmniejsza się z wysokością, ale wilgotność względna niewielkim ulega zmianom, gdyż zmniejszaniu się ilości pary wodnej ku górze towarzyszy oziębienie. Z powodu rozrzedzenia powietrza ulatnianie się w górach jest bardzo znaczne i znaczną też jest przezroczystość powietrza. Zachmurzenie ulega w górach znacznym zmianom lokalnym. Opady są wogóle obfite, gdyż wiatr, uderzając w góry, wznosi się po ich stokach, przyczem para wodna wskutek oziębienia ulega skropleniu. Ilość więc opadów wzrasta z wysokością, jednakże tylko do pewnej granicy (bo ilość pary wodnej z wysokością się zmniejsza); w naszych szerokościach granica ta leży w zimie na wysokości około 1 000 m., w lecie 2 000 m. Nietylko wysokość, ale strona gór wywiera znaczny wpływ na ilość opadów, a to stosownie do własności panujących wiatrów, ku którym jest zwrócona; w górach europejskich strona zachodnia i południowa są stronami deszczowemi, północna i wschodnia suchend. Przy dostatecznej wysokości gór wilgotny wiatr, przechodząc przez nie, pozostawia tak wielką ilość wilgoci na tej stronie, w którą uderza, iż po drugiej stronie występuje z suchością wiatru pustyni, tembardziej, że staczając się tutaj z grzbietu gór na doliny, ulega silnemu ogrzaniu: nietylko odzyskuje tę samą temperaturę, jaką miał po drugiej stronie gór na tej samej wysokości, ale nabywa pewnej nadwyżki, pochodzącej z ciepła uwolnionego przy skropleniu pary wodnej (föhn). Gdy góry są niższe, a za niemi rozciąga się chłodna wyżyna, na której w zimie gromadzą się masy ciężkiego, zimnego powietrza, wówczas powstaje wiatr o innym zupełnie charakterze: przez obniżenia w górach staczają się masy lodowato-zimnego powietrza, siejąc dokoła zniszczenie swem zimnem i gwałtownością (bora, mistral). Nawet wiatry dość suche, jak np. passaty, przy uderzaniu w stoki gór i wznoszeniu się, mogą sprowadzić znaczne opady (deszcze elewacyjne). Góry wywierają też pewien wpływ modyfikujący na kierunek wiatrów: wiatr, dostawszy się w góry, przyjmuje kierunki ich dolin. Klimatyczny wpływ gór sięga znacznie poza ich własny obszar: góry są często granicami różnych klimatów; mianowicie góry południkowe dzielą często klimat wilgotny od suchego (np. różnica Norwegii i Szwecyi, rozdzielonych górami Skan-dynawskiemi), góry zaś równoleżnikowe—klimat zimny od ciepłego (np. różnica klimatu po stronie południowej i północnej Alp) itd.—Wskutek obniżania się temperatury z wysokością, góry wysokie posiadają wieczne śniegi i lodowce (ob.).—Obfitość opadów w górach, a zwłaszcza częste występowanie wiecznych śniegów i lodowców czyni góry rezerwoarami, z których na wszystkie strony rozlewają się obfite wody w kształcie potoków i rzek; silny spadek tych wód nadaje im ważne znaczenie mechaniczne, znaczenie motorów, które warunkują nieraz rozwój przemysłu w górach. Prócz potoków i rzek występują często w górach obficie jeziora, tam jednak tylko, gdzie z jednej strony erozyjne, z drugiej nagromadzające działanie potoków nie zdołało jeszcze całkowicie zniszczyć tych nietrwałych utworów; a więc jeziora występują głównie w górach młodych oraz w takich starych, gdzie, niedawne zlodowacenie, powstrzymując działanie wód płynących, uchroniło utwory jeziorne od zniszczenia. Wielka obfitość opadów, a więc wielka energia erozyi i akkumula-cyi, przyśpieszają znikanie jezior w górach.

d) Flora i fauna gór. Odpowiednio do zmian klimatu z wysokością zmienia się i flora gór; wstępując na wysokie góry krain zwrotnikowych, można w niewielu godzinach przejść wszystkie pasy roślinne ziemi. Formacya roślinna, właściwa krainie otaczającej stopy gór, wznosi się zwykle po ich stokach do pewnej wysokości, poczem następuje pas lasów, zawierający formy wyższych szerokości geograficznych; ku górze drzewa karłowacieją i ponad pasem lasów występuje pas roślinności alpejskiej z krzakami i halami, przytykającemi w górach wysokich do krainy wiecznych śniegów. — Granice roślin w górach, będąc, podobnie, jak i linia śnieżna, zależne nietylko od stosunków klimatycznych, ale i orograficznych, przedstawiają prócz tego daleko mniejszą prawidłowość, niż granica wiecznego śniegu: ta ostatnia w każdym razie ulega temu ogólnemu prawu, że wysokość jej wzrasta ze zmniejszaniem się szerokości geograficznej, a zwiększeniem odległości od morza. Nie tak proste prawo przedstawiają stosunki roślinne: śnieg pod każdą szerokością geograficzną jest w istocie swojej jednakim, tymczasem roślinność, wznosząca się po stokach gór składa się w różnych szerokościach geograficznych po części z różnych form, które posiadają różną zdolność przystosowywania się do zimniejszego klimatu górskiego. Jeżeli więc chcemy porównywać z sobą wysokości pasów roślinnych w różnych górach, to musimy wybierać do porównania tylko takie góry, w których formy roślinne, występujące na górnej granicy pasów roślinnych, są jednakowe.—Najbliższą jeszcze prawa wysokości linii śnieżnej jest granica uprawy zbóż w górach; należy jednak zwrócić uwagę na to, że w górach uprawa zbo-

Strona sucha

Granica

lasów

Szero

kość

Granica

lasów

1040 m. Góry Jabłonowe 50° 2000 m. 1300 m. Alatau . . . 45° 2500 m.

ża nie wszędzie jeszcze dosięgła swej klimatycznej granicy; zależy to w znacznym stopniu od gęstości zaludnienia, wogóle od stosunków ekonomicznych.—Wilgotny klimat morski, wskutek niedostatecznego ciepła letniego, nie pozwala granicy zbóż wznosić się tak wysoko, jak w suchym klimacie kontynentalnym. Widać to z następującego zestawienia:

Szerokość Strona wilgotna Norwegia . 64° pn. Zachód 340 m. Wschód .    540 m.

Niemcy poł. 49°pn. Wogezy 910 m. Szwarcwald 1140 m. Chile półn. 24°pd. Wschód 2600 m. Zachód . 3500 m.

Różnice

-f- 200 m.

4- 230 m.

900 m.

Najwyżej wznosi się granica zbóż w najsuchszych okolicach ziemi, jak naKarakorum (4100 m.), w Boliwii (3 900 m.), w Peru pod 20° (4 300 m.).—Pas lasów oznacza wogóle pas większej obfitości opadów; widocznem to jest szczególniej w okolicach pustynnych, gdzie las w górach zaczyna się dopiero na znacznej wysokości. Tak np. w Thian-Szanie dolna granica lasów zaczyna się dopiero na wysokości 1 300 m. a w Nan-Szanie nawet dopiero na wysokości 2 400 m. Górna granica lasów zależy od ciepła letniego, i dlatego w morskim klimacie Europy zachodniej leży daleko niżej, niż w klimatach kontynentalnych. Widzimy to już na dwóch stokach gór Skandynawskich, gdzie na zachodzie granica lasów leży na 200 — 300 m. niżej, niż na stoku wschodnim. Jeszcze większe różnice znajdziemy, porównywając góry Europy zachodniej z górami Azyi Centralnej.

Europa

Szerokość

Harc . 52°

Wogezy 48°

Alpy . 47u 18—2000 m. Nad Kukunor . 36° 3900 m.

Wogóle mało jest okolic ziemi, gdzie-by granica lasów przekraczała 4 000 m., a 4 500 — 5 000 m. oznacza w Tybecie najwyższe punkta zasiągu drzew, które na tych wysokościach występują w formie nizkiej kosodrzewiny; najwyższy punkt kosodrzewiny znalazł Godwin Austin we wschodnim Tybecie ua północ jeziora Pang-kong pod 34° szer. pn. na wysokości 5 500 m. Godną uwagi jest rzeczą, że na górach pasa równikowego las nie dosięga tej wysokości. W górach wulkanicznych Sumatry i Jawy las kończy się już na wysokości 2 800 m., we zwrotnikowych zaś Himalajach dosięga 3 500 metrów. Objaśnia się to podwójnem źródłem, z którego las czerpie swą wilgoć. W Himalajach lasy otrzymują wilgoć nietylko z deszczów zwrotnikowych, ale i z topniejących firnów, w górach zaś wysp Sunda, niedosięgających granicy wiecznych śniegów, brak tego ostatniego źródła wilgoci (ob. H. Wagner „Lehrbuch der Geographie” 1900).—Fauna, choć mniej zależna od klimatu niż flora, ulega też zmianom w miarę wzniesienia: nizka temperatura, rozrzedzenie powietrza, silne wichry—stawiają tamę rozprzestrzenieniu się pewnych form zwierzęcych zbyt wysoko; jednak kondor wzbija się jeszcze ponad najwyższe szczyty Kordylierów. Z drugiej strony—góry, wskutek swej niedostępności, stanowią schroniska dla pewnych form zwierzęcych, które na równinach zostały wytępione. Góry wywierają wreszcie ważny wpływ na wędrówki roślin i zwierząt. Z jednej strony stanowią one poczęści mechaniczne, poczęści klimatyczne tamy, których nie zdołały przekroczyć pewne rośliny i zwierzęta; z drugiej strony jednak—góry, ciągnące się na znacznej długości wzdłuż południków, stanowią groble, po których organizmy wyższych szerokości geograficznych mogły wkroczyć daleko w niższe. Przykładem są Kordyliery i wyniosła krawędź wschodnia wyżyny afrykańskiej.

e) Antropogeografia gór. Góry pod względem wpływu, jaki wywierają na człowieka, stanowią jedną z najciekawszych form powierzchni ziemi. Naprzód, jak to już wspomnieliśmy, są one zaporą dla stosunków między narodami zamieszkującemi ich przeciwne strony i tylko obfitość dolin poprzecznych, obfitość przejść (np. Alpy) znosi częściowo ów wpływ niekorzystny. Powtóre, góry wpływają też niekorzystnie pod względem ekonomicznym na swych mieszkańców, którzy z przyczyny jałowo-ści skalistego, trudnego do uprawy, gruntu, z przyczyny surowości klimatu, żyją zwykle w niedostatku, co dawniej zmuszało ich nieraz do życia rozbójniczego, a obecnie zmusza czasowo do opuszczania swej ojczyzny, by na równinach szukać skromnego zarobku, np. Sabaudczycy, Graubiindeńczycy, Owerniacy, Gallegos, Kabylo-wie, nasi górale Karpaccy itd. (zresztą ten niekorzystny warunek bywa często wynagradzany obfitością skarbów mineralnych i sił mechanicznych w postaci bystrych górskich potoków). Jednak za to macosze obchodzenie się ze swymi synami góry wywdzięczają im się sowicie, ochraniając narodowość od obcego jarzma i zagłady; naprzód bowiem góry stanowią naturalne warownie, w których łatwo jest się bronić przeważającej sile; powtóre, przyroda gór wyrabia w zamieszkujących je ludach przymioty potrzebne do obrony owej naturalnej twierdzy: góral,.żyjąc śród skał i przepaści, gdzie każdy niezręczny krok grozi śmiercią, wyrobił w sobie siłę fizyczną, zręczność, pewność wzroku (celność strzału) i odwagę; to też nić dziwnego, że w górach ginęły nieraz najgroźniejsze armie w walce z garstką dzielnych górali. Góry więc są to cmentarze zdobywców, kolebki wolności ludów; przykłady widzimy w dziejach Szwajcaryi (Win-

w. N.

gę wody spadającej.

Goryca i Gradyszeze (Görz u. Gradiska), księstwo, austryacki kraj koronny, wraz z Trye-stem i Istryą stanowi tak z w. Pomorze au-stryacko-illiryjskie (Küstenland — ob.), zamieszkane przez ludność słoweńską (przeważnie), włoską i fryulską. Około 230 000 m-ców. w- J-Dzieje Gorycy i Gradyszcza. Najdawniejszymi mieszkańcami dzisiejszej Gorycy, znanymi w histo-ryi, są Wenetowie, którzy na kilka wieków przed Chr. przekroczyli Alpy Julijskie i tam się osiedlili. W drugim wieku przed Chr. Rzymianie zbudowali tu twierdzę pograniczną, Akwileę, i często staczali bitwy z sąsiednieriii narodami.

Podczas wędrówki narodów Teodoryk, król Gotów, pobił tu Odoakra, wodza Herulów; w tymże czasie Hunnowie kilkakrotnie niszczyli tę ziemię i mordowali jej mieszkańców. Na początku XVI wieku wtargnęli tu ze wschodu Słowianie i zajęli cały kraj, wyludniony, aż do morza Adryatyckie-go. Cesarz Otton I-szy po zwycięstwie nad Be-rengaryuszem utworzył z Werony, Trewiza i G-y i 1866 r.) rozwija się stopniowo pod względem osobną marchię i oddał ją w r. 952 swemu bra- oświaty i dobrobytu materyalnego.— Gradyszeze tu, Henrykowi. W r. 1001 cesarz Otton III należało niegdyś do Wenecyi, od której pozy-oderwał od niej G-ę i połowę jej darował patryar- 1 skał je Maksymilian I na początku XVI wieku.

kelried!), Abissynii, Kaukazu, Albanii, Czarno-górza, Afganistanu, Biskai, Berberyi, Araukanii i t. d. Karpaty też uchroniły ludność słowiańską od zmadiaryzowania.

Wyrazy używane przez górali zakopiańskich.

cuba (= czuba)—czub, szczyt góry, wierzchołek. grań—grzbiet góry, linja grzbietowa pasma gór, krawędź góry połoga, rozłożysta. grânik—grzbiet wzgórza rozłożysty. grapa—stromy grzbiet wzgórza. kopa—góra (kopa Królowej). piargi—usypiska z odłamów skał (drobne piargi i hrube); piar-zysta dolina = zasypana kamieniami. przełęcz—miejsce wązkie, nieco spłaszczone, pomiędzy wierzchołkami znajdujące się, przez które przejść można z jednej strony góry na drugą.

regle—góry niższe lesiste, wstępne przed głównym grzbietem; albo: podnóże wielkich gór, lasem pokryte.

(Regle: Nosal 3 745', Krokiew 4 264 itd.). rypa, rypy—wielkie rumowiska skał, zwalone w nieładzie na znacznej powierzchni. turnia—naga skała w górach bez roślinności. uboc    ubocz)—zbocze, bok góry, spadzista po

wierzchnia góry.

upłaz—miejsce po bokach gór porosłe trawą. icirch, wirk—wierzchołek, szczyt skały i wogóle wysoka góra (np. Kozi wirk). wir sek, wir sy cek—wierzchołek. żleb, źlebek—parów skalisty z boku góry lub między dwiema górami, którym woda spływa; albo: rów kamienisty, wyrobiony przez stru-

A. A. K.

sze akwilejskiemu, Janowi, drugą zaś połowę— hrabiemu Furlandyi, Werygantowi; po jego śmierci drogą spadku G. przeszła na własność hrabiów z Lurnu i Heimfölsu, którzy przyjęli tytuł hrabiów G-y, a później zdołali na zasadzie umowy przyłączyć do swej posiadłości część G-y, oddaną patryarchom akwilejskim. W XIII w. G. znacznie rozszerza swoje granice przez przyłączenie księstw ościennych drogą spadku, albo dzięki związkom małżeńskim rządzących w niej hrabiów, którzy w ten sposób stali się właścicielami hrabstw Windyckiego, Istryjskiego, a wreszcie znacznej części Tyrolu. Jeden z nich, a mianowicie Men-hard IV, znacznie podniósł kraj pod względem materyalnym: przez małżeństwo swe z wdową po Konradzie IV bawarskim dostał część kraju nad górnym Innem, a od Rudolfa Habsburga, którego wspierał w walce z Przemysłem II, otrzymał Karyntyę i tytuł księcia Rzeszy niemieckiej. W r. 1271 zawarł z bratem swym, Albrechtem, umowę, mocą której odstąpił mu Karyntyę i G-ę, a sam pozostał przy innych częściach swego księstwa. Syn Albrechta, Henryk II (f 1323), dbał również o dalszy rozwój G-y i Wywierał wpływ niemały na księstwa sąsiednie, a zwłaszcza na Padwę i Treviso. Po jego śmierci rozpoczynają się czasy upadku G-y, w której widzimy nieustanne kłótnie wśród potomków Henryka i spory z patryarchą akwilejskim. W r. 1500 umarł ostatni potomek hrabiów G-y, Linhard, a wówczas cesarz Maksymilian I przyłączył ten kraj do cesarstwa. Od tego czasu, wycieńczona przez wewnętrzne długoletnie zamieszki, G. zaczyna się dźwigać materyal-nie i umysłowo, dzięki opiece Habsburgów, którzy zakładali w niej szkoły, podnosili przemysł, handel i rolnictwo; za Karola VI dla rozwoju handlu przeprowadzono kilka dróg bitych, a za Maryi Teresy osuszono hłota w okolicy Akwilei, dzięki czemu zyskano wielki obszar ziemi bardzo urodzajnej. Taż cesarzowa wyjednała u papieża pozwolenie na utworzenie nowego arcybiskupstwa w G-y (1752 r.), skutkiem czego kraj ten pod względem kościelnym przestał zależeć od We-necyi, której podlegał patryarcha akwilejski. Cesarz Józef II zniósł arcybiskupstwo, a przywrócił je dopiero Franciszek I. W roku 1797 i 1805-m Goryca była zajęta przez Francuzów i części jej (po rzekę Soczę) przyłączono do Królestwa Włoskiego. Od r. 1809, na mocy traktatu pokojowego w Schönbrunn, G. stanowiła część utworzonej przez Napoleona Illiryi, poczem kongres wiedeński oddał ją znowu cesarstwu, jako część Królestwa Illiryjskiego. Po zniesieniu tego królestwa w r. 1851 G-ę wcielono bezpośrednio do Austryi jako kraj koronny (Kronland). Od tej chwili kraik ten w zupełnym spokoju (gdyż nie dotknęły go ani rewolucya 1848 r., ani wojny 1859

N.

borda (f 1883) i innych.

Gorycki Szymon (w. XVI), podrzędny wierszopis łaciński, rodem z Pilzna nad Wisłoką; żył za Zygmunta Augusta, bawił w Krakowie i był w ścisłej przyjaźni z Grzegorzem Sam-borczykiem, przy którego dziełach znajdują się jego elegie. Ogłosił drukiem: 1) „Quaerimonia ecclesiae, Christi sponsae” (1567); 2) „De D. Anna, matre Virginis Mariae” (1568); 3) „Elegiae duae, altera illustrium heroum Camęneciorum.... gęsta continet, altera in laudem Christophori Glo-vae ścripta”; 4) „Ad Petrum a Posnania... archia-trum regium” (b. r.). Nastrój jego religijny.

Goryczek, ob. Pi cris.

Goryczka, ob. Gentiana.

Goryczkowate, ob. Gentianaceae.

Gorycznik, ob. Erythraea.

Goryl (Gorilla giną seu engena). Zwierzę należące do rzędu Małp, podrzędu Wązkonosych czyli Małp Starego Świata i rodziny Człekokształtnych (Antropomorphae). G., przewyższający wielkością wszystkie inne małpy, zajmuje pierwsze miejsce wśród całego świata zwierzęcego. Pozbawiony torebek twarzowych, nagniotków na pośladkach i ogona, którego część szczątkowa składa się

A. K.

Ferdynand III w r. 1647 darował je księciu Eggenbergowi jako „hrabstwo uksiążęcone” (gefürstete Grafschaft), a po wygaśni ęciu tego rodu Józef I w r. 1717 wcielił do Korony Austryac-kiej i złączył z Gorycą, na którą w r. 1849 Franciszek Józef I rozciągnął powyższy jego tytuł.— Czoernig „Das Land Görz und Gradiska” (Wiedeń 1773, 3 t.); S. Rufar „Pokneżena grofija Goriśka in Gradiśćanska”(wydanie „Macierzy słoweńskiej”, Lubiana 1892, 2 t.); „Special-Orts-Repertorium des Österreich-Illyrischen Küstenlandes” (Wiedeń 1894).

Goryca (wł. G o r i z i a, niem. Görz), gł. miasto kraju koronnego G-y i Gradyszcza (Gradyski) (ob.), w uroczej miejscowości, nad rz. Soczą (I-sonzo), przy dr. żel. Tryest - Nabresina - Kormin (Cormous). Na wzgórzu (156 tu.) stał tu niegdyś zamek hrabiów na G-y, dziś koszary. Katedra z w. XVII, pałac biskupi, teatr i t. p. G. liczy około 23 000 m ców (1900)—Włochów (najwięcej), Słoweńców, Niemców. Ludność trudni się uprawą owoców, wina i handlem (owocami, winogronami, warzywami). Fabryki firmy Ritte-ra (młyn parowy, wyroby włókniste, bawełna, jedwab, papiernia), fabryki mydeł, świec, zapałek i t. p. Siedziba arcybiskupa, sejmu, lietmań-stwa, sądu obwodowego; gimnazyum, szkoła realna, seminaryum duchowne, seminaryum dla nauczycielek, szkoła agronomiczna, stacya hodowli jedwabników i uprawy wina, instytut głuchoniemych i t. p. Klimat łagodny; uczęszczane zimowisko (średnia temp, zimy—3.47°). Powyżej miasta znajduje się klasztor Franciszkanów Casta-gnavizza, z grobowcami Karola X, króla francuskiego, syna jego, ks. d’Angoulême, hr. Cliain-

w. j.

P. Chm.

z 4—5 małych kręgów, jest przeszło l'/₂ metra wysoki. Długie jego ręce sięgają niżej kolan; wogóle zaś stosunek długości górnych kończyn do dolnych jest jak 6:5. Nos G-a płaski, wargi grube, uszy podobne do uszu człowieka: kły silnie rozwinięte, długa, ciemno-ruda, prawie czarna, sierść pokrywa całe ciało, z wyjątkiem twarzy, uszu, dłoni i podeszew, które są nagie, popielatego koloru. U starych samców na grzbiecie sierść zwykle wytarta. Ojczyzną G-a jest zachodnie wybrzeże Afryki, mianowicie brzegi rzeki Gabun w Niższej Gwinei. Trzyma się on lasów i przytem miejsc bardzo wilgotnych, pędząc życie koczownicze, błąkając się bez odpoczynku, bądź pojedynczo, bądź razem z rodziną; w tym drugim wypadku, gdy noc nadchodzi, samica wraz z młodemi (1—2) umieszcza się na drzewie, w gnieździe naprędce złożonem z gałęzi, samiec zaś spoczywa pod drzewem. Żywią się G-e pokarmem roślinnym, szczególniej zaś owocami leśnemi. Wychowane od wczesnego wieku w niewoli, przywy-kają łatwo do wszelkiego pożywienia. Europejskim podróżnikom G. był znany już w wieku XVI; dopiero jednak w drugiej połowie bieżącego stulecia zdobyte zostały faktyczne dane, dotyczące życia G-a. Bardzo silna, małpa ta nigdy pierwsza nie napada na człowieka; raniony zaś G. (samiec) staje się bardzo niebezpiecznym wrogiem dla myśliwego. Przestraszony albo rozgniewany, stojąc na tylnych kończynach i rycząc przeraźliwie, tłucze się, z wielkim wrzaskiem, rękami po piersiach. Po raz pierwszy przywieziony został do Europy w r. 1875 przez dra Falkensteina. Dostał się ów G. do niewoli, licząc kilka miesięcy zaledwie; w ciągu 3 kwartałów następnie pozostawał w Afryce, poezem przewieziony został do akwaryum berlińskiego. Zdechł po 15-tu miesiącach wskutek suchot. G., o którym tu mowa, oswoić się dał do tego stopnia, że przy jedzeniu używał łyżki, sypiał na łóżku, kołdrą nakryty i t. p.

Goryński Piotr, prawnik, żył za czasów króla Zygmunta I-go. Od r. 1533 był wojewodą mazowieckim. Znany jako człowiek chytry i niespokojny, ulubieniec królowej Bony. Zygmunt powierzył mu ułożenie zwodu zwyczajów mazowieckich, który też w roku 1540 zatwierdził. W r. 1541 zbiór ten wydrukowano u Wietora pod tytułem „Statuta ducatus Mazoviae quaecun-que vel more antiquo vel ducum sanctionibus prolata, publico consensu approbata servantur, bona fide collecta et in unum volumen compor-tata opera atque diligentia magnifici Dni Petri Goriński in Oyrzenow haeredis palatini et vices gerentis ducatus Mazoviae. Autoritate serenissimi Principis et Dni Sigismundi D. g. Régis Poloniae etc. confirmata et publicata” (Kraków 1541, for. 5 i 142 kart). Zbiór przypisano Piotrowi Gamratowi, biskupowi krakowskiemu. Na zwód ten składają się następujące części: 1) potwierdze-

1^80, str. 17 i nast.).

Gorysz, ob. Peucedanum.

Górze, miasteczko w niemieckiej Lotaryngii, o 20 kim. odległe od Metzu, na pdws., tuż przy granicy francuskiej, 250 m. n. p. m., około 1 500 in-ców. Szczątki akweduktu rzymskiego, kościół z w. XVI, dawne opactwo z w. VIII, założone przez św. Chrodegarda, biskupa m. Metzu.

c₆f o,

7 CO

18

woda

krochmal

2C₂H₅OH

2X46

+    2C0₂

2 X 44

wyskok etylowy kwas węglowy

nie królewskie z d. 7 stycznia 1540 r.; 2) wstęp do zwodu Prażmo wskiego (ob.); 3) trzydzieści trzy artykuły dotyczące postępowania sądowego; 4) wstęp do nowej redakcyi G-ego; 5) dalsze artykuły zwodu do końca; 6) nareszcie 3 dekrety królewskie z 1532, uzupełniające zwód 1331 r.—Zdaniem Dunina całe dzieło nieświetne

daje pojęcie o zdolnościach prawodawczych autora. Brak w niem wszelkiego systematu.—Por. Bandtkie „Historya prawa polskiego” (Warszawa 1850, str. 485, 521 i 70y); Dunin Karol „Dawne mazowieckie prawo” (Warszawa

H. K.

w. j.

Gorzelański Mikołaj, ksiądz (* r. 1835 we wsi Marulewie, w pow. Konińskim—f 8 kw. 1896). Elementarne wykształcenie otrzymał w szkole 5-o kl. w Łęczycy, którą ukończył r. 1855, a wyświęcony r. 1859 na kapłana, pozostał w Warszawie, gdzie początkowo był kapelanem bpa Dekerta, następnie wikaryuszem parafii św. Karola Boromeusza, od r. zaś 1863 kapelanem zakładu dla sierot „Rodzina Maryi” przy ul. Żelaznej, i na tem stanowisku pozostał prawie do końca życia. Piastował także godność kanonika honorowego Warszawskiego. W ciągu cichego swego i pracowitego żywota oddany był całą duszą pracy pedagogicznej, jako nauczyciel religii w zakładach naukowych, jak pensya p. Calori, w domach pry watnych, a głównie w słynnej na owe czasy pensyi, utrzymywanej przy zakładzie Rodziny Maryi (nieistniejącej od kilkunastu lat). Łagodnein i ujmującem postępowaniem pociągał serca młodociane, a przekonywaj ącemi naukami i usilną a wytrwałą pracą kształcił charaktery i serca nietylko dziatek wyższej sfery, lecz i ubogich, z dzielnicy, w której znajduje się kaplica Rodziny Maryi. Ze szczególnem zamiłowaniem prowadził przygotowania do pierwszej Spowiedzi i Kommunii św., a w papierach po jego śmierci pozostałych znaleziono spis dzieci przygotowanych i dopuszczonych do tych Sakramentów od r. 1860 do 1894, dochodzący pokaźnej liczby 3 762, Nauki te swoje, acz trochę suche, lecz doprowadzone do doskonałości, ogłosił drukiem, i były one w piśmiennictwie polskiem do r. 1898 jedynemi tego rodzaju dziełami. Ze spuścizny literackiej po G-m pozostałej wymienimy jako wybitniejsze: „Trzydniowe rekollekcye czyli przygotowania do przyjęcia św. Sakramentu” (Warszawa i Wilno 1868, in 16-o); „Zbiór nauk i przemówień do dzieci przy 1-ej Spowiedzi i Kommunii św.” (Warszawa 1869, in 12-o). Nadto spolszczył: Bataille ks. „Przewodnik do 1-ej Kora. św.” (Warszawa 1871, 16-o; miała kilka wydań); oprócz tego napisał: „Katechizm mały według ks. Segur” (Warszawa 1872, 16-o, 8 wydań); „Katechizm większy” (Warszawa 1874, 8-o); „Hist. Święta Starego i Nowego Testamentu” (Warszawa 1875, 8-o, 2 wydania) i „Miesiąc Maryi dla młodzieży” (Warsz. 1870, 16-o).

Gorzelnictwo jest to jedna z gałęzi przemysłu fermentacyjnego. Alkohol, wytworzony za pomocą procesów fermentacyi, odpędza się z odpowiednich przyrządów od płynu odfermentowanego. Proces ten w gorzelnictwie rozpada się na trzy główne okresy: 1) słodowanie zacieru, czyli zcukrowanie krochmalu,—nierozpuszczalny w wodzie krochmal C₆H₁₀O₅ przemienia się w rozpuszczalne ciało cukrowe CBH₁₂Ofi za pomocą słodu (ob.), zawierającego diastazę; 2) fermentacyę — w procesie tym podstawa cukrowa C₆H₁₂Of) rozpada się na alkohol i kwas węglowy pod wpływem procesu życiowego grzybka dzielnikowego, czyli drożdży; 3) destylacyę, t. j. oddzielenie wytworzonego spirytusu. Teoretycznie przemianę krochmalu podczas procesu zcu-krowania wyrazić można za pomocą równania:

c₆Hino₅ + h₂0 162

glukoza a przemianę glukozy podczas fermentacyi w wyskoku za pomocą równania:

c₆hI2o6 180 glukoza

Na zasadzie tych danych teoretycznych spodzie-wać-by się należało, że 162 części krochmalu wytworzą 92 cz. spirytusu bezwodnego, czyli 56V₄%; w rzeczywistości otrzymuje się nie wyżej jak 42°/₀ spirytusu bezwodnego. Strata taka warunkuje się przebiegiem procesów, stosowanych w G-ie. Prawdopodobnie przy dal-szem ulepszaniu i poznaniu przebiegu procesów strata zmniejszy się znacznie. W G-ie jako ma-teryały surowe mogą być używane wszelkie ciała, zawierające dostateczną ilość krochmalu lub glukozy. W tym celu u nas i w cesarstwie przeróbce na spirytus podlegają głównie kartofle (ob.), rośliny zbożowe, jako to: żyto (ob.), jęczmień (ob.), następnie owies (ob.), kukurydza (ob.) i proso (ob.). Kartofle znalazły zastosowanie w G-ie w końcu zeszłego stulecia w Szwecyi, a następnie nadzwyczaj ogólne. Kartofle zawierają od 10 do 27°/₀ krochmalu i oznaczenie dokładne jego ilości decyduje o wyborze materyału- W tym celu okazały się najodpowiedniejszemi metody Reimanna i Krockera. Obie polegają na oznaczaniu cię-

żaru właściwego kartofli i względnie do niego wyliczenia, według tablic, ilości mączki; metoda Reimanna daje dokładniejsze wyniki, chociażby tylko dlatego, że wykonywa się próba ze znacznie większą ilością kartofli (ob.). Zyto prócz bezpośredniej przeróbki na spirytus znajduje zastosowanie przy wyrobie drożdży prasowanych; jęczmień i owies przeważnie przerabiane są na słód. Przy użyciu melasy (ob.), jako materyału surowego, należy zwracać uwagę na możność i stopień fermentacyi.—Jednym z ważniejszych materyałów w G-ie jest woda, od której dobroci i obfitości ściśle zależną jest fabryka-cya. Woda w gorzelni służy do płókania kartofli, dalej jako woda zalewna przy wyprawie słodu, jako woda zacierna, jako woda chłodząca, wreszcie jako woda alimentacyjna do kotłów parowych. Względnie do tylu różnorodnych zastosowań woda winna być wolną od materyi organicznych i głównie od bakteryi, bez zapachu, miękką, zimną i znajdować się w obfitości. Woda twarda nie nadaje się do rozcieńczania spirytusu, ponieważ przytem tworzy się białe zmętnienie (ob. Woda, Oczyszczanie i zastosowanie techniczne). — Ponieważ proces zcu-krowania i fermentacyi przebiega tylko w roz-czynach i przy odpowiedniej temperaturze, z tego powodu koniecznem jest zmieszanie, zawieszenie jednorodne i rozgotowanie z wodą. Ilość wody, użytej do zacieru, może ulegać znacznym wahaniom, lecz zwykle na jedną część wagową materyału suchego bierze się 3 do 5 części wody, t. j. na 1 pud materyału około 47₂ wiadra wody. Zbyt gęsty zacier nie jest korzystny, ponieważ w tych warunkach proces zcu-krowania i fermentacyi nie przebiega należycie i wydajność spirytusu z tego powodu jest daleko mniejsza. Zacier dobry winien wskazywać według saccharorymetru Ballinga, po zcukrowaniu od 12—25 stopni. Tu wspomnieć trzeba o bardzo ważnym zabiegu przy zacieraniu kartofli, a mianowicie o ich myciu, gdyż zwykle zanieczyszczone są ziemią. Kartofle w tym celu myją w wodzie bieżącej przy pomocy płóczek, których mechanizm przesuwa je w kierunku przeciwnym strumieniowi wody. Po przepłóka-niu starannem mączka kartoflana zapomocą parowania przechodzi w stan rozpuszczalny, czyli Majstruje; klajster taki jest podatniejszy na cukrujące działanie diastazy. Stan ten otrzymywano dawniej wprost rozgotowaniem z wodą, dzisiaj daleko prędzej wykonywa się ten proces w naczyniach zamkniętych, parnikach, pod ciśnieniem kilku atmosfer. Temperatura nie powinna być wyższą jak 130°C, ponieważ glukoza i dekstryny przy wyższej ciepłocie rozkładają się, a krochmal przy 150° C, z tego więc powodu ciśnienie wahać się musi pomiędzy 2|—3 atmosferami. Z parników największe zastosowanie znalazł parnik żelazny Henzego (od 1873), uproszczony aparat Hollefreuda i Bohma. Par

nik Henzego (üg. 167) jest to kocioł z blachy o postaci czysto-stożkowej, w którego dnie gór-nem, nieco wypukłem, znajduje się właz do na-sypywania kartofli i klapa bezpieczeństwa, dolną część stożka zamyka wentyl.— Opłukane kartofle lub inne materyały surowe umieszcza się w parniku i po zamknięciu szczelnem włazu rozpoczyna się parowanie, przez puszczenie pary w górną część parnika. Ciśnienie w kotle nie powinno być niższe od 3 atmosfer. Para, skraplając się na zimnych kartoflach, opłókuje je, a woda kondesacyjna, czyli płodowa, ścieka

af

a?

jF"3[

m • A

Pu O O O 9

■f

Ą

1

'«■B

».

co-

Fig. 167. Parnik Henzego.

przez dolny kranik otwarty (f). Gdy z kranika prócz wody zacznie pokazywać się para, wtenczas zamyka się go i wentyl górny, a parę doprowadza się już tylko parowym wentylem dolnym. Ciśnienie podnosi się do 2¹/₂—3 atm. i utrzymuje w przeciągu 10—15 minut. Następnie wypycha się zawartość parnika ciśnieniem pary do kadzi zaciernej przez ruszt rozdrabniający. Cała ta operacya trwa nie dłużej jakiy2 godziny. Dobrze uparowana miazga kartoflana posiada barwę słomkową. Po ostudzeniu miazgi, bądź szybkim •strumieniem powietrza, bądź strumieniem wody zimnej (między podwój nemi ścia-

ii

/r>

Fig. 168.

nami kadzi) do temperatury 50—60°C, dodaje się zmiażdżonego słodu, zarobionego wodą. Jak wiadomo, krochmal (ob.) przeistacza się w ciała cukrowe za pomocą słodu (ob.), t.j. ziarn kiełkujących jęczmienia, które zawierają zmienione ciało, białkowate, rozpuszczalne w wodzie, pod postacią fermentu, zwanego diastazą (ob.), lub też za pomocą kwasów. Największą ilość diastazy zawiera ziarno kiełkujące, kiedy rostek (piórko—plu-mula) dobiega końca długości ziarna (figura 168).

W G-ie słód używany bywa już-to surowy, czyli zielony, już-to wysuszony; ze 100 funtów jęczmienia wyrabia się 140 — 150 fun. słodu zielonego lub 75 fun.    suchego (kosz

towniejszy). Działanie o-by dwóch    gatunków jest

prawie jednakowe. Jednej części słodu, zmiażdżonego na młynkach zw. gniotownikami, używa się zwykle na 5—6 cz. zacieranego ziarna lub 15—20 części kartofli. Działanie słodu na materyał sklajstrowany jest stosunkowo bardzo szybkie    (około    1    godz.) przy

ciepłocie    60°C; krochmal    pod    wpływem    słodu

przemienia się w maltozę (ob.) i dekstryny (ob.) Przy temperaturze niższej proces ten przebiega inaczej, ponieważ pod wpływem obcych organizmów niższych wywiązują się rozmaite rodzaje fermentacyi.—Zacier po ukończeniu procesu zcnkrowania posiada temper. 56—60°C, należy go więc dla złączenia z drożdżami ostudzić do ciepłoty odpowiedniej. Studzenie wykonywa się możliwie prędko i bez zetknięcia z powietrzem, w celu ochronienia zacieru od samowolnej fermentacyi. Do studzenia używa się chłodnic rozmaitego rodzaju; najodpowiedniejszemi są: chłodnice rurowe, chł. zlewające, kilsztoki, kadzie zacierno-chłodzące i chłodzenie lodem.—Po dodaniu drożdży w pełnym rozwoju do zacieru ochłodzonego, niebawem w kadzi fermentacyjnej rozpoczyna się, wywołane procesem życiowym drożdży, rozszczepienie cukru słodowego na alkohol i kwas węglowy, czyli fermentacya zacieru. Przy normalnym przebiegu fermentacyi odróżniamy trzy okresy: 1) Okres początkowy, przeważnie mnożenie się drożdży, przyczem temperatura powolnie wzrasta do 15—18°C. Okres ten trwa 24 godziny. 2) Okres środkowy—największe wywiązywanie się kwasu węglowego, temperatura 30 — 31°C. W okresie tym, trwającym 12 godzin, sfermentowuje prawie całkowita ilość wytworzonego w zacierze cukru. 3) Okres końcowy, trwający zwykle 24 godziny, podczas którego temp. nieznacznie opada. Jest to okres bardzo j ważny, ponieważ w tym właśnie czasie następu -e przemiana dekstryn w maltozę i ostateczne sfermentowanie tejże, z tego więc powodu wy-

Knoykl. Powie. Iluitr. Zeie 200 T. XXV.

maga szczególnej baczności ze strony gorzelni-ka.—Zaciery czysto - kartoflane mają skłonność do falowania i podnoszenia się w kadzi; w zacierach zbożowych i kukurydzowych fermentacya jest spokojniejsza, zupełnie zaś równomierna jest w zacierach z melasy. Według badań J. Effronta, dodatek kwasu fluowodornego lub soli jego rozpuszczalnych, nie szkodząc rozwojowi drożdży, powstrzymuje wytwarzanie się w zacierze obcych fermentów. Podstawowemi warunkami w lokalu fermentacyjnym są: wzorowa czystość, suchość, szczególniej ścian i sufitu, temperatura 12.5—15°C. Dostęp powietrza świeżego jest także czynnikiem niezbędnym, ożywiającym siłę fermentacyjną drożdży. W G-ie używa się drożdży (ob.) prasowanych lub piwnych, które u siebie hoduje gorzelnik. Otrzymanie drożdży takich polega przedewszystkiem na przygotowaniu małego zacierku vel przycierku. W tym celu przyrządza się zacier kartoflany lub inny z dodatkiem 10°/₀ słodu suchego, lub 12°/₀ zielonego, w stosunku do ilości zawierającej się w danym materyale mączki, zarabia się w kadzi drożdżowej i na każdy pud słodu dodaje się wiadro wody. Temperaturę podnosi się odrazu do 60 a nawet 70° dla pewniejszego zcukrowa-nia zacierku i sterylizacyi od szkodliwych organizmów. Jak tylko temp. opadnie do 53°, przy-cierek zostawia się w spokoju i pozwala wytworzyć około y.₂% kwasu mlecznego (ob.). Ciepłota 50—55° okazała się najbardziej przyjazną rozwojowi lasecznika fermentacyi mlecznej; zarazem zapobiega ona rozwojowi lasecznika fermentacyi masło w ej (ob.) i innych. Po ukwaszeniu dostatecznem przycierku należy bezzwłocznie ostudzić go szybko, a to w celu najrychlejszego przeprowadzenia przez temperaturę szkodliwą, 30° (rozwój fermentacyi masło-wej i bakteryj innych). Studzenie uskutecznia się już-to przez wstawianie naczyń z lodem lub wodą zimną, już-to (w nowszych czasach) za pomocą chłodnic ruchomych. Chłodnice ruchome są to płasko skręcone wężownice miedziane, przymocowane do wahadła odśrodkowego. Przy szybkim przepływie wody zimnej przez wężownice wobec ciągłego ruchu płynu studzenie trwa najwyżej minut 20, przyczem temperatura 40° obniża się do 16 —18°. Następnie dodaje się drożdży przy temperat. 15—20° i gdy zupełnie dojrzeją (stan ten przedstawia rysunek drobnowidzowy, fig. 169), odejmuje się t. zw. „matkę.” Matkę taką, czyli drożdże zadatkowe, odbiera się podczas najwyższej siły życiowej drożdży, a mianowicie, gdy połowa cukru przycierkowego sfermentuje, temperatura podnosi się o 6—7°C, a kwasowość dochodzi mniej-więcej do 2° Del-briicka. Zwykle stan ten występuje w 10—12 godzin po zadaniu drożdży (od matki); ilość odejmowanych drożdży na „matkę” waha się pomiędzy '/₁₀ a ¹/V2 częścią całkowitej pojemności przycierku. —- Drożdże odjęte na przyszłą

61

s>

matkę wlewa się do metalowego naczynia, zwanego matecznikiem, i następnie przechowuje w naczyniach, ochładzanych lodem (temp. nie powinna opaść niżej 6°C). Po odebraniu matki drożdże odświeża się dodatkiem ostudzonego od 29—30°C zacieru głównego, czyli podmłody, a to

Fig. 169.

celem zastąpienia matki, oraz pobudzenia nano-wo fermentacyi. Podmłoda taka powiększa znakomicie ilość kulek drożdżowych, prawie półtora raza.—Zacier po skończonej fermentacyi przedstawia ciecz składającą się: z części nierozpuszczalnych, jako to: łupiny ziarn zbożowych, kartoflane i t. p. — i rozpuszczalnych w wodzie, z których jedne są nielotne, jako to: sole mineralne, materye proteinowe, reszta nierozłożonego cukru i dekstryny (ob.), inne, organiczne materye, kwas bursztynowy (ob.), kwas mleczny (ob.), gliceryna (ob.) i t. p.; lotne zaś ciała rozpuszczalne następujące: alkohol etylowy (ob.), (główny produkt i inne alkohole, stosownie do materyj surowych), kwas octowy (ob.), aldehyd (ob.), kwas węglowy, jako gaz w cieczy rozpuszczony i t. p.— Z cieczy powyższej, zawierającej 10—12°T alkoholu, otrzymuje się alkohol za pomocą destyłacyi w przyrządach, zw. aparatami des ty lacyj ne-mi, a mianowicie zamieniając go w parę i następnie skraplając przez oziębienie w odpowiednich naczyniach. Wydzielenie alkoholu z cieczy wodnistej polega głównie na różnicy punktów wrzenia wody i alkoholu (78.3). Przy pędzeniu wodnego roztworu alkoholu temperatura wrzenia będzie się wahała pomiędzy 78.3° i 100°C; im słabszy roztwór alkoholu, tern go wyżej ogrzewać trzeba, i odwrotnie. Z tego więc powodu początkowo ulatnia się prawie wyłącznie para alkoholu etylowego, następnie przechodzą w stan pary i inne rodzaje alkoholu — np. propylowy, — potem woda, alkohol butylowy, kwas octowy, alkohol amylo-wy, kwas masłowy i t. p.; skraplając się, para taka wydaje płyn o małej zawartości alkoholu z różnemi domieszkami. Dopiero za pomocą wielokrotnej destyłacyi można otrzymać alkohol 95°/o- Obezwodnić całkowicie można alkohol za pomocą ciał pochłaniających wodę silniej niż alkohol, jak np. wapno palone (CaO), (ob.), bezwodny węglan potasu K₂C0₃ (ob.), bezwodny siarczan miedzi CuS0₄ (ob.), z któremi alkohol pozostawia się w długotrwa-łem zetknięciu i następnie oddestylowywa.— Aparat najprostszy do pędzenia składał się z kotła destylacyjnego, hełmu i oziębialnika, zanurzonego w wodzie. Kocioł taki opatrzony był zwykle kranem do wypuszczania pozostałości po odpędzeniu spirytusu, zwanej wywarem albo brahą, oraz rurą do wprowadzania roboty świeżej, wyfermentowanej — czynność tę zwano nabiciem. Destylacya za pomocą tak pierwotnego przyrządu pochłaniała nadzwyczaj wiele opału, powodowała stratę czasu i dawała słaby wyskok, zawierający niedogon, co sprzeciwia się zasadniczym warunkom G-a, w którem głównie trzeba zużyć jaknajmniejszą ilość opału i otrzymać najmocniejszy spirytus, wolny od niedogonu (olejki fuzlowe, ob.); aparaty nowych konstrukcyj produkują prawie 95°/₀-wy wyskok.—Aparaty destylacyjne, używane w G-ie, rozdzielić można na dwie grupy: 1) aparaty o działaniu przerywanem, czyli peryodycznem, w których kocioł destylacyjny jednorazową napełnia się robotą, a po odpędzeniu jej i spuszczeniu wywaru następuje dopiero drugi ładunek, jako to: aparaty Pistoryusza i Galla o wydajności 80 —85° spirytusu i 2) aparaty o działaniu bezustanuem, w których dopływ zacieru odbywa się bez przerwy—aparaty Savalle’a, Ilge-sa, Christopha, Siemensa, Derome’a i innych. Spirytus, otrzymywany za pomocą aparatów grupy drugiej, zawiera mniej zanieczyszczeń i posiada 95 — 97% wyskoku bezwodnego. — Aparat Pistoryusza (fig. 170), zbudowany w 1817 roku, składa się z dwóch kotłów miedzianych A i C, ogrzewacza F, z nim połączonego rektyfikatora E, przyrządu reflegmacyjnego H₂ H:i i chłodnicy K). Znajdującą się w kotle A robotę (zacier) nagrzewa się bezpośrednio za pomocą ognia, przyczem wytwarzające się słabe pary alkoholowe przechodzą przez rurę B do drugiego kotła G, wypełnionego robotą ze znacznie większą zawartością alkoholu (w kotłach znajdują się mieszadła, zabezpieczające dno i robotę od przypalenia). Następnie ogrzewa się robotę w kotle G parami, wychodzącemi z A, a zarazem gazami, wydobywającemi się z paleniska pod kotłem A. Rurą D wzmocnione pary alkoholowe wchodzą do rektyfikatora, składającego się z zewnętrznego naczynia E, służącego do zbierania skraplającej się tutaj słabej pary alkoholowej (lutru) i wewnętrznego F, t. z w. podgrzewacza, w którym para, stykając się z zimną jeszcze robotą, skrapla się poczęści i opada na dno zewnętrznego naczynia E, zamykając wkrótce dolną część kapsla b (kapsel Pistoryusza). Od tej chwili pary alkoholowe, wchodzące przez a, zmuszone są torować sobie drogę przez skroplony płyn (luter) i doprowadzają go do wrzenia, przez co wzmacniają się ponownie.—Z powyższego opisu widać, że w aparacie Pistoryusza o działaniu ciągłem. Destylacya taka była jeszcze w końcu zeszłego stulecia zastosowana przez Sir Anthony Perriera. Właściwym jednakże wynalazcą aparatów destylacyjnych z wydatkiem wysoko - procentowego spirytusu jest Coffey z Dublina (1832). Największe zastosowanie zna-

'i.⁻ ..

'•j '

~r

W\

; i"

TT

rj

~1 T

Fig. 170. Aparat Pistoryusza.

wężownicy chłodzącej K, i skroplone odpływają przez rurę L, jako spirytus od 80 — 85°/₀.

Podstawy zastosowane przez Pistoryusza, a także Adama, Celliera, Blumenthala i innych, spotyka się w wielu aparatach dest., których budowa zmienia się znacznie. Destylacya za pomocą aparatów o działaniu przerywanem jest przestarzałą i obecnie prawie we wszystkich większych gorzelniach używane są tylko aparaty ! pośrednio połączone z aparatami destylacyjnemi.

pary alkoholowe dążą w kierunku odwrotnym do kierunku, w jakim przeprowadza się roboty. Robotę z kadzi fermentacyjnej wprowadza się do wygrzewacza F, a po przejęciu przez nią dostatecznej ilości cieplika spuszcza się do kotła G, którego zawartość poprzednio do kotła przeprowadzoną została. Z tego ostatniego wreszcie wychodzi już zupełnie pozbawiona alkoholu, jako wywar, nazewnątrz. W dalszej swej drodze pary alkoholowe przez rurę G wchodzą do deflegmatorów, talerzami powszechnie zwanych (fig. 171), z których schodzą względnie czyste do

<r

rj

Fig. 171.

lazły u nas aparaty o ciągłem działaniu, ulepszone przez Savalle’a w Paryżu.— Aparat destylacyjny Savalle’a (kolumnowy; fig. 172) składa się z następujących części: A kolumny roboczej, B kolumny rektyfikacyjnej, G kondensatora zw. deflegmatorem, D chłodnicy, ^kociołka odprowadzającego wywar, G przyrządu odprowadzającego skroplony spirytus.—Do aparatu powyższego wprowadza się odfermentowaną robotę za pomocą pompy do kondensatora C, działającego zarazem jako wygrzewacz. Tutaj podgrzewa się ją otaczającemi parami alkoholowemi, wcho-dzącemi przez rurę ć?; robota w stanie podgrzanym opuszcza kondensator i wychodzi rurą S do najwyższej z 11 komór kolumny roboczej. Wchodząca do kumory robota wypełnia ją aż do poziomu sztucera przelewowego, następnie przelewa się przezeń do drugiej komory, wypełniając ją znów do poziomu sztucera, i zamyka koniec sztucera przelewowego pierwszej komory i tak wędrując od komory do komory dostaje się w końcu do kociołka wywarowego. Para i robota odbywają drogę w odwrotnym kierunku, a mianowicie para wodna, wprowadzona przez rurę b, początkowo spotyka robotę zupełnie pozbawioną alkoholu i w miarę podnoszenia się w aparacie coraz bogatszą w alkohol. Następnie zaś pary alkoholowe wzmacniają się, przechodząc przez kolumnę rektyfikacyjną i ostatecznie skraplają częściowo w kondensatorze, wreszcie wchodzą przez rurę e do chłodnicy. Z chłodnicy para alkoholowa opuszcza aparat w postaci spirytusu 90 — 93° Tr. Opisy aparatów innych konstrukcyj znaleźć można w literaturze podanej poniżej. Przed laty trzydziestu kilku zaprowadzono w gorzelniach cesarstwa i królestwa aparaty kontrolujące, bez-

Są to przyrządy automatycznie działające, które mierzą spirytus, wypływający z oziębiacza aparatu destylacyjnego, wskazują ilość .i prawdziwą wartość spirytusu. Najdoskonalszym ze wszystkich dotąd znanych jest obowiązujący u nas aparat kontrolujący Siemensa i Halskego z Cliar-lottenburga, skonstruowany na zasadzie pierwotnego pomysłu A. Lelowskiego (f 1855). Aparat ten składa się z dwóch głównych części: przyrządu do mierzenia spirytusu, przepływają- o objętości ¹/₂ - wiadro wej; opróżnianie się prze-cego przez aparat, oraz przyrządu do oznacza- j działu, z którego spirytus się wylewa, i zwiększający się ciężar przedziału, który się napełnia spirytusem, nadają mu siłę obrotu; odpowiedni przyrząd zegarowy z licznikiem wskazuje ilość obrotów. Aparat kontrolujący ustawia się na oddzielnym fundamencie, niemająeym styczności z innemi ścianami lub fundamentami gorzelni, podług specyalnych przepisów akcyzy. O wyborze miejsca na gorzelnię decyduje przede-wszystkiem, jak wspomnieliśmy powyżej, obfitość dobrej wody i łatwość dowozu materyałów surowych. Przy urządzeniu wewnętrznem winno się mieć na względzie, żeby materyały przerabiane w gorzelni i produkty gotowe ciągle się posuwały naprzód bez potrzeby wracania nazad. Aparaty wymagające obsługi pary winny się znajdować w blizkości kotła parowego. Wszystkie główne przyrządy gorzelnicze, jak: machina parowa, kadź zacierna, aparat destylacyjny i kontrolujący, powinny się mieścić w jednej sali, a zarazem graniczyć z kotłownią i kartoflarnią. W blizkości winny także znajdować się: sala fermentacyjna i drożdżownia, słodownia zaś poza salą fermentacyjną. W G-ie, jak i wogóle w wielkim przemyśle, badanie chemiczne zarówno materyałów surowych jak i otrzymanych produktów przynosi niepoślednie korzyści. Widzieliśmy powyżej, że produkcya (wydajność) zależną jest od zawartości mączki (krochmalu) w kartoflach lub ziarnach zbożowych: przeto w prowa-dzonem prawidłowo G-ie mączka winna podlegać określeniu zarówno jakościowemu, jak ilościowemu. Prócz określenia zawartości krochmalu (ob. Krochmal) winny podlegać badaniom: gęstość i kwasowość zacieru (ob. Mianowanie), dobroć drożdży (ob. Drożdże), zawartość spirytusu i kwasów w wywarze, zawartość olejku fuzlowego, wody i t. p. w spirytusie, a zarazem stopień jego oczyszczenia i t. d. — Mierzenie spirytusu odbywa się za pomocą nia zawartości w nim bezwodnego alkoholu; i alkoholometrów (ob.), lub też vaporime-przyrządy te działają równocześnie. Spirytus | trów. — Spirytus surowy, otrzymywany na da-wypływający z oziębiacza aparatu destylacyjnego, zanim wejdzie do bębna mierzącego, przechodzi przez dosyć obszerne naczynie, służące do najdokładniejszego zmieszania dopływającego spirytusu, ponieważ służy do oznaczenia w nim zasobu alkoholu bezwodnego, co się odbywa za pomocą znajdującego się tamże pływaka. Pły- I ktyfikacyi (ob.) Aparaty ciągłe, jak wspo-wak ten (metalowy) dokładnie napełniony jest | mnieliśmy powyżej, dają spirytus o wiele czyst-mocnym spirytusem i wewnątrz nie zawiera | szy; lecz stopień czystości i tu zależnym jest

wcale powietrza; zanurza się on w spirytusie tern głębiej, im ten spirytus jest mocniejszy, i odwrotnie, tern mniej, im spirytus jest słabszy. Pływak połączony jest za pomocą sprężyny z odpowiednim przyrządem zegarowym i wskazuje na skali za pomocą wskazówki gęstość, czyli ciężar właściwy danego spirytusu. Następnie spirytus przepływa do bębna mierzącego. Bęben mierzący składa się z trzech . przedziałów,

..

• - >

\r

^^SSSäSSSSm

■m

W\

là

Æ.

Fig. 172. Aparat kolumnowy Savalle’a.

wnych aparatach Pistoryusza, jest zazwyczaj zanieczyszczony olejkami niedogonowemi (fuzlami), tj. mieszaniną alkoholów: propylowego, butylowego, amylowego, oraz produktów utleniania, jak aldehydu, acetonu, acetalu. Z tego więc powodu podlega dalszemu oczyszczaniu, czyli re-

alkoholem

307»

W. Br.

około 6 mil. rub., w 1866 r. 6¹/., w 1870 r.

% mil. rub., w 1880 r. r. 16 mil. rub., w 1895 r. około

od materyałów surowych, użytych do przeróbki, jak również od przebiegu fermentacyi.—W celu oznaczenia zanieczyszczenia fuzlami spirytusu istnieje wiele inetod i przyrządów, jednakowoż najlepszemi są metody Rósego, polegające na mierzeniu w odpowiednim przyrządzie (ap. Rosę-Lunge) zwiększenia się objętości czystego chloroformu, kłóconego z i kwasem siarkowym; powiększenie objętości jest tem silniejsze, im więcej znajduje się w spirytusie olejów fuzlowych. Metoda Traubego polega na tej zasadzie (przyrząd kapillarimetr), że w rurkach włoskowatycli płyny o wyższym ciężarze atomowym nie podnoszą się tak wysoko, jak płyny do tej samej grupy należące, lecz o niższym ciężarze atomowym.—Dobrze jest także posługiwać się sposobem Markwarta (ilościowo) w celu wykrycia domieszki olejku fuzlowego w napojach wyskokowych. Sposób ten polega na utlenianiu przymieszki tej za pomocą nadmanganianu potasu na kwas waleryano-w y (ob.).—Spirytus używany jest nietylko pod postacią napojów wyskokowych, lecz ma szerokie zastosowanie w lecznictwie i przemyśle technicznym. W tym przemyśle rozwój długo tamowała we wszystkich państwach niepomiernie wysoka akcyza, i zniesienie akcyzy dotyczące tej gałęzi przemysłu pchnęło go na szerszą widownię. Krok pierwszy w tym kierunku uczyniły Anglia i Niemcy, Rossya zaś 1889 roku. Spirytus wypuszczany do celów technicznych denaturyżują, co wyłącza przeznaczanie go do użytku wewnętrznego. W celu denaturyzacyi spirytusu posługują się rozmaitemi domieszkami: 5 —10% spi'ry⁻tusu metylowego (drzewny), 0.5°/₀ terpentyny, 0.5—1 °/₀ olejku zwierzęcego (zasady pyrydyno-we) itp. Najczęściej jednak używana jest mieszanina z 2°/₀ spirytusu drzewnego i l°/₀ zasad py-rydynowych.—Literat. Wykaz wszystkich dzieł polskich oryginalnych i tłómaczonych znajdzie czytelnik w Encyklopedyi rolniczej w art. „Bibliografia rolniczo-technologiczna” tom 1, oraz tamże, przy art. „Gorzelnictwo”; Maercker „Spiritusindustrie.”

Gorzelnictwo istniało w Polsce od czasów bardzo dawnych. O rozmiarach produkcyi licznych niegdyś gorzelni trudno mieć pojęcie dokładne. Istniały one w całym kraju, rozrzucone po miastach i wsiach, znajdując się głównie w rękach Żydów, a w XVII wieku, gdy wsie i miasta, a wraz z niemi rolnictwo, przemysł i handel, po wojnach i klęskach ekonomicznych upadły, cały handel, według świadectwa arcb. Wł. Łubieńskiego, ograniczył się fabrykacyą gorzałki, piwa i szynkowaniem. Słynną w całym kraju była zwłaszcza „wódka gdańska”.—O rozwoju gorzelni, dystylarni, browarów i warzelni miodu za Stanisława Augusta możemy mieć pojęcie z ogólnej summy czopowego, która w okresie od 1771 —1792 r. wzrosła z 1 275 000 złp. do 2 023 760 złp. (Korzon).—W Królestwie Pol-skiem wyrób spirytusu już na początku stulecia prowadzono na małą skalę w licznych gorzelniach po miastach i wsiach. Przed zaprowadzeniem akcyzy Królestwo miało parę tysięcy gorzelni. Były to przeważnie gorzelnie małe, niestojące na stopie wytwarzania fabrycznego, a prowadzone również, jak ówczesne cukrownie, w celach rolniczych, „domowych”, na potrzeby miejscowe; produkcya odbywała się trybem gospodarskim, na małą skalę i sposobami bardzo pierwotnemi. Gorzelnie przynosiły gospodarstwom, mającym grunta lżejsze, pod uprawę kartofli się nadające, zysk podwójny: z propi-nacyi i z podniesionej produkcyi nawozu. Ten ostatni wzgląd był szczególnie ważny, gdyż dawał możność utrzymywania gruntów lekkich w wyższej kulturze. Niemniej jednak wzgląd pierwszy posiadał ważne znaczenie. Reforma opodatkowania spirytusu i kilkorazowe podnoszenie stopy akcyzowej zabiły gorzelnie drobne i podniosły znacznie cenę okowity. Dziś gorzelnictwo jest u nas w przeważnym stopniu przemysłem wielkim, i tylko w tej formie rozwijać się może wobec wysokiej stopy opodatkowania. Ilość gorzelni znacznie się zmniejszyła, lecz za to są to fabryki większych rozmiarów, o wysoce udoskonalonej technice produkcji. Dziś gorzelnie grają ważną rolę w gospodarstwie rolnem głównie przez zużycie wszystkich odpadków fabrycznych po kartoflach, mianowicie zaś wywaru na tanią paszę, co czyni znacznie tańszą produkcyę mleka i mięsa i zwiększa produkcyę nawozu. Ku celom gorzelniczym używane są u nas kartofle, a częściowo żyto

1    kukurydza.—Choć jednak liczba gorzelni po wprowadzeniu akcyzy znacznie się zmniejszyła, sama wszakże ilość produkcyi po pewnym przeciągu czasu nietylko nie uległa obniżeniu, lecz przeciwnie—podniosła się. Tak między 1866 a 1873 rokiem ilość gorzelni zmniejszyła się o 34%, ale wartość produkcyi wzrosła o 350%. Poczynając od 1844 r., wyrób okowity w Królestwie sięga zawsze około 4 milionów wiader: w 1844/5 r. wyrobiono jej 3 865 tys. wiader, w 1850/1 r. 4 251 tys. wiader, w 1863/4 r. tylko

2    957 tys. wiad. Później, mianowicie w 1880 r., 2 350 tys. wiad., w 1884 r. 2 890 tys. wiad., ale w 1894/5 r. 7 300 tys. wiad., w 1895/6 r. 7 839 tys. wiader spirytusu. Produkcya spirytusu w calem państwie wynosiła w 1894/5 r. 29 650 tys. wiad., a w 1895/6 r. 30 337 tys. wiader; wytwórczość więc Królestwa Polskiego stanowi w tej gałęzi przemysłu około ’/₄ wytwórczości całego państwa, % wytwórczości Cesarstwa. Wartość produkcyi gorzelniczej nieustannie wzrasta. W 1863/4 roku wynosiła

. rub., 8 mil.

rub., w

20 mil. rub. Ilość gorzelni natomiast stale się zmniejsza: w 1844 r. było ich 2 094, w 1863/4

O GO

tl. O

tsj t-

K osz

r. 1 942, w 1866 r. 1451, w 1870 r. 1144, w 1876 r. 618, w 1880 r. 463, w 1880 r. 463, w 1885*r. 395, w 1894/5 r.—296. Dane powyższe wykazują z jednej strony ciągły wzrost przemysłu gorzelnianego pod względem wartości produkcji, a z drugiej—stale do ostatnich czasów odbywającą się koncentracyę produkcyi w kierunku wielko-przemysłowym, co widać ze zmniejszenia się ilości zakładów przy równoczesnym wzroście produkcyi. Tak. gdy w 1863/4 r. na 1 gorzelnię wypadało 3 059 rub., w 1880 r. już 32 tys. rub., w 1885 r. 40 tys. rub., dziś około 70 tys. rub.- Ilość robotników jest dzisiaj znacznie mniejszą, niż przed 30—40 laty. Tak: w 1863/4 r. w gorzelniach pracowało órą 80 0 robotników, w 1866 r. z górą r. 5'/₂ tys., 1873 r. 6 tys.; poczerń około 1880 liczba ta spada do 3-ch tysięcy i odtąd utrzymuje się na wysokości 3 — 4 tysięcy. Zmniejszenie się ilości robotników przy stałym wzroście wartości produkcyi jest świadectwem postępów technicznych i rosnącego zmechanizowania fabrykacyi. Dzięki temu wydajność pracy robotnika wzrosła z 732 rub. wart. prod. i 486 wiader spirytusu w 1863/4 r. do 5 005 rub. i 817 wiad. w 1880 r., 6 909 rub. i 1 051 rub. w 1884 r., wreszcie do 7 tys. rub. z górą i 2 561 wiader w 1895 r. przeciętnie rocznie na jednego robotnika. W gorzelniach używaną jest wyłącznie praca mężczyzn. Płaca zarobna w go-rzelnictwie wzrosła pomiędzy 1867/8 a 1887/8 r. ze 120 rub. rocznie do 180 rub., czyli o 50°/₀. Na gubernie Królestwa Polskiego produkcya gorzelni rozkłada się jak następuje (w 1896 r. według rocznych sprawozdań gubernatorów): gubernia Warszawska, Kaliska, Lubelska, Piotrkowska, Radomska i Siedlecka mają, każda, około 50—60 gorzelni, pozostałe gubernie około 10— 20 gorzelni. Największą wartość produkcyi wykazują gub.: Siedlecka, Piotrkowska i Lubelska (3—4 mil. rubli w każdej), Kaliska (l'/₂ —2 mil. rub.); potem idą: Radomska (850 tys. rub.), Warszawska (766 tys. rub.), Łomżyńska (660 tys. rub.), Kielecka (500 tys. rub.), Suwalska (460 tys. rub. i Płocka (250 tys. rub ). Robotników było w gub.: Piotrkowskiej 605, Kaliskiej 527, Kieleckiej 449, Radomskiej 430, Lubelskiej 393, Warszawskiej 331, Łomżyńskiej 219, Kieleckiej 208, Suwalskiej 105 i Płockiej 78. Najwyższym stopniem koncentracyi wielko-przemy-słowej odznacza się produkcya gorzelni w gub.: Siedleckiej, Lubelskiej i Piotrkowskiej, w których na jedną gorzelnię wypada 60 — 70 tys. rub. wart. prod., najniższym w gub. Warszawskiej i Radomskiej (12—15 tys. rub.).—Źródła: „Statystyka porównawcza Król. Pols.” „Słownik Geograficzny Król. Pol.” (T. VIII, „Król. Polskie”); „Encyklop. Rolnicza”; „Encyklopedya Handlowa”; „Encyklopedya Rolniczo-przemysłowa”; H. Radziszewski „Zarys rozwoju przemysłu w Król. Pol.” („W naszych sprawach”,

II, Warsz. 1900); St. Koszutski „Rozwój przemysłu wielkiego w Król. Pols.” (Warszawa 1900).

Gorzeński Augustyn, her. Nałęcz odm., lira-, bia (f 1816), syn Antoniego, chorążego poznańskiego, i Ludwiki z Błeszyńskich, kasztelanki bydgoskiej, brat stryjeczny Tymoteusza, arcybiskupa. Za Rzplitej w r. 1767 był konsylia-rzem w konfederacyi Radomskiej i zasiadał w jej sądach; w 1774 otrzymał tytuł hrabiowski pruski, w 1778 został rotmistrzem kawale-ryi narodowej; w 1780 wybrany na posła na sejm, był sędzią sejmowym z prowincyi Wielkopolskiej; w r. 1781 mianowauy stolnikiem, w 1787 chorążym poznańskim. W owym czasie były to czcze tytuły; działalność jakąś mógł rozwijać chyba jako poseł na sejmach 1782, 1786 i 1788. Pozyskał zaufanie króla Stanisława Augusta i korzystał ze względów jego do zdobywania szarż wojskowych: rotmistrzowstwo swoje składał, brał napo wrót i znowu odstępował w ciągu lat 1788 — 9, dostał szefostwo regimentu piechoty I-ego imienia królowej Jadwigi, a po ustąpieniu Ko-marzewskiego został „Generał-Majorem amplio-wanym przy boku JKMci” i kommendantem garnizonu warszawskiego. Wypadki, mianowicie: wojna z Rossyą 1792 i uchwała sejmowa, powierzająca naczelną kommendę obu armij Stanisławowi Augustowi, wysunęły G-ego na stanowisko widoczne i ważne. Wiadomo jak nieudolnie kierowała ta naczelna kommenda akcyą wojenną. G., który nie był nigdy rzeczywistym żołnierzem, z pewnością nie przysłużył się ani mądrą radą, ani energicznym czynem. O nicości jego przekonać się można ze skorowidza „Wewnętrznych dziejów Polski” (T. Korzona). Najwybitniejszem pismem jego była wydana d. 9 lipca „Dyspozycya do marszu i wstąpienia do obozu regimentom gwardyów, taborowi artyle-ryi, batalionowi z regimentu Raczyńskiego” etc. (Tamże V, s. 167, 174). Cóż, kiedy cała wyprawa owego korpusu rezerwowego skończyła się na zjedzeniu jednego obiadu na Pradze przez wodza naczelnego, a 25—27 lipca wódz ten wydał ordynanse cofnięcia „komend rezerwowych, ordynowanych i w marszu będących na leże”. Był przytem G. podkomorzym i miał zostać wojewodą poznańskim, lecz tryumfująca konfederacya Targowicka nie dopuściła go do tego urzędu. Nic o nim później nie słyszymy aż do r. 1806, kiedy wszedł do rządu tymczasowego, który torował drogę Napoleonowi. Za księstwa Warszawskiego w 1808 otrzymał od Fryderyka Augusta nominacyę na kasztelana, a za Królestwa, w r. 1816, na senatora wojewodę, ale już na krótko przed zgonem. Był żonaty z generałówną, Aleksandrą Skórzewską; dzieci nie miał. W majątku swoim, Dobrzycy, zamek zburzył, a pałac wystawił. — Jul. Bartoszewicz w Enc. Orgelbr.; Stan. Cieszkowski „Senatorowie

T. K.

Księstwa Warszawskiego i Królestwa Kongresowego” (Warszawa 1891).

Gorzeński Tymoteusz, herbu Nałęcz, pierwszy arcybiskup zjednoczonych kanonicznie archi-dyecezyj gnieźnieńskiej i poznańskiej (* 1741 — t 1825 r.). W młodym wieku, ho mając lat 22, przez protekcyę wyrobił sobie kanonię poznańską. Jako kanonik kontynuował w Krakowie studya teologiczne; z tego czasu są jego „Con-clusiones theologicae pro disputationibus publicis propositae in Seminario Stradoiniensi Presbyte-rorurn Congregationis Missionis. Ad objecta res-pondente Timotheo Gorzeński, canonico cathe-drali posnanensi, a. 1765”. Po ukończeniu stu-dyów udał się do Rzymu, gdzie był rektorem domu św. Stanisława dla pielgrzymów polskich. Za czasu swego pobytu w wiecznem mieście wyrobił sobie znowu kanonię krakowską r. 1767. Po powrocie do kraju był używany przez biskupa krakowskiego do załatwiania różnych spraw, jeździł na sądy siewierskie, był deputatem od kapituły krakowskiej na trybunał r. 1770 — 71, kommissarzem do eksdywizyi dóbr opactwa sie-ciechowskiego. Dnia 31 grudnia 1781 otrzymał referendaryę duchowną koronną. W roku 1788 został kanclerzem księstwa Siewierskiego, ostatni piastował ten urząd. W r. 1790 był preko-nizowany po Naruszewiczu na biskupa smoleńskiego. Dyecezya smoleńska, ufundowana przez Zygmunta III w r. 1613, niedługo istniała w pierwotnej swej postaci, ponieważ w czasie skonu Franciszka Isajkowskiego (f 1654), drugiego rzeczywistego biskupa tej dyecezyi, Smoleńsk odpadł do W. Księstwa Moskiewskiego, a część biskupstwa, która się utrzymała przy Rzeczypospolitej, stanowiła zaledwie cztery obszerne parafie; jednak królowie polscy aż do końca mianowali biskupów smoleńskich, wyznaczając im inne dochody. Do ostatnich też czasów Rzeczypospolitej biskupi rzeczonej dyecezyi zasiadali w senacie. Gdy w roku 1772 nastąpił pierwszy podział Polski, wzmiankowane wyżej cztery parafie, stanowiące dyecezyę smoleńską, razem z częścią dyecezyi inflanckiej i archidyakonatem białoruskim (dyecezya wileńska), przeszły pod panowanie Rossyi i utworzyły t. zw. biskupstwo białoruskie. Odtąd biskupi smoleńscy właściwie piastują tylko godność biskupią, obok godności senatorskiej, nie posiadając rzeczywistej dyecezyi. I G. przeto przez rzeczoną nomi-nacyę nie zyskał nic więcej nad dostojność księcia Kościoła; miał jednak prawo do krzesła w senacie. Po upadku kraju mieszkał w Krakowie, lub też w majątku własnym Żarnów, w Galicyi, zawsze jednak nosząc tytuł biskupa smoleńskiego. Dopiero w r. 1810 za czasów Księstwa Warszawskiego, promowowany na wakujące od lat kilku biskupstwo poznańskie, został jednocześnie senatorem Księstwa. Lecz i tym razem niedługo cieszył się po raz drugi otrzymaną godnością senatora, gdyż po utworzeniu królestwa kongresowego, gdy Poznań przyznano Prusom, G. wraz ze swą dyecezyą dostał się pod rząd pruski. Dyecezyą poznańską zarządzał przez lat 15. Po śmierci arcybiskupa Raczyńskiego staraniem tegoż rządu Stolica Apostolska, podniósłszy dyecezyę poznańską do godności archidyecezyi, połączyła ją kanonicznie z ar-cybiskupstwem gnieźnieńskiem. Bulla „De salu-te animarum”, regulująca to połączenie, wyszła r. 1821, a pierwszym arcybiskupem zjednoczonych archidyecezyj zamianowany został G.; on też rzeczoną bullę wprowadził w wykonanie," jako delegat Ojca św. Cztery lata zaledwie piastował nową godność, gdyż zmarł 20 grudnia r. 1825, mając lat 84.

Gorzeńskich hrabiów herb. Na tarczy czte-rodzielnej w polach I i IV, czerwonych, chusta biała w obręcz z końcami u dołu założonemi; w II i III, złotych, orzeł czarny. Nad tarczą dwa hełmy ukoronowane: nad pierwszym, w koronie szlacheckiej, między dwoma rogami jeleniemi,

Fig. 173. Gorzeński (herb).

murzynka w czerwonej szacie, z przepaską białą na głowie; nad drugim, również w koronie orzeł, jak na tarczy. Labry przy pierwszym hełmie czerwone, podbite srebrem, przy drugim czarne, podbite złotem. Nadany wraz z tytułem hrabiów Św. Państwa Rzymskiego rodzinie Ostroro-gów-Gorzeńskich przez Karola V w 1518 roku, a potwierdzony w Prusach hrabiemu Zygmuntowi Ostroróg-Gorzeńskiemu w 1870 roku. — Źródła: Niesiecki, Borkowski, Kosiński I, 475 i III, 277; Bersohn „Studenci-Polacy w Bolonii”. D-Gorzka sól (ch.). Pod tą nazwą jest znany sie-dmiowodny siarczan magnezu MgS0₄.7H,₂0. Sól tę spotykamy w przyrodzie jako minerał, pod nazwą epsomitu, jest ona stałym składnikiem wody morskiej (nadaje jej smak gorzki), jak również źródeł gorzkich; do których, między innemi, należy źródło Hunyady Janos na Węgrzech. — Naturalnie, te zbiorniki soli gorzkiej były pierwotnie jedynemi źródłami, z których ją otrzymywano. Dziś jednak sól gorzką, w dużych ilo-

śeiach otrzymują jako produkt uboczny przy fabrykacyi kwasu węglowego z magnezytu; działając na magnezyt kwasem siarczanym, otrzymujemy kwas węglowy i siarczan magnezu, według równania: MgC0₃ -j- H₂ S₄ = MgS0₄-f-C0.₂-f- H₂0. Gorzka sól tworzy kryształy rombowe, bezbarwne, łatwo rozpuszczalne w wodzie, o gorzkim

K. Sł.

z. w.

Dr j. p.

w. j.

rym postaciom trawieniu osłabionego, i w razie tym oddają pewne przysługi.—Por. Nothnagela i Rossbacha „Farmakologia” (przekład z wyd. IV, Warszawa 1883, str. 554^-563).

Gorzkie wody mineralne. Istnieje wiele źródeł, zawierających w wodzie swej, oprócz przymieszek innych w ilościach niewielkich, przeważnie sól gorzką (ob.), glauberską (ob.) i kuchenną (ob.). Stosowane bywają w celach leczniczych i wszystkie posiadają własność przeczyszczającą mniej lub więcej silną. Najwięcej rozpowszechnione z nich są wytryskujące we Friedrichs hall w księstwie Meiningeńskiem, wPiillna, Saidschütz i Seidlitz w Czechach i węgierska Hunyady Janos, najsilniej działająca ze wszystkich. Bardzo dobra, działająca łagodnie i w smaku najmniej przykra jest woda Morszyńska z Galicyi; w Anglii używają najwięcej pochodzącej ze źródeł w Epsom. Po szczegóły bliższe odsyłamy pod nagłówki właściwe miejscowości wymienionych

Dr J. p.

Dr J. P.

smaku. #

Sól gorzka, w przyrodzie napotykana, nosi nazwę minerału epsomitu. Kryształy zasługują na uwagę, jako przykład postaci połówkowych układu rombowego. Sześć cząsteczek wody krystalizacyi traci łatwo, siódma ulatuje w temperaturach wyższych: w przyrodzie przechodzi w kizeryt = Mg S0₄. H₂0. Przeistoczenia tego można dokonać sztucznie, ogrzewając epsomit do -|- 15G°C. Z roztworów mocno przesyconych wydziela się sól gorzka w kryształach jedno-skośnych, które jednak na powietrzu wkrótce mętnieją. Fakt ten dowodzi, że siedmiowodny siarczan magnezu jest ciałem dwupostaciowem i izomorficznem, z jednej strony, z siarczanami niklu i cynku, z drugiej zaś—z witryolami. W przyrodzie epsomit tworzą nacieki w kopalniach na Węgrzech, wykwity w stepach syberyjskich, w Katalonii, w kopalni gipsu Monmartre, a także w Stas-furcie, Halsztacie, Kałuszu i w. in.

Gorzka SÓl (medyc.; łac. Sal amarum, niem. Bittersalz, ang. Epsom Salt i Bur ging Salt). Jest to czysty Siarczan magnezu (Magnesium sulfuricum) skrystalizowany, w wodzie łatwo rozpuszczający się, o smaku silnie gorzko-słonym, nieprzyjemnym. W sztuce lekarskiej sól gorzka często bardzo stosowana bywa jako środek przeczyszczający bardzo skuteczny. Najczęściej podaje się ją czystą w roztworze wodnym, rzadziej z dodatkiem leków innych, nakoniec jako wodę mineralną, sól tę zawierającą (ob. Gorzkie wody mineralne).

Gorzkie jeziora (Lacus a mar i), nazwa podłużnych zagłębień na piaszczystej pustyni międzymorza Sueskiego, o 30 kim. odległych na pn. od Suezu; obszar ich wynosi około 30 000 hektarów; były tu niegdyś jeziora stepowe; obecnie przeprowadzony jest przez nie kanał Sueski. Ciężar właściwy wody oznaczony był na 1 047; 100 gr. wody zawierało 5.631 (podług innej ana-analizy 5.37) gr. składników mineralnych (soli wapnia, magnezu, sodu).

Gorzkie leki (łac. Tonica amara). Nazwa ta obejmuje gromadę pewną środków roślinnych, posiadających smak gorzki, a działających słabo i niepewnie. Dawniej, gdy przeceniano wielce ich skuteczność, przypisując im własności potężne, zmniejszające gorączkę, niszczące robaki w przewodzie pokarmowym, oraz silnie pobudzające łaknienie i wzmacniające trawienie, stosowano je też często; dziś zdarza się to już znacznie rzadziej, a wiele z nich wyszło z użycia zupełnie, ponieważ przekonano się, że nie działają wcale. Obecnie tylko podawane bywają przeciw niektó-powyżej. _

Gorzkie Żale, tak u nas nazywają zbiór pieśni, w kształcie jutrzni brewiarzowej ułożonych, w którycli rozpamiętywane są szczegóły męki i śmierci Zbawiciela, i dlatego nazywa się to także Passyą (t. j. Męką). Nabożeństwo to, wyłączne czterdziestodniowego postu, w ciągu roku nie zwykło się śpiewać, a książeczki, zawierające cały zbiór, w potocznej mo^ie zowią: Gorzkie żale, pomimo że właściwy tytuł jest: Rozmyślanie Męki Pana Naszego Jezusa Chrystusa, nazwa zaś owa poszła od pierwszych wierszy, powtarzających się często: „Gorzkie żale przybywajcie! Serca nasze przenikajcie i t. d.”, Prawdopodnie początek G-im Ż-m dały średniowieczne my stery a, czyli dyalogi religijne, mające za treść główną przedstawienia wypadki z historyi świętej. G. Ż. mają tę samą cechę, z treścią o Męce Pańskiej, co widoczne w układzie ich, wprawdzie na wzór brewiarzowy, lecz gdzie prologiem czyli wstępem jest ta właśnie pieśń: Gorzkie żale przybywajcie; trzy części, jakby trzy akty, lub trzy nokturny: wygłaszane intencye, niby intermedya i niby lekcye nokturnów; w każdej części trzy hymny (pieśni), odmiennych tytułów i formy, .niejako trzy psalmy, i epilog, czyli dokończenie, pieśń śpiewana na processyi: Jezu Chryste, Panie miły.... albo jeszcze stosowniejsze nastrojem: Wisi na Krzyżu.... Widoczniejsze jest to jeszcze, gdy się rozpatrzymy historycznie w pochodzeniu G-ich Żali, które w obecnej formie wydrukowano po raz pierwszy staraniem ks. Wawrzyńca Stanisława Benika, promotora bractwa św. Rocha przy kościele św. Krzyża w Warszawie, r. 1707 p. t. „Snopek Mirry” (ob. ks. Rzymski „Wykład obrzędów kość.”, edyc. z r. 1857, str. 328).— Żadna książka w języku polskim, a może i z powszechnej bibliografii, nie wyszła w tylu egzemplarzach, co G. Ż., ale - bo

też jest to nabożeństwo u nas ukochane, zwłaszcza przez lud, duchowieństwo zaś podtrzymuje je starannie, jako wywierające silny wpływ na umysły i serca. Zdaje się, że G. Ż. w obecnym, pięknym, pełnym prostoty układzie wieki przetrwają, i dlatego przeróbki ich, przez ks. Jana Bogdana, ogłoszonej drukiem r. 1853, która się w żadnym kościele przyjąć nie zdołała, pochwalić nie można. Na język litewski G. Ż. zostały dość wiernie przetłómaczone przez ks. Hilarego Stal-muchowskiego i wydane w Tylży r. 1873 p. t. „Apmislijmas mukos ir smerties Jezuso Chry-stuso.”

ou la Quadrature du Cercle” (Warszawa 1809, 4-o min., str. 68), w której sili się wykazać, że „stosunek ²²/₇ okręgu koła do średnicy, którą uważano za przybliżony, jest ścisły i dokładny”. Charakterystycznem w tym dziełku jest wprowadzenie nazw takich, jak: piastę, franklin, newton, copernic i t. d. na oznaczenie różnych wyrazów rozważonego postępu 1, 2,

s. D.

Gorzknia, ob. Quassia.

Gorzkodrzew, ob. Quassia.

Gorzko-słone jeziora (ob. Jeziora).

Gorzkowski Mikołaj (M. z Gorzkowa), zwany przez niektórych Borkowskim, biskup wileński od 1407 r.—f 1414), doktor prawa kanonicznego, św. teologii i magister nauk wyzwolonych. Wykształcenie swoje otrzymał w akademii krakowskiej, po jej ukończeniu był tamże profesorem, później rektorem (Sołtykowicz „O stanie akademii krakowskiej”, str. 115). Jednocześnie piastował godność kanonika kustosza koilegiaty Sandomierskiej, oraz kanonika i oficyała krakowskiego. Po śmierci biskupa Jakóba Plichty obrany przez kapitułę wileńską na jego następcę, potwierdzony został w tej godności przez Stolicę Apostolską staraniem Władysława Jagiełły i w. ks. Witolda. U wielkiego księcia miał wielkie zachowanie, co mu ułatwiło przed innymi doprowadzenie do skutku zamiany niektórych dóbr kościelnych, już uprzednio nadanych przez Jagiełłę, lecz zbytnio odległych, na bliższe, a przeto bardziej celowi swemu odpowiednie; tak np. wieś Jarynicze, w powiecie Drohiczyńskim, należąca do kapituły wileńskiej, zamienioną została przez ks. Witolda na Lubar, Welietnicze na Milejkowo i Morokonykonicze. Tenże ks. Witold nadał r. 1412 biskupom wileńskim obszerną majętność Huborć czyli Uborć nad Dnieprem, celem zwiększenia ich dóbr stołowych. Biskup Mikołaj z Gorzkowa przyczynił się do aktu przymierza pomiędzy Jagiełłą, Witoldem i Zygmuntem cesarzem, zawartego 1412 r. względem posiadania Rusi Halickiej i Podola; również był obecnym na zjeździe horodelskim 1413, gdzie położono fundament przyszłej Unii Litwy z Polską (Narbut T. VI, 279—300). Z pomiędzy kościołów, które za rządów tego biskupa pobudowane zostały w dyecezyi Wileńskiej, zasługują na uwagę: w Nowych Trokach (1409 r.), w Kownie dwa: oo. Franciszkanów (także 1409) i farny pod wezw. Narodzenia N. M. Panny i św. Apostołów Piotra i Pawła; wszystkich trzech świątyń fundatorem był ks. Witold. Gdy na mocy pokoju toruńskiego z Krzyżakami 1411 Żmudź zapewnioną została Litwie, na dobre zaczyna się tam krzewić Chrystyanizm; w r. 1413 założono stolicę biskupią w Miednikach, a cała ta część dyecezyi Wileńskiej odtąd stanowi o-sobne biskupstwo Żmudzkie. Biskup Mikołaj rządy pasterskie sprawował lat siedem; miał to być pasterz pełen zasług i gorliwości o wiarę, jak świadczy o nim Długosz, Będąc profesorem, napisał dzieło „In philosophiam universam Commentarii”, które jednak drukowanem nie było, a rękopis, przez kilka wieków własność akademii krakowskiej, podobno gdzieś zaginął. Ob. Przyałgowski „Żywoty biskupów wileńskich” T. I.

Grorzkowski Franciszek, „ geometra królewski” za Stanisława Augusta, kalkulator Głównej Izby Obrachunkowej Księstwa Warszawskiego przy Komitecie Centralnym, jest autorem dziełka wydanego w języku francuskim p. t. „Une erreur trouvée dans les Elémens de Géométrie

4... i sum wyrazów.

Gorzkowski -Tarnawa M a r y a n (* na Ukrainie w roku 1830). Początkowe nauki pobierał w Kijowie, skończył kijowskie gimnazyum, był krótko w uniwersytecie tamże, następnie trudnił się poszukiwaniem historycznych pamiątek w Ma-łorossyi; zebrał zasobną bibliotekę z rzadkich dzieł polskich oraz rusińskich; posiadał bardzo liczne archiwum z dokumentów do dziejów Rusi, pierwszorzędnej wartości. Potem udał się za granicę, przez kilka lat mieszkał w Rzymie, pracował tam w różnych bibliotekach i odbywał studya naukowe, powiększał swe zbiory, nabywając książki, ryciny i malowidła rzymskie; następnie przebywał w Atenach. Powróciwszy stamtąd na Ukrainę, przeniósł się na stały pobyt do Krakowa. W czasie jego nieobecności ,na Ukrainie spaliły się niemal do szczętu wszystkie najrzadsze i najciekawsze zbiory jego, pomiędzy któremi były przedmioty pierwszorzędnej wartości bibliograficznej i archiwalnej. Mieszkając w Krakowie, został sekretarzem Szkoły sztuk pięknych pod dyrekcyą Jana Matejki i był jego pełnomocnikiem.—Wydał w druku następujące prace: „Cymeliarchium, histor. poszukiwania nad znaczeniem pierścionka” (Kijów 1864); „Choromania, historyczne poszukiwania o tańcach, tak starożytnych pogańskich, jak również nowszych” (Warszawa 1867); „Listy Zygmunta Krasińskiego do Edwarda Jaroszyńskiego” (Kraków 1870); „Przegląd kwe-styj spornych o Rusi” (Kraków 1877); „O ros-syjskiej i rusińskiej szlachcie” (Kraków 1876); „Księdzówna”, powieść (Kraków 1876); „O artystycznych czynnościach Jana Matejki” (Kraków 1882). Objaśnienia do obrazów Jana Ma-

62

Powbe. RWin Ilu*tr. Zeir.. 200 T. XXV.

tejki: Bitwa pod Grunwaldem; Zjazd królów Jagiellonów; Rzeczpospolita Babińska; Hołd pruski; Sobieski pod Wiedniem; Wernyhora; Kazanie Skargi; Zamoyski pod Byczyną; Bolesław Chrobry pod Kijowem; Bohdan Chmielnicki w Pe-rejasławiu; Napad żaków krakowskich na zbór ewangelicki, do jedenastu obrazów, przeznaczonych do Politechniki Lwowskiej i w. in. Życiorys „Jan Matejko, epoka lat jego najmłodszych” (Kraków 1896). Dramaty: „Kasztelan Zakroczymski” (Kraków 1887); „Włodzimierz wielki książę”, dramat (Kraków 1875); „Warszawskie śluby”, komedya, i inne, mniejsze.— Za pobytu swego w Rzymie wydał tam w drukarni de propaganda fi de (1861) rzecz niezwykle oryginalną, p. t. „Hapka w utrapieniu, sceniczny obraz w trzech aktach, na tle życia Ukrainy”. Treść jego stanowią przygody nieszczęśliwej włościanki, Hapki, dla której świat cały zamykał się w obrębie wioski jej rodzinnej, a która, gdy jej męża skazano do rot aresz-tanckich za to, że dał zbiedz z pod swej warty jakiemuś zbrodniarzowi i poprowadzono do Kijowa, puściła się pieszo w drogę daleką, ażeby go odpytać i uratować. Po przybyciu na miejsce, przerażona, oszołomiona ogromem i świetnością miasta i panującym w niem ruchem i zamętem, nie wiedząc, gdzie się ma obrócić i schronić, staje bezradna na ulicy i raz po raz, to tego, to owego przechodnia zapytuje o swego męża i błaga o radę i o pomoc. Ulica, jeden jej punkt właściwie, jest jedyną, wielką widownią całej tej sztuki. Tu przed oczyma nieszczęśliwej kobiety przewijają się wszystkie stany społeczności kijowskiej: księża, mnisi, urzędnicy, oficerowie, adwokaci, policyanci, studenci i t. d.; śpieszą, biegną, bądź pojedyńczo, bądź po parę lub kilka osób, a w sposobie, w jaki odpowiadają na pytania i prośby Hapki, oraz w urywkach ich rozmów, jakie, idąc, między sobą prowadzą, autor przewybornie ich charakteryzuje, okazując bystry umysł spostrzegawczy i gruntowną znajomość, zarówno ludzi pojedyń-czych, jak korporacyj, oraz ich stosunków społecznych. — Niepodobna jest w pobieżnej charakterystyce tego „obrazu scenicznego” dać o nim choćby przybliżone pojęcie; największą bowiem wartość jego stanowi odbijająca się w nim głęboka znajomość ludu małoruskiego, z jego mową i umysłowością, z wierzeniami i przesądami, i znakomite władanie jego językiem, bogatym, barwnym, obrazowym, który w przekładzie, a tembardziej w streszczeniu, wszystkie te wybitne cechy zatracić musi. Poświęciliśmy „Hapce w utrapieniu” wzmiankę przydłuższą, nietylko jako unikatowi w swoim rodzaju, ale także z powodu tego, że utwór ten nietylko ogółowi naszemu, ale nawet krytyce literackiej jest bodaj zupełnie nieznany. Wydrukowany w Rzymie, umieszczony na składzie w księgarni lwowskiej, snadź do nas się nie

dostał, albo nie miał wcale pokupu, może dlatego, że prócz wstępu, pisanego prozą rytmiczną polską, i kilku urywków rozmowy, cały zresztą ułożony jest w języku małoruskim, tak, iż właściwie możnaby go zaliczyć do piśmiennictwa małoruskiego.

Górzno (niem. Gurschno, Gortzen) w pow. Srodnickim, miasteczko; tu między G-em a Szczutowem stoczono w r. 1628 niepomyślną dla Polaków bitwę ze Szwedami.

Gorzyce, wieś wpobliżu Uścia Sanu, w pow. Tarnobrzeskim, parada; r. 1656 Czarniecki porazi! tu Szwedów, poczem Karol Gustaw oszań-cował obóz, wyczekując posiłków od margrabiego badeńskiego. R. 1702 August II po bitwie pod Kliszowem cofnął się tu i zwołał pospolite ruszenie; tu d. 13 sierpnia 1570 r. odbył się zjazd sandomierski. R. 1712 stanął tu związek wojskowy. („Słownik Geograficzny”).

Gorżdowskie starostwo, ustanowione z miasta Gorżdy, które za Zygmunta Starego należało do zamku królewskiego królowej Bony, później było w posiadaniu Woynów i Ogińskich, a w r. 1781 — Ottona Heuryka br. Igelströma; w r. 1728 miało 206 dymów hybernalnych; w 1782 płaciło kwarty 4 350 złp.

Gosche Ryszard Adolf, orjentallsta i historyk literatury, ur. 4 czerw. 1824 w Neundor-de pod Krosnem nad Odrą, urn. 29 paźdź. 1889 w Halli; uczęszczał naprzód do szkoły św. Mikołaja w Lipsku, następnie od 1842 w uniwersytecie lipskim, a od 1844 w berlińskim studjo-wał teologję, dlologję klasyczną, wschodnią i giermańską; w Berlinie też otrzymał stopień doktora dloz. 1847    r., po obronie rozprawy

o stanowisku języka armeńskiego wśród jęz. aryjskich: „De ariana linguae gentisque arme-nicae indole prolegomena” (Berlin 1847), poczym tegoż roku otrzymał miejsce kustosza tamtejszej bibljoteki uniwersyteckiej. W 1853 habilitował się w uniwers. berlińskim do historji literatury i języków wschodnich; w 1859, obok obowiązków w bibljotece, objął wykłady historji literatury powszechnej w akademji wojskowej; w 1861 został w uniwersyt. berlińskim profesorem nadzwyczajnym dlologji wschodniej, a w 1863 powołany na takąż katedrę na profesora zwyczajnego do Halli. Tutaj oddał się naprzód studjom nad językami wschodniemi, głównie nad arabskim, potym zaś przeważnie historji literatury powszechnej. Z zakresu dlologji wschodniej ogłosił, oprócz wymienionej rozprawy doktory-zacyjnej, prace następujące: „Die Alhambra und der Untergang der Araber in Spanien” (Berlin 1854); „Al Ghazzalis Leben und Werke” (t-że 1858): „Die Kitâb el-awail der Araber” (Halla 1867). Nadto od r. 1856, będąc członkiem niemieck. Towarzystwa wschodniego i przez szereg lat jego prezesem, wydawał roczniki tego towarzystwa: „Wissenschaftliche Jahresberichte über die mor-

A. A. K.

Mns.

H. K

genländisclien Studien” (Lipsk 18j6—67). Prace G-go, należące do dziedziny historji literatury, są: „Richard Wagners Frauengestalten” (Lipsk 1883); „Georg Ebers als Forscher u. Dichter” (t-że, wyd. 2-e 1887). Wydawał także rocznik „Jahrbuch für Literaturgeschichte” (Berlin 1865, t. I), a następnie, po przerwie kilkoletniej, zamiast niego czasopismo „Archiv für Literaturgeschichte” (Lipsk 1870—72, dwa pierwsze tomy), które potym prowadził dalej Fr. Schnorr v. Carols-feld. Prócz tego zajmował się redo keją nowego wydania ilustrowanego dzieł Szekspira w przekładzie Schlegla i Tiecka i opatrzył je wraz z Tschischwitzem komentarzami (u Grota, Berlin 1874; wyd. nowe 1889) i z Boxbergiem wydał pisma Lessinga: „Lessings Werke” (t-że 1875, ponownie 1882).—Porów. Richard G. „Erinnerungsblätter für seine Freunde. Biographie und ausgewählte Aufsätze” (Hallal890).

Göschei Karol Fryderyk (* 1781 — f 1861), filozof niemiecki ze szkoły Hegla (ob.), jeden z najskrajniejszych przedstawicieli t. zw. prawicy heglowskiej, ortodoksalny w kwestyach teologicznych, reakcyjny w politycznych i społecznych. Dzieła: „Ueber Goethes Faust” (Lipsk 1824); „Aphorismen über Nichtwissen und absolutes Wissen im Verhältnis zum christlichen Glaubensbekenntniss” (Berlin 1829); „Der Monismus des Gedankens, zur Apologie der gegenwärtigen Philosophie” (Naumburg 1832); „Von den Beweisen für die Unsterblichkeit der menschlichen Seele im Lichte der speculativen Philosophie” (Berlin 1835); „Die siebenfältige Osterfrage” (Berlin 1837); „Beiträge zur speculativen Philosophie von Gott, dem Menschen und dem Gottmenschen” (Berlin 1838).

Göschen Jerzy Joachim, księgarz (* w Bremie 1752—f 1828 w Hohenstadt). Uczył się księgarstwa w Bremie, pracował potem przez lat 13 w Lipsku w księgarni S. L. Crusiusa, prowadził następnie przez czas jakiś księgarnię w Dessau i wreszcie otworzył w 1785 w Lipsku zakład własny, który stał się wkrótce jedną z najpoważniejszych firm wydawniczych niemieckich. Wydawał pisma Goethego, Wielanda, Klopstocka, Ifflanda, Schillera, Seumego, Hufe-landa, F. A. Wolfa i w. in. Jego wydania ozdobne in-quarto: Wielanda (250 talarów), Klopstocka (54 tai.), Griesbacha Nowego Testamentu po grec-ku(44 tal.), Wolfa Homera po grecku (36 tal.) i inne, należą do rzędu najlepszych płodów typograficznych niemieckich. Sam G. napisał wiele opowiadań, które po większej części pomieszczał bezimiennie w czasopismach, jak „Johanns Reise” (1793), komedyę „Zweimal sterben macht Unfug” (1800). Oprócz tego redagował tygodnik „Die Sonntagsstunde” (1813) i „Amerika dargestellt durch sich selbst” (1818—20). Po jego śmierci prowadził księgarnię syn najmłodszy, Herman Juliusz (* 1803—f 1845); w 1838 r. kupił ją baron Jerzy von Cotta; w 1868 przeszła na własność F. Weiberta, który ją przeniósł do Sztuttgardu i sprzedał w 1889 r. Adolfowi Nastowi.

Göschen Jan Fryderyk Ludwik, prawnik niemiecki (* w r. 1778 w Królewcu — f w r. 1837 w Getyndze). Uzyskał w r. 1811 w uniwersytecie berlińskim stopień doktora, poczem tamże objął katedrę prawa, naprzód w r. 1811, jako profesor nadzwyczajny, a później w r. 1813, jako zwyczajny. W r. 1822 przeszedł do uniwersytetu w Getyndze. Pisał rozprawy w „Civilistischer Magazin” (ö tomów, Berlin 1790 — 1837), a także w „Zeitschrift für die geschichtliche Rechtswissenschaft”. Prócz tego wydał „Vorlesungen über das gemeine Civilreclit” (3 tomy, wyd. 2-e z r. 1843). Praca ta zaleca się jasnością wykładu.

Goschen Jerzy Joachim, mąż stanu angielski, syn naturalizowanego Niemca, zamożnego kupca w londyńskiej City (* w 1831 r.), otrzymał wykształcenie w szkole Rugby i w uniwersytecie oxfordzkim, który opuścił z odznaczeniem w 1853 r. Poświęca się potem zawodowi kupieckiemu i wstępuje do ojcowskiej firmy „Frühling and Goschen”. Odrazu uznane finansowe zdolności powołują go na stanowisko jednego z dyrektorów banku angielskiego. Wchodzi w życie publiczne, jako kandydat stronnictwa liberalnego w 1863, i już w dwa lata później otrzymuje tekę w gabinecie lorda J. Russella i Gladstone’a. Ten, tworząc swój gabinet w r. 1868, powołuje go na prezesa biura „Poor law”, a następnie mianuje go pierwszym lordem admi-ralicyi, czyli ministrem marynarki. W 1876 G. wysłany jest jako delegat angielskiego rządu do Kairu, do Kommissyi długu egipskiego i bierze czynny udział w organizacyi finansów egipskich, które znajdowały się wówczas pod kontrolą francusko-angielskiego condominium. Jego reputacya jako biegłego finansisty była już wtedy ustaloną, a liczne pisma w zakresie ekonomii i skarbowości, przedewszystkiem słynne dzieło: Teorya kursów weksli zagranicznych, potwierdziły ją naukowo. Nie wydawał się jednak G. powołanym do dyplomatycznych missyj, i wywołało to niemałe zdziwienie, że Gladstone wysyła go jako nadzwyczajnego ambasadora do Konstantynopola w r.,1880 z missyą uregulowania granic grecko-tureckich w myśl traktatu berlińskiego. Niezłomny upór i stanowczość, które są charakterystyczną jego cechą, pokazały się przydatnemi w tej missyi: G. rozciął węzeł gordyjski. Ostatnia wojna grecko-turecka upoważnia do wniosku, że byłoby lepiej rozplątać go, aniżeli rozciąć.— Drugi okres publicznego zawodu G-a zaczyna się w 1888, gdy porzucił stronnictwo liberalne i Gladstone’a, prowadzącego entuzyastycz-ną kampanię za usamowolnieniem Irlandyi; liberalizm G-a nie miał tak szerokiego widnokręgu. Znalazł się, naturalnie, w obozie zachowawczym, i lord Salisbury pośpieszył wynagrodzić go po-

piec mianowany G-em powinien był zamieszkać w Moskwie. Liczba G-ci była ograniczona do 30. Z początku udzielano im pewnych przywilejów każdemu zosobna, wymienionych szczegółowo w dyplomie nadawczym (żałowannaja gramota na go-stinstwo); później jednak, od r. 1648, zostały one przywiązane do urzędu G-a, i polegały ua wyłącznej juryzdykcyi carskiej, zwolnieniu od opłaty myta i mostowego i (do r. 1666) prawie posiadania ziemi (wotczyny, pomiestja). G-e mieli dodanych sobie do pomocy ludzi „gostinoj sotni”, którzy z czasem za gorliwą służbę mogli sami dostąpić tytułu G-a.—Porów. W. I. Siergiejewicz

sadą kanclerza skarbowości. Na urzędzie ministra finansów okazał się G. dobrym uczniem Glad-stone’a, a jego preliminarz skarbowy z 1889 r., zmniejszający stopę procentową od długu narodowego, zdawał się zapowiadać szereg reform przełomowych. Nie uczynił ich jednak z powodu wielkich wydatków, które jednocześnie potrzeb-nemi się okazały na zwiększenie marynarki i odtąd już stały się normalnemi w etacie. Znajomość, jakiej G. nabrał w kwesty ach odnoszących się do uzbrojeń morskich i administracyi wydziału marynarki, usprawiedliwiła jego powołanie na ministra marynarki. G. zajmuje to stanowisko w gabinecie lorda Salisbury od 1895

N. T.

roku.

„PyccKia ropniu u ecKia jipeBHOCTn” (Petersburg

1890, tom I).

Gościec (reumaty z m, rheumatismus, od grec- • kiego psîv — ciec, płynąć, wiać). Zdawien - dawna pod mianem gośćcowych lub reumatycznych łączono ze sobą szereg rozmaitych chorób, któryeh przyczyna tkwi, jakoby, w przeziębieniu. Cierpienia te dotyczą przeważnie organów łącznotkankowych i ścięgnistych (stawy, pochwy, ścięgień, omięsna), nie okazują

J. B.

Z prac ekonomicznych G-a wymienić należy następujące: przedewszystkiem zaznaczoną już „The theory of foreign exchange”, mającą piętnaście wydań i przetłómaczoną na wszystkie prawie języki europejskie (polski przekład, Ad. Pe-retza, wyszedł w 1895 r. p. n. „Teorya kursów weksli zagr.”); „On the progressive increase of local taxation” (Londyn 1870); „Cultivation of the imagination” (1878); „Probable results of an j dążności do ropienia i z ogniska pierwotnego increase in purchasing the power of gold” (1883); z łatwością przenoszą się w miejsca oddalone; „Condition and prospectes of trades, an adress” towarzyszą im mniej lub więcej gwałtowne bó-(1885). Największą jednak sławę, jako ekono- le, pomimo małych względnie zmian w organach mista, zjednał sobie G. swą „Teoryą kursów dotkniętych. Określeniu powyższemu zbywa je-weksli”, która jest najlepszym w literaturze eko- dnak na ścisłości, wskutek czego nazwa gośćca nomicznej wykładem zawiłego pojęcia wahań nierzadko stosowana jest zupełnie dowolnie, kursowych w wekslach, stanowiących wyraz zo- Naprzód bowiem zaziębienie, jako przyczyna cho-bowiązań międzynarodowych. G. proponował zre- rób gośćcowych, niezawsze wykazane być może, formowanie banku angielskiego, aby przeciw- powtóre zaś w licznych przypadkach G. doty-działać przesileniom, podobnym do przebyte- czy jednego tylko stawu. Zwłaszcza w całym go w roku 1890, lecz projekty jego w czyn nie szeregu cierpień, rozpoznawanych szablonowo,

przeszły.

Gość, średniowieczna nazwa rossyjska kupca, prowadzącego handel zagraniczny; „kupcami” zaś zwano uboższych handlarzy, załatwiających tylko sprzedaż na miejscu. Najdawniejsza o nich wzmianka znajduje się w umowie Igora z Grekami (945), następnie wspomina o nich kronika Nikonowska pod r. 1142, Woskreseńska pod r. 1216, nareszcie „Prawda Ruska”. G-e, przybywający do większego miasta z obcego kraju lub miejscowości, z innej ziemi, powinni byli osiedlać się w wyznaczonej dla nich dzielnicy (gostinyj dwór) i tylko tam wolno im było załatwiać swe sprawy handlowe. G-e hanzeatyccy mieli w Wielkim Nowogrodzie swój osobny „dwór”, w którym mieszkali, rządząc się własnem prawem niemiec-kiem. Jednakże w XII w. podobny „dwór” mieli w Nowogrodzie i G-e krajowi. G-e stanowili wyższą klasę pomiędzy mieszczanami; wskazuje to głowszczyzna, która wynosiła 40 grzywien, t. j. tyle, co za zabicie urzędnika książęcego. Od końca w. XVI w państwie Moskiewskiem G. oznaczał urzędnika skarbowego, mianowanego z pośród znaczniejszych kupców, doglądającego komór i używauego do oceniania przedmiotów (np. soboli), składanych jako opłaty do skarbu. Ku-

st. a. k. jako G. lub reumatyzm przewlekły, należy bar-bardzo oględnie stosować nazwę powyższą, zdarza się bowiem nierzadko, że nietyl-ko profan, lecz i lekarz podciąga pod nią zjawiska innego zupełnie pochodzenia i znaczenia, np. powstałe wskutek urazu, lub też będące objawem wiądu mlecza pacierzowego, cukrzycy szkorbutu, gruźlicy, dny (podagry) i t. p.—Z owego chaosu różnych cierpień gośćcowych wyosobniono z biegiem czasu kilka chorób o charakterze bardziej określonym. Jedną z tych jest przedewszystkiem ostry G. stawowy. Choroba powyższa należy do rzędu zakaźnych, a więc zaziębienie może w niej odgrywać, conajwyżej, rolę przyczyny współrzędnej, uspasabiającej. Aczkolwiek zarazek gośćca ostrego nie jest nam dotychczas znany, niemniej hipoteza jego istnienia ułatwia znakomicie zrozumienie objawów i przebiegu omawianej choroby.—G. stawowy ostry występuje nieraz epidemicznie lub endemicznie, zwłaszcza podczas chłodnych miesięcy wiosennych i jesiennych. Że niepomyślne wpływy atmosferyczne oraz wilgoć odgrywają pewną rolę w powstawaniu G-a, tego dowodzi częstość tej choroby u dorożkarzy, kelnerów, praczek i t. p. Co się tyczy wieku osobników dotknię-

Dr A. Wertheim.

ny z podróży.

Q,

Fig. 174. Gosiewski ;lierb).

„Ks. Kancl.” (42,

D.

tych, to przeważa tu okres pomiędzy 15 —35 rokiem życia. W przeciwieństwie do niektórych innych chorób zakaźnych, G. ostry okazuje wybitną dążność do wznowienia się. Do głównych objawów tej choroby należy ból i obrzęk w okolicy stawów zajętych; sprawie tej zawsze towarzyszy mniej lub więcej wysoka gorączka i wielka skłonność do pocenia się. Zwykle kilka stawów bywa dotkniętych kolejno. Zmiany w stawach polegają na wysięku surowiczym, oraz na przekrwieniu i zgrubieniu mazi ów ki (ob.). Do nader częstych w przebiegu G-a ostrego należą powikłania ze strony serca, mianowicie: zapalenie osierdzia i wsierdzia; to ostatnie umiejscawia się głównie w okolicy zastawek i pozostawia częstokroć po sobie nieuleczalne wady serca. Wogóle pośród wszystkich przyczyn wad sercowych G. stawowy ostry zajmuje pierwsze miejsce. Z innych organów równocześnie ze stawami zasługują na uwagę: opłucna, otrzewna, dalej śluzówka krtani, nosa i przewodu pokarmowego.—Naogół biorąc, G. stawowy ostry przebiegać zwykł pomyślnie; w pewnej wszakże liczbie przypadków zejście bywa śmiertelne, już to wskutek powikłań ostrych, już też wskutek następczej wady serca. Najważniejszym środkiem leczniczym przeciwko ostremu G-owi jest kwas salicylowy i jego sole, oraz pokrewne mu związki. Prócz leczenia ogólnego stosujemy też i miejscowe, polegające w okresie ostrym na unieruchomieniu chorych stawów, a w przewlekłym na mięsieniu, kąpielach i t. p.—Daleko mniej cech charakterystycznych posiadają dwie następne choroby, do których również stosowaną jest nazwa G-a, a mianowicie gościec stawowy przewlekły (reumatyzm chroniczny) i zniepodabniający (arthritis deformans). Granica między pawyższemi dwoma cierpieniami nie jest wyraźna. Zwykły G. przewlekły należy do chorób częstych; spotykamy go nieraz u ludzi, którzy nigdy nie ulegali G-owi ostremu. Cechuje go brak gorączki; głównym objawem są zmiennego natężenia bóle w stawach. Jeżeli po pewnym czasie występują wybitne zmiany w kościach i stawach, to wtedy mówimy o zapaleniu stawów zniepodabninjącem. Postać ta umiejscawia się głównie w małych stawach ręki, rzadziej nogi. Jest ona bardzo długotrwałą, występuje częściej u kobiet, niż u mężczyzn, przeważnie śród biednych warstw ludności (stąd arthritis pauperum). Za główną bezpośrednią jej przyczynę uważane jest działanie zimna i wilgoci, nie gwałtowne jednak, lecz powolne, np. wpływ zimnych i wilgotnych mieszkań. Zmiany anatomiczne polegają w pierwszym okresie na zgrubieniu maziówki i więzów, zaniku chrząstek i wytwarzaniu się na obwodzie końców stawowych wyrośli kostnych. Drugi okres choroby cechuje się całkowitem, lub częściowem zwichnięciem końców stawowych, które w znacznej mierze ogranicza ich ruchy; jednocześnie

odpowiednie mięśnie przykurczają się i zanikają. Obok stawów rąk i nóg najczęściej zapadają staw biodrowy, kolanowy i barkowy. Cierpienie ciągnąć się może lata całe i wogóle uważane jest za bardzo uporczywe. Leczenie polega głównie na usuwaniu wpływów szkodliwych, na mięsieniu, kąpielach i t. p.—Jeszcze mniej określoną chorobą jest t. zw. gościec mięśniowy, który występować może w formie ostrej i przewlekłej. Forma ostra cechuje się obrzmieniem i bólem pewnej grupy mięśni i ograniczeniem odpowiednich ruchów. Na szczególną wzmiankę zasługują dwa następujące umiejscowienia choroby: G. mięśni szyjowych, powodujący charakterystyczne przekrzywienie głowy (torticollis), oraz G. mięśni w okolicy lędźwiowej, znany pod popularną nazwą niemiecką Hexenschuss. O naturze tego cierpienia wiemy mało; i tu może drobnoustroje odgrywają pewną rolę. Równie niedostateczne są wiadomości nasze co do istoty gośćca mięśniowego przewlekłego. Cierpienie to, podobnie jak G. stawowy przewlekły, powstaje, jak się zdaje, . wskutek wpływów atmosferycznych, odznacza się atoli brakiem widocznych zmian anatomicznych w mięśniach dotkniętych. Głównym objawem jego są niestałe „latające” bóle w mięśniach, wzmagające się zależnie od stanu barometru, wilgoci i t. p. Tu wszakże zaznaczyć wypada, że objawy powyższe niezawsze zależą od G-a; częstokroć bowiem spotykamy podobne bóle w mięśniach u neurasteników, u osób otyłych i u alkoholików.

Gościeje, nazwa ospy w narzeczu kaszubskiem (ob. Ospa).

Gościniec różne miewa znaczenie: drogi publiczne, trakty pocztowe i szosy (ob. Drogi bite) nazywają się gościńcami, podobną nazwę noszą gospody, zajazdy, hotele, oberże itp.; wreszcie G-em nazywa się podarunek, przywiezio-

E. D.

Goscins, ob. Gośki K.

Gosiewski, herb polski z nadania. Na tarczy w polu czerwonem na podkowie srebrnej — krzyż ta-kiż kawalerski, a na nim siedzi czarny jastrząb z pierścieniem złotym w dziobie. Nad hełmem, w koronie szlacheckiej, na trzech strusich piórach — taki jastrząb jak na tarczy. Nadany*Janowi Gosiewskiemu vel Gąsiew-skiemu w 1775 roku. — Źródła: „Volumina Le-gum”;

f. 147).

Gosiewski Aleksander, herbu Korwin (f r. 1636), starosta puński i wieliski, od 1610 r. referendarz litewski, od 1626 r. wojewoda smoleński. W r. 1606, kiedy Maryna Mniszchówna, jako narzeczona Dymitra Samozwańca, uroczyście wjeżdżała do Moskwy, wraz z nią przybyli posłowie polscy, Oleśnicki, kasztelan małogoski, i G„ dla powinszowania wstąpienia na tron i układów względem wojny tureckiej, którą, będąc jeszcze w Polsce, proponował był Dymitr. Gdy wybuchło powstanie i Dymitr zginął, Szujski, ogłoszony carem, kazał zatrzymać Oleśnickiego i G-ego aż do dalszych układów z Zygmuntem III, do którego wyprawił poselstwo; siedzieli więc obadwaj pod ścisłą strażą w Moskwie. Zygmunt stawiał jako główny warunek rozpoczęcia układów natychmiastowe ich uwolnienie. Nowi posłowie polscy w 1608 r. winszowali Szujskiemu wstąpienia na tron, ale na propozycyę układów odpowiedzieli, że bez porozumienia się z Oleśnickim i G-m nic nie mogą począć. Pozwolono więc na to, a wtedy posłowie polscy świeżo przybyli oddali dawniejsze listy wierzytelne. Musiał przeto Szujski udzielić im posłuchania; spisano układ w sierpniu 1608 r. pod zaręczeniem z obu stron nierozpoczynania kroków nieprzyjacielskich przez cztery lata bez miesiąca, w ciągu których ma być ułożony, jeśli nie wieczysty pokój, to 20-letni rozejm. Wyjechawszy z Moskwy, Oleśnickiego zabrano w drodze do obozu nowego Samozwańca, G. zaś szczęśliwie dostał się do Polski. W roku następnym Zygmunt rozpoczął wojnę z Moskwą. Wysłano wojska na pomoc Polakom, co już wojowali w Moskwie; Żółkiewskiemu powierzono dowództwo; G. pod nim dowodził oddziałem. Zajął był Białą, twierdzę, którą obiegli Dymitr Szujski i de la Gardle. Kiedy następnie (1610) Żółkiewski zajął w imieniu Władysława Moskwę i odebrał w imieniu tegoż przysięgę, otrzymał od króla rozkaz, aby w jego imieniu, a nie syna, zaprowadził rządy. Obszerne co do tych rządów instrukcye przysłał Zygmunt hetmanowi przez G-ego. Żółkiewski, objąwszy rządy w Moskwie i porozumiawszy się z bojarami, wysoki urząd w ich wojsku, gołowy streleckiego, to jest dowództwo 18 000 strelców, za zgodą bojarów oddał G-emu, który swojem postępowaniem wkrótce i u tego wojska zjednał sobie miłość. Strelców tych powysyłał G. na osadzenie grodów, niby-to przeciw Szwedom, a właściwie, aby się zabezpieczyć przeciwko przewidywanemu powstaniu, gdy Żółkiewski odjechał, pozostawiając jemu zastępstwo. Ale zawarte były uszy królewskie radom hetmańskim. Zygmunt chciał sam pauować, Władysława nie przysyłał. Oblężenie Troickiej Ławry i swawole żołnierzy polskich na prowincyi oburzyły ludność; zawiązał się spisek; należał do niego i pa-tryarcha, który rozesłał listy zwalniające od przysięgi dla Władysława i wzywające na bój za wiarę i ojczyznę. W końcu 1610 r. G. uwiadomiony o tern wysłał oddział wojska na rozpędzenie gromadzącej się już kupy powstańców. Wieść o tem poruszeniu zatrwożyła Polaków. G. napomniał patryarchę Hermogena, że wie o wszystkiem, przydał mu straż, a wnet puszczono fałszywe wieści, że kazał go męczyć. G. nakazał pod karą śmierci oddać wszelką broń, którą potajemnie zwożono do Moskwy; winnych surowo karał. Wybuchło powstanie wkrótce (kwiecień 1611 r.); G. wpada między walczących, ale już bitwy zaciętej hamować nie jest w stanie. Podpalono miasto, a wśród największej pożogi spłonęło 40 000 sklepów. Doszła wiadomość, że Chodkiewicz z Inflant ciągnie na pomoc; oblegający zaś zdobyli jednę z baszt, bardzo ważną dla obu stron, z której działa ogromnie szkodziły Polakom. Przypada G., a nie chcąc stracić stanowiska, uderza na nich i odzyskuje zupełnie ową basztę. Pogorszało się ciągle stanowisko Polaków w Moskwie; wytrzymywali jednak aż do pierwszych dni października, to jest do przybycia Chodkiewicza, który zastał nowe trudności w wojsku, co, nie zapłacone, groziło rozejściem się z ukończeniem służby, a termin jej wkrótce się kończył. G. po przybyciu Chodkiewicza powrócił do kraju. Sejm w Warszawie (luty 1615 r.) rozszedł się na niczem, nawet na żadne pobory na nim pozwolić nie chciano. Na sejmie tym G. nosił laskę marszałkowską. Król chciał spróbować układów z Moskwą, w czerń ofiarował się pośredniczyć cesarz niemiecki. G. był jednym z wyznaczonych do Moskwy posłów. Ale minęło pół roku, nim się poselstwo wybrało, jechało niezmiernie wolno, i znów trzy miesiące zeszło na odwłokach i umowach; wreszcie wszelkie układy bez żadnego skutku przerwano. G. wrócił później do Chodkiewicza; 1618 r. był znowu jednym z kommissarzy do układów z Moskwą, którą hetman oblegał. Po różnych sporach, po kilkakrotnein zaczynaniu i zrywaniu układów, podpisano wreszcie 11 grudnia 1618 r. we wsi Diwilinie, czternastoletni rozejm. W wojnie inflanckiej 1625 i następnego roku G. z oddziałem litewskim walczył przeciw Gustawowi Adolfowi. W 1626 nie powiodło mu się pod Wolimirzem, ale za to pobił Szwedów pod Liksną, Kryżborgiem i Dynaburgiem; następny rok obudwom stronom równe szkody i korzyści przynosił. W styczniu 1628 r. potykał się G. ze Szwedami niedaleko Trejdemu, Służyło mu szczęście; położył do 500 Szwedów na placu, a niedobitków pod sam zamek pędził. Założywszy zaś obóz pod Kirchol-mem, zaczął wysyłanemi podjazdami niezmiernie szkodzić Szwedom, bo ich aż pod Parnawą niepokoił. Ustępując stąd przed przeważną siłą nieprzyjacielską, przeniósł obóz do Semigalii pod Bowsk, a po długiem oblężeniu załoga szwedzka poddała mu ten zamek. W bitwie pod Smoleńskiem 1633 r., którą stoczył z Moskwą Władysław IV, ważny udział miał G. Podczas pamiętnego spotkania dowodził całem prawem skrzydłem armii. W parę dni potem zajął ważny most na Dnieprze. Aż do połowy grudnia wojska obu stron, stojąc obozami pod Smoleńskiem, staczały utarczki. Król został w Smoleńsku, a Radziwiłł z G-m, już wojewodą smoleńskim, posunęli się naprzód, by nie dopuścić połączenia się posiłków śpieszących w pomoc nieprzyjacielowi. Po poddaniu się twierdzy Smoleńska (luty 1634) zaczęto żądać pokoju; król, wiedząc o przygotowaniach ze strony Turcyi, łatwo przystał na układy, wyznaczył kommissarzy, między którymi był znowu G. Omało kilkakrotnie nie zerwał układów, powstając na podawane warunki i stawiane trudności; raz nawet, po zaciekłym sporze, siadł na konia i ku wojsku ruszył. Król tedy zaczął szykować chorągwie, ale je cofnął, gdy wojewoda dał się nakłonić do powrotu. Stanął nareszcie pokój nad Polanówką d. 15 czerwca, a G. w czerwcu 1634 r. wrócił z królem do Wilna. W następnym roku, przy potwierdzaniu i zaprzy-sięganiu traktatu wiecznego z Moskwą, w Warszawie, G. z Radziejowskim przysięgali także na to, jako zaginął dyplom elekcyi Władysława IV na cara moskiewskiego. G., ożeniony z EwąPa-cówną, zostawił trzy córki i tyluż synów: Krzysztofa, Mikołaja i Wincentego. Po zawartym rozejmie z Szwecyą na podziękowanie Bogu za odniesienie nad nią zwycięstwa, G. fundował jezuitów w Dynaburgu i nadał im wieś Aul, pod Rze-życą położoną. Fundował także jezuitów w Witebsku i brygidki w Brześciu litewskim. W nagrodę zasług Rzeczpospolita wieeznem prawem nadała mu dobra: Porzecze, Biborów i Głuszyce w wojewó.dztwie Smoleńskiem, przez konstytucyę 1637 r. Pochowany w Wilnie, u św. Kazimierza, w kaplicy swojej. — „Enc. Org.”.

Gosiewski Krzysztof, syn poprzedzającego, otrzymał staranne wychowanie i, zwiedzając obce kraje, wydoskonalił się w różnych językach. Podczas pobytu swego w Rzymie należał do orszaku Ossolińskiego, przy sławnym jego wjeź-dzie do tego miasta. Został pisarzem wielkim litewskim; wreszcie 1639 r., po śmierci ojca, otrzymał województwo Smoleńskie. Wiadome z historyi uwięzienie Jana Kazimierza, jeszcze jako królewicza polskiego, we Francyi, wywołało ze strony Władysława IV silne staranie o jego uwolnienie; wybrał Władysław IV G-ego, który jako poseł do króla franc., miał ostatecznie królewicza wydobyć z więzienia. Uroczysty wjazd do Paryża odbył się 2 lutego 1640 r., niesłychanie wystawny, podobny wjazdowi Ossolińskiego do Rzymu. Uwolnienie królewicza, po otrzymaniu od Jana Kazimierza zaręczenia, iż się do wojny przeciw Francyi mieszać nie będzie, wkrótce się udało. Był powtórnie G. u Ludwika XIII z podziękowaniem; zaszczytnie przyjęty, obdarzony od króla podarunkiem, 30 000 florenów szacowanym. Całe to uwięzienie i szczegóły poselstwa G-ego opisał w języku łacińskim Eberhard Wassenberg; pismo to przełożył na język polski Michał Baliński, a Wolff wydał w Petersburgu 1858 r. G. wkrótce umarł 1642, nie mając czasu rozwinąć wyższych swych zdolności dyplomatycznych, które objawiał. — „Enc. Org.”.

Gosiewski Wincenty Aleksander h. Korwin (f 25 listop. 1662), hetman polny i podskarbi w. litewski, syn Aleksandra, wojewody smoleńskiego, i Ewy Pacówny. Nauki pobierał w Wilnie, Wiedniu i Rzymie. Za protekcyą kanclerza Albrechta Radziwiłła otrzymał od Władysława IV stolnikostwo w. lit. 27 kwietnia 1646. Po wybuchu wojny kozackiej 1648 rozpoczął zawód wojskowy pod buławą polną Janusza Radziwiłła, otrzymawszy od niego dowództwo pułku (czyli dywizyi), bił się pod Pińskiem, Mozyrzem, Bo-brujskiem walecznie i zwycięsko; w walnej bitwie hetmana z Krzyczewskim i Podobajłą pod Lojowem 31 lipca 1649 atakował ich lewe skrzydło na czele husaryi i dragonii, czem przyczynił się do zwycięstwa. Na sejmie grudniowym 1650 był marszałkiem izby poselskiej. Stojąc nad Prypecią na straży Polesia, pobił kozackich pułkowników, Antona i Adamowicza, pod Czarnobylem 1651, następnie szedł za hetmanem Radziwiłłem pod Kijów; po drodze poraził nad rz. Irpienią 10-tysięezną gromadę kozaków i rozpędził pod Dymirem 30^000 pułkownika Antona. Gdy wojsko litewskie połączyło się z koronnem pod Białą Cerkwią i stanęło w szyku bojowym, Chmielnicki zgłosił się z prośbą o pokój. G. był jednym z kommissa-rzy, wyznaczonych do układów, które zakończyły się, jak wiadomo, zaszczytną dla Rzplitej Białocerkiewską ugodą. Otrzymał wkrótce (1652) podskarbstwo, a więc został ministrem, a w 1654 na sejmie czerwcowym—buławę polną po J. Radziwille, który postąpił na urząd hetmana wielkiego litewskiego. Odtąd wszakże stosunek pomiędzy nimi popsuł się na szkodę sprawy publicznej, i to w czasie, kiedy Rzplita znalazła się w największem niebezpieczeństwie po wypowiedzeniu wojny przez cara Aleksego Michaj-łowicza. Przegrana pod Szepielowem, czyli Se-pielińcami, była następstwem niezgody hetmanów. Dla pogodzenia ich zjeżdżał sam król do Grodna. Mimo to G. zachowywał się opornie przy oblężeniu i szturmie Bychowa, czem znowu ściągnął na siebie zarzut, że stał się przyczyną niepowodzenia. Wojska carskie posuwały się coraz dalej, aż pod Wilno. G., zaskoczony z garstką kilkutysięczną przez kniazia Czerka-skiego i kozaka Zołotareńkę, poniósł porażkę, a wtedy (d. 8 sierpnia 1655) stolica Litwy została przez nich zajętą, car wjechał do niej i zaczął tytułować się W. Księciem Litewskim. Jednocześnie wkraczały z dwóch stron wojska szwedzkie Karola X-go Gustawa. Uprzedzając je, Radziwiłł zawiązał zdradzieckie układy w Rydze, które zakończył ostatecznie w swoich Kiejdanach d. 18 sierpnia 1655 aktem unii W. Księstwa Litewskiego ze Szwecyą. G. był temu

przeciwny i został uwięziony przez Radziwiłła, zdołał jednak wyzwolić się za protekcyą elektora brandenburskiego, Fryderyka Wilhelma II. Radziwiłłowi wypowiedzieli posłuszeństwo podwładni jego pułkownicy i skonfederowali się ku obronie króla Jana Kazimierza: G. więc zyskał ich uwielbienie i miłość całego wojska litewskiego, jako dobry patryota. Nastał wówczas dla niego najclilubniejszy okres życia. Od początku r. 1656 Jan Kazimierz powołuje wszystkie stany do walki ze Szwedami, a G. prowadzi swoje pułki do Korony i staje z niemi pod Warszawą, czyli raczej na Pradze, obok wojsk koronnych i 6-u tysięcy wyborowych tatarskich „junaków” do bitwy z królem szwedzkim i elektorem brandenburskim. Trzydniowa ta bitwa (28—30 lipca) była przegrana, ale wojska polsko-litewskie nie były zniesione i G. z tatarskie-mi oddziałami śmiało wkroczył do posiadłości zwycięskiego elektora, Prus Książęcych. Tu pod Prostkami d. 8 paźdz. 1656 stoczył bitwę i odniósł świetne zwycięstwo nad brandenburskim ministrem i najbardziej pomysłowym doradzcą elektora,- hr. Waldeckiem, oraz szwedzkim generałem Izraelem. Mieli oni 13 regimentów pod kommendą swoją (brandenburskie: Waldecka własny, księcia Wejmarskiego, Brunela, Konenberga, Walrada, dwa szlachty pruskiej; szwedzkie: Hammersteina, Petera, Taubego, dwa braci Engelsów). Waldeck, Izrael i namiestnik Prus, brat nieżyjącego już Janusza, Bogusław Radziwiłł, zdrajca względem Jana Kazimierza i Polski, dostali się do niewoli wraz z 80 oficerami. Tatarzy obłowili się dobrze na jeńcach i zabranym ze wsi pruskich jassyrze — około 6 000 ludzi, w tem 400 kobiet. Popłoch rozszerzył się w Prusach aż do Królewca; elektor nie pozwolił wypuszczać nikogo z mieszkańców, nawet na morze. Przybyły z posiłkami szwedzki generał Stenbock poraził wkrótce (22 paźdz.) oddział litewskiego wojska, obozujący pod Filipowem czyli nad jeziorem Habem; pouciekali jeńcy generałowie i Bogusław Radziwiłł, uprzejmie oddany pod straż krewniaka, Michała Kazimierza: ale G. miał pod swemi rozkazami siłę poważną i z nim układał się elektor Fryderyk Wilhelm o warunki pojednania z Polską; do niego posyłał Schwerina w czerwcu, a wreszcie sam zjechał pod pozorem polowania do Welawy 17 lipca 1657 dla zawarcia słynnego traktatu welawskiego z pełnomocnikami króla Jana Kazimierza. Wówczas król szwedzki wyszedł już z Polski do Danii, ale pozostały załogi jego w miastach pruskich i korpus Magnusa de la Gardie na Żmudzi. G. przeciwko temu korpusowi obrócił działania swoje i, odzyskawszy Birże, wyparł go z granic Litwy, a sam wkroczył do Inflant szwedzkich, zajął Woliner, Ar-met, Rumbarg, Helmet, Oberpal, Felin i Trej-dan, oblegał Parnawę, dopóki nie zaognił się stosunek z carem Aleksym Michajłowiczem. Był

z nim G. w korespoudencyi oddawua, od czasu zdrady kiejdańskiej Radziwiłła, zachęcał go do spólnego z Polską działania przeciwko Szwedom, którzy zamierzali odebrać mu litewskie zdobycze. Przyczynił się też do skojarzenia takiego sojuszu i wojował w Inflantach obok wojsk carskich, które próbowały oblegać Rygę. Podawał się tedy za stronnika carskiego i, wysyłając agenta swego, Medekszę, w poselstwie do Moskwy, określał swoją życzliwość w instrukcyi d. 1 -sierpnia 1657 r. sromotnemi słowy: „że aż przyszedł był do suspicyi u JKMci i Rzplitej, co go zdrajcą zwano”, a w punktach dodatkowych upoważniał do oświadczenia, że „może, unię z Koroną rozerwawszy, złączyć się z carstwem Moskiewskiem i wiele koronnych tudzież wojsko p. Sapiehy, który bardziej Korony, a nie Księstwa Litewskiego, pilnuje, do siebie pociągnąć”. Jakby na stwierdzenie szczerości takich oświadczeń, dopraszał się, aby car obdarzył go dobrami: Jezdnem i Kirszną, czyli, żeby mu zapłacił za zdradę—i to dobrami nie w Moskwie, lecz w Litwie leżącemi! Chciwość tem dziwniejsza, że posiadał Horodziłów, Polony, Punie, Łankieliszki, Królowo-Krzesło. Olitę, Jeminty, Krakopole, Wronowsk, Balbierzyszki, Wołczyn, Preny, Wierzbołów, Stokliszki, starostwa Oszmiań-skie, Wieiińskie, Puńskie, Markowskie, Łozdziej-skie, Poszyrwinckie, administracyę ekonomij Grudziądzkiej, Mohylewskiej i Olickiej ; później dostał od Jana Kazimierza jeszcze i Kiejdany. Prawie każda z tych posiadłości pojedyńczo stanowiłaby dzisiaj pańską fortunę. Wzmiankowany przez niego z przekąsem „p. Sapieha” był poczciwszym od niego i zasłużeńszym dla kraju człowiekiem, bo nie żałował fortuny i trudów, żeby zdradę Radziwiłła zniweczyć i sprawę Jana Kazimierza ratować: słusznie więc otrzymał buławę wielką litewską. Tej buławy zazdrościł mu G. i poddawać się pod jego komendę nie chciał. Rozterka między hetmanami wydała znowu skutki szkodliwe. Gdy przymierze polsko-moskiewskie rozchwiało się, G., niespodzianie oskoczony przez większe wojska carskie pod Werkami (o pół mili od Wilna), dostał się do niewoli dnia 21 paźdz. 1658 i został zaprowadzony do m. Moskwy, gdzie przebywał półczwarta roku. Trudnił się tłómaczeniem dzieł, z których jedno wyszło z druku w Wilnie 1665, przedrukowane w Toruniu 1695 p. t. „Zwierciadło nikomu nie po-chlebujące”. Karta tytułowa przedstawia dziwne niedorzeczności: 1) że dzieło jest „Polskiemu Narodowi w Moskiewskim więzieniu zastosowane Roku 1650”, kiedy autor wcale nie był więźniem, 2) że dzieło to pośmiertne (posthumum) niegdy w 1632 przez Piotra de la Serre... językiem francuskim dedykowane... R. 1632 w Ro-wan do druku podane. Drukowano w Wilnie R. 1665.” Mylna data niewoli nie daje się usprawiedliwić; inne zaś niedorzeczności dają się tylko w ten sposób wyjaśnić, że Gosiewski nie pisał jako autor, ale tłómaczył z francuskiego dzieła wydane przed dwudziestu kilku laty. Ze względu na treść głębszych dociekań robić nie warto. Jest to zbiór medytacyj i sentencyj moralnych, których G. sam nie przestrzegał w życiu swojem. Carowa Marya Iliniczna „dodawała mu doktorów w chorobie i opatrywała potrzeby jego w więzieniu”, za co dziękowała jej żona G-ego, Magdalena z Konopat. G,, wymieniony za 5-u wojewodów moskiewskich (Osipa i Siemiona Szczerbatowów, Grz. Kozłowskiego, Iwana Akinfiewa i Piotra Chowańskiego) został wypuszczony ze Smoleńska d. 6 kwietnia 1662; wjechał do posiadłości litewskich, witany illumi-nacyą murów po miastach i pochylaniem sztandarów przez wojska. Ale cała armia litewrska i koronna po odniesionych w 1660 i 1661 r. zwycięztwach była skonfederowana i podlegała marszałkom i konsyliarzoin z własnego wyboru, nie zaś hetmanom: więc i G., pomimo honorów oddanych mu i wypowiedzianych oracyj w Ko-bryniu, kommendy nad żadną dywizyą wojska nie otrzymał. Przyjechawszy do Warszawy na Zielone Świątki, był przyjęty łaskawie przez królewską parę i otrzymał powinszowania od obcych monarchów: króla francuskiego i cesarza, od elektora brandenburskiego i księcia kurlandzkie-go. Znalazł rozwiniętą szeroce i bardzo już zadrażnioną sprawę elekcyi przedzgonnej (vivente rege), popieraną namiętnie przez królową Ludwikę Maryę (ob.). Ona go wezwała do współdziałania w przeprowadzeniu elekcyi francuskiego księcia krwi d’Anguiena, obiecując mu 18 000 liwrów natychmiast, 100 000 talarów po dokonanej elekcyi i starostwo, położone nad brzegiem morza Bałtyckiego. Przez parę tygodni namyślał się G., aż d. 12 czerwca 1662 wieczorem złożył jasne oświadczenie przed królową, że „odda się interesom Francyi i przeprowadzi elekcyę księcia”. Obiecał stawić się w klasztorze Panny Maryi i w obecności ambasadora francuskiego zaprzysiądz wierną służbę na Przenajśw. Sakramencie. Zastrzegał przy-tem tajemnicę przed kauclerzami, szczególnie litewskim, Krz. Pacem, krewnym swoim. Dla wyrozumienia tego faktu powinniśmy pamiętać, że niedawno, 5 maja, wojsko związkowe koronne przychodziło pod Warszawę z rozwiniętemi sztandarami, wołając: „Precz z sukcessyą! Boże zachowaj Polskę!”, a sejm, obradujący wówczas, uchwalił prawo, zakazujące elekcyi przedśmiertnej. Królowa zatem żądała od swych stronników przestępstwa politycznego i prowadziła występną intrygę. Jakoż G. podejmował się opanować wojsko litewskie, tworząc nowy związek; miał działać tajemnie z „dyssymulacyą”. Przyjął stanowisko „dyrektora” w kommissyi, układającej się z wojskami w imieniu króla i sepatu, i wyjechał do Wilna. Jego działalności przypisywano podział wojska litewskiego na dwa skrzydła: skrzydło lewe zaczęło się jednak domy-

Eno Pnw Ilnitr. Zeaz. 200. T. XXV,

ślać planu; gdy przejęto jakieś listy cyfrowane i rozkaz przepuszczenia statków, płynących Dźwiną, do Rygi, odbyło się zebranie wojskowe w miasteczku Wołpie, które osądziło G-ego zaocznie na śmierć. Oddział w kilkaset koni pod dowództwem Bohdana Chlewińskiego przybył do Wilna d. 25 listopada, aresztował G-ego w kamienicy skarbowej, wyprowadził pod miasteczko Ostrynię w powiecie Lidzkim i rozstrzelał go. Wielkie powstało stąd oburzenie w całym kraju; obraziło się też skrzydło prawe na kolegów za samowolny postępek. G. przeistoczył się na męczennika i bohatera. Zawstydzeni żołnierze weszli w układy i poddali się królowi. Sprawcy główni wyroku i zabójstwa zostali uwięzieni, w Malborgu osadzeni, sądem sejmowym skazani i dnia 5 stycznia 1665 r. w Warszawie na rynku straceni; około 150. mniej winnych uciekło za granicę.—Źródła: Węsławski „Victor et victus V. C. Gosiewski” (1691); Medeksza „Księga pamiętnicza” (wyd. Akad. Urn., Kraków 1875). Opracowania: Jul. Bartoszewicz w „Enc. Org. większej” T. Korzon „Dola i niedola Jana Sobieskiego” (Kraków 1898, I 125 — 138, 269-271). T-K-Gosiewski Bogu sław, biskup smoleński (żył w w. XVIII—f 24 czerwca r. 1744). Pomimo iż nie są dokładnie znane bliższe jego związki rodzinne, według wszelkiego prawdopodobieństwa był potomkiem znanej historycznej rodziny Gosiewskich (herbu Ślepowron, przydomku Korwin). Na stanowisku plebana oniksztyńskiego i kantora katedralnego wileńskiego podczas zjazdu szlachty pod Olkienikami stanął po jej stronie jako wierny Sapiehom, i wraz z wielu innymi kanonikami i prałatami wileńskimi podpisał u-cliwałę tej wielkiej ruchawki 24 list. 1700 (Załuski „Epist. liist.-fam.” tom II, 955). Gdy w r. 1706, z obawy przed Szwedami, cała kapituła rozpierzchła się, został tylko wr Wilnie G. i kanonik Michał Zienkowicz, gdzie ciężkie koleje przeżywali (Tyszkiewicza „Listy o Szwecyi” II, 243; „Wizerunki i roztrz. nauk.” t. LVIII, 121—2; tamże 124). W r. 1710 G. mianowany już kustoszem wileńskim. Jako wierny przyjaciel księcia Michała Wiśnio-wieckiego jeszcze z czasów Olkienickich, towarzyszył mu nawet do Kijowa. Po traktacie rawskim, za konfederacyi tarnogrodzkiej, gdy hetman Pociej traktatu nie chciał, a zaznaczył swoją sympatyę dla Rzeczypospolitej, r. 1716 G. wraz z bpem wileńskim ocalił go przed zaciekłością szlachty (Otwinowski, wyd. Raczyńskiego, str. 275), Dzięki względom, jakiemi się cieszył u bpa Brzostowskiego, został sufraganem białoruskim; pre-konizowany następnie na bpa akanteńskiego w Rzymie, był dwukrotnie administratorem wileńskim: r. 1722 po Brzostowskim i r. 1723 po śmierci Macieja Ancuty. Biskupem smoleńskim został po Karolu Pancerzyńskim r. 1724, przebywał jednak prawie stale w Wilnie; gdy zaś r. 1729, po śmierci Pancerzyńskiego, został o-

63

IM

brany na administratora wileńskiego, chciał za pomocą swoich wpływów i stosunku z ks. M. Wi-śniowieckim, kanclerzem, otrzymać to biskupstwo; doszło nawet do zatargów pomiędzy nim a sufraganem żmudzkim Zienkowiczem, który przywilej ten był otrzymał. Niesnaski owe jednak skończyły się w Wilnie 17 sierp, przeprosinami ze strony G-ego i chrześciańskiem darowaniem uraz ze strony Zienkowicza („Kuryer Polski“ XXXVII). Potem jeszcze przebywał G. najczęściej w Wilnie, wyjeżdżał tylko kilkakrotnie w latach 1730—33—35 i 37 do Grodna i Warszawy, w sprawach Rzplitej („Vol. Leg.” VI, 580; t-że 594; t-że 601; „Kur. Pols.” N. 95 i N. 385). Ks. Osiński w „Żywotach biskupów wileńskich” (str. 221, 252, 254) wspomina o G-im jako o biskupie smoleńskim.

Gosiewski Władysław, współczesny matematyk polski (* dnia 8 czerwca 1844 w Ho-niatynie, w Lubelskiem. Po ukończeniu gimna-zyum w Lublinie w r. 1863 wstąpił do Szkoły Głównej w Warszawie, początkowo na wydział

JsU

raj

■SM

Wh

W

Fig. 175. Gosiewski Władysław'.

lekarski, poczem przeniósł się na wydział matematyczno-fizyczny, gdzie słuchał wykładów profesorów: Babczyńskiego, Frączkiewicza, Zajączkowskiego i innych, i z zamiłowaniem oddawał się studyom, zwłaszcza w dziedzinie algebry i fizyki matematycznej. Za rozprawę konkursową, ogłoszoną przez wydział matematyczno-fizyczny Szkoły Głównej na temat p. t. „Wykład praw, ściągających się do liczby odmiennych wartości, jakie funkcya wogóle, a w szczególności funkcya wymierna i całkowita może przybierać w skutku przestawień zmiennych, do niej wchodzących” został nagrodzony medalem złotym. W roku 1868, po złożeniu rozprawy: „Analityczny sposób oznaczenia spółczynników sprężystości, pozyskał stopień magistra nauk matematyczno-fizycznych”. W roku 1869 udał się na dalsze studya naukowe do Paryża, gdzie równocześnie brał żywy udział w pracach założonego w tym czasie przez Jana Działyńskiego „Towarzystwa nauk ścisłych”, które powołało G-ego na swego drugiego sekretarza. W „Pamiętnikach” tego Towarzystwa, których nie przestawał zasilać swemi pracami i po powrocie do kraju, ogłosił kilkanaście rozpraw, z których pierwszemi były prace: „O sprężystości ciał stałycli jednorodnych” (1871), „O funkcyach jednoczesnych i jednogatunkowych” (1871), oraz wspomniana wyżej rozprawa konkursowa „O liczbie różnych wartości funkcyj” (1872). W tomie Ill-m „Pamiętników” (1873) ogłasza G. „Przyczynek do teoryi sił żywych”, w tomie V-ym „Przegląd krytyczny różnych teoryj o ciśnieniu w gazach”, w t. VII „O zasadniczej hypotezie mechaniki cząsteczkowej” (i po niemiecku w „Zeitschrift Sehlömilcha”, t. XXI, 1876). Przypisy do wydanego wspólnie z S. Dickstei-nem przekładu słynnej rozprawy Eiemanna „O hypotezach geoinetryi”. W tomie VIII-ym „Dwa twierdzenia z mechaniki cząsteczkowej”, w IX-ym „O potencyale sprężystości” i o „Prawie Mariotte’a”, w X-ym „O zasadach teoryi bezwzględnej zjawisk materyalnych” (1878), w XI-ym „Przyczynek do teoryi prawa Mariotte’a”, w XII-tym o „Różniczkowaniu i całkowaniu funkcyi rzeczywistej jednej zmiennej rzeczywistej”. Już same tytuły wymienionych prac wskazują, że G. w badaniach swych zwracał się przeważnie ku doniosłym zagadnieniom zasadniczym w matematyce i fizyce matematycznej. To jego dążenie wzmocniło się jeszcze bardziej pod wpływem pomysłów Riemanna w matematyce, Helmholtza, Clausiusa, później Maxwella w fizyce, a uwidoczniło się naprzód w cytowauej wyżej rozprawie: „O bezwzględnej teoryi zjawisk materyalnych”, w której G. wielki problemat metafizyczny stara się ująć w formy matematyczne, wzięte z dziedziny najnowszych pojęć metageometrycznych. W późniejszych rozprawach, których spis wyżej podajemy, do powyższych czynników przybywa w badaniach G-ego nowy, oparty na pojęciu prawdopodobieństwa, które staje się dla niego pojęciem kierowniczem w konstrukcyi wzorów ogólnych, jakiemi stara się objąć prawa zasadnicze dzisiejszej mechaniki i nauk fizycznych. Z tego powodu zwraca się on z upodobaniem ku teoryom i metodom rachunku prawdopodobieństwa, by wytworzyć sobie dogodue narzędzie rozumowania i bada podstawy tego rachunku, starając się jego twierdzeniom nadać cechy możliwej ogólności i ścisłości. Z dziedziny rachunku prawdopodobieństwa ogłosił szereg większych i mniejszych rozpraw w pismach Akademii krakowskiej, której jest członkiem-korrespondentem od r. 1891, w „Pracach matematyczno-fizycznych”, których jest od 1888 współwydawcą, i w „Wiadomościach matematycznych”. Z rozpraw tych wymieniamy: „Łatwy sposób dowodzenia twierdzenia odwrotnego twierdzeniu Bernoulliego” (Rozprawy Akad. t. XIX, 1886), „O prawdopodobieństwie błędów przypadkowych i „o prawie Gaussa” do nich się odnoszącem (cztery rozprawy: w tomach I-ym,

t. VI

go.

na

II-gim, III-cim i IX-tym „Prac matematyczno-fizycznych”), „O metodzie najmniejszych kwadratów” (tamże, t. V). Z dziedziny rachunku prawdopodobieństwa: I. określenia i zasady („Wiadomości matematyczne” t. IV, 1900). Z rozpraw, w których, jak wyżej powiedziano, przy pomocy pojęcia prawdopodobieństwa G. usiłuje wniknąć w prawa zasadnicze mechaniki i fizyki w dzisiejszej ich postaci, należy wymienić prze-dewszystkiem ogłoszoną w T. I-szym „Prac matematyczno-fizycznych” (1888), rozprawę p. t. „O związku pomiędzy zasadą najmniejszego działania a układem najprawdopodobniejszym”, która przyniosła autorowi zaszczytną nagrodę z pozostającego w zawiadywaniu kasy im. Mianowskiego zapisu Jakóba Natansona na nagrody za najcelniejsze prace naukowe. Pomysły, zawarte w tej rozprawie, rozwija i pogłębia G. w pracach: „O zasadzie najprawdopodobniejszego bytu” („Prace mat.-fiz.” III); „O przekształceniu naj-prawdopodobniejszem” (Rozprawy Akad. krakowskiej, XXVII, 1895); „O rozdziaie prędkości w układzie dynamicznym”, „O prawie zachowania energii i wzrostu entropii” („Prace mat.” X, 1899—1900). Z dziedziny hydrodynamiki ogłosił w „Pam. Akad. Um.” t. XVII dwie prace: „O ciśnieniu kinetycznem w płynie nieściśliwym” i „O naturze ruchu wewnątrz elementu płynnego”. Z dziedziny mechaniki i fizyki matematycznej nadto „Przyczynek do teoryi równowagi i ruchu ciała sztywnego” („Pam. Akad. Urn.” t. I, 1874); „O średnich składowych odkształcenia ciała stałego sprężystego” („Rozprawy Akad.” tom XIII); „Teorya zjńwisk Weyhera” („Rozprawy Akad.” t. XIX); „O atrakcyi” („Prace mat.-fiz.” t. VIII); „O równaniach pola elektromagnetycznego” („Prace mat.-fiz.”, i VII). W „Wiadomościach matematycznych” dwie noty „O zasadach termodynamiki” (t. II,

1898)    i „O pewnem twierdzeniu Stokesa” (t. III,

1899) . W „Ognisku”, książce zbiorowej dla T. T. Jeża (1882) pracę: „O funkcyach ciągłych, dla których istnienie całek ogólnych jest wątpli-wem”; w „Encyklopedyi wychowawczej” pióra jego jest artykuł „Algebra”. Osobno ogłosił: „Wykład mechaniki cząsteczkowej” (Tomu I-go zeszyt I, Paryż 1873) i krótki zarys „Rachunku różniczkowego i całkowego”, w „Panteonie wiedzy ludzkiej” (Warszawa 1875). Obok. pracy czysto naukowej uprawiał G. działalność pedagogiczną, jako nauczyciel matematyki w szkole handlowej imienia Kronenberga (od r. 1878 do 1898) i w szkole realnej Babińskiego. Od lat dwudziestu kilku pracuje w dyrekcyi Towarzystwa kredytowego m. Warszawy. Od r. 1890— 1894 zasiadał w komitecie kasy Mianowskie-

s. D.

Groski (Gościus) Kacper (*w Poznaniu w pierwszej połowie wieku XVI—f w Wenecyi w 1578), lekarz, matematyk i astrolog. Wykształcenie przygotowawcze otrzymał w Poznaniu, w szkole Lu brańskiego; do nauk lekarskich i matematyki przykładał się w Krakowie, poczem wyjechał do Padwy, skąd powrócił do Poznania po otrzymaniu godności doktora medycyny. W mieście rodzinnem zabawiał się wykonawstwem lekarskiem przez długie lata, zajmując się także sprawami miejskiemi, i w latach 1555--1557, 1563, 1568, 1574 i 1575 z wyboru współobywateli urząd burmistrza piastował. Za oddane miastu usługi w r. 1567 obdarowany został przez nie kawałem ziemi rozległym, na przedmieściu Glinki położonym. Dzieł lekarskich nie pozostawił, pisywał tylko książki treści astrologicznej. To zajęcie się astrologią wyszło mu bardzo na dobre, ponieważ za przepowiednię zwycięstwa ziszczoną od senatu rzeczypospolitej Weneckiej obsypany był zaszczytami i obdarowany dochodem dożywotnim, 300 dukatów wynoszącym. Temu pewno przypisać należy przeniesienie się jego w ostatnich latach życia do Wenecyi. Uchwała wenecka ua korzyść G-ego, z d. 15 października r. 1571, brzmi podług Ciampiego („Bibliografia critica delle antiche reciproehe corris-pondenze... del’ Italia... colla Polonia etc” t. I, str. 343), w przekładzie L. Gąsiorowskiego: „Ponieważ K. G., Polak, matematyk sławny z dowcipu i męstwa, jakby duchem wieszczym natchniony, zwycięstwo nasze nad nieprzyjacielem przewidział i senatowi i ludowi weneckiemu w rozpaczy nadziei dodał, i naprzód sprawił nam pociechę, a potem radość niewymowną, przeto uchwalamy, aby temuż K. G-emu, przyjętemu w poczet patrycyuszów weneckich, posąg pieszy z miedzi, w gimnazyum uaszem był wystawiony; nadto, jako mężowi dla senatu i ludu weneckiego dobrze zasłużonemu, przeznaczamy corocznie, dopóki żyć będzie, trzysta dukatów pensyi, aby nagroda ta stała się dla innych bodźcem do nauk matematycznych i do sławy”.—Znane bibliografom naszym dzieła G-ego są następujące: „Dzienne sprawy wedle Niebieskich Biegów na rok Pański 1563. Przez Caspra Goskiego w liekar-stwiech Doctora pilnie opissane” (w 16-ce, ark. 1V₂), poczem idzie napis drugi: „Przepowiedze-nie wszeliakich przygód s biegów niebieskich statecznie wyrozumianycli na Rok Pańsky 1563 przez Caspra Goskiego w liekarstwiech Doctora oznay-mione” (Wrocław, Crispinus Scharffenberg, w 16-ce, k. nl. 22); „Opissanie krótkie Kaspra Goskiego w Lekarstwiech Doktora, ieśliże Rok Pańsky MDLXV powietrza morowego wolny będzie”, potem idzie wyimek z Ewangelii św. Mateusza XXIII, św. Marka XIII i św. Łukasza XXI, koniec stoi „Sic nos non nobis” (bez wym. m. dr. i r. [Stanisław Scharffenberg 1565] w 8-ce, k. nl. 8, druk gocki). Na końcu czytamy: „Ty-losci: komu sie nie podoba, wziąwszy pioro popraw. Porządek thego roku wedle starożytney nauki (ktorey daley niż dwieście leth Astrologowie starszy używali) czynić obiecuyą Saturnus z Martesem”. U Gąsiorowskiego wydruko-

Dr j. P.

s b r.

Dr J. P.

d.

w. J.

z. w.

wano podług Lelewela dość długi ustęp z tej książeczki); „Przestroga przypadków wszelkich wedle nauki Gwiazd y obrotow Niebieskich; Na rok Pański przestępni 1576, Przez Caspra Go-skiego w lekarstwiech Doktora tych prawie opła-kanich czasów pilnie opisana” (bez wym. m. dr., w 16-ce, ark. 2*/₂); nakoniec „Prognosticon astro-logicum ex futuris eclipsibus solis atque lunae ab anno 1551 ad annum 1556. Autore Casparo Gośki. Patavii in Italia conscriptum 1549” (rękopis).—Por. L. Gąsiorowskięgo „Zbiór wiad. do bist, sztuki lek. w Polsce” (t. I, str. 256 — 259) i S. Kośmińskiego „Słownik lek. pols.” (str. 148).

Gośki Adam, znakomity teolog z zakonu oo. franciszkanów, żył w końcu XVI i na początku XVII wieku. Został przez zgromadzenie polskie wysłany na studya wyższe do Włoch; uzyskawszy stopień bakałarza, uczył teologii w Neapolu, w gimnazyum tegoż zakonu. W 1607 wydał krótką (3y₂ arkusza in 4-o), ale cenną rozprawę o hymnie śśw. Ambrożego i Augustyna „Ciebie Boga chwalimy”—dogmatyczno-kazno-dziejską; dedykował ją Andrzejowi Próchnickie-mu, biskupowi kamienieckiemu, naówczas legatowi polskiemu w Neapolu. Tytuł powyższej rozprawy brzmi w oryginale podług Jochera („0-braz bibliograficzno-historyczny literatury i nauk w Polsce”): „Te Deum laudamus speculativis Sacrae Theologiae conclusionibus ad disputandum, et positivis discursibus ad praedicandum breviter insertom. F. Adami Goscii Poloni, Franciscani Conventualis in fłorentiss. Gymnasio Neapolitano eiusdem Ord. S. Theol. Baccalaureorum Minimi” (Neapoli, apud Joannem Jacobum Carlinum et Constantinum Vitalem. 1607).

Gośki. Dwu lekarzy polskich, o których zresztą nic więcej nie wiemy; nazwisko to nosi: I imienia niewiadomego, który napisał „Dissertatio de vulneribus” (Sztrasburg 1659, może rozprawa doktorska).—II Marcin G., pochodzący z Lignicy na Szląsku, wydał „Dissertatio de lue venerea cognoscenda et curanda” (Frankfurt nad Odrą 1610. Jest to rozprawa doktorska, napisana przy pomocy profesora H. Arni sa eu sa). — Por. S.

Kośmińskiego „Słown. lek. polskich” (str. 149) i Chr. Girtannera „Abhandlung über die Venerische Krankheit” (wyd.

2-e, T. n, str. 177, Getynga 1793).

Gośki, herb, polski.

W polu błękitnem mur czerwony; z za niego wyskakuje pół złotego lwa wprawo. Nad hełmem, w koronie szlacheckiej, pół takiegoż lwa z mieczem w prawej łapie. Od- Fig. 176. Gośki (herb).

miana herbu Prawdzie (ob.), prawdopodobnie z XVII-go wieku, służąca rodzinie Goskich z Rawskiego.— Źródła: Kojałowicz, Niesiecki, Czarnecki, Hefuer.

Goslar, miasto powiatowe w pruskiej regen-cyi Hildesheim, prowincyi Hannowerskiej, na skraju północnego Harzu, wpobliżu granicy brunświekiej, u stóp Rammelsbergu, nad rz. Gose, dopływem rz. Oker (Alleru-Wezery), 260 m. nad p. m. Krzyżownica dróg żelaznych Vienenburg - G. - Neuekrug; ma wygląd starożytny: grube mury, liczne kościoły, wieżyce warowne i t. p.; w dawnej kapliczce znajduje się osobliwy ołtarz, podtrzymywany przez bronzowe postacie pokonanych Wendów, jak głosi tradycya („Krodoaltar”). Dom cesarski (Henryka III, w. XI), odnowiony, a zdobiony freskami; ratusz z w. XII i t. p. Około 16 000 m-ców (1900). G. jest miastem górniczem (skarby mineralne Rammelsbergu — 636 m.: srebro, nieco złota, miedź, ołów, cynk, ałun, siarka i t. p.). Wyroby z marmuru, zapałki, chemikalia, karty, kapelusze, piwo („Goslarer Gose”).

Goslaryt, czyli witryol cynkowy, jest naturalnym siarczanem cynku: ZnS0₄.7H₂0. Kryształy rombowe, jednopostaciowe z solą gorzką, łatwo rozpuszczalne w wodzie, w temperaturze 100° C. tracą 40 °/₀ wody krystalizacyi. Bezbarwny. Jako utwór wtórny zdarza się na blendzie cynkowej w Goslarze, Schemnitz, Tahlun, Gagnon Mine w Montanie.

Goślicki Wawrzyniec, herbu Grzymała, biskup poznański. Urodził się w Płockiem, rok jednak urodzenia nie jest dokładnie wiadomy; umarł 31 października r. 1607. Skończywszy akademię krakowską r. 1561 ze stopniem magistra filozofii, studya dalsze odbywał we Włoszech, gdzie też wybitnie się zaznaczył jako pisarz, choć dopiero początkujący. Wróciwszy do kraju, został sekretarzem królewskim, i na stanowisku tern będąc, z rozkazu Zygmunta Augusta zasiadał r. 1570 w powtórnej kommissyi przeciwko Gdańszczanom, wraz z Kasprem Geszkau, opatem oliwskim, Piotrem Rojzyuszem, prawnikiem, i dzielnie obstawał za prawami Rzeczypospolitej. W 1572 wysłany był przez króla do Brunświku z pełnomocnictwem w sprawie spadku po księżnie Zofii, córce Zygmunta Starego. G., mianowany przez Stefana Batorego kanclerzem do spraw siedmiogrodzkich, towarzyszył królowi podczas wypraw przeciwko Gdańszczanom i wysyłany był niejednokrotnie w różnych missyach do Gdańska i Bydgoszczy. W r. 1577 jest dziekanem kieleckim, kanonikiem krakowskim i sandomierskim, a następnie kantorem płockim: tegoż roku d. 13 czerw, król, gotując się do wyprawy na Moskwę, wysyła G-ego do książąt Augusta Saskiego i Jerzego Brandenburskiego z prośbą o pomoc. W tym czasie także głos ogółu był za G-m jako kandydatem na stanowisko podkanclerzego, Zamoyski jednak, ze względu na niepodległość charakteru G-ego, podsunął królowi Borakowskiego. W 1579 jeździł G. do Sztokholmu w missyi dyplomatycznej. W 1585 miał trzy dziekanie, ale oddawna należało się mu dla jego zasług, rozumu i cnoty dostojeństwo wyższe w ojczyźnie i kościele: ominęła go jednak znowu mniejsza pieczęć koronna, która dostała się Baranowskiemu, i dopiero przed samą śmiercią Stefan Batory nadał mu biskupstwo Kamienieckie i opactwo Mogilskie. Podczas bezkrólewia rolę wybitną odegrał G. na sejmie konwokacyjnym, gdy wskutek swobód, różnowiercom przyznanych, wszyscy biskupi, a w ich liczbie i G., miejsce obrad opuścili; G. wszakże po jakimś czasie wrócił, witany przez obradujących jako ojciec i zbawca Rzplitej. Z całego senatu tylko G. uchwałę tę podpisał, co mu biskupi z prymasem na czele wyrzucali; jeden tylko Solikowski, arcybiskup lwowski, przyjaciel jego, nie tyle go bronił, ile o pobłażanie dlań prosił. Rzym też nie był z G-ego zadowolony i odsuwał go długo od wyższych dostojeństw. Na sejmie elekcyjnym początkowo do żadnego stronnictwa nie należał, potem poszedł za Zamoyskim i głosował za Zygmuntem III, widząc w tern dobro Rzplitej. On układa z posłami szwedzkimi pacta conventa. R. 1587, 10 grudnia, spotyka króla wjeżdżającego do Krakowa, w polu pod Kazimierzem, i wita go od stanów piękną mową polską, na którą król po polsku mu również odpowiada. Jest przy koronacyi, w zawarciu paktów będzińskich (1589) bierze udział. Już wr. 1587 nominowany przez nowego króla bpem chełmskim, długo czekał na bulle z Rzymu: katedrę objął r. 1590; w 1591 przeniesiony na biskupstwo przemyskie, był pasterzem czynnym. Gdy arcyksiążę Maksymilian odjeżdżał do Austryi, spotykał go pomiędzy innymi posłami i G.; gdy zaś, skutkiem zajść potem wynikłych, Zebrzydowski chciał się na arcyks. pomścić, G. go powstrzymał. Należał później do kommissyi poprawy praw i trybunałów. Na sejmie r. 1596 pośredniczył w obradach pomiędzy legatem pap. kardynałem Gaetano i posłem cesarza, Janem, biskupem wrocławskim, a stanami, z Janem Zamoyskim na czele, nad wyprawą na Turcyę. Piasecki z tej okazyi mówi o jego wymowie: „G. miał rzadki dar języka, dowcip wesoły i uprzejmy, rozsądek obejmujący, najoporniejsze wywody porządnie w treść zbierał, gruntownie roztrząsał, zręcznie wyłusz-czał”. Nielubiony przez Jezuitów za obronę Akademii krakowskiej, pod Sykstusem V pap. długo się w godnościach nie posuwał, aż w 1601 bpstwo Poznańskie objął i zarządzał tą dyece-zyą 6 lat i miesięcy 4. Wkrótce przed śmiercią mianował swoim koadjutorem Andrzeja Opalińskiego, poczem umarł na gangrenę, w Ciąży-nie. Wspaniałą bibliotekę swoją zapisał dominikanom płockim. Był to człowiek zdolny i niepospolicie uczony; językiem greckim władał do

skonale, znał teologię, filozofię, astronomię; styl i wymowę miał piękną. Z dzieł jego pozostały nam wiersze i proza: „De Victoria Sigismundi”, wiersz (Padwa 1564); „De optimo senatore” wyszło w Wenecyi r. 1568, w Bazylei 1593, tłóm. na angielski Odilsworth; druków, w Krakowie 1587; „Witanie rad i stanów... Zygmunta III.... W. G-ego, bpa kamień., czynione”; przedr. u Małeckiego „Wybór mów staropolsk.” i u Turowskiego „Bibl. polska”; „Oratio pro statu sa-cerdotali” i/i- arkuszowa modlitwa; „De haereti-cis discursus exerceudi animi causa” w rękopisie nieukończonym; przypisywane mu „De optimo cive” nie jest jego. Pisali o nim: Ossoliński w „Wiadom. hist.-kryt.”; Łętowski „Katalog” III; Hoszowski „Obraz opatów mogił.” str. 59; Pawłowski „Premislia sacra” str. 33Ü.

Goślin (f 15 kwietnia 886 r.), 49-ty z szeregu biskupów Paryża, należał do rodziny Karolingów. Był krewnym Karola II Łysego, ale nie jego wujem, jak mylnie niektórzy historycy twierdzili. Przywdział habit św. Benedykta w opactwie St. Maur-sur-Loire i prowadził życie zakonne pod opatem Ganzbertem, swoim wujem. W r. 847 lub 848 po biskupie Ebroinie z Poitiers odziedziczył tytuł opata St. Germain-des-Près. Będąc jednocześnie tytularnym opatem kilku innych klasztorów, piastował oprócz tego na dworze kilka wyższych urzędów. Dokumenty historyczne owych czasów mówią o nim jako o radzcy, pierwszym notaryuszu, pierwszym kapelanie Karola Łysego: nic więc dziwnego, że powyższe urzędy zjednały mu wiele powagi, przywilejów, a nawet pierwszeństwo przed biskupami. W r. 858 Normannowie, obozujący pomiędzy Rouen i Pont-de-1’Arche, zrobili wyprawę na wielu statkach w górę Sekwany, niszczyli kraj, rabowali klasztory i kościoły i pomiędzy innymi schwytali G-a wraz z Ludwikiem, jego bratem, opatem św. Dyonizego, uprowadzili jako jeńców i dopiero po otrzymaniu wielkiego okupu wypuścili. Po śmierci Ludwika G. został mianowany na jego miejsce arcy-kanclerzem, który - to urząd piastował przy Ludwiku Zajękliwym i Karolu Otyłym. Gdy umarł Ingolvin, biskup Paryża, został G. około r. 883 wybrany na jego miejsce. Pierwszą G-a troską na tej godności było ufortyfikowanie stolicy przeciwko Normannom, którzy nie zaprzestali rabować kraju. Ostrożność nie była zbyteczną. Jeden z wodzów tych rabusiów, Zygfryd, zbliżył się do Paryża na czele 40-tu tysięcy ludzi i, otoczywszy miasto, począł je szturmować. G. w otoczeniu dowódzców załogi walczył żarliwie w obronie stolicy. Stał nieustraszony na murach, w hełmie na głowie, z kołczanem za plecami, z toporem w ręku, mając przed oczyma krzyż, który kazał osadzić w murze. Oblężenie trwało długo, ale zapał biskupa nie ostygł. Podczas jednego ataku, gdy Zygfryd dał rozkaz mordowania jeńców zabranych przy sztur-

sbr

w j.

„Sł. leka-

Dr j. p.

a.

P. Clmi.

mie, G., przejęty oburzeniem, położył strzałą trupem jednego z wykonawców tego ohydnego rozkazu. Nie dano było jednak dzielnemu biskupowi widzieć Paryża wolnym od wrogów, umarł bowiem jeszcze w czasie oblężenia. Paryżanie gorąco opłakiwali bogobojnego i mężnego swego pasterza. Mnich Abbon nazywa go „pasterzem - dobroczyńcą” i „bohaterem pełnym słodyczy” („pastor benignus et mitissimus heros”).

Gosławice, wieś w powiecie Konińskim, gub. Kaliskiej, nad jeziorem Gosławskiem, przy szosie z Konina do Ślesina; zamek (Kazimierza Wielkiego?) użyty na składy i mieszkania; na gruzach jeszcze dawniejszego (Bolesława Chrobrego?) zbudowano gorzelnię; kościół parafialny, gmina.

Gosławski Jakób był lekarzem nadwornym królów Zygmunta III i Stefana Batorego; za czynności swe pobierał płacy rocznej ówczesnych złp. 200 i prócz tego tygodniowo strawnego złp. 4.— Por. S. Kośmińskiego rzów pols.” str. 149.

Gosławski Franciszek, znakomity statysta polski z w. XVI (* 1538 w dziedzicznej wiosce Nadarzyce, w Wielkopolsce), był domownikiem i przyjacielem hrabiów z Górki, z którymi wyższe studya za granicą odbywał. Znany jest z dwóch prac w języku łacińskim, będących dziś nadzwyczajną rzadkością bibliograficzną. Tadeusz Czacki nadaremno poszukiwał ich do swoich zbiorów; F. M. Sobieszczań-ski zapoznał się z niemi w bibliotece hr. Tarnowskich w Dzikowie. W pierwszej, p. t. „De judiciis et moribus corrigendis ad Stephanum Regem Poloniae Paraenesis” (Poznań 1578), autor, przejęty gorącem pragnieniem dobra powszechnego, śmiało uderza na upadek ducha obywatelskiego i wyrzuca braciom-szlachcie ich wady; w drugiej („De bello adversus Moschos ad Equités Polonos Oratio, 1578 Mense Aprili, Posnaniae Melch. Neringk excud.”), może z natchnienia dworu, stara się przygotować umysły do zamierzonej przez Stefana Batorego wojny z Północą i przejąć szlachtę polską duchem jedności. Godnym jest w niej uwagi ustęp, w którym G. proroctwo Ezechiela o Gogu, „księciu głowy Mosoch”, przystosowuje do swego kraju i przyszłość jego przepowiada.— O innych pismach G-ego, ani też o dacie i miejscu zgonu jego, nic niewiadomo.

Gosławski Stanisław (druga połowa XVI w.), pochodził z rodziny herbu Oksza, zamieszkałej w województwie Krakowskiem. Znany jest tylko z tłómaczenia dramatu Szymona Szymono-wicza „Castus Joseph” (Kraków 1597); to tło-maczenie po raz drugi wyszło w Krakowie r. 1889, pod redakcyą Romana Zawilińskiego, który tak je charakteryzuje: „Przekład w ogólności , jest gładki i wierny; dosyć liczne jednak są miejsca, które raczej za parafrazę niż za przekład poczytać trzeba. Dosyć zwrócić uwagę na stosunek liczebny wierszy łacińskiego oryginału (1756) do przekładu (2056), aby wskazaniem nadwyżki wierszy 300 powyższe poprzeć twierdzenie. Z wyjątkiem chóru ostatniego, który co do wiersza odpowiada oryginałowi, wszystkie chóry w przekładzie G-ego posiadają większą od oryginału liczbę wierszy, nawet mimo dłuższej często formy wierszowej. Co do tej formy nie krępuje się tłómacz miarą łacińskiego oryginału i używa w dyalogu wiersza 13-zgłoskowego żeńskiego, w chórach—miar krótszych lirycznych, obok strofy safickiej. W technice wierszowej jest tłómacz nie dosyć biegły. Dykcyi nie można odmówić pewnej siły i malowniczo-ści; szczególną właściwością języka G-ego jest spory poczet epitetów złożonych (gwiazdozorny, kozowoński, miąższow^dęty, ziemięrzniący), które przypominają Klonowicza”.

Gosławski Adam z Bebelna (Bębelna, Bą-belna), rotmistrz w ojczystej wsi Kraszówce, blizko Łucławic; miał sławę między socynianami z wysokiej nauki, żył jeszcze po roku 1640; są w druku następujące jego dzieła: „Adami Goslavii a Bebelno Refutatio eorum quae Bartholomaeus Keckermannus in libro primo systematis sui theo-logici disputât” (Raków 1607, in 8-vo); „Odpowiedź na obronę kazania X. Skargi, którą był uczynił X. Jakób Ostrowski, kan. krakowski” (w Rakowie, u Sebast. Sternackiego, 1608, in 4-to, str. 218); „Ad. Goslavii a Bebelno Disputatio de persona” (Raków 1620, in 8-vo).—„Enc. Org.”

Gosławski Maurycy (* 5 paźdz. 1802— f 17 listopada 1834), poeta, urodził się we Frampolu, w gubernii Podolskiej, ja£a syn ubogiego dzierżawcy. Kilkunastomiesięcznem dzieckiem przewieziony był do Nihina, gdzie ojbiec jego, straciwszy resztki ubogiej fortuny, przyjął miejsce generalnego rządzcy u hr. Branickiej, a potem u jej córki, ks. Woroncowowej. Maurycy, oddany do szkoły powiatowej w Kamieńcu 1812 roku, ukończył ją w 1818; szkoła ta liczyła cztery klasy, z których dwie ostatnie miały kurs dwuletni. Już wówczas okazywał wielką łatwość wierszowania, a uczniowie często na lekcyach deklamowali bajki przezeń układane. Raz na popisie publicznym miał zadane ćwiczenie. Zamiast ciężkiej ody wydeklamował lekki utwór własny. Obawa, niepokojąca w pierwszej chwili profesora, ustąpiła miejsca podziwowi; publiczność uczciła autora oklaskami; zyskał on odtąd nazwę mówcy i poety okolicznościowego. W r. 1819 brat starszy, Albin, odwiózł Maurycego do Krzemieńca, gdzie dyrektorem wówczas miał być krótko Aloizy Feliński. Po ukończeniu liceum G. obrał sobie zawód nauczycielski i w trzech domach kolejno go pełnił: u pani Trzecieskiej, u Wilamowskich i u Michalskich w Kordyszówce. Zarówno w ciągu studyów licealnych jak i później nie zaniedbywał poezyi. Nowy jej zwrot, t. zw. romantyczny, oddziałał nań dość silnie.

P. Chm.

Dr J. P.

W. J.

Zajęła go, mianowicie, twórczość ludowa, której płody na swem rodzinnem Podolu starannie zbierał. Miłość nieszczęśliwa, lubo wzajemnością odpłacona, do panny Melanii M. zabarwiła jego uniesienia względem Podola odcieniem indywidualnym. Z tych dwu pierwiastków, oraz z częściowego, bardzo nieznacznego, naśladowania „Maryi” Malczewskiego, powstał pierwszy większy poemat G-ego p. t. „Podole”, podznaczony datą \ r. 1826. Dodawszy do niego obszerną (i rozwlekłą) dumę p. t. „Nyczaj”, wiersz treści religijnej „Jubileusz”, oraz kilka drobniejszych utworów, wydrukował zbiorek swoich „Poezyj” w Warszawie 1828 r. Zbiorek ten, z powodu dedykacyi Wincentemu hr. Krasińskiemu, był potem wycofywany przez autora z handlu i palony. Od r. 1829 w ciągu kampanii tureckiej i później był G. urzędnikiem, naprzód przy naczelniku intendentury, chwilę przy generale Fruzsonie, nareszcie w biurze głównego sztabu armii generała Dybicza. Z tego czasu dochował się rodzaj pamiętnika w formie obszernego listu do ukochanej. W maju 1831 r. znaleziono nad Zbruczem płaszcz i czapkę należącą do G-ego, i dziwnym zbiegiem okoliczności w tem właśnie miejscu, tylko na przeciwnym brzegu, gdzie przed kilkunastu miesiącami poeta Tymon Zaborowski (ob.) był utonął. Przypuszczano, że G. znalazł śmierć w nurtach rzeki; wkrótce jednak uspokoił on strwożonych przyjaciół odezwą z Zamościa. Przebył tu aż do kapitulacyi tej twierdzy. Uwięziony, dostał się potem na wolność i za innymi udał się do Francyi, gdzie r. 1833 wydrukował pieśni okolicznościowe z ostatuiej doby p. t. „Poezya ułana polskiego” (2 tomiki). Projekt połączenia się z Melanią odżył, gdy G. przeniósł się do Galicyi, bawiąc w osadzie, posiadającej zdroje siarczane, a nazwanej Konopkówką. Pełną garścią rozsypywał wierszyki, a że był i przystojny i młody i wesoły, kobiety szczególną zaszczycały go łaską. Z pomiędzy nich wyróżnił poeta Elżbietę R., przystojną modrooką blondynkę. Doniesiono o tem Melanii, a ta, po 9-u latach oczekiwania, nadesłała Maurycemu zwolnienie z danego słowa. Po tem zerwaniu G. żył zaledwie dziesięć miesięcy; w listopadzie 1834 roku, doglądając kolegi dotkniętego gorączką tyfoidalną, uległ niemocy, chorował tylko dni kilka i umarł, w Stanisławowie, w Galicyi. Był to talent średni, łatwo zapalny, niedbający o doskonałość formy, z wyobraźnią nierozległą; w ciągu krótkiego życia wyrobić się nie mógł. Z jego utworów jedna tylko piosnka p. t. „Życzenia”, zaczynająca się od słów: „Gdyby orłem być”, nabrała popularności. Najzupełniejsze wydanie „Poezyj” G-ego wyszło w Lipsku 1864 r. z przedmową Leona Zienkowieża (XXIII, 311 str.). Mieszczą się tu, oprócz już wymienionych utworów, trzy większe poematy, fantazyami nazwane: „Tęsknota”, „Odstępca albo Renegat” i „Banko”. Osobno w „Bibliotece Warszawskiej”

(r. 1844, zeszyt lipcowy) wydrukowano wiersz p. n. „Dzień”.— Szczegóły życia aż do r. 1831 z dobrego źródła przedstawił dr. Antoni J. Rolle w seryi czwartej „Opowiadań” (Warszawa 1884, t. II, 413—458). Dokładny rozbiór pierwszych poezyj podał Aleksander Tyszyński w dziele „Amerykanka w Polsce” (t. II, 59 — 71), przeceniając wartość utworów. Stosunek poezyj G-ego do twórczości ludowej starał się wykazać Stanisław Zdziarski w zarysie biograficzno-lite-rackim: „Maurycy Gosławski” (Petersburg 1899, w zbiorze „Życiorysy sławnych Polaków”).

Gosławski Emil (* W r. 1819 w Boiskach, w Sandomierskiem—f w Radomiu d. 24 kwietnia r. 1880), lekarz. Do szkół uczęszczał w 0-polu i w Lublinie; nauk lekarskich słuchał w Wilnie i Dorpacie, ukończył je w r. 1845. Po powrocie do kraju został ordynatorem szpitala w Rawie i niemałe położył na stanowisku tem zasługi, przyczyniając się w r. 1855 do uśmierzenia duru (typhus), nagminnie w mieście tem panującego, zawleczonego tam przez żołnierzy pospolitego ruszenia, w czasie oblężenia Sewastopola pod chorągwie powołanych. W r. 1856 przesiedlił się do Radomia, gdzie jako człowiek zacny i prawy z powodzeniem zaj- • mował się wykonawstwem lekarskiem. Ciężkie nieszczęścia rodzinne zgon jego przyśpieszyły. Zajęty pracą lekarską, piórem się nie zajmował.—S. Kośmiński (w „Słown. lek. pols.”, str. 142) podaje tylko jeden artykuł jego, ogłoszony w „Gazecie lek.” w r. 1867.

Gosławskie jezioro, w gub. Kaliskiej, w powiatach: Konińskim i Słupeckim, ma około 4 kim. długości, iy₂ kim. szerokości, znaczną głębokość („Słown. Geograf.”); znajduje się na smudze jeziornej Głodawo-G.-Pątnowskie z Licheń-skiem-Mikorzyńskie-Slesińskie-Gopło. Jeziora te łączą się z sobą bądź stale, bądź chwilowo; są to rozerwane szczątki „Pragopła” (ob. Gopło). Na brzegu południowym jeziora G-ego znajdują się Gosławice (ob.), na północy widać w oddali Kazimierz Biskupi z Bieniszewem (podania o św. Wojciechu i pustelnikach).

Gosnold Bartholome w, podróżnik angielski w w. XVII, jeden z promotorów kolonizowania Ameryki północnej przez Anglików. Przyjaciel i wspólnik Raleigha w jego bezpłodnych usiłowaniach utworzenia kolonii w Ameryce, odbył w r. 1602 szczęśliwą podróż w celu robienia odkryć na brzegach Nowej Anglii. Po powrocie pracował nad utworzeniem kompanii w celu ko-lonizacyi. Wszedł w spółkę z negocyantem Edwardem Wingfieldem, Robertem Huntem i kapitanem Smithem; w 1606 dostał od Jakóba I akt nadawczy i wyruszył zaraz z pierwszą par-tyą kolonistów; w kwietniu 1607 wylądował przy uściu rzeki James w Wirginii. Przed jesienią klimat i niewygody położyły trupem połowę osadników; G. należał do liczby ofiar.

Gospodarskie sejmiki, ob. Sejmiki.

Gospodarstwo. Nazwa ta oznacza działalność ludzką, skierowaną do wydobycia czystego dochodu z jakiegokolwiek przedsiębiorstwa przemysłowego, lub rolniczego. Umiejętne wyzyskiwanie sił produkcyjnych narodu, dążenie do coraz większego ich rozwoju, usuwanie wewnętrznych lub postronnych przeszkód, stających na drodze urzeczywistnieniu tego celu, słusznie też nosi nazwę¹ gospodarstwa narodowego, podług szczęśliwie użytego wyrażenia przez Fryderyka hr. Skarbka, niegdyś profesora w uniwersytecie Aleksandryjskim w Warszawie, zamiast Ekonomia polityczna (ob.). W codziennem życiu nazwa G-a najczęściej bywa stosowaną do przemysłu rolnego i w tem znaczeniu nazwy rolnik i gospodarz są synonimami. G. rolne, w miarę położenia geograficznego, klimatu, stopnia kultury, środków kommunikacyi i gęstości zaludnienia danego kraju, przybiera pewne wybitne cechy, podług których wnosić można o trafności jego zastosowania dla osiągnięcia zamierzonego celu, to jest wydobycia najwyższego czystego dochodu z danego obszaru ziemi. Gdzie ziemia znajduje się na nizkirn poziomie kultury, kommunikacye utrudnione, miejsca zbytu i spożycia produktów odległe, kapitał drogi, a zaludnienie rzadkie, tam G., jeśli ma przynosić czysty dochód, musi być oszczędne, bez nakładu pracy i kapitału ponad ścisłą potrzebę; uprawa roli podlega zatem ograniczeniu, obszary zaś wyjęte z pod pługa obracane są na trwałe, albo, co lepiej, na czasowe pastwiska; zupełnie zaś jałowe, nieopłacające nawozu i uprawy części gruntu poddawane są uprawie leśnej. Obszary chudych pastwisk, porastające rzadkiemi, nizkie-mi trawami, najlepiej zużytkować dla owiec cien-kowełnistych, a jeśli G. nie posiada dostatecznej ilości łąk, wydających wyborowego gatunku siano, brak ten należy wynagrodzić uprawą łubinu sprzątanego na siano, który w takich warunkach staje się nieocenioną rośliną pastewną. G. takie nazywamy obszarowem albo ekstèn-sy wnem. Jeśli grunta nie są zbyt suche, a łąki dosyć wilgotne, wydające trawy przydatniejsze na siano raczej dla bydła, niż dla owiec, w takim razie chów owiec może z korzyścią być zastąpiony chowem bydła; dochód zaś z niego osiąga się przez zaprowadzenie G-a nabiałowego, polegającego na wyrobie masła i serów, przez opasanie wołów na mięso, wreszcie przez sprzedaż przychówku do miejscowości takich, w których wychów bydła kosztuje zbyt drogo. Cała uwaga gospodarza w takich warunkach wytężona jest ua to, aby produkować jak najmniejszym kosztem; stąd zysk czysty z takiego G-a bywa nieraz bardzo wysoki w porównaniu do małego kapitału zakładowego i obrotowego. — W warunkach wręcz przeciwnych G. też przybiera odmienną postać. Gdzie ziemia droga, kapitał tani, zaludnienie gęste, kommunikacye ułatwione, miejsca zbytu i spożycia łatwo dostępne, tam i G. rolne przybiera charakter handlowo-przemysłowy, pracując wysokim kapitałem i starając się o jak najszybszy jego obrót. Każdy kawałek ziemi musi przynosić dochód, nie może zatem leżeć bezczynnie pod ugorem lub odłogiem, lecz ciągle winien być obsiewany roślinami, łatwy zbyt mającemi, w odpowiedniej kolei zmia-nowania; dla utrzymania roli w pożądanej żyzności nie wystarcza już obornik wyprodukowany we własnem G-ie, ale trzeba się posiłkować ściekami miejskiemi, oraz nawozami sztueznemi czyli handlowemi. Widzimy w miastach, gdzie ziemia podbudowie sprzedawaną jest, już nie na morgi i pręty, ale na łokcie kwadratowe, że domy mieszkalne piętrzą się coraz wyżej w górę, dla korzystania z warstw powietrza, za które się nie płaci, podobnież w G-ie rolnem uprawa usiłuje sięgać coraz głębiej, aby powołać do produkcyjnej energii dolne warstwy gleby, dotąd bezczynne i tym sposobem rozszerzyć posiadłość ziemską, jeśli nie na długość i szerokość, to na głębokość. G-a tak usilnie i nakładowo prowadzone noszą nazwę intensywnych; nie zajmują się one hodowlą zwierząt domowych, bo ta każe długo czekać na ostateczne rezultaty; zakupują więc krowy dojne, mleko od nich spieniężają w stanie świeżym (wpobliżu większych miast i osad fabrycznych), a gdy okres mleczności (laktacyi) minie, sprzedają je, a na ich miejsce kupują inne. Na ogół jednak biorąc, dochód brutto w takich G-ach jest bardzo wysoki, lecz dochód czysty dość nizki, często niższy w stosunku nakładu kapitału i pracy, niż w G-ach eksteusywnie prowadzonych.— G. leśne, prowadzone racyonalnie, polega na użytkowaniu z danej przestrzeni leśnej w ten sposób, aby las w pewnej lat kolei (zawsze dość długiej: 60, 80, 100, 120 lat) odmładzał się czyli odnawiał przez zasiew, tak, aby wyrosłe drzewa najcenniejszych gatunków (dąb, modrzew, sosna) po wycięciu starodrzewu na towar handlowy znajdowały się zawsze w kolejnych porębach do zużytkowania corocznie, lub w kilkoletnich okresach—i to nazywamy gospodarstwem wysokopiennem. Lasy liściaste, dostarczające materyału porządkowego lub opału, zagospodarowywane bywają w krótszej kolei, ponieważ drzewa je składające posiadają tę własność, że po ścięciu wypuszczają z korzeni odrośle, które, stosownie do gatunku drzewa, po kilkunastu, po dwudziestu, lub trzydziestu latach wyrastają na drzewa rąbnę, zdatne do użytku; taki sposób użytkowania z lasu nazywamy gospodarstwem ni z ko -piennem. W razie, gdy las jest mieszany, złożony z drzew iglastych, jak sosna, albo modrzew, świerk i jodła, oraz z liściastych, jak dąb, buk, klon, jesion, lipa itd., stosowany bywa system G-a t. zw. połączony, aby stosownie do gatunku drzewa zużytkować je w najodpowiedniejszym stanie rębności. W lasach nieu-

St. Rew.

rządzonych prowadzi się G. t. zw. plondruj ące; polega ono na tein, że na całej przestrzeni leśnej wybiera się drzewo odpowiedniego wieku i wzrostu, pilnując tylko, aby nie ogołacać z drzew znaczniejszych przestrzeni, co mogłoby źle wpłynąć na zwartość lasu i dać powód do tworzenia się szkodliwych lializn w lesie. — Gospodarstwo domowe obejmuje cały zakres działalności skrzętnej gospodyni, a więc: kuchnię i śpiżarnię, ogrody warzywne, chów drobiu i nierogacizny, chodzenie około nabiału, przerób włókna lnianego, bielenie płótna itd. Niektóre z tych gałęzi pod wpływem miejscowych warunków wyrobiły się na samodzielne przemysłowe zakłady, jak np. wyrób masła i serów, hodowla i tuczenie drobiu, fabryki tkackie, blicharnie itd. W znacznej jednak większości wypadków przemysł ten jeszcze jest w kolebce i dla braku odpowiedniego kapitału nie może się wyzwolić z powijaków, w których go utrzymuje odwieczna tradycya. Odbija się to na odpowiedniej literaturze, dość pokaźnej co do ilości, lecz co do jakości pozostawiającej wiele do życzenia. — Por. „Encyklopedya rolnicza” (tom I, str. 401 i nast.).

Gosport, miasto w Anglii, ob. Portsmouth.

Grosposvetsko polje (Celjské pol je. Zollfeld), równina w Karyntyi, na pn. od Celowca (Klagenfurtu); tu, na starożytnej mogile, przyjmowali książęta hołdowników i lenników. w- J-

Gosse Stefan, literat francuski (*. w Bordeaux 1773—f w Tulonie 1834). Był redaktorem dziennika „Miroir” i jednym z założycieli pisma „Pandorę”, które było dalszym ciągiem „Miroir’u”. Napisał powieści: „Les Amants vendéens” (1799); „Gasparin” (1800); dowcipne i pełne alluzyj politycznych „Fables” (1878); poemat satyryczny „L’Histoire des bêtes parlantes”. Największem powodzeniem cieszyły się utwory G-ego dramatyczne; pierwszą pracą jego na tern polu była „La Mort de Vincent Malignon” (1795j, sztuka w jednym akcie wierszem; później napisał jeszcze cały szereg komedyj.

Gosse Ludwik Franciszek Mikołaj, malarz francuski (* w Paryżu 1787—f w Son-court 1878). Uczeń Andrzeja Vincent, poświęcił się głównie malarstwu monumentalnemu i ozdobił wielu dziełami kościoły i budowle publiczne. Z prac jego zasługują na wzmiankę: Wjazd księcia Angouleme do Paryża (znajdował się w ratuszu paryskim).; dawna zasłona historyczna w operze, przedstawiająca Ludwika XV wręczającego Lullemu przywilej królewski Akademii muzyki; plafony Opery komicznej, Komedyi francuskiej i teatru Ventadour; Minerwa nagradzająca sztuki, w Instytucie; Czternastu królów koronowanych w Reims (w pałacu arcybiskupim tego miasta) i w. in. Kilka wielkich płócien jego znajduje się w Wersalu. Od r. 1808 wystawiał obrazy swoje prawie we wszystkich Sa-

Encykl. powsz. Ilnatr. Ze«n 200. T. XXV.

łonach. Po większej części prace jego nad mierność się nie wznoszą.

Gosse Edmund Wilhelm, literat angielski (* w Londynie 1849). Był pomocnikiem bibliotekarza w British Museum (1867), tłóma-czem w biurze handlu (1875), podróżował po Norwegii, Szwecyi i Danii (1872 — 74), po Hol-landyi (1877), by przestudyować literaturę tych krajów. Od r. 1884 do 1889 był profesorem literatury angielskiej na uniwersytecie w Cambridge; wygłosił w Ameryce szereg odczytów, które cieszyły się wielkiem powodzeniem (1885). Wydał: „Madrigals, Songs and Sonnets” (1870), „On Viol and flute” (1873), „New Poems” (1879), „Firdausi in Exile” (1886), poezye; tra-gedyę „King Erik” (1876); studya literackie: „Nothern Studies” (1879), „Life of Gray” (1882), „Seventeenth Century Studies” (1883), ,,From Shakespeare to Pope” (1885), ,,Life of William Congreve” (1888), „History of the eighteenth Century literaturę” (1889) i w. innych.

Gossec, właściwie Gossé, Franciszek (* 17 stycznia 1734 w Vergnies—f 16 lutego 1829 w Passy pod Paryżem), francuski kompozytor muzyczny. Pierwsze wykształcenie muzyczne o-trzymał w szkole śpiewu kościelnego przy katedrze w Antwerpii; wykształcenie wyższe zawdzięcza sam sobie, całą bowiem wiedzę muzyczną zdobył sam, z podręczników, bez pomocy nauczycieli. W 1751 r. udał się do Paryża, gdzie za protekcyą Rameau otrzymał posadę dyrektora kapeli prywatnej La Popelinière’a. Dla tej kapeli G. napisał pierwszą swą symfonię i kwartet smyczkowy. Po śmierci La Popelinière’a i rozwiązaniu jego orkiestry G. założył towarzystwo słynnych koncertów amatorskich w 1770 (Concert des amateurs), a 1773 zreorganizował niemniej głośne w owym czasie „Concerts spirituels”, które wielki wpływ wywierały na sprawę umuzykalnienia społeczeństwa paryskiego. W ciągu dwóch lat (1780—1782) zajmował posadę drugiego dyrektora Opery paryskiej (Académie de musique), przez następne zaś dwa lata piastował urząd członka komitetu dyrekcyj-nego opery, poczem powierzono mu reorganiza-cyę i kierunek „szkoły królewskiej śpiewu”. Gdy ta szkoła została przez rząd rewolucyjny w 1795 zamienioną na konserwatoryum, G. otrzymał w niem inspekcyę, wraz z Cherubinim i Le- • sueurem, a prócz tego godność członka Akademii. G. napisał wogóle: 29 symfonij, z tych 3 na same instrumenty dęte; kilka kwartetów, serenad, uwertur; wiele mszy z towarzyszeniem orkiestry, z tych „Requiem” (1760) wielką cieszyło się wziętością; oratorya: „Saul”, „La nativité”, „L’arche d’alliance”; chóry do „Atalii” Racine’a i „Elektry” Rocheforta; opery: „Le faux lord”, „Les pêcheurs” (1766), „Le double déguisement” (1767), „Toinon et Toinnette” (1767), „Rosine” (1786), „Sabinus” (1774), „Philémon et Baucis” (1775), „Hylas et Sylvie” (1766) i w. in.; prócz

64

zamówienia rządu rewolucyi.

czycielek.

P. Chm.

(Warszawa 1885).

Gosselin Atanazy Leon (* w Paryżu d. 16 stycznia r. 1815—f tamże d. 29 kwietnia r. 1887), chirurg znakomity. Nauki zawodowe odbył w Paryżu i tam w r. 1843 dyplom doktorski uzyskał. W r. 1844 został profesorem przybranym (agrégé), w następnym chirurgiem Biura centralnego, w 1846 prosektorem (Chef des travaux anatomiques), w 1858 profesorem zwyczajnym chirurgii, nakoniec w r. 1867 dyrektorem kliniki chirurgicznej w szpitalu Charité. Przedtem pracował jako ordynator w oddziałach chirurgicznych następujących szpitali paryskich: Lourcine (od r. 1851), Cochin (od 1854), Beaujon (od 1.859) i Pitié (od 1861). Od r. 1860 był członkiem Akademii lekarskiej (A. de Médecine), w r. 1874 otwarto mu podwoje Akademii umiejętności (Institut de France). Należał do najlepszych chirurgów swego czasu, był profesorem wybornym, nauce swej duszą całą oddanym. Z licznych prac jego, po większej części bardzo cennych, wymieniamy tu tylko „Clinique chirurgicale de l’hôpital de la Charité” (Paryż, wyd. 3-e, 1878, 3 tomy).—Por. „Union

tego stworzył wiele hymnów rewolucyjnych, zna- > ną pieśń rewolucyjuą „Serment républicain”, marszów wojennych i t. d. G-a możnaby nazwać nadwornym muzykiem rządu pierwszej rzeczy pospolitej Francuskiej, bowiem prawie wszystkie hymny, marsze wojenne, śpiewy i kantaty rewolucyjne wyszły z pod jego pióra, na

A. Pol.

Gosselies (Goćhelies), miasto w prowincyi belgijskiej Hennegau (Hainaut), obwodzie Char-leroi, o 7 kim. na pn. od Charleroi; około 10 000 m-ców. Kopalnie węgla, odlewnie żelaza, no-żownie, wyrób lin żelaznych dla statków, płótna, kapeluszy. Zakłady naukowe średnie, o-

gólne i przemysłowe, seminaryum dla nau-

w. J.

Gosselin Paskal Franciszek Józef, francuski badacz starożytności, zasłużony zwłaszcza na polu geografii starożytnej (* 1751 w Lille — f 1830 w Paryżu). W latach 1772 — 74 i 1780 odbył podróże naukowe po większej części Europy w- celu wyjaśnienia wątpliwości i braków w sieci dróg rzymskich. Później osiadł w Paryżu; w r. 1784 został deputowanym przy „Conseil royal de commerce”, w 1789 wszedł do Zgromadzenia Narodowego. Od roku 1799 był kustoszem gabinetu antyków w Paryżu. Urząd ten zatrzymał za Cesarstwa i Re-stauracyi. — Wybitniejsze prace jego: „Géographie des Grecs” (Paryż 1790); „Recherches sur la géographie systématique et positive des anciens” (Paryż 1798—1813, 4 tomy); „Eclaircissement sur les roses des vents des anciens” (Paryż 1805); „Observations pour évaluer les anciens stades” (Paryż 1805); „Notes sur la traduction de Strabon” (Paryż 1815 — 19); „Recherches sur le principe, les bases et l’évaluation des differents systèmes métriques linéaires de l’antiquité” (Paryż 1819) i liczne prace o geografii starożytnej w „Mémoires de l’Académie des inscriptions”.

Gosselin Roz y na (z domu Lattimore Clarke z Angers), powieściopisarka francuska, czerpała osnowę do swoich utworów ze stosunków polskich. Taką była powieść tłómaczona na język polski p. t. „Edgar lir. Gordon, powieść narodowa” (Warszawa 1828); taką tłómaczona na wło-• ski i niemiecki: „Olesia ou la Pologne” (4 tomy, Paryż 1827). Zuała Warszawę i opisywała obyczaje tutejszego świata salonowego.

Gosselin Emilia (f 22 lipca 1864), nauczycielka, należąca do grona Entuzyastek (ob.), odznaczała się rzutkością umysłową, samodzielnością, znajomością nauk, z których dwojaką korzyść materyalną wyciągała: założywszy pensyę żeńską, miała z niej dochody, a wydawszy: „Zasady języka polskiego, wyłożone praktycznie dla dziewcząt, na wzór gramatyki p. Sardou” (Warszawa 1846), zbierała z tej książki niejaki plon pieniężny. Miała Emilia

siostrę piękniejszą od siebie, ale wiecznie chorą, a w ostatnich latach cierpień niepowstającą nawet z łoża boleści. Starania Emilii około niej były prawdziwie macierzyńskie. W małym ogródku i w mniejszym jeszcze domku G-ów widywano niejednokrotnie sławnego w owych czasach kaznodzieję, bernardyna Benwenuta Mańkowskiego, który w rozmowach z Emilią czerpał natchnienie do mów swoich, a nawet z rąk jej odbierał gotowe już całkiem kazania. Odznaczają się one krasomówstwem prawdziwie kobiecem: nie o przekonania rozumu w nich chodzi, ale o zjednanie sobie uczuć słuchaczy. Ton ich łagodny, spokojny, lecz wnikający do duszy, nigdy nie przechodzi w silne roztkliwie-nie, nigdy nie przemienia się w krzykliwość lub grzmiące wybuchy. Nie dogmaty, nie cuda, nie teoretyczna lub mistyczna strona religii jest w nich przedmiotem rozbioru: w nich ciągle odzywa się zachęta do udoskonalenia moralnego, do urzeczywistniania nauki Chrystusa w czynach, do żywienia miłości poświęcającej się dla bliźnich, a zwłaszcza dla maluczkich, biednych i uciśnionych. Nigdzie, naturalnie, ni cienia fanatyzmu lub bigoteryi; wszędzie silny nacisk na obowiązki społeczne. Bóle i cierpienia społeczeństwa wstrząsają sercem kaznodziejki, ale nadzieja wielkiego dnia wybawienia pokrzepia jej duszę i chroni od rozpaczy. Przykazanie miłości wzajemnej powtarzała G. bezustanku, niezmordowanie, a samolubstwo najostrzejszemi karciła słowy, wszędzie mając przed oczyma ideał dobra ogólnego. Jednem słowem G. w kazaniach przyoblekała w szaty ewangieliczne —te wszystkie myśli, uczucia i poglądy, jakie były przedmiotem najgorętszych rozpraw i najpoufniejszych rozmów w gronie Entuzyastek. — Ob. Piotra Chmielowskiego „Autorki polskie w. XIX-go”

P. Chm.

Dr j. p.

trzeb gospodarczych.

Dr J. M.

mćdicale” r. 1887, Ser. III, T. XLIII, str. 710, gdzie obok życiorysu znajduje się też wykaz prac jego wszystkich.

GrOSSelin Karol, malarz francuski (* w Paryżu 1834—f w Wersalu 1892). Uczeń Gleyre’a i Ch -Bussona, zajął wkrótce wybitne miejsce wśród pejzażystów współczesnych; lubił przedstawiać głównie miejsca bujną roślinnością pokryte, łąki, wilgotne polany, gąszcze leśne i t. d. Do najlepszych obrazów jego należą: „Sadzawka w lesie w Leygues” (1878), „Grudzień” (1879), „Konie na pastwisku” (1882), „Zamek w Arques” (1883), „Grand Berneval” (1885), „Krawędź lasu w Arques” (1890). G. wymalował oprócz tego kilka widoków Paryża i jego okolic oraz Wersalu, między innemi Basen Neptuna (1887). W r. 1882 powołano go na urząd konserwatora muzeum Wersalskiego. Od tej chwili G. trzymał się trochę na uboczu od ruchu artystycznego, choć brał udział w wystawach dorocznych. Należy on do szkoły pejzażystów, biorącej początek od Jul. Duprć i kończącej się na Henryku Harpignies. Nie zostawił arcydzieł, ale dał kilka dobrych obrazów, odznaczających się trafną obserwacyą, uczuciem i świeżością.

GrOSSen’a prawo ekonomiczne — jest doktryną, podług której w spożyciu istnieje maximum, stanowiące granicę możliwego powiększenia spożycia; granicę tę tworzy z jednej strony istotne zadowolenie potrzeb, a z drugiej poziom dobrobytu. W związku z tem prawem jest teorya (ob. Wartość), którą Gossen (ekonomista niemiecki) pierwszy określił, a którą później rozwinęli ekonomiści: Jevons (w Anglii), Menger (w Austryi) i Walras (w Szwajcaryi); teorya ta polega na t. zw. „granicy użytkowości” (Grenz-nutzentheorie), czyli na zasadzie, że wartość przedmiotu nie tworzy użyteczności bezwzględnej, lecz użyteczność malejącą w miarę zadowolonych już przez użytkowanie z przedmiotu post. A. K.

Grossensass (w Tyrolu). Zakład przyrodoleczniczy—1 060 metr. nad. poz. morza, z suchem, czystem, górskiem powietrzem i silnem promieniowaniem słońca. Dojazd z Wiednia koleją przez Brenner, do stacyi nazwanej G. Zjazd roczny 900 chorych piersiowych, osłabionych, małokrwistych. Zakład zimą i latem otwarty.

von Gossler Gustaw, syn prezesa królewskiego sądu nadziemiańskiego (* 13 kwietnia r. 1838 w Naumburgu nad Salą), prawnik z zawodu, honorowy doktor teologii protestanckiej, obojga prawa i medycyny; był czas pewien radz-cą ziemiańskim powiatu Darkimskiego w Prusach Wschodnich, w r. 1874 powołany został na współpracownika do ministeryum spraw wewnętrznych, 1878 mianowany radzcą wyższego sądu administr., 1879 podsekretarzem w minist.

oświaty, a 17 czerwca 1881, po ustąpieniu Putt-kamera—ministrem oświaty, na którem-to stanowisku pozostał do 12 marca 1891 r. Od 1877 do 1884 był członkiem parlamentu, a w pierwszej sessyi 1881 jego marszałkiem. Obecnie jest naczelnym prezesem Prus Zachodnich i członkiem kommissyi kolonizacyjnej.—G. był gorliwym zwolennikiem, oraz zręcznym i energicznym wykonawcą polityki Bismarcka. O ile działał samodzielnie, jako minister oświaty, wobec wszechpotężnych wpływów Bismarcka, z którym przez lat 9 zasiadał w ministeryum pruskiem, ściśle określić się nie da; w każdym razie okazał się pojętnym uczniem swego mistrza. Za jego ministeryum rząd pruski, zmuszony opłakanemi stosunkami w dziedzinie kościelnej i stanowczym oporem katolickiego ludu i duchowieństwa, przedsięwziął rewizyę kościelno-politycznego prawodawstwa z lat 1873—1885, ustępstwa jednak z lat 1882 i 1883 w sprawie rządów dyecezyalnych i duszpasterstwa, oraz z lat 1886 i 1887 w sprawie kształcenia duchownych, jurysdykcyi kościelnej i zakonów, nie zadowolniły katolików, bo rząd nie rozwiązał Kościołowi katolickiemu rąk do tego stopnia, aby mu było wolno wykonywać wzniosłe swe posłannictwo bez przeszkody i na dobro społeczeństwa. Wogóle jednak polepszyły się stosunki Kościoła katolickiego w Prusach za ministeryum G-a. Dyecezye otrzymały swych pasterzy, zniesiono ustawę obroczną i świeckie zarządy majątku kościelnego, a ustanowieni przez biskupów wikaryusze, choć w części, zapobiegać mogli bez przeszkody istniejącej niedoli religijnej. Wyjątek stanowiły tylko Prusy Zachodnie i W. Księstwo Poznańskie. G. w żaden sposób nie chciał zgodzić się na udzielenie tym dwom dyecezyom równych praw z innemi dyecezyami, a opór swój starał się uzasadnić w mowie z d. 7 lutego 1882 twierdzeniem, że Polacy dążą do odbudowania Polski w granicach 1772 roku, że wszystkie stowarzyszenia polskie czy to ekonomicznej, czy naukowej, czy politycznej natury do tego tylko służą celu, i że duchowieństwo polskie w tej „agitacyi wielkopolskiej” najżywszy bierze udział: więc trzeba okiełznać je, ubez-władnić i zniweczyć wpływ jego na szkołę i społeczeństwo. Mowa ta i późniejsze, w tej samej sprawie wygłoszone, były najsłabsze ze wszystkich mów G-a, bo na twierdzenia swe nie mógł przytoczyć żadnego faktu, lecz tylko luźne, wyrwane z całości wycinki z gazet polskich. Opieka zresztą Stolicy Apostolskiej i dzielna pomoc katolików niemieckich nie pozwoliły zadać duchowieństwu polskiemu takich ran, jakie zadać mu zamyślano. Również i mianowanie Niemca, ks. Juliusza Dindera, arcybiskupem gnieźnieńsko-po-znańskim nie odniosło pożądanego skutku, bo zacny ten mąż nie poniżył się do odgrywania roli narzędzia rządowego i germauizatora ludności polskiej. — Wogóle był G. bez istotnej przyczyny i powodu zawziętym wrogiem Polaków, a kierując się, nie poglądami zdrowej pedagogiki

1    wzniosłego humanizmu, lecz namiętną stronniczością i niemieckim szowinizmem, snuł dalej z nieubłaganą konsekwencyą nić z kłębka poprzednika swego, dr. Falka, a jako wierne narzędzie Bismarcka starał się usilnie o zniemczenie dzieci polskich przez szkołę. Powołując się na osławione „berychty” urzędników podwładnych, bronił, wobec zażaleń posłów polskich w parlamencie, inspektorów szkolnych, którzy nakazywali u-czyć dzieci polskie z niemieckiemi nazwiskami reli-gii w niemieckim języku i wykluczali je od nauki języka polskiego, a dzieci, wyznające z pozwoleniem ojca wiarę katolicką, wysyłali do protestanckiej szkoły; popierał szkoły „Simultan-Sch.”, a w r. 1886 przedłożył sejmowi, w porozumieniu z Bismarckiem, nowe ustawy przeciwko Polakom, które żydowsko-protestancka większość skwapliwie przyjęła. Ustawa o szczepieniu ospy odbierała lekarzom polskim prawo do tej czynności, ustawa o żmudach i karach szkolnych zmuszała rodziców do posyłania dzieci do znienawidzonej szkoły niemieckiej; ustawa o szkołach uzupełniających zniewalała młodych robotników polskich niżej lat 18 do uczęszczania do szkoły wieczornej, która miała być dokończeniem dzieła germanizacyi, poczętego w szkole elementarnej; ustawa o stanowieniu nauczycieli i nauczycielek elementarnych przez rząd i służbowem ich stanowisku odbierała patronom i gminom wszelki wpływ na obsadzenie posad nauczycielskich; ustawa o popieraniu niemczyzny w dzielnicach polskich przeznaczała 100 000 marek na stypendya dla akademików Niemców, 50 000 marek na stypendya dla gimnazistów Niemców, 50 000 marek na popieranie niemieckich pensyonatów żeńskich, 200 000 m. na pomnożenie i rozszerzenie powiatowej inspekcyi szkolnej, którą powierzano protestantom lub państwowym katolikom Niemcom, 400 000 m. na pensye dodatkowe dla nauczycieli elementarnych, sprowadzonych z głębi Niemiec, i na tworzenie nowych posad nauczycielskich, 50 000 m. na popieranie biblioteczek szkolnych niemieckich,

2    000 000 m. na budowę nowych lub rozszerzanie istniejących szkół elementarnych, co czyniło razem 2 850 000 marek. Nadto dnia 7 września 1887 r. zniósł G. naukę języka polskiego w szkołach elementarnych, mając przytem podzi-wienia godną odwagę bronienia publicznie tego dekretu z tego samego miejsca, z którego przed kilku laty bez zająknięcia oświadczył, że uważa naukę języka ojczystego za rzecz świętą i nietykalną, i że nie pozwoli na to, aby ta nauka została usuniętą ze szkół elementarnych. Uzasadniając zaś reskrypt z d. 7 września, oświadczył z emfazą, że przecież nikt nie broni dzieciom uczyć się prywatnie języka polskiego, a gdy zrozpaczeni rodzice zaczęli chwytać się tego ostatecznego środka ratunku, wyszło z góry rozporządzenie zakazujące nauczycielom udzielania prywatnej nauki języka polskiego. Dnia 26 lutego 1889 podali posłowie polscy do sejmu wniosek o przywrócenie nauki języka polskiego w szkołach elementarnych w W. Księstwie Poznań-skiem, Prusach Zachodnich i na Szląsku. Wtedy oświadczył G. węzłowato, że, dopóki pozostanie w urzędzie wraz z swymi radzcami, nie możua myśleć o zmianie w polityce szkolnej, na co odpowiedział mu ks. dr Stablewski: „I ja w to wierzę. Po dzisiejszej mowie p. ministra straciłem wszelką nadzieję, żeby wymierzył nam sprawiedliwość, ale na szczęście i w państwie Pruskiem istnieje jeszcze większa powaga, aniżeli p. minister. Kończę słowy: Deus mirabilis, fortuna mutabilis. Ministrowie nie są wieczni i p. minister G. pójdzie sobie kiedyś”.—Zagrzewany i popierany przez żydowsko-liberalne stronnictwo, przestrzegał G. starannie, aby Kościół katolicki nie odzyskał wpływu na szkołę, i właśnie tą przewrotną dążnością przyczynił się niemało do rozwoju demokracyi socyalnej. Nie zasypiali jednak sprawy katolicy. Dnia 26 lutego 1888 przedłożył dr Windthorst sejmowi projekt szkolny, który żądał: 1) aby ńa nauczycieli elementarnych powoływano tylko takie osoby, przeciwko którym w kościelno-politycznym względzie władza kościelna nie miałaby nic do nadmienienia, gdyby zaś później władza kościelna przeciwko nim wystąpiła, aby takim osobom zabroniono udzielania nauki religii św.; 2) aby tylko władza kościelna rozstrzygała, komu powierzyć nadzór nad nauką religii w szkołach elementarnych; 3) aby wybranemu przez władzę kościelną wolno było albo samemu udzielać nauki religii, albo przysłuchywać się wykładowi nauczyciela, zabierać głos w szkole i udzielać nauczycielowi wskazówek, do których tenże powinien się zastosować; 4) aby władza kościelna wedle własnego rozumienia zaprowadziła podręczniki i układała plan nauki. Wniosek ten upadł głównie z powodu odpornego stanowiska G-a. Słusznie zarzucali mu posłowie katoliccy, że funduszów państwowych, przeznaczonych na cele kościelne, używał na cele protestanckie, i że w dziedzinie szkoły popierał protestanckie mniejszości, a katolickie zaniedbywał. Windthorst wręcz mu nawet zarzucił dnia 28 lutego 1885 r., że zmierza do sprotestantyzowania katolickiego ludu. — Zasługą G-a było ustanowienie katedr hygieny i urządzenie hygienicznych instytutów przy uniwersytetach, oraz zaprowadzenie praktycznych kursów hygieny dla lekarzy i urzędników administracyjnych. Chwalebną też była jego zapobiegliwość w utrzymaniu dzieł sztuki i wzbogacaniu muzeów.—Przeciwny ciśnieniu się młodzieży do naukowych zawodów i rozpościeraniu się naukowego proletaryatu, polecał G. ograniczanie liczby uczniów gimnazyalnych, nie chciał udzielić uczniom szkół realnych prawa do uczęszczania na uniwersytet; natomiast zachęcał do zwie-

dzania szkół realnych, jako przyspasabiających młodzież do zawodów praktycznych. Co do gimna-zyów humanistycznych, to G. był za utrzymaniem klasycznej podstawy z odpowiednią narodowym interesom i nowoczesnemu postępowi nauk reformą. Dla polepszenia bytu materyalnego i stanowiska społecznego nauczycieli gimnazyalnycli nic nie uczynił, i dlatego-to w tych kołach nie zażywał wcale popularności. Ostatni rok urzędowania G-a, jako ministra oświaty, nie był dla niego rokiem tryumfu, był czasem wielkiego upokorzenia, tak, że dziwiono się powszechnie, jak mógł wytrwać tak długo na swem stanowisku. Przedłożenie sejmowi, wbrew własnemu przekonaniu i poprzednim oświadczeniom, projektu rządowego, dotyczącego zużycia funduszów obrocznych, powołanie d-ra Schweningera, przybocznego lekarza Bismarcka, na profesora uniwersytetu berlińskiego, także wbrew własnej woli i przekonaniu, sprawa reformy szkolnictwa, w której odmienne miał zdanie od cesarza, a jednak przed wolą jego się ugiął (w tym czasie przesłał mu cesarz Wilhelm II swój portret z podpisem: Sic volo, sic jubeo), wreszcie sprawa wynalazku d-ra Kocha, którą wbrew istotnemu położeniu rzeczy rozdął do najwyższego stopnia — wszystko to naraziło go na dotkliwe zarzuty, zachwiało jego powagę osobistą i pozbawiło go wpływu na stronnictwa parlamentarne. Zresztą wobec nowego składu ministeryum i innego prądu po ustąpieniu Bismarcka pozostawanie jego w gabinecie było nienormalnem, czego w obłędzie zarozumienia i przeceniania siły własnej w czas pojąć nie umiał. Ani dawniejsi jego sprzymierzeńcy, ani nauczyciele gimnazyalni, a tern mniej katolicy i Polacy nie mieli powodu żegnać z żalem ustępującego z ministeryum G-a.

wu na umysł G-a, za co Kościół nie omieszkał pociągnąć go do odpowiedzialności, i skazał na areszt w Göppingen. Gdy w roku 1803 Augsburg przyłączony został do Bawaryi, G. otrzymał jedno z lepszych probostw w Dir-lewang, gdzie pozostawał do r. 1811, walcząc z sobą, czy spełni zadanie życia, gdy pozostanie w łonie Kościoła, w którym się urodził. Pragnąc to zadanie życia osiągnąć przez kazania, katechezę i wydawnictwo pism treści budującej, G. przyjął miejsce kaznodziei przy katedrze w Monachium. Kazania jego były chętnie słuchane, popularne objaśnienia Nowego Testamentu i traktaty chętnie czytane. W kościele objawia się mimowolnie kierunek pietystyczno-mistycz-ny, podtrzymywany przez Boosa, Lindla i Gos-snera, z którym łączą się i pokrewni duchem wśród protestantów. Po restauracyi zakonu Jezusowego stan rzeczy się jednak zmienił, rozpowszechnianie biblij ludowych zostało wzbronione, a miuister Montgelas oświadczył (1817), że podobnego kierunku więcej nie ścierpi, i wszyscy trzej mężowie na czele jego stojący dostali uwolnienie. Boos został powołany na nauczyciela gimnazyum w Dusseldorfie, Gossner na nauczyciela religii i proboszcza tamże, Lindl wreszcie powołany do Petersburga. Jego miejsce w r. 1820 zajął G. w charakterze proboszcza kościoła maliańskiego w Petersburgu, gdzie pozostawał do roku 1824-go. Wróciwszy do Niemiec, przt-bywał w Lipsku, i tam wydał swój skarb-czyk („Schatzkästlein 1824”), życie Boosa i rozmyślania nad miejscami pism Taulera (1826). Dnia 13 czerwca 1826 r. wystąpił z Kościoła rzymskiego, a w r. 1829 powołany został na pastora kościoła betleemskiego w Berlinie, przy którym pozostawał przez lat 17. Działaniem jego nawewnątrz Kościoła było założenie stowarzyszenia celem pielęgnowania chorych, założenie szpitala pod wezwaniem Elżbiety, oraz szkółek początkowych. Działaniem jego nazewnątrz było powołanie do życia samodzielnej missyi wśród pogan w Indyach wschodnich. Missya G-a za życia swego założyciela wysłała 140 missyona-rzy i znaczną liczbę nauczycieli szkolnych. Mając lat 73, w roku 1846 G. złożył swój urząd, ograniczając się do nielicznego zgromadzenia, jakie utworzyło się przy założonym przez niego szpitalu. Tam działał aż do śmierci, d. 20 marca 1858 roku. Mieszkanie zajmowane przez G-a przekształcone zostało na zakład wychowawczy żeński. — Biografem G-a był Jan Prochnow w r. 1864 i Dalton Herman „Jan Gossner” (wyd. 2-e

Ks. A. K. D.

Okazał się on zresztą pilnym i sprężystym urzędnikiem, człowiekiem wysoko wykształconym i mówcą niepospolitym. Mowy jego sejmowe, jako też mowy, wygłoszone na naukowych zebraniach i rozmaitych uroczystościach, wyszły w osobnej książce w Berlinie r. 1890, w księgarni Mittlern.

Gossypium, ob. Bawełna.

Gostkowski Wojciech (żył w pierwszej po-

Gossner Jan Ewangielista, duchowny rzymski, a potem ewangielicki (* d. 14 grudnia 1773 we wsi Hausen pod Giinzburgiem, w dye-cezyi augsburskiej, z biednych, bogobojnych rodziców). Studyował w Dillingen, gdzie jezuici wywarli swój wpływ na sprawy naukowe, a nawet szkołę tę zamknęli (1795). Od roku 1793 przebywał trzy lata w Ingolsztacie, w tamecz-nem kollegium św. Jerzego. Tu, według zwyczaju ówczesnego, zaczął prowadzić dziennik Berlin 1878). wydarzeń i wrażeń swego życia; sentymentalne te wiadomości nabierają poważniejszej treści wskutek studyowania pism Lavatera. W r. 1797 po otrzymaniu święceń G. rozpoczyna swą du- łowię wieku XVII; daty urodzenia i śmierci nie chowną działalność w Stoffenried, w Neuburgu, są dokładnie sprawdzone), autor polski, zajmu-w Stecg i w Augsburgu. Tu pisma Marcina Boo- jący się zagadnieniami gospodarczemi i ogłasza-sa, jego kazania i listy nie pozostają bez wpły- jący pisma, skierowane przeciw nadużyciom kup-

użycia celne wykrywał.

».

fi

Fig. 177. Gostkowski, herb.

ców. Ogłosił drukiem między innemi: „Sposób, jakim góry złote, srebrne w Przezacnym Król. Polskim zepsowane naprawić. Radzić in publi-co Stanom Koronnym oboyga narodów po wszystkim państwie Królestwa Polskiego do uważania podany etc.” (1622), oraz „Detectio accesy skarbu Króla J. Mści y Rzeczypospolitey. O czym radzić in publico rycerstwu koronnemu do uważania podana, przez szlachcica polskiego doma (!) Junosza, za powodem zacnych osób wydana” (b. m. i r.). Pisma G-ego prócz powyższych prawie zaginęły, gdyż niszczyli je kupcy, których nad-

St. A. K.

Gostkowski, herb polski. W polu błękitnem między rogami i pod barkiem półksiężyca złotego po jednej gwieździe złotej. Nad hełmem, w koronie szlacheckiej, ręka zbrojna, z mieczem. Odmiana herbu Drzewica (ob.), służąca rodzinie Grabowskich, w Bytomskiein, na Kaszubach i w W. Ks. Poznańskiem osiadłej.—Źródła: Niesiecki, Siebmacher ID, 2, 192; Ostrowski. D-

Imc

Lr)

43^

Fig. 178.

Gostkowskich baronów herb.

Gostkowskich baronów herb. Na tarczy pię-ciodzielnej w polu pierwszem, czerwonem, ręka pysk dzika rozdzierająca (herb Świnka); w polu drugiem, również czerwonem, półtora srebrnego krzyża (herb Prus I); w trzeciem, błękitnem, podkowa srebrna; na jej barku i między ocelami po krzyżu kawalerskim srebrnym (herb Lubicz); w polu czwartem, czerwonem, tarcza (herb Janina); nakoniec w polu piątem, również czerwonem, lilia biała (herb Gozdawa). Nad tarczą korona baronowska, w niej trzy hełmy. Nad pierwszym, w koronie szlacheckiej, murzynka w stroju zielonym; nad drugim ogon pawi, z lilią białą na nim; nad trzecim ręka zbrojna z mieczem wprawo. Labry czerwone, podbite srebrem. Nadany z tytułem baronowskim Stanisławowi i Wincentemu z Witoszowa braciom Gostkowskim w dniu 12 grudnia 1782 roku przez Józefa II, cesarza rzymskiego.—Źródła: „Poczet

szl. Galie.”; „Liber oblationum Cracov.” Nr 21, str. 1 622; Notaty ś. p. Rojka, heraldyka. D-Gostomski 1) Anzelm, herbu Nałęcz, dworzanin królewski, starosta rawski. W r. 1558 został kasztelanem płockim, w r. 1572 wojewodą rawskim. Na sejmie lubelskim r. 1569 podpisał akt unii Litwy z Koroną i przyłączenie do Korony województwa Podlaskiego. Podczas elekcyi Henryka Walezyusza wraz z innymi dyssydentami przeciwny był jego na króla polskiego wyborowi. Jako gorliwy protestant, zbór luterski u siebie założył. Posiadał bystry umysł, w rzeczach ekonomicznych był bardzo biegły i znakomity swojego czasu gospodarz. Oprócz córek miał dwunastu synów, z których kilku siedziało w senacie. Przeżywszy lat 80, zmarł 1587 roku. Napisał pierwsze dzieło o rolnictwie, z własnego doświadczenia czerpane, a zatem dobrze do polskiej roli, klimatu i wszystkich miejscowych okoliczności zastosowane; dopiero po jego śmierci wydał je sławny lekarz, Wojciech Oczko (ob.), pod tytułem „Gospodarstwo” (Kraków 1588, in fol. str. 167; drugie wydanie tamże 1606, in fol.; trzecie wydanie ma napis „Oekonomia abo gospodarstwo ziemiańskie dla porządnego sprawowania ludziom politycznym dziwnie pożyteczne”, Kraków 1644). K. Wł. Wójcicki, w „Bibliotece star. pis. pols.” tomie III, str. 98—222, w całości je przedrukował—i to stanowi czwarte wydanie. G. dzieło swe, złotą księgą zwać się mogące, na 16 listów podzielił, „w których, całe ówczesne domowe gospodarstwo ziemianina polskiego wyczerpnąwszy, przedstawił je w dokładnym obrazie”. Ostatnią, to jest V-tą edy-cyą, mającą tytuł „Notaty gospodarskie”, zajął się Jan Radwański; w niej opisał wydania wszystkie i o autorze bliższą podał wiadomość (Kraków 1856 roku). Badacz Wacław Aleks. Maciejowski („Piśmiennictwo Polskie” tom III, str. 502) mylnie zatem podał Jakóba G-ego z Leżenie, syna Anzelma, jako autora powyżej przytoczonego dzieła. — 2) G. Stanisław, herbu Nałęcz, najstarszy syn Anzelma, starosta radomski, mianowany 1564 r. chorążym rawskim; potem 1576 kasztelan sochaczewski, od r. 1588 wojewoda rawski. W r. 1576 z Łaskim jeździł do Wiednia z zaproszeniem na tron Maksymiliana. Z sejmu 1581 r. wyznaczony był na kom-missarza do odbierania kwarty w Rawie. Po śmierci Stefana Batorego stał z Zamoyskim przy Zygmuncie III-cim; podpisał reces warszawski 1587 r. i potwierdzenie praw przez króla. Po bitwie pod Byczyną był w r. 1589 jednym z kommissarzy do układów a Maksymilianem. Przyjmował w domu swym kardynała Aldobrandiniego, legata papieskiego, który go zachęcał do jedności z Kościołem katolickim. G. przyrzekł wrócić do Kościoła wtenczas, gdy kardynał zostanie papieżem. Aldobrandini zasiadł później na Stolicy Apostolskiej pod imieniem Kle-

mensa VIII i przypomniał G-emu przyrzeczenie, W mieście Środzie, przy kollegiacie, wystawił ale go nawrócić nie zdołał. Umarł G. około wspaniałą kaplicę i w niej piękny, z czerwone -1594 r.— 3) G. Hieronim, herbu Nałęcz, syn go marmuru, nagrobek dla dwóch żon, których Anzelma, wojewody rawskiego, w 1581 r. pod- ciała tamże złożono: pierwszej, Anny z Ostro-komorzy rawski, starosta średzki, warecki, grodziski, wałecki, a od r. 1597 starosta sandomierski. W r. 1590 został kasztelanem nakiel-skim, a w roku 15912 wojewodą poznańskim.

roga, zmarłej 1584, i Urszuli Sieniawskiej, zmarłej 1598 roku. Hojnie wyposażał kościoły; między innemi dominikanom sandomierskim folwark darował; kościołowi w Środzie wieś Piotrowo zapisał. Umarł 1609 r. O nim wspomina Cichocki w „Alloquia osiecensia”. — 4) G. Jan, herbu Nałęcz, syn Anzelma, w r. 1590 był kasztelanem rawskim. — 5) G. Dobrogost, herbu Nałęcz, syn Anzelma, w 1590 r. był kasztelanem czerskim.—6) G. Tomasz, herbu Nałęcz, syn Anzelma, starosta ryczywolski, a od 1617 roku warszawski; mianowany 1605 r. wojewodą podlaskim, tegoż roku posunięty został na województwo Mazowieckie. Podczas rokoszu Ze

brzydowskiego 1607—8, wraz z bratem swym, Hieronimem, stawał przy królu. Na sejmach 1612 r. podpisał inwestyturę na księstwo pruskie dla Jana Zygmunta, margrabiego brandenburskiego; r. 1616 kommissarzem dla rozgrani-rzenia województwa Podlaskiego z Brzesko-litew-skiem; r. 1620 deputatem do rady wojennej przy hetmanie. Umarł 1624 roku. — 7) G. Jan, herbu Nałęcz, syn Hieronima, od r. 1588 starosta wałecki, a od r. 1590 i warecki, które mu ojciec ustąpił. W r. 1596 był wojewodą ino-włocławskim. Zygmunta III, wraz z królewiczem Władysławem jadącego na wojnę moskiewską (1609 r.) w Wilczycach, o 4 mile od Warszawy, i cały dwór hojnie przyjmował, i przez całą tę wyprawę stu ludzi piechoty swym kosztem utrzymywał. W r. 1620 mianowany wojewodą brzesko-kujawskim; wkrótce, w tymże roku (10 października), otrzymał województwo Kaliskie. W mieście WTałczu fundował jezuitów, a kollegia ich w Sandomierzu i Lublinie uposażył. Umarł 1623 roku.— „Enc. Orgelbr.”.

Gostomski Walery (* 9 grudnia 1854 r.), pedagog, badacz literatury powszechnej, urodził się we wsi Borucinie, w pow. Nieszawskim gub. Warszawskiej, nauki pobierał w gimnazyum real-nem we Włocławku i w Warszawie; następnie studyował w uniwersytecie petersburskim i w politechnice ryskiej. Zajmował się zrazu gospodarstwem rolnem, potem literaturą, a poczęści nauczycielstwem w Rydze. Od r. 1893 przebywa stale w Warszawie i udziela lekcyj dziejów literatury powszechnej. Rozprawy swoje pomieszcza głównie w „Ateneum” i „Bibliotece Warszawskiej” od r. 1886. Najważniejszą z nich była rzecz o „Pierwszej części Fausta” (Aten. 1886, t. IV). Potem poszło studyum z literatury XVI wieku p. t. „Żywot człowieka poczciwego Mikołaja Reja z Nagłowic” (Bibl. 1889, t. I), oraz studyum nad Ślubami panieńskiemi p. t. „Arcydzieło komedyi polskiej” (Aten. 1889, t. I); „Dążenia Filaretów w świetle pojęć obec-

W młodości był w służbie wojennej, jeszcze pod Gdańskiem 1577 roku stawał; na wszystkie potrzeby swym kosztem komput wojska posyłał i sam roty prowadził. Na sejmie 1590 roku, w Warszawie złożonym, trzymał laskę marszałkowską. Niegdyś żarliwy dyssydent, ale później gorliwszy jeszcze katolik, nawrócony przez jezuitów i najściślej z nimi związany, przyszedł, jak sam mówił, do przekonania, że tylko za ich pośrednictwem, za ich nauką i kierunkiem jeszcze może osiągnąć królestwo niebieskie. W czasie rokoszu Zebrzydowskiego, gdy tenże pod Janowcem stanął przed królem i senatem i zaczął niby usprawiedliwiać się, dlaczego podnosił zbrojny rokosz, a wyjawienie głównych przyczyn na później odkładał, powstał przeciw niemu G. (1607), mówiąc, że w jego wywodzie nie dostrzega głosu sumienia. Dowodził, że Zebrzydowski odwołuje się do rzeczy niejasnych, że tylko przez wybieg odkłada wyjaśnienie do innego czasu i miejsca, że czynem swym zniweczył ufność między królem a narodem, między senatem a stanem rycerskim. Prawodawstwo, sprawiedliwość—wszystko, niesłychanym dotąd obyczajem, przeniósł do stanu rycerskiego. Zakończył słowami: „wymień, wojewodo, kto jest występnym, czy senat, czy ja, czy kto inny. Jeśli dowiedziesz, ja pierwszy głowę mą pod miecz sprawiedliwości oddaję, lecz i ty oddasz twoją, jeśliś fałszywie i czernił i skarżył”.

Powstawali inni na Zebrzydowskiego, który dowodził, iż nietylko on, ale i inni wiedzieli, że król ma zamiar obcym oddać koronę, a nawet wezwany zgodził się podać to na piśmie. Podczas starcia się rokoszanów z królewskimi pod Guzowem i Orońskiem G. prowadził swe oddziały; gdy nastąpiło pojednanie między królem a Zebrzydowskim, G. tak był na niego zawzięty, że chciał izbę opuścić, aż go Żółkiewski zatrzymał. Sejm 1609 r., nagradzając szkody, jakie G. poniósł podczas rokoszu przez zniszczenie wszystkich dóbr, dał mu ogromne dobra Sannickie na 100 lat w dzierżawę, w summie 15 000 złp.

Zygmunt III, pisząc w r. 1607 pierwszy swój testament, wyznaczył G-ego na jednego z egzekutorów. Od tegoż króla wysłany był w poselstwie do Niemiec. W r. 1582 wystawił w Sandomierzu dom i kościół jezuitom, który dokończył i uposażył syn jego, Jan, wojewoda kaliski; żona zaś jego fundowała tamże benedyktynki, gdzie córka ich pierwszą ksienią, a dwie pozostałe zakonnicami były. G. wyposażył kollegia jezuickie w Krakowie, Warszawie, Poznaniu.

P. Ohm.

W. J.

ewangielicki.

w. J.

nycli” (Aten. 1890, t. II). Najważniejszemi atoli jego pracami są: psychologiczno-estetyczny rozbiór Pana Tadeusza, wydany p. t. „Arcydzieło poezyi polskiej” (Kraków 1894, drugie wyd. tamże 1898), oraz „Historya literatury powszechnej w zarysie” 2 tomy, Warszawa 1898), ujmująca w krótkich, jasno pisanych, przeglądach całość rozwoju tak rozległej dziedziny wiedzy. Jako krytyk G. lubuje się przedewszystkiem w syntezie tak dalece, że lubo zna zasady metody rozbiorczej (analitycznej), niechętnie się jej wskazówkami kierować daje, niemiłe dla swej syntezy wyniki jej albo milczeniem pomija, albo też stara się znaczenie ich umniejszać, jakby się lękał, iżby praca rozbiorcza nie zeszpeciła mu pięknej budowli artystycznej. Jako pisarz G. nie odznacza się ani niezwykłą dobitnością, ani wielką barwnością stylu: owszem jego pełność przechodzi często w rozwlekłość, skutkiem czego nie zawsze to, co jest istotnie świeżym pomysłem autora, utkwi w pamięci czytelnika, albowiem tuż obok tych oryginalnych znajdzie dużo twierdzeń już spowszednia-łych i w sposób powszedni wyrażonych. Ale nie wątpliwą zaletą G-ego jest jasność,przystęp-ność i potoczystość jego stylu—wyborne zalety popularyzatorskie. One zapewniają dziełom jego i rozprawom poczytność, a tym sposobem rozpowszechniają dużo poglądów rozumnych i ładnie wyrażonych.

Gostyń, miasto w W. Ks. Poznańskiem, powiecie Krobskim (Kröben), nad Kanią, lewym dopływem Obry, przy drodze żelaznej Leszno-Ja-rocin, 92 m. n. p. m. Kościół katolicki, sąd okręgowy, jarmarki na bydło, konie; cegielnie, gospodarstwo mleczne; około 4 000 rn-ców. G. jest jedną z najdawniejszych osad wielkopolskich; zasłynął podczas Wojny Siedmioletniej i w roku 1848. Tuż pod miastem, na pagórku, znajduje się klasztor filipinów, cel pobożnych pielgrzymek.

Gostynin, miasto powiatowe w gub. Warszawskiej, nad rz. Osetnią—Skrwą (lewy dopływ Wisły), o 22 wiorsty odległe od Kutna; 5 256 m-ców (1893), z tych 2 377 katolików, 1 014 ewangie-lików, 20 prawosławnych, 1 844 żydów. Był tu niegdyś obronny zamek (walki Konrada Mazowieckiego, Wacława Czeskiego, mieszkanie uwięzionego Wasila Szujskiego). Kościół katolicki,

w. J.

z Gostynina Jakób, sławny profesor filozofii w akademii krakowskiej, był tamże w r. 1491 dziekanem wydziału filozoficznego, a w r. 1508 profesorem teologii i podkanclerzym akademii, jeden z najbieglejszych uczonych krakowskich w filozofii scholastycznej i wszystkich jej odcieni; napisał dzieło obejmujące najwyższe części tej filozofii, p. t. „Theoremata seu propositiones autoris causarum David judei cum annotationibus ac lueulenta expositione Jacobi de Gosthynin” (Kraków, u Hallera, 1507, in 4-o). Rabin Dawid, jak świadczy Albert W., spisał księgę: „De determinatione causarum primarum”, z jakiegoś listu Arystotelesa, który ten filozof o początku świata był napisał; do tego przydał wiele z Awicenny i Alfaraba, filozofów arabskich. Powiada Albert W., iż ta książka o pierwszej przyczynie znajduje się w tłómaczeniu z języka arabskiego, ale w greckim jej nie masz. Ten traktat o pierwszych przyczynach, który ma być uwieńczeniem całej filozofii, wyłożył i objaśnił Albert W., a Jakób z Gostynina objaśnił objaśnienia Alberta Wielkiego, jak sam wyznaje, pisał bowiem „ad intentionem venerabilis Domini Alberti”, a zatem należy do tomistów. Między osobliwościami tej książki i to jeszcze przydać należy, iż tu często wspominany jest Proklus. Tak oderwane zawiłe mniemania i pomysły metafizyczne Jakób z Gostynina rozłożył na trzydzieści i jeden teorematów czyli pytań, które wszystkie bardzo ciemno wykłada, wikła się nieustannie, nic z siebie nie snując, ciągle się odwołuje do Arystotelesa, Proklusa i do Alberta; co wszystko, niejasno pojęte, w osobliwszą zbiło się gmatwaninę, której rozwikłać już dziś nikt nie potrafi. Jakób z Gostynina, krzewiąc w akademii krakowskiej filozofię scholastyczną, sam miał o niej wysokie wyobrażenie, jak o tern przekonać się można z umieszczonych zeń wyjątków w 3-m tomie „Historyi liter, pols.” Wiszniewskiego, str. 208—211.

Gostyński powiat, w gub. Warszawskiej, pomiędzy lewym brzegiem Wisły a powiatami: Włocławskim, Kutnowskim, Łowickim i Socha-czewskim; 1 035.2 wiorst kwadr.; 83 260 m-ców (1893); gęstość zaludnienia 80.4 na 1 w. kw. Układ powierzchni wogóle nizinny, tu i owdzie urozmaicony strumieniami, spływającemi do Wisły. Z jezior największe Zdworskie i Bialskie. Ziemia dość urodzajna, w części południowej i południowo-wschodniej żyzna. Cukrownie: Leonów, Sanniki, Model; papiernia w Soczewce zatrudnia około 600 robotników (motory parowe i turbiny); wartość produkcyi około 700 000 rub.; gorzelnie, browary, młyny i tartaki parowe, przemysł nabiałowy (Sieraków—masło).

Gostyński Andrzej, profesor akademii krakowskiej, sławny pedagog, rodem z Krakowa, żyjący w XVI wieku, zostawił w druku mowę o wychowaniu i dydaktyce, mianą w tejże akademii w r. 1558, p. t. „Andreae Gostinii Crac. pro nobi-liura, primorum, principumque liberis magnarum disciplina artium perpollendis oratio in Academia Cracoviensi habita, anno a natali Domini 1558 cum praecipuam singularum artium utilitatem tum ac-curatam objectionum refutationem continens. Cra-coviae ap. Andr. Lazar” (1558, in 4-to).

WIELKA

I7fl

u UL

min

LmUllUML

ILUSTROWANA.

TOM XXVI.

WARSZAWA

Drukarnia Aleksandra Tadeusza Jezierskiego

Ulica Nowy Świat Nr 47.

Æ03B0JIEH0 B,EH3yP0I0

Bapraaßa — 23 oK'MÔpjr 1900 ro^a.

/

/

J. K.

Gostyńskie starostwo grodowe mieściło się w województwie Rawskiem, w ziemi Gostyńskiej. Wedle lustracyi z r. 1674 składało się z miasta Gostynina (ob.) i wsi: Rataje, Kozice, Skrzany, z folwarkiem i wybraniectwem. Pod bramą zamku gostyńskiego spoczywały ciała zmarłych w nim Wasila i Dymitra Szujskich, które w r. 1620 ze czcią przyzwoitą przeniesiono do Warszawy. W r. 1771 posiadał toż s-two Antoni Lasocki, opłacając z niego kwarty złp. 1360 gr. 13, a hyberny złp. 1012 gr. 4.— Na sejmie deleg. warszawskim w r. 1773 stany Rzplitej nadały toż starostwo na własność emfiteutyczną Dąbskiemu.—„Enc. Org.”.

GOSZCZ jest postacią przymiotnika dzierżawczego, utworzoną przez zmiękczenie końcówki imienia Gost, spotykanego samoistnie, lub w złożeniu, np. G o stek (skąd Gostkowice), Rado-gost itp. Występuje w licznych nazwach miejscowości polskich, np. Goszcz, Goszcza, Bydgoszcz, Dobrogoszcz, Małogoszcz, Miłogoszcz, Radgoszcz, Radogoszcz, Redgoszcz (i Regdoszcz, jak Bygdoszcz), Trzebiegoszcz itp.

Goszczyński Seweryn (* 4 listopada 1801 — f 25 lutego 1876 r.). Ród G-ch pochodził z Mazowsza; dopiero ojciec poety naszego, Józef, odbywszy kampanie pod Józefem Poniatowskim i Kościuszką, jako oficer artylleryi, przeniósł się na Wołyń w charakterze oficyalisty, w zarządzie majątków szambelana Antoniego Pruszyńskie-go, szwagra księcia Hieronima Sanguszki. Tu się ożenił z Franciszką Gurowską, rodem ze Sła-wuty na Wołyniu. Potem przeniósł się jako gorzelany do miasteczka Sanguszków Ilińce (w pow. Lipowieckim), siedem mil od Humania. W Ilińcach urodził się Seweryn, i tu też został ochrzczony. Chrzestnym jego ojcem był Padu-ra, rodzic Tomasza, także w Ilińcach (r. 1801) urodzonego, który później pod imieniem Tymka zasłynął jako poeta piszący po małorusku. Z Iliniec przenieśli się Goszczyńscy około r. 1806 naprzód do wsi Siomaki pod Sławutę. Książe Sanguszko, zobaczywszy chłopca w obrębie swego pałacu, nazwał go żartem „hajdamaką”, i ta nazwa przylgnęła już do niego; porywczym był wielce i zapalczywym, ale serce miał dobre i wdzięczne. Z początku uczył się w szkółce elementarnej w Sławucie, potem w Zasławiu u księży missyonarzy, następnie w Międzyrzecu u pijarów. Gdy ojciec jego stracił miejsce u Sanguszków i musiał szukać innej służby, w Nowym Konstantynowie na Podolu, przez trzy lata chłopiec do szkół nie chodził, korzystał tylko z le-kcyj prywatnych. Dopiero w 14-m roku życia wszedł nanowo do gimnazyum w Winnicy, do klasy pierwszej. I znowu następują przenosiny. Ojciec zostaje ekonomem w Smilańszczyźnie na Ukrainie, a Seweryn wstępuje do klasy drugiej w Humaniu, gdzie się zaprzyjaźnił z Bohdanem Zaleskim, Michałem Grabowskim i in. Ich przykładem pociągnięty, pragnął G. pisać wiersze, ale przychodziły mu one z trudnością. Nareszcie, gdy się zdobył na przekład ody Horacyusza i posłał go, wraz z wierszami Zaleskiego, do „Dziennika Wileńskiego”, wydrukowano je jako tłómaczenie dokonane przez jego kolegę. Nie skończył całego gimnazyum, opuścił je z piątej klasy; przejęty już duchem liberalizmu, zaniechawszy praktyk religijnych, razem z Zaleskim podążył do Warszawy. Bawił tu rok jeden. Wierszy pisać nie przestał i niektóre z nich umieścił roku 1820 i 1821 w tygodniku wydawanym przez Franciszka Salezego Dmochowskiego, D. Lisieckiego i Godebskiego p. n. „Wanda”. Są to przeważnie rzeczy erotyczne w ówczesnym neo-kla-sycznym duchu pisane, ze wspomnieniami o Apo-linie i wodach Hipokrenu (!): tryolety, sonety (do Anny), akrostych (do Julii). Z pomiędzy nich wyróżnia się poważnym nastrojem duma p. n. „Śmierć Stefana Czarnieckiego”, lubo co do formy od wzoru Ursynowskiego nie odbiega: rymy kulawe, frazeologia pospolita. Popęd do działania już wtedy silnie się w młodzieńcu objawił. Grecya walczyła wówczas o swą niepodległość i wywoływała spółczucie i zapał we wszystkich szlachetnych umysłach. Przykład Byrona pociągał. G. umówił się z młodymi Dobryczami, by się razem do Grecyi udać. Gdy jednak Dobry-cze zbyt długo się wybierali, niecierpliwy a żądny czynów G., spaliwszy romans, który p. t. „Gosław” prozą był napisał, jako też wiele drobnych wierszy, piechotą, bez pieniędzy puścił się na Ukrainę, sądząc, że tam uzyska potrzebny fundusz, przy pomocy którego będzie mógł, na Odessę, dostać się do szeregu walczących Hellenów. Ta piesza wędrówka stumilowa nie była bez korzyści dla G-ego: zbliżyła go do ludzi, do przyrody, zaznajomiła go dokładnie z ziemią ojczystą. Zbie-dzony i zmordowany, przybywszy w strony rodzinne, nie znalazł spodziewanego funduszu, musiał zaniechać zamiaru i pozostać na Ukrainie. U rodziców długo przebywać nie mógł; rozsiadła się tam bieda; matka z ośmiorgiem dzieci gnieździć się musiała w ciasnych kletkach. Dla młodego poety nie było tu miejsca, ani też odpowiedniej atmosfery duchowej. Czytaniem pieśni Ossyana (w tłómaczeniu), które jeszcze w szkołach polubił, wzmagał w sobie zamiłowanie natury, w groźnych, mianowicie, jej przejawach; czytaniem posępnych „Nocy” Younga rozżalał osamotnienie swoje duchowe; z poezyj Mickiewicza, świeżo wydanych, potężne zrobił na nim wrażenie obraz obłąkanej dziewczyny, której „źle w złych ludzi tłumie”. W przyrodzie szukał ukojenia. W takiem - to usposobieniu powstały bezładne, rozwichrzone pod względem formy, nie obfite w myśli, powtarzające często ten sam motyw, ale silne uczuciem, jędrne wyrażeniem obrazy natury, w związku z obrazem duszy poety: „Ostatnia przechadzka po jednem z miejsc Pobereża” (drukowana w 1835) i „Noc w Zofiówce” (ogłoszona dopiero 1898 w Warszawie, w „Głosie”).

Wrzało i huczało w duszy poety; wrą i huczą jego wiersze liryczne wówczas pisane, w których z całą namiętnością dzikiej, stepowej natury powstawał przeciwko nieludzkim bogaczom („Pieśń wulkanu”). Żaden z naszych ówczesnych poetów nie wypowiedział słów tak gorzkich i palących, żaden nie dotykał z taką siłą strun żelaznych, wydających tony niesforne, chrapliwe, ale potężne. G. nie dobierał wyrażeń, nie pieścił rymu, mało dbał o piękność przenośni. Toż samo usposobienie przeniósł do epiki. Kiedy pisał swój „Zamek Kaniowski” (wydrukowany poraź pierwszy w WTarszawie r. 1828), znał już niewątpliwie powieści poetyczne Byrona; w układzie trochę zagmatwanym i w staraniu o utrzymanie tajemnicy powodów katastrofy aż do końca widać ich wpływ w „Zamku”: lecz na sposób traktowania osób i sytuacyi nie oddziałały one wcale. Nie chciał G. łagodzić dzikich pierwotnych natur wprowadzeniem postaci i uczuć dodatnich, gdyż pragnął odmalować 'rozpasanie się namiętności w całej grozie wstrząsającej. Można nie lubić takiego obrazowania, lecz niepodobna zaprzeczyć, iżby w niem nie widniał talent, i to niepowszedni. Pełne grozy malowidło martwego obozowiska, z dogorywającym na palu Nebabą, pozostawia ponure wrażenie, a końcowe wiersze: „Znów tenże pokój i zbrodnie te same” rozpacznym brzmią dźwiękiem nad ludzką niedolą i ludzkiemi namiętnościami. Wszechmożnym władzcą języka, ani rozważnym artystą nie został G. i w tym poemacie. Był on dla niego sposobnością tylko do wylania z siebie choć cząstki wrzasków i rzężeń duszy, czującej w sobie siły do czynu, a spętanej okolicznościami, które uniemożliwiały ich objaw. To też, gdy się nadarzyła potemu sposobność, rzucił się w wir działania; ręką, głosem i piórem okazywał, że się znalazł w swoim żywiole, dopóki nie odwróciła się karta. W roku 1828 Michał Grabowski, wyjeżdżając do Wiednia, zabrał był z sobą G-ego, przebranego za lokaja. Ze stolicy monarchii Rakuskiej wrócili obaj na Kraków do Warszawy, gdzie zamierzali wprawdzie zabawić dłużej, ale nie mogli, musieli odjechać na Ukrainę. Przez rok 1829 i 1830 Goszczyński znowu bawił to u Krechowieckiego, to u Grabowskiego. Niebawem    roku    1830-go obaj znów    do Warszawy się    udali.    Grabowski    chciał    wydawać

czasopismo na wzór „Revue de Paris”, ale, nie mogąc co    do zasad zgodzić    się z    pisarzami

warszawskimi, a oprócz tego „biorąc rzeczy ówczesne ną rozum”, odjechał do swojej Aleksan-drówki, G.    zaś    pozostał w stolicy    i wszedł

w stosunki zażyłości z ówczesną młodzieżą, która się zbierała u Maurycego Mochnackiego, Józe-fata Ostrowskiego lub w redakcyi „Dziennika powszechnego” i „Kuryera polskiego”. Jędrzej Moraczewski, Ludwik Nabielak, Ludwik Żukowski, Ksawery Bronikowski, Franciszek Grzymała, Stefan Witwicki, Bohdan Zaleski—oto towarzysze jego ówcześni. Pisał poezye, .tłómaczył pierwszy tom romansu Walter Scotta „Klasztor”. Wszedłszy do Związku Wojskowego, którym kierował Piotr Wysocki, w wypadkach 29 listopada 1830 r. wziął udział wybitny, zachowując wszędzie zimną krew i przytomność nadzwyczajną. Następnie wstąpił do gwardyi honorowej, a po jej rozwiązaniu brał w korpusie Dwernickiego udział w bitwach pod Stoczkiem i Nową Wsią. Z powodu choroby musiał wrócić do Warszawy, gdzie był adjutantem ministra wojny, Franciszka Morawskiego. Poezye w tym czasie pisane przypominają—jak trafnie zauważył Giller —-„samą formą tony niesfornej burzy”. Po kapitulacyi Warszawy przeszedł pod kommendą generała Rybińskiego granicę pruską, nie udał się jednak do Francyi, lecz przez Poznań pojechał do Ga-licyi. W Galicyi przebywał blizko lat siedem, rozwijając wielką działalność literacką i społeczną. W Galicyi powstawały wówczas, pomimo prześladowań, różne stowarzyszenia tajemne. Najpierwszem z nich był utworzony w początkach r. 1832 t z. „Związek dwudziestu jeden”, mający na celu zdemokratyzowanie społeczeństwa polskiego. Do związku tego należeli: G., Pol, Henryk Janko, August Bielowski, Mieczysław Darowski, Ludwik Jabłonowski, Ignacy Kulczyński, Jan Kanty Podolecki, Józef Zaleski i Ksawery Krasicki.—G., jak dawniej na Ukrainie, tak teraz w Galicyi, przenosił się z domu do domu, pod rozmaitemi firmami. Najczęściej bawił w Miko-łajowicacli pod Tarnowem u przyjaciela swego, Józefa Tetmajera, zdolnego dosyć liryka. Tu przełożył prozą wszystkie Pieśni Ossyana. W kwietniu 1832 r. przeniósł się do Łopuszny, należącej również do Tetmajerów. Stąd robił wycieczki w okolice podgórskie i w Tatry. Owocem literackim tej wędrówki był Dziennik podróży do Tatro w, oraz piękny urywek z większego poematu, wydany p. n. Sobótka, napisany 1833 roku w Mostkach pod Lwowem, u krewnych Wincentego Pola. Prócz tych obszerniejszych utworów pisał też G. wiele drobnych wierszy, upamiętniających ówczesne położenie ogółu albo jego własne uczucia osobiste. I tak, z roku 1832 pochodzą: „Nowy Świat”, „Tęsknota dziewicza”; z roku 1833: „Do dzieci”, „Moja piosenka najlepsza”, „Ustroń pieszczoty”, „Do trzydziestoletniej”, „Wojsko królowej Jadwigi”, „Gęślarz”. W roku 1834, oprócz wierszy dotykających sprawy ogółu („Pielgrzymka krzyżowa”, „Mara...”, „Czarne natchnienie”, „Potok życia”, „Uniewinnienie poety”, „Piotr Pszonka Jasieńczyk”), zaznaczyć należy wyjątkowe u G-ego utwory erotyczne, w których odmalował z początku upojenie szczęścia, a następnie zawód swój serdeczny („Kochanka ducha’', „Obraz kochanki”, „Dobry dzień”, „Dzień rozkoszy”, „Do grającej”, „Rękojmia wierności”, „Pokusa”, „Do dumnej”, „Skarb ducha”). W roku 1835 przybył G. do ówczesnej Rzeczypospolitej Krakowskiej, gdzie chwilowo więcej było swobody niż w Ga-licyi. Tu napisał ustawę dla nowego związku, przezywając go, za poradą Teofila Januszewicza, „Stowarzyszeniem ludu polskiego”. Było ono jednem z najliczniejszych i najważniejszych pod względem wpływu na wyrobienie w społeczeństwie naszem pojęć o równości stanów i sprawiedliwości należnej każdemu. Członkami władzy naczelnej tego stowarzyszenia byli: G., Franciszek Bobiński, Ludwik Małkowski, Teofil Januszewicz, Romuald Giedrojć, Henryk Bogusz, Leon Zienkowicz, Teofil Żebrawski i Lesław Łukaszewicz. Jeden z członków, a mianowicie Leon Zienkowicz, zaczął od kwietnia 1835 r. wydawać w Krakowie miesięcznik p. n. „Pamiętnik Powszechny Nauk i Umiejętności” (wydawca Gieszkowski). G. stał się gorliwym jego spółpracownikiem. Oprócz poezyj, krytyk, wyjątków ze swej wycieczki w Tatry, pomieścił tu obszerną rozprawę p. n. „Nowa epoka literatury polskiej”. Surowo oceniał twórczość nowych

SŁ

Fig⁻. 179. Goszczyński Seweryn.

poetów, zarzucając największym nawet i najgłośniejszym naśladownictwo niemczyzny i angielszczyzny; domagał się zaś poezyi narodowej, opartej na przejęciu się interesami ogólnemi, ukochaniu ludu i skąpaniu pieśni polskiej w falach słowiańszczyzny. „Pamiętnik” trwTał zaledwie śześć miesięcy. Czynność, rozwinięta w Krakowie, obudziła podejrzliwość rządów opiekuńczych; wojsko austryackie zajęło miasto (17 lutego 1836 r.) i całe szczuplutkie terrytoryum rzeczypospolitej. Rozpoczęły się śledztwa i aresztowania. G. powrócił do Galicyi i wTe Lwmwie utworzył nową władzę naczelną Stowarzyszenia Ludu polskiego, do której weszli pomiędzy innymi: Franciszek Smolka, Rajski, Ignacy Kulczyński, Stanisław Malinowski, Korycki, Jan Szczepanowski. Uporządkowawszy sprawy związkowe, wyjechał na prowincyę. Widząc jednak niepodobieństwo utrzymania się w Galicyi, z powro-du zwiększonej czujności rządu, wydalił się w maju 1838 za granicę.—W przejeździe do

Paryża zatrzymał się w Sztrasburgu, gdzie był jednym z założycieli pisemka satyrycznego, które w swoim czasie wielki miało rozgłos, p. n. „Pszonka”. Pierwotną myśl tego wydawnictwa powziął był Lesław Łukaszewicz, dla wyszydzania przesądów arystokratycznych, błędów i wad, stojących na przeszkodzie do podźwignięcia się kraju. G. i Siemieński rozwinęli tę myśl; G. napisał program pisma. Gdy wyjechał do Paryża, miejsce jego zajął Teofil Wiśniowski i redagował „Pszonkę” wspólnie z Lucyanem Sie-mieńskim. W Paryżu pisywał G. od 1839 —1842 do „Pszonki” i do „Demokraty polskiego”, lubo członkiem Towarzystwa Demokratycznego nie był, gdyż nie chciał kwestyi społecznej (włościańskiej) zamieniać na środek działania politycznego. Nadsyłał też artykuły do pism w Poznaniu wychodzących. Z większych utworów powstały w tym czasie: powieść poetyczna na tle w. XVII p. n. „Anna z Nabrzeża”, oraz trzy powieści prozą: „Oda”, „Straszny Strzelec”, „Król Zamczyska”. „Oda”— to obrazek starcia się żywiołu ludowego pogańskiego ze świeżo wprowadzonem chrześciaństwem, za czasów Bolesława Chrobrego. „Straszny Strzelec” jest opowieścią o usiłowaniach podejmowanych w Ga-licyi celem oświecenia i uobywatelenia ludu. „Król Zamczyska”—to poemat prozą, jeden z najświetniejszych w tym rodzaju, malujący przeciwieństwo entuzyazmu i chłodnego poziomego wyrachowania, mającego na oku tylko najbliższy materyalny pożytek. Z Mickiewiczem poznał się G. zaraz po przybyciu do Paryża, w r. 1839. Z Juliuszem Słowackim przez rok 1842 mieszkał razem przy ulicy de Ponthieu 30 (obecnie 34), w temsamein mieszkaniu, w którem później autor „Balladyny” ostatnie oddał tchnienie. Dawni koledzy lub znajomi, jak: Bohdan Zaleski, Ludwik Nabielak, Stefan Witwicki, i tu byli jego towarzyszami. Jak Mickiewicz i Słowacki, tak i Goszczyński uległ wpływowi mistycznej nauki Towiańskiego. Zostawszy sekretarzem koła Towiańczyków w Paryżu, brał czynny udział we wszystkich jego czynnościach. Sprawy, które go najsilniej do tego czasu zajmowały, straciły dla niego znaczenie. Udoskonalenie wewnętrzne, stłumianie miłości własnej, poświęcenie wszystkich sił i zdolności dla rozpowszechnienia słowa, głoszonego przez mistrza —pochłaniały go całkiem. Na zapytanie dawniejszych przyjaciół swoich, czy zmienił swe poglądy demokratyczne, przyznał się z otwartością i odwagą żarliwego w wierze. Do jednej z Wielkopolanek pisał pod koniec r. 1842: „Do zgubnych obłąkań liczę tak zwane dzisiaj zasady demokratyczne, które, pod świętemi pozorami wolności, życia, szczęścia ludów, nie są niczem innem w istocie swojej tylko ubóstwieniem siły materyalnej, interesu materyal-nego, jednem słowem—materyi, która jest śmiercią na pognębienie ducha, który jest życiem, a przez to prędzej lub później zniszczyłyby

W r. 1874

wszystko, co jest wielkie, święte na ziemi, zabiłyby ludy w ich duchu: otóż przyczyna, że się ich wyrzekłem, a ukorzyłem się przed tem, co mi odsłoniło całą przepaść moich błędów i wprowadziło mnie na drogę prawdy, tj. przed słowem Chrystusa”.—G. zerwał na czas długi z poezyą, ale pisać nie przestał. Do prac duchem mistycyzmu przejętych zaliczyć potrzeba: „Stanowisko poetów w społeczności”, „Z dziennika artysty: porównanie świata wewnętrznego człowieka ze światem zewnętrznym”, „Rzut^_oka na żywot Antoniego Malczeskiego”, oraz najobszerniejsza ze wszystkich: „Słowo o poświęceniu” (1845) najjaśniej niewątpliwie napisana homilia towiań-szczyzny. W tym też duchu podjętem zostało

_________Jłómaczenie, miernego zresztą, dramatu Raupacha

„Robert Dyabeł”, gdyż w nim poeta widział doskonale przeprowadzoną ideę pokuty (druk. dopiero 1867 w Warszawie). W czerwcu 1847 r. G. pojechał do Szwajcaryi, ażeby się widzieć z Towiańskim; przebył tam cztery miesiące z górą. „Zlały się tam na mnie—pisze do przyjaciela— widocznie niezmierne łaski; wszedłem w pełniejsze życie nowej epoki, na najwłaściwszą mi drogę służenia sprawie Boga”. Z powodu braku pieniędzy musiał opuścić Szwajcaryę i przenieść się do Sztrasburga, gdzie ze względu na dawniejsze stosunki spodziewał się znaleźć pomoc, kredyt na jakiś czas, oraz wydrukować dawne i nowe po. zye, ażeby pozyskać zapas pieniężny i wyruszyć znowu do Szwajcaryi. Nadzieje go zawiodły; wrócił do Paryża, nakładcę na zbiór poezyj swoich znalazł dopiero r. 1852 we Wrocławiu w osobie Schlettera.—Od tego czasu mamy już tylko ułamkowe o życiu G-ego wiadomości. Podczas wojny krymskiej, pomiędzy d. 1 a 10 stycznia 1856 r., napisał szereg poezyj, które wyszły dopiero w 16 lat potem. W r. 1867 podczas uroczystości poświęcenia pomnika Mickiewicza w Montmorency odczytano mowę polską nieobecnego, z powodu choroby, G-ego na cześć wieszcza. W r. 1868 G., jako członek założonego wtedy świeżo „Stowarzyszenia pomocy naukowej w emigracyi”, napisał odezwę, którą komitet stowarzyszenia oznajmił rozpoczęcie swoich czynności. W d. 8 kwietnia 1870, również jako członek, miał (w sali Grand Orient przy ulicy Cadet), przepełnionej publicznością, odczyt p. n. „Rzecz o poezyi polskiej”.—Oblężenie Paryża przetrwał w sjv&jeni mieszkaniu przy Avenue du Bel-Air, dokąd dochodził odgłos bitew staczanych we wschodniej stronie stolicy. Nędza, zimno i głód dały się jemu, samotnemu starcowi, więcej uczuć niż innym. Niejedna książka małej biblioteki poszła na ogień dla ogrzania małej stancyi ugotowania wody do chleba, z piaskiem i z plewami zmieszanego. Cierpienia, jakie znosił, sprowadziły chorobę. Nogi, całe ciało opuchło. Rok 1871 przebył G. w Paryżu, lecząc skołatane zdrowie. Na zaproszenie przyjaciół i wielbicieli postanowił wreszcie opuścić Francyę. Jechał przez

Kolonię, Lipsk i Drezno, gdzie go rodacy witali serdecznie, Do Krakowa przybył 23 kwietnia 1872 r.; wydano tu ucztę na cześć wieszcza. We Lwowie, w maju t. r., na spotkanie G-ego zeszła się na dworcu kolei żelaznej znaczna gromada ludzi, pragnących uczcić nietylko jego talent. Odtąd przemieszkiwał poeta we Lwowie, przepędzając lato w Tatrach, obchodzono półwiekowy jubileusz prac literackich przedstawieniem w teatrze lwowskim, utworzeniem wieczystej fundacyi imienia Seweryna Goszczyńskiego dla weteranów literatury polskiej, wreszcie wydaniem księgi zbiorowej p. n. „Sobótka’. W niespełna dwa lata po tern uroczystem u-znaniu zasług zgasł nasz poeta. Pochowany na cmentarzu Łyczakowskim pod Lwowem. —G. był poetą szkoły ukraińskiej, ale z usposobienia i nastroju całkiem odmiennym od Bohdana Zaleskiego. O ile Bohdan odznaczał się łagodnością, miękkością i tęskną zadumą, o tyle Seweryn— męskością i stanowczością. Była to natura silna fizycznie i energiczna moralnie. Co G. pisał, czuł głęboko, a co czuł, stwierdzał czynem. Pióro było mu orężem, a oręż piórem. Do obrazów swoich lubił używać barw ponurych; kochał się we wspomnieniach i obrazach natury, pełnych grozy, w ludziach dyszących dziką odwagą i nie-poskromionemi namiętnościami. Z dziejów¹ Ukrainy wybrał do odtworzenia, nie czasy jej zgody z Polską, ale okres krwawych jej z Rzecząpospo-litą zatargów. Kochał tłumy i umiał nad niemi panować. Wierzył mocno, że „potrzeba czasu jest zazwyczaj natchnieniem każdego dzieła'’. Z uczuciami się nie pieścił; marzeń „próżniaczych’ nie lubił, bo—powiadał—„jest to nałóg, równie jak inne nałogi, szkodliwy zwyczajnemu stanowi duszy; pasorzytna roślina myśli wyniszcza ją, a niczem innem nie wynagradza jej strat”. Pomimo tego wstrętu do marzeń G. kochał się w fantastyczności i tajemniczości zjawisk przyrody. W tej właśnie skłonności do podsłuchywania tajemnic natury, czy w szumie odwiecznego dębu, czy w walce króla wężów z marą na koniu, czy w groźnem widziadle mnicha tatrzańskiego, spostrzedz łatwo zarodki mistycyzmu, który się pod wpływem nauki Towiańskiego rozrósł i rozwinął. „Kolumny duchów”, według mistrza Andrzeja świat zaludniające, wybornie się nadawały, dla umysłu kierującego się w badaniach intuicyą poetycką, do wyjaśniania dziwów przyrody i zagadek życia ludzkiego. Nie był G. mistrzem słowa, ale czuł głęboko i kochał gorąco. Obrazy jego uderzają potężną całością, nie zaś wyrzeźbieniem szczegółów. Nie lubił muskać, gładzić i szlifować swoich utworów; stąd chropowatość jego stylu, niepoprawność wyrażeń, wiersz niezawsze harmonijny. Pod tym ostatnim względem najświetniej się jeszcze przedstawia „Sobótka”, gdyż niewiele w niej podobnych niewłaściwości napotkać można; więcej ich w „Zamku Kaniowskim”, a zwłaszcza w poezyach lirycznych.

27—36).

••

Fig. 180. Goszycki (herb).

D.

D.

Fig.181.

Goszyński (herb).

W. N.

Miłość przelotnie tylko zjawia się u niego, i to prawie zawsze w szatach nieszczęścia. Wiersz jego grzmi jak surma bojowa, jak świst wichru wśród hukania puszczyków, jak potężny krzyk roznamiętnionego serca... Zbiorowe wydanie Poezyj (niekompletne) wyszło w Lipsku 1870 / w 2 tomach.—Pierwszy wskazał wartość utworów G-ego Mochnacki w znauem dziele „O literaturze polskiej w wieku XIX” (1830). Następnie ^ G. sam siebie poddał krytyce w „Nowej epoce

literatury polskiej”. Surowo ocenił twórczość G-ego Stanisław Tarnowski w „Historyi literatury polskiej” (1900, t. IV 402—410; V, 328—330). Na nowych materyałach oparł swe studya Zygmunt Wasilewski, ogłaszając: „Narodziny poety-romantyka” (w „Ateneum” 1895, t. II); „Stosunki Goszczyńskiego ze Słowackim” (w „Bibliotece Warszawskiej” 1896); „Nieznane utwory Goszczyńskiego” (w „Głosie” 1898 roku, N-ra

P. Chm.

Goszczyńskie starostwo niegrodowe było położone w województwie Mazowieckiem, w ziemi Czerskiej. Podług lustracyi z r. 1664 należały ęlo tego s-stwa dawniejsze miasto Goszczyn (ob.) i cztery wsie z folwarkami: Bątków, Ko-' zina, Długowola i Paczew. W r. 1771 posiadał je Stanisław książę Lubomirski, marszałek wielki kor., wraz ze swą małżonką, opłacając z niego kwarty złp. 1014gr. 28, a hyberny zip. 904 gr. 28. W niektórych spisach urzędowych przezywano to s-stwo dzierżawą Bątków, od głównej wsi, która wliczała się do niego. Mieszkańcy Goszczyna w dawniejszych czasach odznaczali się dobrem wyrabianiem sit, któremi prowadzili zyskowny handel na południe z Węgrami, a na północ ze Szwecyą.—„Enc. Org.”.

Goszen, starożytna prowincya Egiptu, ob. Ge s s e n.

Goszycki, herb polski z nadania. Na tarczy ściętej, w polu górnem, złotem, ręka zbrojna, wychylająca się z błękitnego obłoku, trzyma miecz wprawo ; dolne pole czerwone. Nad hełmem, w koronie szlacheckiej, takaż ręka jak na tarczy. Labry'z prawej strony czerwone, z lewej czarne, podbite błękitem. Nadany dnia

23 kwietnia 1456?roku *

Godzisławowi i Ja|-kóbowi, braciom Goszycki m, synom Mikołaja z Goszyc, doktora medycyny.—Źródła: Ulanowski „Mate-ryały do historyi prawa i heraldyki polskiej” Nr 195; Archiwum kommissyi historycznej, III, 343.

Soszyński, herb polski. Na tarczy w polu błękitnem trzy kopie ostrzem do góry, złączone u dołu. Nad hełmem, w koronie szlacheckiej, ręka zbrojna, w łokciu zgięta, z dłonią zaciśniętą. Używa go rodzina Goszyńskich, w Prusach Zachodnich osiadła.—

Źródła: Niesiecki, 0-strowski.

Göta-Elf, rzeka w Szwe-cyi, odpływ jeziora We-ner. Wychodzi z jeziora pod Wenersborgiem i wkrótce tworzy wodospad Prolhättau, wysoki 33 metry, spadający trzema progami na długości 1 500 metrów. Dla wyminięcia tego wodospadu

wykopano w granitowym gruncie kanał Prolhättau ze szluzami Göta, płynący w kierunku po-łud.-zachodnim; uchodzi do Kattegatu dwiema odnogami obejmującemi wyspę Hisingen, Odnoga południowa uchodzi pod Göteborgiem.

Göta kanał (Szwecya). Jest to droga kom-munikacyjna wodna, łącząca morze Bałtyckie z Niemieckiem i utworzona przez sztuczne połączenie rzeki Göta-Elf z jeziorami Wener, Botten, Wettern, Boren, Roxen, Asplangen, z zatoką Söderköping, Städbaken morza Bałtyckiego, za pomocą wykopów, stanowiących właściwy k a-nał (ob.), i całego szeregu budowli wodnych, zwanych szluzami (ob.). Myśl budowy kanału sięga czasów króla Gustawa Adolfa Wazy; wykonany jednak on został za Karola NIV Jana i czas budowy trwał od r. 1810 do 26 września 1832 r. Roboty prowadzone były przez towarzystwo prywatne, przy udziale rządu. Kierownikiem robót był hrabia Baltazar Bogusław v. Platen, którego pomnik znajduje się nad brzegiem kanału, ua stacyi Motała (ob.). Cała długość drogi wodnej od st. Mem do Göteborga wynosi 385 km., część zaś sztucznie wykopana stanowi 87.6 km. Część kanału od Göteborga do stacyi Motała zowie się zachodnią, druga zaś, od Motała do m. Bałtyckiego, wschodnią. Koszt budowy wynosił 14 milionów koron. Kanał przechodzi przez najżyźniejsze okolice i stanowi najżywotniejszą arteryę kommunikacyjną dla handlu i przemysłu. Oprócz kilku kolei dojazdowych cztery linie kolejowe przecinają kanał, ze stacyami nad nim: Wenersborg, Töreboda, Motała i Norsholm. W zachodniej części kanału, jadąc od Göteborga, roboty techniczne na większą skalę rozpoczynają się na Göta-Elf, pod miastem Lilla-Edek. W miejscowości tej dla obejścia wodospadu 2.7 m. zbudowano kanał obchodowy, 1188 m. długi, na którym urządzono dwie szluzy. Kanał ten pod miasteczkiem Ström łączy się z wodami Göta-Elf i od miasteczka

ma szero-

34, szerokie 7.42 m. Mosty te, lekkiej konstruk-cyi żelaznej, są więcej niż dwa razy dłuższe od otworu pomiędzy przyczółkami i leżą na 6-ciu walcach żelaznych: z nadzwyczajną więc łatwością przez jednego człowieka mogą być zwodzone i rozwodzone przez popychanie lub wciąganie.

nazwę swoją nosi. W górę rzeki, dla ominięcia następnego wodospadu, Akerström, aż do kanału obchodowego Trollhälta, największego na całej linii, bo mającego 1 782 metry długości, wybudowano jeszcze 12 szluz. Kanał Trollhälta, przeważnie w skale wykuty, służy do obejścia czterech wielkich wodospadów, bierze początek pod m. Aker, łączy się z jeziorkiem tejże nazwy i pod miastem Trollhältan wylewa swe wody do Göta-Elf. Na kanale tym wrybu-dowano 5 szluz, jedna nad drugą, dla przebycia których potrzeba dwóch godzin czasu. Do We-nersborga, leżącego nad jeziorem Wener, na Göta-Elf zbudowano jeszcze dwa kanały obchodowe: Stallbacka i Karlsgraf, pierwszy dla uniknięcia zbyt bystrego biegu rzeki, drugi, z dwiema szluzami, dla obejścia wodospadu Rännum. Wogóle, aby Göta-Elf spławną uczynić, wykuto w skałach kanałów na długości blizko 3 500 m. i zbudowano 21 szluz; każda ze szluz, tak w tej jak i w dalszych częściach kanału głównego, zbudowana jest z granitu ciosowego, posiada kamerę (ob.), długą 36.5 m. i szeroką 7.12 m. Koszt budowy 75 000 koron. Przestrzeń pomiędzy jeziorami Wener i Wettern posiada tylko jeden kanał obchodowy, zbudowany dla obejścia rzeki Rödesund, zbyt płytkiej dla żeglugi, a łączącej Wettern z jeziorem Botten; kanał ten ma 450 m. długości. Natomiast na tej przestrzeni znajduje się bardzo znaczna ilość przekopów kanałowych, przeważnie w skałach dokonanych, znaczna ilość basenów (ob.), wo-dozbiorów (ob.), kilka doków (ob.) i 21 szluz, z których kilka piętrowych. Pomiędzy stacyami Hajstrop i Norrqvarn na przestrzeni

1.5 km. zbudowano 9 szluz, jedna za drugą położonych. Z pomiędzy basenów największy jest przy stacyi Sjötorp, na 50 statków; tamże zbudowano dok dla reparacyi statków. Największy wodozbiór znajduje się pod Wassbackeu. — Wschodnia część kanału pod względem technicznym mniej przedstawiała trudności w wykonaniu. Wprawdzie i na tej części przy wejściu do jeziora Boren zbudowano 5 szluz, jedna nad drugą, a przy stacyi Söderköping—8 szluz nad sobą leżących i dwie pojedyncze: Klömman i Mem, w ogólnej ilości 15; budowa jednak kanału, z powodu dość płaskiej miejscowości i mniej skalistego gruntu, łatwiejszą była do wykonania niż w części zachodniej. Gota kanał ze względu na swoją długość, szerokość i głębokość należy do największych w całej Europie. Część sztucznie wykonana kość dna 14.25 m., głębokość 2.97 m., na powierzchni zaś wody zwykle 26.7 m. Koszt u-trzymania kanału wynosi rocznie około 200000 koron. Przez całą prawie długość kanału sztucznie wykonanego z prawej strony prowadzi wąz-ka droga, ułatwiająca holowanie (ob.) statków. Na szczególną uwagę zasługują mosty służące do przejazdu przez kanał, zbudowane w ilości

E D.

Grotama (Gauta ma), pustelnik, który pędził życie na Himalajach, małżonek Alialyi, odepchniętej potem przez niego za to, że się dala uwieść przez Indię; założyciel filozofii Nyâya (zastosowanie logiki do metafizyki). Uważany jest za autora tylko księgi Sutra, czyli zbioru aforyzmów, które w zwięzłej formie streszczają tę doktrynę. Dalsze jej opracowania, objaśnienia i komrnen-tarze przypisywane są już autorom późniejszym, postaciom mniej mitycznym. Imię G. nosiły jeszcze inne osobistości, m. in. i Budda (ob.).

Gotami, Gautami-królowa (Mahâpradjâpati), ciotka Buddy, siostra Mâyâdevi, druga żona, później główna małżonka Suddhodany, matka Nandy. Miała sobie powierzone wychowanie siostrzeńca, księcia Siddhârthy, którego matka odumarła zaraz po urodzeniu. Gdy Siddhârtha stał się Buddą, gdy Nanda został mnichem, a Suddhodana umarł, G., opuszczona, zażądała ustanowienia bractwa żeńskiego dla siebie i pięciuset niewiast z rodu Sâkya, które były w podobnem do niej położeniu. Budda odmawiał trzy razy, ale penitentki podążyły aż do Vaisâli (Nadika), gdzie za pośrednictwem Anandy udało im się wreszcie uzyskać jego pozwolenie. G. objęła rządy bractwa. Umarła w Vaisâli w chwili, gdy zamierzała zadziwić zebrane wielkie tłumy cudami i ćwiczeniami w powietrzu. Pięćset mniszek, które razem z nią bractwo założyły, i jak ona stały się Arhatami, wstąpiły razem z nią do Nirvâny. Wypadkowi temu towarzyszyło trzęsienie ziemi i inne niezwykłe fenomeny.— G. Chuda (Kisâ), inna mniszka buddyjska, księżniczka Sâkya i krewna powyższej, miała jakąś nadzieję poślubić Buddę, który jej przysłał był naszyjnik za pewne słowa, wyrzeczone z okoliczności urodzenia się syna jego, Rałrnli; podług innych, była to uboga niewiasta ze Srâvasti, która bogato za mąż wyszła i wstąpiła później do bractwa z powodu śmierci dziecka.

Gotard (Godehard, Gothard, Gotthard) św., biskup z Hildesheimu (* 961 r.—f 5 maja 1038 r.). Urodzony wpobliżu klasztoru Nider-altaich w Bawaryi, w nim otrzymał wychowanie, a r. 996 widzimy go już przełożonym tegoż klasztoru. Należąc do zwolenników surowego kierunku, zreformował klasztory w Tegernsee i Hersfeld. R. 1022 został mianowany biskupem Hildesheimu. Dbały o rozwój umysłowy i podniesienie swego duchowieństwa i parafian, pracował gorliwie, i w tym celu założył szkołę w Hildesheimie. Umarł w H., gdzie też został pochowany w katedrze, ar. 1131 był kanoni-

w. j.

Gotarda kolej żelazna. Przeprowadzenie kolei żelaznej przez Alpy szwajcarskie, celem wytworzenia bezpośredniej kommunikacyi pomiędzy kolejami szwajcarskiemi i niemieckiemi z jednej strony, a szwajcarskiemi i włoskiemi z drugiej, było kwestyą tak żywotną, już przed rokiem 1850, iż ze strony władz szwajcarskich czyniono liczne poszukiwania, celem rozwiązania tego trudnego pod względem technicznym zadania. Projekt inżyniera La Nicca (z Grauhün-

25.5 kim.

.    .    16.9 „

. 142.2 „

.    .    12.4 „

zowany przez pap. Innocentego. Imieniem tego świętego nazwano dom schronienia podróżnych w Alpach (ob. St. Gotthardhospiz), a następnie, tamże, tunel. Jeden z uczniów św. G-a, Wolfher, napisał żywot jego, który może być ważnym przyczynkiem do poznania czasów ówczesnych.—Por. „Monumenta Germaniae; Scripto-res” t. XI (tłómaczenie niem. Huffera, Berlin 1858).

Gotarda świętego (Sankt Gotthard, San G ott ar do) węzeł górski, potężna masa gór w Wysokich Alpach Szwajcarskich, znajduje się na rozgraniczu kantonów Uri, Wallis, Tessin, Graubünden; ma on kształ trapezu, zwróconego z zach.-pd.-zach. ku ws.-pn.-ws.; szerokość wynosi 10-12 km., długość 32—48 km., obszar około 440 km. □, wysokość 2 000—2 600 m. Od otaczających mas górskich oddzielają G-a św. węzeł następujące obniżenia: Val Medels, Val Canaria, Val Bedretto, Nufenen, dolina Rodanu, Furka, doliny strumieni Reussu (z pod Realpu

1    Oberalpu) i Tavetsch. Grupa G-a św. obejmuje rozleglej szy obszar (prawie tyle, co Alpy Lepontyjskie, ob. Alpy). Szerokie zagłębienie — przejście św. G-a—dzieli masę górską G-a św. na

2    części: zachodnią, wyższą i zasobniejszą w lodowce, oraz wschodnią, dzikszą, upłazistszą, bardziej zwietrzałą. W zachodniej części na dziale wód Rodanu, Ticina, Reussu wznoszą się szczyty Pizzo Rotondo (3 197 m.), Pizzo Lucendro (2 959 m.) i Fibbia (2 742 m.), a w północnych odrożach, na pd. od przejścia Furka—Mutthorn (3 103 m.); lodowce Wyttenwasser, Mutten, Geren. We wschodniej części najbardziej znane szczyty: Monte Prosa (2 738 m.), uczęszczany chętnie Pizzo Centrale (3 003 m.) na dziale wód Reussu i Ticina, oraz Badus (2 931 m.), na pd. od Oberalpu. G-a św. masa górska składa się z gneisu, oraz z łupku hornblendowego i granitowego. Przejście G-a św. jest to naga dolina wyżynowa; widać na niej ślady (rysy) lodowców przedhistorycznych. W zagłębieniach znajdujemy na G-a św. masie górskiej dość znaczną (50) liczbę jezior; są to płytkie stawy, okolone nagiemi skałami: piękne, zielone jez. Lucendro (przepływa przez nie Reuss), Sella, Toma u stóp góry Badus, skąd spływa Przedni Ren, Lago Ritom i inne. Żadne z tych jezior nie zawiera ryb; znajdujemy w nich jedynie niektóre skrzeki. Zaledwie przez 2 miesiące jeziora te wolne są od lodów.

den) przeprowadzenia kolei przez pasma Lukma-nier i Splügen (1845), jak i wielu innych, mało miał szans powodzenia. Pierwszą myśl przeprowadzenia kolei przez przejście Św. Gotarda opracował inżynier Koller, powołany dla dokonania studyów przez rządy Włoch, Szwajcaryi i Niemiec w roku 1851, a jakkolwiek kierunek główny linii w zasadzie został zatwierdzony, do wykonania robót przyszło znacznie później z powodu trudności natury finansowej. Budowa kolei przez Semmering (1854) i zdobyte tam doświadczenia w znacznej części ułatwiły rozwiązanie wielu kwestyj technicznych, szczególniej co do zastosowania parowozów górskich, znacznych spadków itp., dopiero jednak 1869 r. rozwiązane zostało zagadnienie funduszowe.—Umową z d. 15 października tegoż roku państwa zainteresowane w budowie tej kolei zobowiązały się dać towarzystwu budowy subwencyę, wynoszącą 113 mil. fr. Dnia 6 grudnia 1871 roku towarzystwo zostało zawiązane, a na czele jego stanął Jan Es eher (ob.). Pierwiastkowa długość drogi wynosić miała wraz z liniami bocznemi 274.2 kim., a mianowicie linie:

Lucerna-Küssnach-Immensee-Goldau. Zug-St. Adrian-Goldau . Goldau-Flüelen-Biasca-Bellinzona .

Roboty rozpoczęte zostały jesienią 1872 r. od budowy linij leżących w dolinie rzeki Ticino i tunelu św. Gotarda, tak od strony Góschenen, jak Airolo. W grudniu 1874 r. znaczna część linij szwajcarskich oddaną została do użytku; gdy jednak przy dalszym postępie robót okazało się, że koszta oznaczone na całkowite wykończenie wszystkich linij w pierwiastkowym projekcie przewidzianych będą za małe, nastąpił w r. 1878 krach budowlany i warunki budowy musiały być zmienione.—Włochy i Szwajcarya, umową z dnia 16 czerwca 1879 roku, na wybudowanie linii Be-linzona-Lugano dały specyalną subwencyę, 6 milionów fr., linie Lucerna-Immensee i Zug-Goldau wyłączono z ogólnej sieci budowy, której długość ograniczoną została do 240.4 kim., a z rozjazdami do 266 kim. i dnia 4-go grudnia 1882 roku budowę kolei ukończono. Przebicie wielkiego tunelu nastąpiło d. 29 lutego 1880 roku. Z summy 119 milionów fr., assygnowanej na budowę przez państwa zainteresowane, przypada na Włochy 58 mil. fr., na Szwajcaryę 31 mil. fr. i na Niemcy 30 mil. fr.—Kapitał zakładowy towarzystwa wynosił 119 mil. fr., tak, że całkowity koszt budowy, do czasu otwarcia drogi na warunkach z r. 1879 określonej, wynosił 238 mil. fr. Ud stacyi Flüelen aż do wejścia do wielkiego tunelu Św. Gotarda przy stacyi Góschenen linia kolejowa podnosi się stale w górę i na długości

66

ßnoykl. Powie. Iltutr. Zote. 001. T. XXVI

38 kim. podniesienie to wynosi (571 metrów. Następnie w samym tunelu linia wznosi się jeszcze na 45 metrów, dosięgając najwyższego wzniesienia, 1 154 metry ponad poziom morza, w drugiej jego połowie. Najwyższe wzniesienia na tej części drogi wynoszą 26.2 °/n. Następnie, do stacyi Guibiasco panuje stały spadek, który wynosi na długości 75 kilometr. 922 metry. Największe spadki wynoszą 27°/₀, ale tylko na długości jednej stacyi od Giornico do Bodio, przeważnie zaś od 25 do 26.8%- Od stacyi Guibiasco ku Rivera-Bironico następuje znów gwałtowne wzniesienie, 26°/₀ wynoszące, na długości około 10 kilometrów 243 metry, poczem, z różnemi spadkami i wzniesieniami, nie prze-noszącemi jednak 21⁰/₀, linia dosięga stacyi Chias-so, wzniesionej 240 m. nad poziom morza. Rozwinięcie linii przy wielkich spadkach i wzniesieniach, oprócz zastosowania krzywych o promieniu 300 metr. (wyjątkowo 280 metr.), wymagało jeszcze zwrotów spiralnych i ślimakowatych, które często w tunelach uskuteczniać należało. Pierwszy z większych tunelów tego rodzaju (Pfaffensprung) znajduje się w końcu 55 kim. od stacyi Binnensee; jest on długości blizko 1 ’/₂ kilometra, a linia kolejowa, wchodząc do tego tunelu, wychodzi tuż ponad nim, tylko wyżej o 47 metrów. Niemniej trudne rozwinięcie linii spotykamy na kim. 59 i dalszych aż do 67 włącznie. Na przestrzeni tej, która po linii prostej wynosi niespełna 2 klin., linia kolejowa wije się wężowato, w kształcie litery S, na długości 8 kilometrów, posiadając oprócz wielu tuneli pomniejszych dwa duże zwrotne, przeszło kilometrowej długości: Wattinger i Leggistein. Również dwa tunele zwrotne, blizko siebie leżące, w kierunkach odwrotnych, spotykamy na przestrzeni kim. 99 aż do 105 (Freggio i Prato). Wreszcie na długości 114 kim. do 120, tuż przy stacyi Giornico, znajdują się dwa tunele zwrotne, cyrklaste, przeszło 1 y₂ kilometra długości każdy, tuż przy sobie leżące. Cała przestrzeń od stacyi Amsteg (46 klin.) aż do Giornico (120 kim.) usiana jest tunelami więk-szemi i mniejszemi, oraz galeryami. Wogóle na całej linii znajduje się 65 tunelów i galeryj, mających razem długości 41.926 kim., z tych 12 tunelów jest dłuższych niż kilometr. Największym jest tunel Św. Gotarda, rozpoczynający się na stacyi Göschenen na kim. 70 i kończący się na st. Airolo na kim. 86. Długość tego tunelu wynosi 14 998 metr. Roboty rozpoczęte zostały w sierpniu 1872 r. pod kierunkiem L. Favre’a z Genewy (oh.); dnia 29 lutego 1880 r., j. w., nastąpiło przebicie tunelu, w którym roboty prowadzone były z dwóch stron, w połowie zaś listopada 1881 roku tunel oddany został do użytku. Do budowy tego największego tunelu w Europie użyty był system belgijski (ob. Tunele). Dla przebicia tunelu stosowano machiny wiertnicze systemów: Ferroux, Mac Kean-Seguin, Dubois i François, które użyte były i dla pozostałych

większych 10-ciu tuneli. Machiny poruszano siłą wody i zgęszczonego powietrza do 7 atmosfer. Przecięciowo w 24 godziny przebijano tunelu 6.31 metra. Ilość dynamitu, użytego do rozsadzania, wyniosła około miliona kilogramów, ilość zaś materyału wywiezionego z tunelu przy całkowitem jego wykończeniu obliczają na 840 000 m.:! — Szerokość tunelu wynosi 8 m. i przeznaczoną jest dla dwóch par szyn, przekrój jednak tunelu nie wszędzie jest jednakowy. Wnętrze tunelu całkowicie obmurowane, na zaprawie cementowej. Przeważnie ściany boczne są pionowe, u podeszwy 0.90—0.70 m. grubości; na nich wspiera się sklepienie 0.40 m. grubości: z boku znajduje się murowany kanał, dla odprowadzenia wody. W niektórych miejscach, a przeważnie w środku tunelu, zbudowano sklepienia rozpierające, grubości od 0.70 do 1.00 m., przyczem ścianki boczne są grubości od 1.50 do 2.50 m., a grubość sklepienia górnego w zamku od 1.00 do 1.60 m. Kanalik do odprowadzania wody w tym wypadku znajduje się nad sklepieniem rozpierającem. Co każde 100 metrów długości tunelu w ścianach przeciwległych znajdują się dwie nisze, co kilometr kamery, a w środku tunelu i na 4-ym kilometrze od wejścia i wyjścia dwie kamery, przeznaczone na składy narzędzi. Koszt budowy tego tunelu wynosił 59 750 000 fr. czyli przecięciowo 4 000 fr. na każdy metr bieżący. — Przy robotach w mniejszych tunelach i użyciu machin roboty wiertnicze posuwały się codziennie na 1.5 metra, przy ręcznem zaś przebijaniu tunelów mniejszych wykonywano roboty tylko na 0.61 m. długości.—Zaledwie na długości dwóch kilometrów z ogólnej długości 41.926 kilometrów, zajętych na tunele i galerye, okazało się możliwem pozostawić sklepienia bez obmurowania, na długości 5 kim. użytym był kamień dobyty z wyłomów tunelowych, stosownie obrobiony, do pozostałej zaś części używano kamienia ciosowego i cegły.—Ogólna ilość mostów kolejowych i wiaduktów na całej linii wynosi 1047 sztuk i zajmuje długości 5 376 metrów. Największe mosty są: na rzece Ticino pod Cadenazzo 256 m., i na rz. Reuss pod Inschi, ogólnej długości 111.8 m. Największe wiadukty są: Pian-torino i Rodello, murowane arkadowo, ogólnej długości 163 m., i Karstelembach, częścią żelazny, a częścią murowany, ogólnej długości 140.5 m. Mosty kamienne, sklepione, są największej długości 12 m. Najwięcej jest mostów żelaznych (trzyłukowe) Ogólna waga konstrukcyj żelaznych na kolei Św. Gotarda wynosi 13 250 ton. Wierzchnia budowa drogi posiada podkłady (ob.) sosnowe i jodłowe, 2.5 m. długie, kajenizo-wane, i szyny stalowe, przeważnie 8 m. długości i wagi 36.6 klgr. na metr bieżący. W ostatnich kilku latach następuje zamiana szyn na 12-metrowe, 145 mm. wysokie, wagi 46 klgr. na metr. Przy otwarciu drogi tabor (ob.) składał się

w'

Na tabor

1.6

E. D.

z 96 lokomotyw, wagi 6 088 ton, i jednej lokomotywy Duplex compound, 12-kołowej, wagi 85

ton. Wagonów osobowych było 203, posiadających miejsc 7 326, towarowych 1 274. W czasie eksploatacyi powiększono tabor o 12 lokomotyw i przeszło 250 wagonów. Zarząd kolejowy jest w Lucernie, a główne warsztaty kolejowe, zbudowane kosztem 1.87 mil. fr., znajdują się w Bellinzonie i są poruszane siłą wody. — Warunki budowy, pod względem technicznym, wogóle były sprzyjające. Wierzchnia budowa przeważnie znajduje się na gruncie stałym, na pokładach szyfrowych, gneisu, granitu, lub polach, rumowiskami skał pokrytych. Znaczniejsze trudności napotkano już w czasie eksploatacyi, w r. 1888, przy budowie nasypów dla drugiej pary szyn i rozszerzaniu w tym celu tunelów, w czasie ciągłego ruchu pociągów. — Dla zabezpieczenia plantu kolejowego od lawin śnieżnych, zwałów kamiennych, dla możności ułożenia plantu na zbyt stromych urwiskach skalistych, wreszcie dla utrwalenia brzegów, gdy plant kolejowy przechodził zbyt blizko rzek i jezior, nie-tylko w czasie saęiej budowy urządzić musiano cały szereg ścian podpierających i zabezpieczających przekopów, wykopów, zabrukowywać i zakładać sztuczne plantacye, uregulować zbyt wiszące i niepewne brzegi skaliste, nieraz na znacznej wysokości ponad plantem kolejowym; ale roboty tego rodzaju rok - rocznie, w miarę niezbędnej konieczności, uzupełniane być muszą Te roboty dodatkowe, często nieprzewidziane, niewchodzące w ogólny kosztorys robót pierwiastkowych, stanowią bardzo poważną summę tak dla samej budowy, jak i dla eksploatacyi drogi.—Dla porównawczych danych kosztów budowy i eksploatacyi posłużyć mogą statystyczne dane z r. 1890 Do końca tego roku wydano :

Na budowę linii kolejowej .    .    211. mil. fr.

11.

Na urządzenia i wydatki nadzwyczajne ........

Wydatki na budowę linij łączących z innemi drogami . Straty na emiss>i akcyj . Wydatki amortyzacyjne

Razem 246.9 mil. fr.

Pierwiastkowy kapitał zakładowy preliminowany był na 34 mil. fr. i do roku 1890 był dwa razy podnoszony, dosięgając wysokości 128 047 000 franków. Kapitał subwencyjny wynosił, jak poprzednio wspomniano, 119 000 000 fr. Razem 247 047 000 franków, czyli blizko 930 000 fr. na kilometr. Dochody z eksploatacyi w roku 1890 wyniosły 13 186000 fr., czyli na kilometr 48119 fr. (na wiorstę 49 573 fr.); wydatki w tymże czasie wynosiły 6 896 000 fr., na kim. 25 149, na wiorstę 25 926 fr., a 52% od dochodu. Procent od włożonego kapitału w przeciągu pierwszych 10 lat istnienia drogi wynosi: od 2.09 do 2.86 (1889).—Literatura odnosząca się do budowy drogi .Gotarda jest bardzo bogata; przytaczamy tylko kilka prac poważniejszych: Wanner „Geschichte der Begründung des Gotthardbahnunternehmens” (Lucerna 1880); tegoż „Rückblick auf die Entstehung und den Bau der Gotthardbahn” (Lucerna 1882); Stapff „Geologi-, sches Profil in der Achse des grossen Tunnels” (Bern 1880); Koppe „Die Abstechung der Achse des Gotthardtunnels” (Zurych 1880); Könyves-Toth „Der Durchschlag des St. Gotthardtunnels und seine Vollendung” (Zurych 1880); Stapff „Les eaux du tunnel de St. Gotthard” (1891); „Mémoire du Departament Fédéral Suisse, des chemins de fer, sur la construction du chemin de fer de St. Gothard” (Bern 1888).

Göteborg, główne miasto szwedzkiej prowin-cyi (länu) Göteborg i Bolius, leży przy uściu południowem rzeki Göta-Elf, które stanowi port, prawie zawsze wolny od lodu. Po Sztokholmie jest to największe i najludniejsze miasto w Szwe-cyi (w r. 1893 miało 108 801 mieszkańców); stacya krańcowa dróg żelaznych z Falunu i Sztokholmu. Miasto, zabudowane w półkole, odznacza się dzikiem, bardzo malowniczem położeniem; niszczone często pożarami, z których najstraszniejsze były w latach 1802 i 1804, dziś w znacznej części ma wygląd nowożytny, czysty i regularny; ulice szerokie i proste, główne przerżnięte kanałami, przez które prowadzi około 20 mostów zwodzonych; domy z ciosowego kamienia o 2 albo 3 piętrach. Wspaniały most żelazny od roku 1874 łączy G. z wyspą Hisingen. Z dawnych fortyfikacyj, zniesionych w r. 1806, pozostały tylko dwie baszty, a na ich miejscu założono ogród botaniczny. Wnijścia do portu broniła dawniej twierdza Nya-Elsborg, wzniesiona wyspie skalistej, obecnie zaniedbana. Z gmachów miejskich najgodniejsze uwagi: przede-wszystkiem 8 kościołów, a między niemi katedralny, wzniesiony 1802 — 1815 r. w stylu gotyckim z wysoką wieżą, i najstarszy kościół św. Krystyny; dalej pałac rezydencyonaluy, w którym umarł Karol X, pałac biskupi, arsenał, ratusz, giełda, teatr itd. Na rynku w r. 1854 wystawiono posąg Gustawa Adolfa, dłóta Fogelber-ga. Z instytucyj publicznych wymienić trzeba: politechnikę, gimnazyum, szkołę marynarską, szkołę handlową, bibliotekę miejską (60 000 tomów), muzeum z bogatym księgozbiorem i towarzystwo naukowe. Z miejsc do zabaw i rozrywek publicznych jest najcelniejszym wielki ogród Frägdards-Föreniug. Z zakładów przemysłowych najważniejsze są: fabryki cukru, tytoniu, porteru, octu, spirytusu, żagli, przędzalnie bawełny, garbarnie, warsztaty okrętowe. G. prowadzi handel bardzo ożywiony; w roku 1894 posiadał 219 własnych okrętów. G. założony był pierwotnie przez Karola IX na wyspie Hisingen, ale go w r. 1612 spalili Duńczycy. Odbudowany na obecnem miejscu przez Gustawa Adolfa i wspierany przywilejami rychło przyszedł do kwitnącego stanu. R-Gotfryd Brodaty, książę Lotaryngii, syn ks. Gozeli I, dostał po jego śmierci (1044) od cesarza Henryka III tylko Wyższą Lotaryngię; Niższą dał cesarz w lenne władanie bratu jego, Gozeli II, a po rychłej śmierci tego ostatniego Fryderykowi Luksemburskiemu. G. powstał przeciwko cesarzowi i starał się pociągnąć za sobą całą Lotaryngię; pokonany po zażartej walce, stracił swoje księstwo i został uwięziony w Gie-bichstein. Po ułaskawieniu porwał się znów do broni przeciwko cesarzowi; zwyciężony w 1049, dostał się znów na wolność w 1051. Udał się wtedy do Włoch, gdzie ożenił się (1054) z wdową po margrabi Tuscyi, Bonifacym, Beatryksą, która miała wielkie posiadłości i w Lotaryngii; objął też zarazem opiekę nad jej córką i dziedziczką, Matyldą. Zaczął wtedy znów zabiegi, by zdobyć sobie dawne stanowisko w Lotaryngii; po raz trzeci wpadł w ręce Henryka III, który go i teraz jeszcze na wolność wypuścił. Podczas małoletności Henryka IV rozciągał coraz dalej władzę swoją we Włoszech; do posiadłości tuscyjskich przyłączył (1057) księstwo Spo-leto; brat jego, Fryderyk, został wtedy papieżem pod imieniem Stefana IX-go. Papież ten zmarł już w r. 1058, ale G. popierał i jego następców, którzy starali się osłabić, a nawet zupełnie unicestwić, wpływ cesarza na wybór papieża, wpływ, który się zwłaszcza za Henryka III tak mocno uczuć dawał. Wreszcie arcybiskupi niemieccy, którzy rządzili za Henryka IV, dali po śmierci Fryderyka, księcia Niższej Lotaryngii, i to księstwo niebezpiecznemu współzawodnikowi (1065). Gdy G. zmarł w Verdun (1069), wszystko, co zebrał, zostało w jednych ręku, gdyż syn jego, Gotfryd Garbaty, ożenił się z jego pasierbicą, Matyldą, dziedziczką posiadłości toskańskich. Jedyna córka G-a, Ida, małżonka Eustachego hrabi Boulogne, była matką pierwszych dwu chrześciańskich królów Jerozolimskich: Gotfryda de Bouillon i Baidwina I.—Por. Jung „Herzog Gottfried der Bärtige unter Heinrich IV” (Marburg 1884).

Gotfryd Garbaty, syn poprzedniego, książę Lotaryngii i Spoleto, a przez małżeństwo z Matyldą Toskańską rozpościerający władzę nad dużą częścią Włoch północnych i środkowych, nie popierał polityki Grzegorza VII; było to zapewne główną przyczyną jego rozwodu z Matyldą. G. przeszedł zupełnie na stronę Henryka IV, pomagał mu w walce z Sasami i pochwalał czyn cesarza, który na synodzie w Wor-macyi złożył Grzegorza VII z tronu papieskiego. Chciał nawet sam do Włoch pociągnąć i wojnę z nim zacząć, zginął jednak 26 lutego 1076 w Utrechcie z ręki ministeryała Teodoryka, hrabi Hollandyi. G. był bezdzietny; księstwo Niższej Lotaryngii przeszło później do jego siostrzeńca, Gotfryda de Bouillon.—Por. Pannen borg „Studien zur Geschichte der Herzogin Mathilde von Canossa” (Getynga 1872); Dieckmann „Gottfried II der Bucklige” (Erlangen 1885). Gotfryd de Bouillon, ob. G o d f r y d. Gotfryd Z Vit erb o, kronikarz w w. XII, z pochodzenia Niemiec, osiadły wraz z rodziną w Viterbo; kształcił się w Bamberdze; był przez lat 40 kapelanem i notaryuszem Konrada III i Fryderyka I; używano go też do wielu poselstw (f po r. 1191). Z dzieł jego wymienić należy: „Gęsta Friderici”, poetyczne przedstawienie czynów Fryderyka I do r. 1182; wierszem i prozą pisana historya powszechna p. t. „Memoria saeculorum”, którą Henrykowi VI w r. 1185 poświęcił; przeróbka poprzedniej pracy, doprowadzona do r. 1191, p. t. „Panteon”, ostatnie części Panteonu są dosyć ważnym materya-łem. Dzieła jego wydał Waitz w „Monumenta Germaniae historica; Scriptores, tom 22” (Hanno -wer 1874).

Gotha, główne miasto w księstwie tejże nazwy, które od r. 1836 należy z m. Koburg do księstwa Sachsen-Koburg-Gotha; jest rezydencyą w. księcia, położoną w prześlicznej miejscowości (308 m. nad poziomem morza); posiada obszerne przedmieścia z ładnemi willami, szerokie ulice, piękne ogrody. Kościołów 6, z tych 1 katolicki. Z gmachów zasługuje na wyróżnienie zamek Friedenstein, położony na górze Schlossberg, 330 m. wysokiej. Budowany w r. 1643 — 46, składa się z obszernego czworoboku z boeznemi skrzydłami, gdzie mieszkają obecnie urzędnicy książęcy, dozorujący bogatej bliblioteki, składającej się z 200 000 tomów, między któremi są cenne zabytki literatury (około 6 000 rękopisów i 75 000 sztuk monet). Naprzeciwko pałacu znajduje się nowe muzeum, gmach w stylu Odrodzę nia ze zbiorami starożytności, gabinetem chińskim i galeryą obrazów. Wyróżniają się jeszcze: pałac w. księcia, teatr, zbudowany w r. 1839 i odbudowany w r. 1861, gmach Tow. ubezpieczeń od ognia i na życie, ratusz. Z pomników ważniejsze: założyciela towarzystwa ubezpiecze-czeń w Niemczech, Arnoldiego, artysty-malarza Jacobsa, naturalisty Bluinenbacha, kompozytora Wandersleba. Miasto jest skanalizowane, częścią oświetlone elektrycznością, posiada około 30 000 m-ców, z tych 733 katolików i 277 żydów. Przemysł dosyć rozwinięty. G. znana jest z wyrobu doskonałych kiełbas, wywożonych przeważnie do wschodniej Azyi i Australii; posiada gisernię, fabrykę machin, kilka fabryk porcelany, obuwia, gummy i zabawek. Znany jest powszechnie instytut geograficzny w G., z którego książki, mapy i atlasy rozchodzą się po całym świecie. G. posiada kolej elektryczną i telefony, które łączą z miastami: Erfurtern, Wejmarem, Hallą, Lipskiem; jest tam gimnazyum, szkoła realna, szkoła rzemiosł, przytułek dla sierot, wiele zakładów dobroczynnych, stowarzyszeń naukowych, 2 kon-

St A. K.

do Szwecyi.

Gotlandya, prowineya szwedzka, zajmuje południową część Szwecyi między morzem Bal-tyckiem i zatoką Kattegat, na przestrzeni 92 754 kilometr, kw. W końcu 1890 r. statystyka wykazała 2 595 236 mieszkańców. G. dzieli się na 13 powiatów: Malmo, Christianstnd, Blekin-ge, Hailand, Krouberg, Jönköping, Kalmar, Gotlandya, Göteborg i Bohus, Elfsburg, Skaraborg i Wschodnia Gotlandya.

Gotowalnia, rówuoznaczne z buduarem (fr. boudoir), jest to niewielki, lecz bardzo elegancko urządzony, pokój obok sypialni pani, w którym ta pani ubiera się. Wyraz ten w ciaśniejszem pojęciu oznacza również toaletę (ob.)—lustro, z całym przyborem szczotek, szczoteczek, grzebieni, flakonów z perfumami i kosmetykami, i różnych przyrządów, używanych przez panie przy

Jr. Wch.

serwatorya i obserwatoryum astronomiczne. G., w starożytności Go tego we, następnie Got aha, było wsią, należącą do klasztoru, którą opat Gotard otoczył murami. Później ta wieś przeszła w posiadanie hr. Turyngii, a w r. 1200 nazwaną została po raz pierwszy miastem. Reformacya doszła tam już w r. 1531. D. 13 kwietnia 1567 r. miasto G. zostało oblężone przez kur-firsta saskiego, Augusta, zdobyte i zburzone. W r. 1640 przeszło w posiadanie księcia Ernesta Pobożnego, założyciela nowej linii gotajskiej, po której wymarciu przyłączone do księstwa Ko-burskiego.—Źródła: Beck „Historya miasta G.” (Gotha 1870); Kühne „Histcrya rozwoju socyal-nego stanu miasta i księstwa G.” (1862).

Gothein Eberhard (* w 1853 r. na Szlą-sku), ekonomista niemiecki. W r. 1878 został docentem we Wrocławiu, następnie w Sztrasbur-gu: w 1885 r. profesorem szkoły technicznej w Karlsruhe, a w 1890 profesorem nauk państwowych w Bonn. Zajmuje się badaniami historyczno - ekonomicznemi i politycznemi. Ogłosił między innemi: ,.Der gemeine Pfennig auf dem Reichstage zu Worms” (Wrocław 1877); „Der christlich - sociale Staat der Jesuiten in Para-guaye” (Lipsk 1883, w „Staats- und socialwissenschaftliche Forschungen” Schmollera); „Ignatius von Loyola” (Halle 1886); „Die Aufgaben der Kulturgeschichte” (Wrocław 1886); „Wirtschaftsgeschichte des Schwarzwaldes” (Sztras-burg 1891 —92).

G~0th.it (minerał), ob. Getyt.

Crothofredus Jan Ludwik, polihistor niemiecki, ob. Abelin.

Gotland, wyspa na Bałtyku, między Kurlan-dyą i Szweoyą południową, bliżej tej drugiej (mianowicie w odległości około 80 klin.), rozciągająca się z południa na północ (pd. pd.-z. ni pn. pn.-w.j od 56° 55' do 58° szer. pn. Kształt poziomy wyspy jest romboidalny; największa długość 120 kim., największa szerokość 50 kim. Obszar blizko 3 100 kim. Brzegi jednostajne; na północy leżą dwie małe wysepki: Faro z dobrym portem, a dalej (o 50 kim.) Gottska Sandö, otoczona wysokiemi diunami. Pod względem kształtu powierzchni i stosunków geologicznych G., połączona ze Skandynawią za pomocą mielizny, przedstawia niewysoką wyżynę (do 60

m.) z wapienia syluryjskiego, spadającą strome-mi wybrzeżami (klint) ku morzu lub nizkiemu pasowi nadbrzeżnemu; stanowi więc, jak i sąsiednia wyspa Öland, część tego paleozoicznego pasa, który się ciągnie po południowej stronie finlandz-ko-skandynawskiego obszaru archaicznego. Wapień tutejszy przedstawia zjawiska karstowe (jaskinie i rzeki znikające) i jest przedmiotem eks-ploatacyj. Z rzek znikających godną uwagi jest Lummelund, która wypływa z małego jeziora Mortebo. Jeziora nie są tak liczne jak bagna, powstałe, być może, z dawnych jezior. Wyspa była niegdyś nader lesistą, obecnie jednak lasy są bardzo wyniszczone. Grunt jest mało urodzajny i rolnictwo niezbyt rozwinięte, jakkolwiek wystarcza mieszkańcom, przy pomocy hodowli bydła, koni (półdzikie pony) i owiec, połowu ryb i fok. G., leżąc naprzeciw uścia Dźwiuy (zaeh.), miała niegdyś ważne znaczenie handlowe na Bałtyku, a główne miasto, Wisby (zbudowane u stóp klin-tu i na nim), należało do związku hanzeatyckisgo. Archeologowie znajdują tu wiele zabytków z owych czasów (np. starych monet w ziemi). Obecnie

wyspa straciła na znaczeniu. Politycznie należy

W. N.

„robieniu tualety”.

Gotowie albo Goci—lud germański. Pierwszy wspomina o nich Tacyt, nazywając ich „Go-tones” i mieszcząc ich siedliska po za Ligiami na północnym wschodzie Germanii, w stronach morza Bałtyckiego. Według starego, niesprawdzonego jednak, podania, G. przywędrowali z wyspy Scanzia (Skandynawia) na „brzeg bursztynowy”, i prawdopodobnie za czasów Markomańskich (II wiek po Chr.), pociągnęli na szeroką płaszczyznę, rozciągającą się na wschód i południe od Karpat do Dunaju i morza Czarnego. Zajęli ziemie zamieszkane przedtem przez Getów i Scytów; okoliczność ta, zarówno jak i podobne brzmienie nazw Getowie i G., spowodowała, że dawni pisarze nazywają często G-ów Scytami lub też wywodzą ich od Getów; to drugie podanie przeszło nawet do gotyckich ksiąg historycznych i liczy w ostatnich czasach jeszcze wielu obrońców. Sąsiednie ludy germańskiego i słowiańskiego pochodzenia przyłączali oni przez związki albo przemocą do swego państwa, które rozciągnęło się od Cissy do Donu i od morza Czarnego do Bałtyckiego: Herule, Rugo-wie, Sldrowie, Turcylingowie, Wandale, Gepidzi należeli do państwa G-ów. Właściwi G. dzielili się na Wizygotów (zachodnich), osiadłych nad Dniestrem, i ulegających konungom z rodu Balta, oraz Ostrogotów (wschodnich) pod królami z domu Amali, na stepach dzisiejszej Rossyi południowej. I ci, i owi od strony lądu i morza urządzali wyprawy łupieskie na posiadłości rzym-

skie: w r. 251 spustoszyli Mezyę i Tracyę i zwyciężyli cesarza Decyusza w krwawej bitwie.

Tessalię. Przyjęli następnie od cesarza Epir i tu siedzieli przez lat kilka, lecz niszcząc Helladę i Peloponez; od r. 401 zaczęli napastować Italię. Dwa razy zagrażał Alaryk Rzymowi, nareszcie w trzeciej wyprawie zdobył i złupił „wieczne miasto” d. 23 sierpnia 410 r., podrażniony wiarołom-stwem Rzymian. Następca i szwagier Alaryka, Ataulf, wskutek zawartego z cesarzem Hono-ryuszem układu, wyprowadził G-ów do Gallii, zalanej przez innych barbarzyńców; wojował z nimi w południowej Gallii i północnej Hiszpanii, lecz w r. 415 zginął w Barcelonie z ręki

W latach 258—59 na swoich płaskich, osłonionych daszkami od wiatru i deszczu statkach, najechali pobrzeża morza Czarnego, Marmara i Archipelagu, spalili wspaniałą świątyuię Artemidy w Efezie, splondrowali Ateny i, uwożąc ogromną zdobycz i mnóstwo niewolników z bogatych miast nadmorskich, wrócili na dawne siedziby; myśleli wtedy nawet o wylądowaniu na brzegach Italii.

419), zdobywał dalej prowincye hiszpańskie w imieniu cesarza Zachodnio-Rzymskiego; w nagrodę za to dostał prowincyę Akwitanię, i tu założył królestwo Wizygockie (419). Następny król, Teodoryk I (419—451), obrał sobie Tolozę na stolicę. Przychylny Rzymianom, brał udział w bitwie narodów 451 r. na polach Katalaunickich przeciwko współplemiericom swym, Ostrogotom i Gepidom, sprzymierzonym z Attylą. Teodoryk zginął w tej bitwie. Po krótkich rządach synów jego, Torismunda i Teodoryka II, zamordowanych, wstąpił na tron trzeci syn jego, mężny Euryk (466—484), który podbił całą Gallię między Rodanem, Loarą i Pyreneami; wkroczył też do Hiszpanii, pobił Swewów i zajął większą część półwyspu. Synowi swemu, A lary ko w i II (484—507), zostawił obszerne i prawodawczo urządzone państwo monarchiczne, ale z królem obieralnym na czele. Dopóki istniał ród Balta, korona przechodziła często od ojca do syna, lecz po wygaśnieniu dynastyi wynoszeni byli na tron ludzie różnych rodów. Głównemi attrybucyami władzy królewskiej były: naczelne dowództwo nad ludem zbrojnym i sąd; król mianował też wszystkich urzędników. Szlachta dzieliła się na kilka klas: duces (książęta), którzy pierwotnie byli wodzami, a później, gdy G. osiedlili się na stałe, zajmowali się adininistracyą i sądem w prowincyach; comités (hrabiowie) pełnili te same funkcye w mniejszych okręgach; gardingowie, szlachta bez urzędu, która żyła na dworze królewskim, i wreszcie szlachta drobniejsza, różniąca się od pozostałych ludzi wolnych niektóremi przywilejami wobec sądu i uwolnieniem od kar niektórych. Oprócz ludzi wolnych istniała liczna klasa poddanych, która powstała z jeńców wojennych, niewypłacalnych dłużników, przestępców i t. d.; los ich nie był zbyt ciężki. Wszyscy zdolni do noszenia broni obowiązani byli do służby wojskowej; wojsko dzieliło się na oddziały po 1 000 ludzi, zwane tiufadyami; dowodzili niemi tiu-f ad o wie. Kilka lub kilkanaście takich tiufadyj łączono w większe korpusy, któremi dowodzili duces i comités. Gdy G. kraj jaki podbili, dzielili grunt na trzy części, z których jedną zostawiali mieszkańcom rzymskim na prawie wolnego

W r. 269 znowu 320 000 G-ów wypłynęło na 2 000 statków z uścia Dniestru i dotarło, grabiąc i niszcząc wszystko po drodze, do Krety mordercy. Jego brat i następca, Wallia(415 i Cypru; gdy wylądowali pod Tessaloniką w Macedonii, ścigał ich cesarz Klaudyńsz i rozbił pod Naissus (dziś Nisz). W r. 270 Aurelian odstąpił im lewy brzeg Dunaju (Dacyę); odtąd przez długi czas panował pokój, w ciągu którego przez ciągle stykanie się i przyjacielskie stosunki z Rzymianami G. znacznie się podnieśli pod względem cywilizacyjnym. Byli też najpojętniejszym ze szczepów germańskich, łatwo przyjmowali obyczaje i kulturę rzymską. Chrześciań-stwo, według obrządku äryaiiskiego, rozkrzewiło się u nich wcześnie; biskup Vulfila (Ulf il as ob.) przełożył większą część biblii na język gotycki; Ulfilas jest też autorem alfabetu gotyckiego, ułożonego z run przy zastosowaniu alfabetu greckiego. Około r. 370 za panowania Hermanrycha z rodu Amalów państwo G-ów doszło do największej potęgi i najszerzej się rozciągnęło. Najazd Hunnów w r. 375 zniszczył to państwo; Hermanrych sam sobie odebrał życie, nie chcąc być zwyciężonym. Następca jego Witymer ośmielił się wyjść w pole przeciwko Hunnom; zginął, a wojsko jego zostało rozbite.

Ostrogoci poddali się Hunnom. — Wizygoci u-niknęli wtedy poddaństwa, uciekając na zachód: w liczbie 200 000 zdolnych broń nosić mężów, wraz z dziećmi i niewiastami, prowadzeni przez swych sędziów, Frydygerna i Abla-wiusza, pociągnęli nad Dunaj i oddali się pod opiekę Rzymian; cesarz Walens pozwolił im osiedlić się w wyludnionej wówczas Mezyi (376).

Zdzierstwa chciwych namiestników rzymskich wywołały powstanie G-ów, które wybuchło r.

377 w Marcianopolis w Mezyi dolnej. Tłumy G-ów spustoszyły Macedonię i Tessalię. Bitwa, którą stoczyli z wodzami rzymskimi w r. 377, była nierozstrzygnięta; lecz w roku następnym (9 sierp. 378) zniszczyli pod Adryanopolem Wizygoci wraz z innymi barbarzyńcami wielką armię rzymską; sam cesarz Walens zginą! w tej bitwie. Teodozyuszowi Wielkiemu udało się wreszcie ugłaskać ich: 40 000 przyjął do wojska rzymskiego, resztę skłonił do spokojnego osiedlenia się na wyznaczonych im ziemiach.

Nie zasmakowali jednak w pracy na roli i za sprawą młodego króla swego, Alaryka (ob.), powstali powtórnie, spustoszyli Tracyę, nawet okolice Konstantynopola (396), potem Macedonię, j władania, a dwie trzecie zatrzymywali dla sie-

bie. Prawo zwyczajowe Wizygotów uporządkować i spisać kazał po raz pierwszy Euryk; prawo to jednak nie rozciągało się na podbitych Rzymian, którzy prawu rzymskiemu podlegali; Alaryk II ułożyć kazał dla swych poddanych rzymskich kodeks p. t. „Breviarium Alaricia-uum”. W sto lat później Leowigild poddał re-wizyi kodeks Euryka, a syn jego, Rekkared, u-skutecznił drugą rewizyę, t. zw. „Antiqua”, której szczątki do nas doszły (wyd. Blume. Halla 1847). Król Chindasuint (641—649) zniósł prawo rzymskie i rozciągnął wizygockie na wszystkich mieszkańców , kraju. Najstarsza doszła do nas redakcya tego kodeksu („Lex Visigotorum”, przedrukował Walther w „Corpus juris germani-ci” Berlin 1824), pochodzi z czasów króla Egi-zy (VII w.). Podług niego sąd należał do króla, który przenosił to prawo na poszczególnych sędziów, jak książęta, hrabiowie, tiufadowie, millenarii, centenarii, decani, którzy byli zarazem dowódzcami na wojnie, lub też jako defen-sores i numerarii sprawowali urzędy cywilne.— Por. Helfferich „Entstehung und Geschichte des Westgotenrechts” (Berlin 1858); Blume „Zur Texteskritik des Westgotenrechts” (Halla 1872); Dahn „Westgotische Studien” (Würzburg 1874). Pomimo łagodnego postępowania z Rzymianami, którym zostawili część gruntu, religię i prawo, nie mogli sobie ich pozyskać aryanie Wizygoci. To też gdy prawowierny król Franków Chlodwig najechał ich państwo, zwyciężył pod Vouglé (507) i zajął kraj pomiędzy Loarą i Garonną, Rzymianie powitali go jako wybawcę. Prowin-cyę i Septymanię obronił od Franków król Ostrogotów, Teodoryk Wielki, który też objął opiekę nad swym wnukiem, małoletnim synem zabitego pod Vouglé Alaryka, Amalarykiem; ten ostatui w r. 526 objął sam władzę nad ograniczonem do Hiszpanii i Septymanii państwem. W r. 531 przez złe obchodzenie się ze swoją żoną, księżniczką frankońską, Klotyldą, wywołał wojnę z królem Franków, Childebertem; zwyciężony przez tego ostatniego, został podczas ucieczki zamordowany za poduszczeniem dawnego swego wychowawcy, Ostrogota Teudesa. Amalaryk był ostatnim z rodu Bałtów. Po jego śmierci Teu-des ogłosił się królem i przeniósł stolicę do Barcelony; niedługo jednak władzą się cieszył. Przez kilkanaście lat następnych przewinął s ę cały szereg królów, którzy zwykle przez gwałty tron zdobywali i po krótkiem panowaniu w równie gwałtowny sposób go tracili. Pokój wrócił dopiero zarządów Leowigilda (569—586), który przeniósł stolicę do Toledo i porządek w kraju zaprowadził. Syn jego, Rekkared, zrobił krok do zupełnego zlania się Wizygotów z podbitą przez nich ludnością, przechodząc na katolicyzm, w czem go większość rodaków naśladowała, i pozwalając na zawieranie małżeństw między Wizygotami a tubylcami. Podniosła się wtedy potęga duchowieństwa, popieranego przez królów; duchowieństwo zrobiło z synodów swych sejmy, ściągając na nie potężnych panów, i w częstych walkach o tron zaczęło grać rolę rozstrzygającą, a władzę królewską postawiło pod opieką Kościoła, za co królowie wynagradzali je bogatemi darami i prześladowaniem Żydów. Po energicznych rządach Recesuinta (649—672) i W a mb y (672—681) potęga Kościoła doszła do zenitu za panowania Erwiga (687—701). Następny król, Witiza (701 — 710), wstrzymał prześladowania religijne, podciągnął duchowieństwo pod władzę świecką i tron uczynił dziedzicznym; padł jednak ofiarą spisku, którego przywódzca, Rod ery k, koronę po nim otrzymał. Synowie i stronnicy Witizy, a zwłaszcza namiestnik Ceuty, hr. Julian, i Żydzi przywołali na pomoc Arabów, którzy pod dowództwem Tarika przeprawili się do Hiszpanii i w 7-dniowej bitwie pod Xere§ de la Frontera (19— 26 lipca 711) zwyciężyli Wizygotów; Roderyk utonął podczas ucieczki. Pod wrażeniem tej strasznej klęski zdobyli Arabowie całą Hiszpanię, za wyjątkiem północnych górzystych pro-wincyj. Imię G-ów utrzymało się w Gotalanii (Katalonii). Dalsze dzieje półwyspu należą do historyi Hiszpanii (ob.).

Ostrogoci. Ostrogoci podczas najazdu Hun-nów poddali się im, zostali w siedzibach swych na północ od Dunaju i brali udział w najazdach Attyli; znajdowali się też w bitwie na polach Katalaunickicb. Dopiero po śmierci Attyli (453) powstali pod przywództwem trzech mężnych braci z domu Amalów, Wal am ira, Te od emira i Wid emira, wywalczyli sobie niepodległość nad rzeką Netad w Pannonii (454), i osiedlili się w Pannonii od Wiednia do Sirmium. Po śmierci Teodemira (487) Teodoryk (ob.) jeduogłośnie królem okrzyknięty został. Nowy król pociągnął na półwysep Bałkański, by do-pomódz cesarzowi Zenonowi przeciwko buntownikom; że jednak G. łupili i niszczyli kraj, Zeno wskazał im Italię, by tam zawojowali państwo Odoakra. W r. 488 zebrali się w 200 000 G. pod Nova w Mezyi dolnej; przerżnęli się przez Gepidów, którzy zajęli byli Pannonię, przeszli przez Alpy Julijskie, zwyciężyli Odoakra nad Isonzo i pod Veroną (489); w r. 493 cała Italia już do nich należała. Przez cesarza rzymskiego wschodniego uznany za króla Italii, Teodoryk potrafił w krótkim czasie doprowadzić państwo swoje do potęgi i wzbudzić poważanie i postrach w sąsiadach. Wewnętrzna organiza-cya państwa była znakomita. G. dostawali trzecią część wszystkiej ziemi, zdobytej w Italii, i odpowiednią ilość niewolników do obrabiania gruntu; za to obowiązani byli pełnić służbę wojskową i mieli prawo broń nosić; król byt podczas wojny wodzem naczelnym; pojedyńcze-mi korpusami dowodzili książęta < i hrabiowie; mieli oni pod sobą siłę zbrojną i podczas pokoju w prowincyach pogranicznych. Handel, rzemiosła, rolnictwo pozostawiono tubylcom, których prawa, sądy i podatki pozostały bez zmiany. Dawne rzymskie urzędy zostały i Rzymianami je obsadzano; spory między Rzymianami rozstrzygali rzymscy sędziowie, między Rzymianami i G-ami—gotyccy hrabiowie ze współudziałem prawników rzymskich. G. i Rzymianie nie zleli się jednak w jedną całość, głównie z powodu różnicy wyznania: tamci bowiem byli arya-uami, a ci katolikami. Podburzeni przez duchowieństwo, Rzymianie knuli spiski przeciwko władzy kacerzów, a egzekucya Boethiusa i Sym-machosa powiększyła jeszcze niezgodę. Oprócz tego, po śmierci Teodoryka (526) zaczęły się niesnaski w rodzie królewskim i niebezpieczeństwa z zewnątrz. Córka Teodoryka, Amala-zunta (ob.), chciała zagarnąć władzę, oddając rękę swemu krewnemu, Te o dat owi, ostatniemu z rodu Ainalów,; Teodat kazał ją udusić (535) i przez czas krótki rządził samowładnie; zamordowano go jednak już w r. 536 za to, że się poniżył haniebnie przed cesarzem Justynianem, występującym jako mściciel Amalazunty, i ofiarował mu zrzeczenie się tronu za pensyę stałą. Justynian wysłał do Italii dwie armie: jednę pod Belizaryuszem przez Sycylię, drugą przez Dalmacyę. Belizaryusz zajął prawie bez walki południową część półwyspu, witany wszędzie przez rzymskich mieszkańców jako wybawca; w grudniu r. 536 zajął nawet Rzym. Witiges, okrzyknięty królem, napróżno przez rok cały (537—538) oblegał to miasto ze 150 000 ludzi; musiał się wreszcie cofnąć z wielkiemi stratami do Rawenny, którą musiał poddać Belizaryuszo-wi w r. 539. Gdy ten ostatni odwołany został w r. 540, zabrał Witigesa jako jeńca do Konstantynopola. G. obrali wtedy królem Ildebalda, a gdy go zamordowano (541)—jego siostrzeńca, To-tilę. Totila zdobył wkrótce całą Italię, zajął i złupił Rzym (546), którego przysłany ponownie Belizaryusz z powodu niedostatecznej ilości wojska nie mógł odebrać. Po powtórnem odwołaniu Belizaryusza (549) Totila zawojował Sycylię, Sardynię i Korsykę. W r. 552 przybył z wscho-dnio-rzymskiem wojskiem Narses i zwyciężył G-ów pod Taginą u stóp Apeninów; Totila zginął w ucieczce. Narses zdobył Rzym i pociągnął do Kampanii; królem G-ów został wtedy okrzyknięty w Pawii Tej a. Teja podążył pod Kumy (Cumae), w których Narses oblegał jego brata, Aligerna; przez dni 60 walczył mężnie nad rzeką Sarnus pod Neapolem; odcięty od morza i zagrożony śmiercią głodową, poległ w rozpaczliwej walce z całem prawie wojskiem (552); tylko 1 000 ludzi poddało się pod warunkiem wolnego odwrotu. Aligern poddał Kumy w r. 553, a po rozbiciu w 554 Alemannów i Franków, którzy wpadli do Italii, niby-to niosąc pomoc G-om, a właściwie grabiąc i pustosząc wszystkd po drodze, kapitulowała ostatnia twierdza G-ów, Campsa w Samnium (555).

Resztki G ów rozbiegły się po świecie i wyginęły, a imię ich znikło z dziejów nazawsze. — Literatura: Wietersheim „Geschichte der Völkerwanderung” (t. II, Lipsk 1881); Pallmann „Geschichte der Völkerwanderung” (Gotha 1868 i Weimar 1864, 2 t.); Dahn „Die Könige der Germanen” (cz. II i V, Würzburg 1861 i 1871); Dahn „Urgeschichte der germanischen und romanischen Völker” (t. I, Berlin 1881); Aschbach „Geschichte der Westgoten” (Frankfurt 1827); Manso „Geschichte des ostgotischen Reichs in Italien” (Wrocław 1824).

Gotszalk (Gottschalk, Gottescalcus) Fulgenty (*808—f 868), syn księcia saksońskiego, pobierał nauki w Fuldzie pod kierunkiem miejscowego opata, Rabana Maura, późniejszego biskupa Moguncyi. Z Fuldy przeszedł do opactwa w Orbais, w dyecezyi Soissons, tutaj stu-dyował pismo ojców Kościoła, zwłaszcza św. Augustyna. Wkrótce począł nauczać, że Bóg przeznacza dobrych na żywot wieczny, a złych na potępienie. Ci ostatni, wskutek powyższego dekretu zmuszeni są grzeszyć, i dlatego żaden z nich nie może uniknąć wyroku, który nad nim zawisł; zbawienie tedy stało się dla nich rzeczą zupełnie niemożebną. Stąd wniosek, iż Bóg nie chce zbawić wszystkich ludzi i Chrystus nie umarł za wszystkich; krew Zbawiciela była wy-lana jedynie za przeznaczonych do szczęścia wiekuistego; sakramentu są ustanowione tylko dla wybranych, nie są pomocne innym do zbawienia, mogą najwyżej wyjednać u Boga skazanym na potępienie pewną ulgę w karach, które ich niechybnie czekają. Biskup Werony, Nothinger, słysząc G a, rozprawiającego o przeznaczeniu niezgodnie z nauką Kościoła, donosi o tern Rabanowi. Ten zwalcza skutecznie fatalizm, głoszony przez G-a, i potępia go. Synod moguncki, nie mogąc skłonić G-a do wyrzeczenia się błędów, odesłał go do Hinkmara, arcyb. z Reims, jako do właściwego metropolity. Hinkmar zwołuje synod do Quiercy, na którym G. został suspendowany, skazany na chłostę i zamknięcie za rozszerzanie błędów i mieszanie się bez polecenia do spraw cywilnych i kościelnych. G. napisał w więzieniu wyznanie wiary, w którem pozornie odstępuje od swych błędów, w gruncie jednak przy swo-jem obstaje. Teologowie przeto znowu występują przeciwko niemu. Hinkmar, chcąc poprzeć swoje wywody i twierdzenia, prosił Amalaira i Jana Scota Erygenę o zbicie wywodów G-a. Niestety! ci swoją obroną jeszcze pogorszyli sprawę, bo aczkolwiek nie głosili tych samych błędów, co G., wyrażali jednak swe przekonania w sposób niejasny, podejrzany , który nie mógł rozstrzygnąć sporu, ale, owszem, zdawał się usprawiedliwiać błędy G-a. Hinkmar zgromadził tedy drugi synod do Quiercy (853 r.), gdzie orzeczono, iż jedno jest przeznaczenie Boskie, albo dla udzielenia łaski, albo dla wypłaty sprawie-

se” (Paryż 1860).

J. F. G

W. Gr.

dliwości, i że Bóg chce zbawić wszystkich, a Chrystus umarł za wszystkich, chociaż nie wszyscy otrzymują zbawienie. Znaleźli się mimo to biskupi, na których czele stali arcybiskupi z Lyonu i Vienne, którzy, zebrawszy się na syuod do Walencyi (855), orzekli zupełnie prawie wbrew temu, co postanowiono na synodzie w Quiercy. Niebawem jednak spostrzegli biskupi, obradujący w Walencyi, że mijają się z prawdą, i dlatego na synodzie w Langres, zebrani w tymsamym komplecie, odwołali potępienie zdań wygłoszonych w Quiercy. Sprawa została w końcu rozstrzygnięta na synodzie w Touzy (860), w dyecezyi Toul, dokąd przybyli biskupi poprzednio obradujący i przyjęli określenie bronione przez Hinkmara. G., więziony w klasztorze Haut-Villiers, dyecezyi Rheims, i nakłaniany przez Hinkmara do pojednania się z Kościołem, uporczywie trwał w swym błędzie. Umarł w ekskommunice, bez sakramentów. — Gilb. Manguin (jansenista, obrońca G-a) „Ve-terum auctorum qui nono saeculo de praedesti-natione et gratia scripserunt opera et fragmenta” (Paryż 1648, 2 v.); Hincmari „Opera”; Cello t „Historia Gotescalci” (Paryż 1655); L’Abbé Drioux „Précis de l’Histoire de l’Égli-

Ks. M. Bld.

Gotszalk, syn Pribigniewa czyli Odona (f 1066), książę obotrycki: Wychowanie otrzymał w klasztorze luneburskim pod przewodem biskupa G-a, od którego imię swoje nosił. Gdy jakiś Sas, z niewiadomej przyczyny, ojca jego, Pribigniewa, zabił, wtedy G., obrzydziwszy sobie chrześciaństwo, rzucił klasztor, a chcąc pomścić śmierć rodzica, wpadł z Obotrytami do Saksonii i tam srodze sobie poczynał. Niebawem atoli, ocknąwszy się z tego szału, pojednał się z Sasami i udał się na dwór Kauuta, króla duńskiego, któremu we wszystkich wyprawach towarzyszył i córkę jego Zygfrydę w małżeństwo pojął. Tymczasem Ratibor, chrześcianin, rządy nad Obotrytami objął, a niepokojony przez Duńczyków, poległ z 8-u synami, walcząc z nimi w jakiejś potyczce (1042 r.). Powróciwszy z Danii z pocztem rycerstwa duńskiego, G. szerzył chrześciaństwo między swoimi. Pomagał mu w tern gorliwie Adalbert, arcybiskup hamburski, mąż pobożny, ze znamienitego Ludolfingów wywodzący się rodu. Ten, widząc się w Hamburgu z G-em, nakłaniał go, aby gorliwą w pracach apostolskich okazał działalność. Wnet powstały trzy biskupstwa: w Rarogu, meklenburskim Ratiborze (Racisburg) i Stargardzie (Aldenburg). Pierwszą z tych stolic pasterskich otrzymał Jan, bp szkocki, drugą Bono, zwany Aristem, a trzecią mnich Eizo czyli Ezo. G. sam mszę św. ludowi na język ojczysty tłómaczył i w wierze Chrystusowej go pouczał. Obotryci wszakże, podburzeni przez Lutyków, od wiary odpadli i wszędzie pod przewodem Plusa, szwagra G-a, klasztory i kościoły niszczyli. Sam G. stał

Knoykl. Powie. Iluitr. Znir 201 T. XXVI

się jeńcem rokoszan i padł pod nożem ofiarnym wieszczków w Łanczynie (Lenzen) d. 7 czerwca 1066 r. Zygfryda, żona jego, rozebrana do naga i sieczona rózgami w Meklenburgu, poczerń wygnana wraz z synem, Henrykiem, i pasierbem, Butue. Biskup Jan został porąbany w kęsy; głowę jego obnoszono na żerdzi i złożono w podarunku Radegastowi. Arcybiskupstwo hamburskie z ziemią zrównane.—Źródła: A-dam Bremeński „Hist. eccles.” II 17, 42, 53, III 20—21; Helmold „Chr. slav.” I 15,20. Opracowania: Szafarzyk „Slovauské Starożitn.” II; Gie-sebrecht „Wendische Gesch.” II.

Götter Fryderyk Wilhelm (* 3 wrześ. 1746 w Gotha—f tamże 18 marca 1797), poeta niemiecki, jeden z ostatnich przedstawicieli w literaturze ojczystej wpływów klasycyzmu francuskiego, którego ideałów estetycznych bronił gorliwie, ale bezskutecznie, wobec budzących się w Niemczech nowych prądów literackich tak zwanego okresu „burzy i wrzenia”. Pozostawił szereg tragedyj w stylu pseudo - klasycznym: „Elektra” ,,Menope”, „Medea”, „Alzire”, ogłoszonych w zbiorowem wydaniu dzieł („Gedichte” Gotha 1787—88) wraz z licznemi utworami treści lirycznej i epickiej, jak listy poetyckie, krótkie opowieści i t. p. Wartość tych ostatnich rzeczy streszcza się całkowicie prawie w przebłyskach dowcipu, trafnych orzeczeniach, gładkim stylu i płynnej wersyfikacyi.

Gottesgab, miasto w Czechach, ob. Boży d a r.

Gottesmann, herb polski z nadania. Na tarczy dwudzielnej orzeł dwugłowy, którego prawa połowa w polu pierwszem błękitnem—złota, zaś połowa lewa w polu drugiem złotem—błękitna. Nad tarczą dwa hełmy. Nad pierwszym w koronie szlacheckiej skrzydło orle, złote, barkiem

V:

Fig. 182. Gottesmann, herb.

wlewo, nad drugim skrzydło orle błękitne barkiem wprawo. Labry błękitne, podbite złotem. Nadany Józefowi Karolowi Gottesmanowi, dyrektorowi w Brzeżanach, w Galicyi, w 1777 ro-

67

530

Gotteswerder — Gottschall Rudolf.

ku. —Źródła: Borkowski, Hefiier, Rietstap „x\rraorial général”.

Gotteswerder, ob. Grabowo.

Gotthard ŚW., bp Hildesheimu, ob. Gotard. Gotthelf Jeremiasz, ob. Bitzius Alb.

D.

Gottignier Gilles François (1630—1689), jezuita, profesor matematyki w Collegio romano w Rzymie, urodzony w Brukselli, zmarły w Rzymie, pisał o zaćmieniach księżyców jowiszowych (1665), o figurze komet z 1664, 1665 i 1668, napisał geometryę płaską („Elementa geometriae planae”, Rzym 1668), logistykę (tamże 1669), arytmetykę (tamże 1667); wydał: „Lo-

gistica universalis sive mathesis Gottigniana”

s. D.

(Neapol 1678).

Güttingen, miasto w Niemczech, ob. Getyng a.

Gottlieben, wieś w Szwajcaryi, w okręgu Kreuzlingen, położona naprzeciw Konstancyi, na wysokości 402 m. nad poziomem morza. Ludność przeważnie protestancka (24 7). W r. 1250 zbudowano tam zamek, w którym odsiadywali więzienie: papież Jan XXIII, Jan Hus i Feliks Hämmerlein. Odnowienia zamku dokonał Ludwik Napoleon, gdy mieszkał w Szwajcaryi, jako wychodziec polityczny.

Göttling Karol Wilhelm, filolog klasyczny i badacz starożytności, ur. 19 stycz. 1793 w Jenie, urn. tamże 20 stycz. 1869. W latach 1808—11 pobierał nauki gimnazjalne w Wej-marze, poczym stu dj o wał filologję starożytną w Jenie; w 1814, jako ochotnik korpusu sasko-wej marskiego wolnych strzelców, brał udział w wyprawie przeciw Francji; następnie wrócił do studjów klasycznych, które prowadził w Berlinie, słuchając Wolfa, Böckha i Buttmauna. W r. 1816 został nauczycielem gimnazjum w Rudolsztacie, w 1819 dyrektorem nowozało-żonego gimnaz. w Neuwiedzie, 1822 profesorem nadzwycz. filologji klasycznej w Jenie, obok tego w 1826 dyrektorem seminarjum filologicznego i bibljotekarzem uniwersyt., w 1829 profes. honorowym, a 1832 profes. zwyczajnym na tejże katedrze. Zajmując stanowisko profesora, kilka razy odbył podróż naukową, mianowicie w 1828 r. do Włoch, w 1840 do Grecji, w 1846 i 47 do Paryża i Londynu, a w 1852 do Grecji i Konstantynopola. Za jego staraniem w r. 1845 było założone w Jenie muzeum archeologiczne, którego opis ogłosił G. wraz z wykazem przedmiotów (Jena 1854, wyd. 3-e). Prace jego naukowe dotyczą różnych dziedzin filologji klasycznej. I tak wydał: „Theodosii Alexandrini Grammatica” (Lipsk 1822); Arystotelesa „Politica” i „Oeconomicus” (Jena 1824 i 1830); Hezjoda z komentarzem łacińskim (Gota i Erfurt 1831; wyd. 3-e przerobione przez H. Flacha, Lipsk 1878, w„Bibliot.heca graeca” Jacobsa i Rosta); „Allgemeine Lehre von Accent der griechischen Sprache” (Jena 1835); „Geschich-

te der römischen Staatsverfassung von Erbauung der Stadt bis zu Caesars Tod” (Halla 1840); „Fünfzehn römische Urkunden” (Halla 1845). Z zakresu literatury niemieckiej: „Ueber das Geschichtliche im Nibelungenliede” (Rudolstadt 1814); „Nibelungen und Ghibellinen” (Rudolstadt 1817); „Thusnelda, Arminius’ Gemahlin, und ihr Sohn Thumelicus in gleichzeitigen Bildnissen nachgewiesen” (Jena 1843, wyd. 2-e    1856).

Pomniejsze prace G-a wyszły w dwuch tomach p. t. „Gesammelte Abhandlungen aus dem klassischen Altertum” (t. I, Halla 1851, t. II, Mo-nachjum 1863), i „Opuscula academica” (Lipsk 1869). Korespondencję G-a z Goethem ogłosił K. Fischer p. n. „Briefwechsel zwischen Goethe und Göttling” (Monachjum 1880). G. miewał także w Jenie odczyty dla szerszego koła słuchaczów w miejscowej sali różowej, zwane stąd „różowemi” (Rosenvorlesungeu).—Porów. B in si an „Geschichte der klassischen Philologie”. L o t h h o 1 z

1876, w progr. gimnazj.); K. W. Wendt „Göttling u. sein Verhältnis zu Göthe” (Preussische Jahrbücher 1881).    a. a. k.

Gottorp, zamek i część miasta Szlezwigu (ob. Szlezwig).

Gottschalg Aleksander Wilhelm (* 14 lutego 1827 w Mechelrode pod Wejmarem), pisarz i krytyk muzyczny niemiecki, był nauczycielem szkoły muzycznej w Wejma-rze, od 1874 nauczycielem historyi muzyki w szkole orkiestry i organistów; od 1865redak torem gazety muzycznej „Urania” (dla organistów), od 1872 krytykiem w gaz. „Pädagog. Jahresbericht”, od 1885 — 97 redaktorem poważnej gaz. muz. „Chorgesang”. G. wydał: „Repertorium für die Orgel” (do współki z Lisztem), i „Klei-Handlexicon der Tonkunst” (1867), prócz bardzo wielu artykułów treści muzycznej, zamieszczonych w pismach specyalnych.

Gottschalg Ludwik (* 8 maja 1829 roku w Nowym Orleanie—f 18 grudnia 1869 w Rio de Janeiro), pianista amerykański i kompozytor, uczeń Stamaty’ego, Hallego i Chopina (1841—6). Po ukończeniu studyów, G. puścił się na wędrówkę artystyczną po Francyi, Szwajcaryi, Włoszech i Hiszpanii. W 1853 roku wrócił do Ameryki; dawał koncerty we wszystkich większych miastach Stanów Zjednoczonych, Meksyku i Kalifornii. W r. 1869 grał w Rio de Janeiro. Tu zachorował i po krótkiej chorobie zmarł. G. grywał na swych koncertach prawie wyłącznie kompozycye własne, z których zwłaszcza drobniejsze utwory salonowe dużą cieszyły się wziętością. G. był nauczycielem słynnej pianistki, Teresy Carreno.    A- Po1-

Gotschalkowitz, ob. Goczałkowice.

Gottschall Rudolf, poeta niemiecki (* we Wrocławiu 30 września 1823 roku). Był sy nem oficera pruskiego. Studyował prawo i fi

„Karl Willi. Göttling” (Stargard

Od 1870 r.

nés

A. Pol.

19 Jahrhunderts” (Wrocław 1855 6-e wyd.; toż samo dzieło doprowadzone do epoki obecnej,

w. G.

lozofię w różnych uniwersytetach niemieckich: w Berlinie, we Wrocławiu i w Królewcu. Wziął czynny udział w oppozycyjnej literaturze piątego dziesięciolecia; wskutek tego ściągnął na siebie prześladowanie władz rządowych i nie mógł uzyskać stopni uniwersyteckich, otwierających karyerę naukową. W r. 1846 został dramaturgiem teatru królewieckiego, a po r. 1849 pełnił takież obowiązki przy teatrze hamburskim. W r. 1852 ożenił się; przez 10 lat pracował literacko we Wrocławiu. W r. 1862 objął redakcyę wychodzącego w Poznaniu czasopisma niemieckiego p. t. „Ostdeutsche Zeitung.” Po roku porzucił to zajęcie, odbył dłuższą podróż po Włoszech; 1865 r. osiedlił się w Lipsku, gdzie wydawał czasopisma: „Blätter für literarische Unterhaltung” i „Unsere Zeit”. W r. 1877 w uznaniu swych zasług literackich obdarzony został przez cesarza niemieckiego szlachectwem dziedzicznem Zawód literacki rozpoczął dwoma zbiorami poezyj politycznych p. t. „Lieder der Gegenwart” (Królewiec 1842) i „Zensur-flüchtlinge” (Zurich 1842), trzymanemi w duchu popularnej ówcześnie w Niemczech, tendencyjnej i retorycznej liryki Herwegha. Następnie napisał dramaty przeniknięte patosem rewolucyjnym: „Ulrich von Hutten” (Królewiec 1843) i „Robespierre” (Nissa 1845), oraz wielokrotnie grywane, choć nieogłoszone drukiem, tragedye: „Die blinde von Alcala” i „Lord Byron in Italien”. Upodobanie w namiętnych i burzliwych objawach życia, złączone z radykalizmem politycznym, występuje też jaskrawo w pozostałych młodzieńczych utworach G-a, w dytyrambicznym poemacie „Madonna und Magdalena” (Wrocław 1845), w dramatach: „Lambertine von Meri-court” (Hamburg 1850) i „Ferdinand von Schill” (tamże 1850), w zbiorze pieśni „Barrikadenlieder” (Królewiec 1848) i w poematach: „Wiener Immortellen” (Hamburg 1848) i „Die Göttin, ein hohes Lied vom Weibe” (tamże 1852). Okres męskiego, dojrzałego rozwoju poety rozpoczyna się poematem epickim na tle dziejów Wenecyi p. t. „Carlo Zeno“ (Wrocław 1854), poczem następują powieści poetyckie: „Sébastopol” (Wrocław 1857) i „Maja” (tamże 1864); zbiory poematów i pieśni lirycznych: „Neue Gedichte” (tamże 1858) i „Janus” (Lipsk 1873); dalej tragedye: „Mazeppa”; „Karl II”; „Der Na-bob”; „Katharina Howard”; „Bernhard-von Weimar”, „Aminy Robsart”; wreszcie komedye: „Pitt und Fox”; „Die Diplomaten”; „Die Welt des Schwindels”. Dramatyczne utwory G-a (ogłoszone w zbiorowem wydaniu w Lipsku 1865 — 81), oraz jego poematy epickie odznaczają się jaskrawym kolorytem stylu, retoryczną dykcyą i patetycznym nastrojem; liryka jego przeważnie jest refleksyjna, zaprawna dążnościami filozoficzneini. W nowszych czasach, idąc za ogólnym prądem, choć niezupełnie zgodnie z naturą swego talentu, zwrócił się G. do ro-

dzaju powieściowego i ogłosił szereg romansów, bądź na tle historycznem, jak: „Tm Banne des schwarzen Adlers” (Wrocław 1876), bądź współ-czesnem, jak: „Das goldene Kalb” (tamże 1880); „Die Erbschaft des Bluts” (tamże 1881); „Die Papierprinzessin” (tamże 1883); „Schillröschen” (tamże 1886, przerobiona też na komedyę; i „Verkümmerte Existenzen” (tamże 1892); „Dämmerung” (1893). Nadto oprócz licznych artykułów dziennikarskich, studyów i rozpraw literackich, opracował G. cenne dzieło p. t. „Die deutsche Nationallitteratur der ersten Hälfte des

Wrocław 1892, 4 tomy).

Gottsched Jan Krzysztof, poeta i estetyk niemiecki (* w Judithenkirch pod Królewcem 2 lutego roku 1700—f w Lipsku 12 grudnia 1766). Studyowal naprzód w Królewcu teologię, a potem filozofię i literaturę. W roku 1724, uchodząc przed werbownikami króla pruskiego, Fryderyka Wilhelma I-ego, przeniósł się do Lipska, gdzie niebawem zdobył sobie wybitne stanowisko i wpływ wielki w świecie literackim. Po skończeniu uniwersytetu został wybrany na prezesa towarzystwa literackiego, mającego na celu uprawę poezyi niemieckiej, i począł wydawać czasopismo „Die vernünftigen Tadlerinnen” z takąż tendencyą. W r. 1830 został mianowany w uniwersytecie lipskim profesurem poezyi, a następnie log k: i metafizyki. Ożenił się w r. 1735 z wysoce utalentowaną i wykształconą Ludwiką Kulmus, która stała się wierną współdzia-łaczką w jego pracach i dążeniach literackich. Przez pewien czas dom ich był głównem ogniskiem umysłowego życia w Lipsku. Na tern polu G. nieograniczoną, choć krótkotrwałą, cieszył się powagą nietylko w świecie literackim, lecz także w uniwersytecie i wśród wykształconego patrycyatu miejskiego. Niebawem jego jednostronne i zaciekłe uwielbienie klasycznych wzorów francuskich spotkało się z ostrą oppozycyą, która wyszła naprzód od dwóch pisarzy szwajcarskich: Bodmera i Breitingera, a następnie przeciągnęła na swoją stronę wielu najwierniejszych nawet uczniów i zwolenników dyktatora lipskiego. G. długie i zacięte toczył walki ze swymi przeciwnikami, ale na krótko przed śmiercią musiał patrzeć na stanowczy ich tryumf w literaturze ojczystej, która wkraczała na nowe, zupełnie dla niego niezrozumiałe tory. Obdarzony umysłem jasnym i gustem wytwornym, ale pozbawiony uczucia i fantazyi, bez cienia talentu twórczego, G. nic nie pojmował i nic nie uznawał poza obrębem pseudoklasycyzmu francuskiego; wierzył niezłomnie, że w nim tkwi najwyższa prawda natury i piękna, sformułowana teoretycznie w „Poetyce” Boileau, a praktycznie zastosowana w arcydziełach poetów francuskich epoki Ludwika XIV-go. Oparty na tej wierze zalecał literaturze ojczystej jaknajściślejsze stoso-

wanie się do owych reguł i wzorów, tę jedną od miasta ruiny Friedrichsteinu, w którego okoli-tylko uznając drogę wyższego jej rozwoju. Po- cy znajdują się groty i kopalnie węgla brunatne-łożył dla niej niewątpliwie pewne zasługi, go. —Porówn. Schröer „Ein Ausflug nach G.” Oczyścił język niemiecki, skażony od czasów wojny Trzydziestoletniej licznemi naleciałościami obcemi, uszlachetnił styl, zwyrodniały w niesmacznej frazeologii, tak zwanej szkoły s z 1 ą-skiej, udoskonalił sztukę teatralną i wogóle podniósł literaturę i poezyę ojczystą na wyższy poziom estetyczny; ale jednocześnie, powodowany ciasnotą swych upodobań i sądów, dążył do powstrzymania przyrodzonego jej rozwoju i w tern dążeniu najzupełniejszej doznał porażki; w dziejach umysłowego rozwoju Niemiec przemijające tylko osiągnął znaczenie, jako naczelny przedstawiciel i przewódzca krótkotrwałego kierunku literackiego. Swoje teorye estetyczne rozwijał G. w wydawanych przez siebie czasopismach, oraz w traktatach: „Die Redekunst” (Hannower 1728) i „Kritische Dichtkunst” (Lipsk 1730).

(Wiedeń 1869) i „Wörterbuch d. Mundart von G.”; Titzenthaler „O G.” (1877).

Gottwald Krzysztof (* w Gdańsku w r. 1636—f tamże d. 1 stycznia r. 1700), lekarz i przyrodnik. Wykształcenie otrzymał w Lejdzie i tamże, po obronieniu rozprawy „De melancholia hypochondriaca”, w r. 1662 godności doktorskiej dostąpił. Zajmował się w mieście rodzin-nem wykonawstwem lekarskiem i podobno był fizykiem miejskim. Jako miłośnik wielki nauk przyrodniczych zgromadził bogaty zbiór kopalin, kamieni i małżowin; zajętego opisaniem ich śmierć zaskoczyła. Później, w r. 1716, Piotr W. nabył te zbiory i podarował je Akademii umiejętności w Petersburgu. G. był członkiem ces. Akademii Leopoldyńskiej badaczów przyrody i pisarzem płodnym; prace jego zaginęły wszakże po większej części i tylko niektóre z nich, w wiele lat po śmierci jego, wydane zostały. W „Acta naturae curiosorum”, rok IX i X, ogłosił „Ovi gallinaeei in monstrosam molem abeun-tis historia” (Observatio CLVII) i „In ovo abor-tivo humano fetus rudimentum” (Obs. CLIX). Znacznie później wyszły „Ueber die Schildkröten” (Norymberga 1781, w 4-ce, z 10 tabl.); „Physische und anatomische Beobachtungen über den Biber” (tamże 1782); „Thesaurus conchy-liorum tabulis XLIX constans, quarum XVI priores stellas marinas et corallia, caeterae testacea univalvia turbinata représentant” (Norymberga 1782, z objaśnieniami J. S. Schroetera i z podobiznami G-a i syna jego. Są to tablice przygotowane do opisu zaginionego zbiorów jego); nakoniec „LXII tabulae aeneae artificiose sculp-tae, varias curiosas observationes anatomicas in homine et brutis complectentes” (Gdańsk, bez wym. r., in folio).—Syn jego, Jan Krzysztof G., był również lekarzem w Gdańsku i pomagał ojcu w pracach jego; sam ogłosił: „Verzeichniss, dessen, was in Danzig bei der daselbst 1709 grassirenden Pestilenz sich zugetragen etc.” (Gdańsk 1710).—Por. „Biographie médicale” T. IV, str. 492; L. Gąsiorów ski „Zbiór wiadom. do historyi sztuki lek. w Polsce” T. II, str. 328 i S. Kośmińskiego „Słowu. lek. pols.” str.

Dr j. p.

Oryginalne jego utwory liryczne, wydane p. t.

„Gedichte” (Lipsk 1736) i „Neuste Gedichte”

(Królewiec 1750) nie zawierają ani śladu prawdziwego natchnienia, a jego tragedye: „Der sterbende Cato” (Lipsk 1732); „Die parisische Bluthochzeit” (1745) są bezdusznemi naśladownic-twami wzorów francuskich, przepełnionemi fałszywym, retorycznym patosem i pustą deklama-cyą. Istnieje w Niemczech dość obszerna literatura krytyczna o działalności G-a i jego walkach polemicznych.—Por. Danzel „G. und seine Zeit” (Lipsk 1848); Braitmaier „Die poet. Theorie G-s und der Schweizer” (Tubinga 1879);

I. Crüger „G. und die Schweizer” (Kürschnera „Deutsche Nationallitteratur” (Sztutgard 1880, t. 42); P. Fischer „G. und sein Kampf mit den Schweizern” (Lipsk 1892). W języku polskim wydana została wielokrotnie gramatyka niemiecka wedle reguł G-a (ob. „Bibliografię Estreichera”,

Kraków 1870).

Gottsched Ludwika Wiktorya, z domu Kulmus (* 11 kwietnia r. 1713 w Gdańsku— f w Lipsku 26 czerwca 1762), autorka niemiecka, małżonka poprzedzającego. Oprócz licznych przekładów z francuskiego i listów, których zbiór wydany został w Dreźnie 1771 — 72 w 3 tomach, pozostawiła kilka oryginalnych koinedyj, z których najlepsza nosi tytuł: „Die Pietisterei im Fischbeinrock oder die doktormässige Frau”

w. GL

w. GL

149.

Gottwald Oław, paulin, przeor klasztoru na Jasnej Górze w Częstochowie, wydał: „Chleb i woda ludzka wygoda w pomnożeniu każdego zboża, w posileniu i uzdrowieniu ciała. Za pozwoleniem zwierzchności, do publicznej wiadomości, ku bliźniemu z miłości podana. Roku Pańskiego 1778” (Wrocław 1778, w 8-ce, str. 132).— Por. S. Kośmińskiego „Słown. lek. pols.”

Dr J. p

str. 149.

Gottweig, opactwo benedyktynów w dolnej Austryi, hetmaństwie Krems, położone na wysokości 450 m. nad poziomem morza, przy liuii

(Rostok 1736).

Gottschee (słów. Kocze wie), miasto w austr. kraju koron. Krainie, w państwie Gotscheerkand, 475 m. n. p. m. Ludność księstwa (25 000) przeważnie katolicka, zajmuje się hodowlą bydła, handlem drzewa i owoców, jest niemieckiego pochodzenia od 300 rodzin franko-turyngeńskich, które się tam osiedliły w r. 1350. Mowa ich posiada charakter dyalektu bawarsko-austryac-kiego, samo G. ma ok. 1 300 m-ców, sąd, zamek, zbudowany w r. 1650, gimnazyum, szkołę techniczną, fab. kołder wełnianych, tartak. Na południe

drogi żelaznej Krems - Herzogenburg, ma piękny kościół, bogatą bibliotekę (przeszło 60 000 tomów, 12 000 inkunabułów i 1100 manuskryptów), sławne archiwum, zbiory starożytności, monet i sztychów; zakład naukowy teologiczny. Opactwo ufundowane zostało w r. 1072 przez biskupa Altmana z Passawy i odbudowane po pożarze w r. 1719. Opat Gotfried Bessel wydawał z sufraganem von Hahn „Chronikon Gott-wicense” (1732).

Gotycka architektura, ob. Architektura.

Gotycki v. Gocki język jest najstarszą odroślą giermańskiej gałęzi językowej, wyrosłej niegdyś wraz z innemi ze wspólnego szczepu indoeuropej-skiego albo aryjskiego. W wielkiej, gałęzi gier-mańskiej odróżniają się trzy główne rozgałęzienia językowe, a mianowicie: północno-gier-mańskie, obejmujące języki skandynawskie; zachodnio- albo poł u dniowo- gier mań-skie (do którego należą: staro-angielski albo anglo-saski, fryzyjski, górno- i dolno-niemiecki) i wscho dnio-giermańskie, które obejmowało języki gromady ludów gockich albo wandal-skich, t. j. Gotów, Wandalów, Gepidów, Burgundów, Herulów i Rugów. Plemiona te na początku naszej ery zamieszkiwały siedziby nad Bałtykiem; w następnych zaś wiekach, począwszy od Ii-go po Chr., wiodły życie wędrowne; w wieku V-ym opanowały Panonję i Włochy i założyły państwo Ostrogockie albo wschodnio-gockie (493 — 555), a na południo-zacliodzie, w Hisz-panji i południowej Francji, państwo YYizygoc-kie cz. zachodnio-gockie, r. 711 zniesione przez Maurów. Z języków, jakiemi ludy wymienione mówiły, znany jest tylko język plemienia Gotów (Gut-thiuda), mianowicie Gotów zachodnich czyli Wizygotów. Wszystkie języki pozostałe, wraz z wygaśnięciem samych ludów znikły bez śladu. Głównym źródłem znajomości języka gockiego są części przekładu biblji, który zawdzięczamy Wulfili albo Ulfili, biskupowi wizy-gockiemu, żyjącemu w IV-ym wieku (311 —383).

• Wulfila (t. j. niem. Wölflein, Wilczek), urodzony pośród' Gotów, z rodziny chrześcijańskiej, pochodzącej z Kapadocji i wziętej do niewoli przez Gotów naddunajskich r. 267, z któremi następnie się zżyła, otrzymał staranne wychowanie i wysokie wykształcenie. Oprócz kazań, pisanych po grecku, po łacinie i po gocku, przełożył także na język gocki całe prawie pismo święte. Z prac tych tylko części przekładu biblji w okazałym odpisie do naszych czasów się przechowały. Rękopis ten, zwany dziś Kodeksem srebrnym „Codex argenteus” był pisany w końcu 5-go lub na początku 6-go wieku we Włoszech, przez pisarzy ostrogockich, srebrnemi i złotemi literami, na różowym pergaminie. Należał on niegdyś do klasztoru w Werden nad rz. Ruhr, potym był w Pradze, skąd w r. 1648 był przywieziony przez jenerała Kö-nigsmarka do Sztokholmu; następnie czas jakiś

znajdował się w Hollandji, ale i stamtąd ostatecznie odzyskał go hrabia szwedzki De la Gar-die 1669 r., i po oprawieniu w srebrne okładki, podarował drogocenny zabytek bibljotece uniwersyteckiej w Upsali, gdzie się dotychczas przechowuje. Pierwotnie cały rękopis składał się z 330 kart, zawierających kolejno ewangielje św. Mateusza, Jana, Łukasza i Marka; z całości tej pozostało kart 187. Oprócz tego kodeksu są jeszcze inne ułamki przekładu biblji, jak oto: 2. Ułamek karoliński „Codex Carolinus“, pochodzący z klasztoru weissenburskiego w Alzacji, obecnie własność bibljoteki w Wolfenbüttel, której darował go książę brunświcki Ant. Ulrycli w r. 1699; zawiera na 4-ch kartach ustępy z rozdziałów 11—15 Listów św. Pawła do Rzymian (42 wiersze). 3. Zabytki ambrozjań-skie w Medjolanie, „Codices Ambrosiani”, zawierają: kod. A i B, ułamki wszystkich listów św. Pawła z wyjątkiem listu do Żydów; kod. C, koniec ewangielji św. Mateusza; kod. D, drobne ułamki starego testamentu z ksiąg Ezdraszo-wych i Nehemjaszowych; 4. Zabytek turyński „Codex Taurinensis”, znajdujący się w Turynie, złożony z 4-ch kart z drobnemi ułamkami Listów do Galatów i Kolosseńczyków. Wszystkie te zabytki powstały we Włoszech, gdzie biblja grecka była w użyciu; wyszły one z pod pióra pisarzy ostrogockich, których djalekt prawdopodobnie w nieznacznych różnicach pozostawił swe ślady w tekstach tych rękopisów. Z innych zabytków, nie będących przekładem biblji, przechowały się również tylko ułamki, z których najważniejszy jest urywek wykładu ewangielji św. Jana w kodeksie ambrozjańskim E (w bibljotece inedjolańskiej) na 8-u kartach; pochodzi on także ze szkoły Wulfili, może nawet od niego samego; obecnie znany jest pod nazwą S k e i r e i n s (skTrlns = objaśnienie, wykład), pierwsze bowiem jego wydanie, dokonane przez Massmanna (1834 w Monachjum), nosi ua-główek „Skeireins aiwaggeljons thairh Johannen”. Nadto przy zabytku ambrozjańskim A, dochował się także ułamek kalendarza gockiego. Pomijając parę innych drobnych ułamków, zawierających pojedyńcze zdania i wyrazy goc-kie, wymienić jeszcze należy dwa ważniejsze napisy runiczne: jeden na końcu dzidy, pochodzącej z m. Kowla na Wołyniu: „Filarids”, oznaczający imię własne ( = dzielny jeździec), i drugi na pierścieniu złotym z Pietroassa na Wołoszczyźnie: „Gutanio wi h ai 1 ag” gocki przedmiot poświęcony; pierwszy pochodzi z wieku 3-go, drugi z 4-go naszej ery. > Ważne są także gockie imiona własne,, spotykane w źródłach łacińskich i greckich, jako też wyrazy, które od Gotów przejęły ludy sąsiednie. Z tych największą wartość mają wyrazy, które przeszły do języka czudzkiego, gdyż przedstawiają formy językowe jeszcze starsze od samego tekstu gockiego. W przedmiocie tym podaje ważne wskazówki W. Thomson w dziele „Ueber den Einfluss der germanischen Sprachen auf die Fiiin-lappisehen” (Halla 1870).—Z wymienionych powyżej zabytków języka gockiego kodeks srebrny przekładu biblji Wulfili jest dla badań językowych skarbem wysokiej wartości; przedstawia bowiem język z epoki tak odległej, jakiej nie sięgają zabytki żadnego innego języka giermań-skiego. Najstarsze np. zabytki języka górno-niemieckiego pochodzą z czasów od zabytków gockich późniejszego o lat blizko 400. Tekst zachowanego przekładu Wulfili wystarcza na odtworzenie szczegółowe obrazu języka gockiego; starożytność zaś tego języka jest pewną i ważną podstawą językowych badań giermanistycz-nych i jednym z żywiołów cennych dla badań porównawczych w dziedzinie języków indoeuro-pejskich.—Co się tyczy pisma zabytków gotyckich, są one pisane pismem sobie właściwym, przez Wulfilę ułożonym. Goci mieli jeszcze przed Wulfilą pismo ogólno-niemieckie runiczne, którym wyrzynano znaki na drzewie, metalu, lub kamieniu. Tego jednak pisma nie użył tłumacz biblji, lecz utworzył nowe, pismo książkowe, wzorując się głównie na ówczesnym piśmie greckim (uncjalnym) i z niego zapożyczając liter dla wyrażenia brzmień języka gockiego, przyczyin brakujące znaki uzupełnił literami częścią z pisma łacińskiego, częścią z abecadła runicznego. Tenże alfabet zastosował i do oznaczenia liczb kolejno po sobie idących, również według systemu greckiego. Abecadło goc-kie w ten sposób utworzone składa się z 27 u znaków. Postaci ich i odpowiednie znaczenia przedstawione są w tomie I Eucykl. na tablicy (obok run) przy artyk. Abecadło (str. 32). W liczbie tych liter pięć z nich wziął Wulfila z abecadła łacińskiego, a dwa z pisma runicznego. Dwa znaki: q i T , t. j. grecka koppa i sampi, mają tylko znaczenie liczb (90 i 900); znak X, postacią równy łacińskiemu x, ma jednak znaczenie brzmienia y greckiego (łać. ch). Teksty gockie, w dzisiejszych czasach wydawane, nie drukują się literami goekiemi, lecz ła-cińskiemi z dodaniem znaku I> (= angiel. th) i połączenia iv (=ang. hw). Codo wymawiania tych liter należy zauważyć, że z wyobraża brzmienie z, jak w polskim (nie niemieckie z = c); x (= ch) używa się tylko w wyrazach obcych, w rodzimych gockich jest h (np. hlaifs chleb, hairtó serce). Połączenie ei nie oznacza dwugłoski, ale pojedyńcze długie T (np. skei-reinsr=skTnns objaśnienie). Połączenia ai i uu mają każde wartość fonetyczną podwójną: 1) oznaczają dwugłoski (dyftongi) w wyrazach, które we właściwych niemieckich pozostają dwu-głoskami lub samogłoskami długiemi; np. ains=r ein, haitan = heissen, sair (ból, porów. niem. sehr); daupjan — taufen, hauhs = hoch, dauthus (śmierć, niem. tod), aukan (pomnażać, łać. au-gere) i t. p.; 2) gdy w pozostałych językach

niemieckich odpowiadają samogłoskom krótkim, to ai wymawia się jak e, a au jako; np. airtha —

n. erde, wairpan = werfen, haurn = horn, auhsam oclis i t. p. Oprócz dwugłosek ai i au jęz. gocki posiada jeszcze trzecią dwugłoskę iu (z akcentem na i) np. biutan= niem. bieten, biugan = n. beugen i t. p. Brzmienia j i w mają znaczenie półsiimogłosek; Z, r, m, n, oprócz zwykłego znaczenia spółgłosek, bywają i zgłoskotwórcze; np. bróthr (bratu), tagl (włos), bagms (drzewo, n. baum), ibns (właśnie, n. eben) i t. p. Spółgłoski nosowe m, n przed gardłowemi wyrażają się w piśmie przez g, na sposób grecki; np. aiwaggeljo = ewangielja. Głosownia języka G-ego odznacza się wogóle prostotą i przejrzystością. Z zasługujących na uwagę zmian spółgłosek w wyrazach przytoczymy choć jedną: Spółgłoski dźwięczne b, d, z zmieniają się w wyrazach na odpowiednie ciche f, th, s, gdy zajmują miejsce na końcu wyrazu lub przed s; np. od osnowy hlaiba- jest mianownik hlaifs (chleb), biernik i wołacz hlaif, dopełniacz zaś hlaibis, celów, hlaiba. W obrębie form dekliuacyjnych i konjugacyjnych język gocki przedstawia większe bogactwo aniżeli inne języki giermańskie. W odmianie rzeczowników zachowały się choć w części formy wołacza; np. dags (dzień, niem. tag), hlaifs (chleb), hairdeis (pasterz, hirt) mają w wołaczu: dag, hairdi, hlâif. Natomiast zaginął w gockim uarzędnik, który w starych zabytkach zachodnio-giermańskich, w starogórno-niemieckim, jeszcze się znajduje; w gockim zachował się uarzędnik tylko w zaimkach: wskazującym, pytającym i względnym w rodzaju nijakim. Zaimki osobowe 1 -szej i 2-ej osoby (ik = ich, thu=du) zachowały jeszcze formy liczby podwójnej. Zaimki względne tworzą się prawidłowo przez dodanie cząstki -ei do osobowych i wskazujących (sa, só, thata = ten, ta, to; saei, sóei, thatei = który, która, które). Słowo gockie zachowało niektóre formy starożytne, mianowicie formy medjopassywne w czasie teraźn. tr. oznajmującego i życzącego; formy osobne dla os. 1 i 2-ej liczby podwójnej i dla osoby 3-ej tr. rozkazującego i formy cz. przeszłego ze zdwojeniem (reduplikowane). W cza-sowaniu słów t. z. słabych charakterystyczne jest rozszerzenie formy w licz. podwójnej i mnogiej trybu oznajm. i we wszystkich liczbach czasu przeszł. tr. życzącego o zgłoskę -dêd\ np. nasida wybawiłem, 1-a os. Im. nasidêdum, 1 os. lp. tr. życz. nasidêdjâu, obym zbawił, 1 1. podw. na-sidédejwa, 1 lm. nasidêdeima i t. d. Przyszłość wyraża się albo zapomocą form cz. teraźniejszego (jak w jęz. słowiańskich w słowach dokonanych, np. zrobię...), albo też przez opisanie ze słowem posiłkowym. Pod względem odmiany słowa gockie dzielą się na dwie główne grupy: słowa t. z. mocne i słabe (podług Jak. Grimma). Mocne tworzą czas przeszły: albo przez zamianę stałą samogłoski rdzennej (ablaut), np. nima biorę, giba

A. A. K.

daję, cz. przesz, nam, gaf...; albo przez zdwojenie naczelnej spółgłoski z samogłoską ai, np. hałda trzymam, ślepa śpię, cz. przesz, haihald, saislêp i t. p.; albo też przez zdwojenie i zmianę samogłoski, np. lêta zostawiam (lasse), saia, sieję (säe), cz. przesz, laildt, salso, i t. p. Słowa słabe zachowują w całej odmianie tylko jedną stałą samogłoskę rdzenną; ich czas przeszły tworzy się zapomocą zakończenia -da; np. nasjan wybawić, nasja wybawiam, cz. przesz, ozuajm. nasida, 2 nasides, 3 nasida..., przesz, tr. życz. 1 nasidedjâu, 2 nasidêdejs... Godne jest uwagi w wyrazach gockich bogactwo przyrostków czyli zgłosek, dodawanych na końcu przy tworzeniu rozlicznych form wyrazów; taką obfitością nie odznacza się ani jęz. starogórnoniemiecki, ani tym bardziej nowogórnoniemiecki; np. od sł. hahan (mieć, n. haben), haha mam, 1 os. Im. czasu przesz, tr. życz. ma postać hahaidedeima, co w staro-górnoniem. brzmi hahétîm, w nowoniem. zaś: (wir) hätten. Pod względem składni w wielu miejscach przekładu Wulfili znać wpływ składni oryginału greckiego; obok tego widoczne są i samoistne znamiona, właściwe składni gockiej, spotykane także w innych, zachodnich językach gier-mańskich.

Jako próbkę jęz. gockiego przytaczamy „Ojcze nasz” z przekładu Wilfili, zapisany w ewan-gielji ś. Mateusza w rozdź. VI, w. 9—13:

9. Atta unsar thu in himinam, weihnai namo thein. 10. qimai thiudinassus theins. wairthai wilja theins, swe in himina jah ana airthai. 11. hlaif unsara-na thana sinteinan gif uns himna daga. 12. jah aflet uns tliatei skulans sijaima, swaswe jah weis afletam thaiin skułam unsaraim. 13. jah ni brig-gais uns m fraistubnjai, ak lausei uns af tham-raa ubilin; unte theina ist thiudangardi jah mahts jah wulthus in aiwins. amen.

Znajomość jęz. G-go datuje od drugiej połowy w. XVI, tj. od czasu jak stał się znanym drogocenny jego pomnik, Kodeks srebrny. Pierwszy, który poświęcił obszerną pracę temu zabytkowi, był Holender Franc. Juni us; wydał on rzeczony Kodeks (1665) i opracował tekst pod względem gramatycznym i leksykalnym. Po nim ewangie-lje z tego kodeksu były wydawane kilkakrotnie. Listy Pawła św. (Aipistauleins Pavlaus) z rękopisów ambrozjańskich po raz pierwszy ogłosił hr. C. O. Castiglione (1819 — 35). J. Grimm przez opracowanie języka G-ego w swojej Gramatyce niemieckiej postawił studja języka gockiego na nowym stanowisku naukowym. Z dzieł, które później przedmiotowi temu poświęcono, ważniejsze są: H. C. Gabelentza i J. Loebego wydanie tekstu Wulfili wraz z gramatyką i słownikiem w dwuch tomach (Lipsk 1843—46); wydanie Andrz. Uppströma (Upsala 1854—68), który położył niemałą zasługę krytyką tekstów gockich, które mino wo w rękopisach przejrzał i porównał. Na tekście biblji przez niego ogłoszonym opiera się wydanie E. Bernhardt a „Vulfila oder die gotische Bibel” (Halla 1876) z objaśnieniami i z tekstem greckim, i tegoż mniejsze wydanie podręczne ze słownikiem i szkicem gramatycznym (t-że 1884—85). Jako podręcznik do badań jęz. gockiego zasłużonej używa wzię-tości książka Fryd. Ludw. Stamm a w przerobionym wydaniu przez Maur. Heyne go p. n. „Ulfilas oder die uns erhaltenen Denkmäler der gothischen Sprache” (wyd. 9-te F. Wredego, Paderborn i Münster 1896), zawiera teksty zabytków, gramatykę i dobry słownik. Dokładny słownik języka gock. wydał Ernest Schulze, Gotisches Glossar (Magdeburg 1847); charakter porównawczy w zestawieniu wyrazów gockich z innemi aryjskiemi posiada słownik L. Diefenbach a Vergleichendes Wörterbuch der gothischen Sprache (2 t., Frankfurt n. M. 1851); S. Feist, Grundriss der gotischen Etymologie (Strassburg 1888); C. Uhlenbeck, Kurzgefasstes etymologisches Wörterbuch der gotischen Sprache (Amsterdam 1896). Leo Meyer, Diegotische Sprache (Berlin 1869); W. Braune, Gotische Grammatik (4-e wyd. Halla 1895); W. Streitberg, Gotisches Elementarbuch (Heidelberg 1897); V. E. Mourek, Syn-taxis gotskych predlożek (Praga 1890); tegoż Syn-taxis sloznÿch vét v gotśtine (t-że 1893); Ferd. Wrede, Ueber die Sprache der Wandalen, Ein Beitrag zur germanischen Namen-und Dialektforschung (Strassbg. 1886), tegoż Ueber die Sprache der Ostgoten in Italien (t-że 1891); Fryd. Kluge, Geschichte der gotischen Sprache (wyd. 2-e Strassb. 1898, osobne odbicie z Paula „Grundriss der german. Philologie“); W. Wilmanns, Deutsche Grammatik. Gotisch, Alt-, Mittel-, u. neuhochdeutsch (I. Lautlehre, Strassb. 1897, II. Wortbildung, t-że 1899); Herm. Jantzen, Gotische Sprachdenkmäler mit Grammatik, Uebersetzung

u. Erläuterungen (Lipsk 1898, w zbiorze Gösche-na). Zaznaczyć należy, iż zbiór wyrazów, zaczerpniętych z mowy Gotów krymskich, którzy w szczupłym odłamie utrzymali się w Krymie jescze w w. XVI-ym, pozostawił uczony Flan-dryjczyk Angerius Busbecq (f 1592); wartość naukowa tego zbioru bardzo mała; ob. co do tego rozprawę: W. Tomaschek „Goten in Tau-rien” (Wiedeń 1881). — O wyrazach przejętych z języka gockiego przez Słowian ob. rozprawę A. Brücknera p. n. „Cywilizacja i język“ (w Bibljotoce Warsz. 1898, t. II, 395).

Gotycki styl, ob. Architektura.

Gotyckie monety, Ob. Numizmatyka.

Gotyckie piśmiennictwo składa się tylko z pewnej liczby fragmentarycznych zabytków, między któremi naczelne miejsce zajmuje urywek przekładu Biblii (głównie Nowego Testamentu), do-kpnanego w znacznej części przez pierwszego biskupa gotyckiego, nazwiskiem Wulfila (Ulfilas, ob.), w IV wieku po Chr., a poczęści przez późniejszych tłómaczy. Przekład ten rozpowszechniony był w Państwie Ostrogockiem w Italii; tam spisane zostały zachowane dotąd rękopisy. Ul-

w. a.

tomy).

chórów itd.

Fig. 183. Gützendorf-Grabowski (herb).

N.

fila dał też swemu narodowi odrębne pismo gotyckie (ob.). Z pozostałych zabytków piśmiennictwa gotyckiego wspomnieć jeszcze należy liry wki Kalendarza i objaśnienia do Ewangielii św. Jana. Wydania przekładu Biblii i drobnych zabytków': Gabelentz und Lobe „Vulfila” (3 tomy, z gramatyką i słownikiem, Lipsk 1843—46); E.-Bernhardt („Germanische Handbibliothek”, Halla 1876); Stamm (Paderborn 1885).

Götz J an Mikołaj, poeta niemiecki (* 1721 — f 1781 r.). Z zawodu był pastorem, przebywał dłuższy czas we Francyi i pełnił obowiązki kaznodziei przy pułku niemieckim, pozostającym w służbie francuskiej, następnie otrzymał miejsce superiutendenta w Wirtembergii. Pisywał poezye liryczne w guście francuskim: ody, elegie, madrygały, tryolety itp., w których okazał wńele zręczności rymotwórczej, ale bardzo mało talentu twórczego. Oprócz tego przełożył poemat francuski Gresset’a Vert-Vert p. t. „Paper-le” i utworzył oryginalny idylliczny poemat p. t. „Die Mädcheninsel”. Z powodu lekkiego ane-kreontycznego tonu, który panował w jego poe-zyacli, a nie licował z jego powołaniem duchow-nem, ogłaszał je G. bezimiennie i dopiero po śmierci poety ogłoszone one zostały w zbioro-wem wydaniu pod jego nazwiskiem, p. t. „Vermischte Gedichte von G.” (Mannheim 1785, 3

W. Gr.

Götz Herman (* 7 grudnia r. 1840 w Królewcu—f 3 grudnia 1876 w Hottingen, pod Zurychem), kompozytor muzyczny. G. uczył się u słynnego pedagoga, L. Kohlera, następnie w kon-serwatoryum Sterna w Berlinie. G. posiadał talent wielki i oryginalny, któremu śmierć przedwczesna rozwinąć się nie pozwoliła. Zostawił jedną tylko operę „Der Widerspenstigen Zähmung” (Poskromienie złośnicy), która rychło, po pierwszem przedstawieniu w Mannheim, obiegła całe Niemcy i Anglię, budząc zachwyt oryginalnością raelodyi i formy. Drugiej opery, „Fran-cesca di Rimini”, nie zdołał już wykończyć. Prócz tego napisał: symfonię F-dur, koncert skrzypcowy i fortepianowy, kwintet fortepianowy C-mol, kilka sonat fortepianowych na cztery ręce, dwa zeszyty pieśni na głos pojedynczy, parę

A. Pol.

Götz v o n Berlichingen, ob. B e r 1 i -c li i u g e n.

Götzendorf-Grabowski, herb polski rodziny hrabiowskiej. Na tarczy pię-ciodzielnej, w polu I-em, błękitnem, na barku złotego półksiężyca, obejmującego takąż gwiazdę, krzyż taki sam, którego trzy górne ramiona prze-krzyżowane (herb Kory-but); w polu Il-em, czerwonem, trzy srebrne ko-twięe, dwie i jedna (herb Turno); w Ill-em, czerwonem, sześć linij srebrnych dwoma rzędami równoległemi ukośnie wlewo (herb Wierzbna); w IV-em, czerwonem, chusta srebrna koło tworząca, u dołu związana (herb Nałęcz); w V-em, błękitnem, pód trzema sześciopromiennemi gwiazdami złotemi, z których środkowa wyżej, miecz ostrzem do góry, a na nim wpoprzek półksiężyc złoty (herb Zbitwicz z odmianą). Nad tarczą korona hrabiowska. Nadany z tytułem hrabiowskim Ignacemu, dyrektorowi Towarzystwa kredytowego ziemskiego w W. Ks. Poznańskiem, i Józefowi, dziedzicowi dóbr Grylewo, Götzen-dorfom-Grabowskim w 1840 roku. Z tejże rodziny Bonifacy Grabowski otrzymał tytuł hrabiowski jeszcze w 1786 roku, lecz zmarł bezpotomny (patrz artykuł Grabowskich hrabiów herb). Rodzina Gootzendorfów-Grabowskich, herbu Zbitwicz (ob.), jest rdzennie wielkopolska senatorska, osiadła w Prusach Zachodnich i od dóbr Götzen przydomek Götzendorf biorąca, wbrew twierdzeniu Ledebuhr’a, który wyprowadza ją od niemieckiej rodziny Gotzenów. — Źródła: Borkowski; Kosiński I, 176; Gritzner i Hildebrandt; Siebmacher III, 1, 10; Ledebuhr „Adels-Lexicon”; Ostrowski „Księga herbowa rodów polskich”. D-z Götzu, hrabiowski ród luneburski, osiadły w Czechach w XVII wieku. Jeden z wybitniejszych członków tego rodu, Jan z G-u, służył pod rozkazami Mansfelda, później, przyjąwszy katolicyzm/ w roku 1625, wszedł do wojska cesarskiego i otrzymał od Wallensteina stopień pułkownika, a po bitwie pod Nördlingen (1634) za okazane męstwo był nagrodzony tytułem hrabiowskim. W roku 1636 otrzymał naczelne dowództwo nad wojskiem, ale w r. 1638, będąc doszczętnie rozbitym przez Bernarda Wejmar-skiego, stanął przed sądem wojskowym, który go wszakże uniewinnił. W r. 1643 znów został naczelnym wodzem armii na Szląsku, skąd wygnał Szwedów, a później walczył przeciw Rakoczemu na Węgrzech. Śmiertelnie raniony w bitwie pod Jankowem (w Czechach), zmarł w r. 1645. — Syn jego, Jan Zygmunt Fryderyk z G-u, był wice-marszałkiem cesarskim i nabył w Czechach znaczne dobra dla swego rodu, który w czasach późniejszych rozpadł się na kilka gałęzi; członkowie jednej z nich osiedli w Prusach, a przedstawicielem jej jest hr. Gustaw z G-u, mieszkający w Berlinie.

Goudar Ange (* w 1720 w Montpellier — f w 1791 w Londynie), pisarz francuski, poświęcający się ekonomii i historyi, oraz studyom gramatycznym. Prowadził żywot awanturniczy. W 1761 r. wyjechał do Anglii i ogłaszał tu różne pamflety; tu też poślubił słynną z piękności wdowę, mistress Sarah, z którą przeniósł się do Neapolu, skąd wydalony został z rozkazu królowej Karoliny, podejrzewającej jego żonę o stosunki z królem Ferdynandem. Podróżował jeszcze po Hollaudyi, wrócił na krótko

(1770).

A. Pol.

do Paryża i znowu udał się do Londynu, gdzie zmarł w nędzy. Ogłosił muóstwo pism, po największej części bezimiennie. Z prac ekonomicznych i historycznych godne są uwagi: „Nouveaux motifs pour porter la France à rendre libre le commerce du Levant” (1755); „Les intérêts de la France malentendus dans les branches de l’agriculture, des finances et du commerce” (1756); „Discours politiques sur le commerce des Anglais en Portugal” (1756); „L’Espion chinois ou l’Envoyé secret de la cour de Pékin pour examiner l’état présent de l’Europe” (1768). Nadto wydał: „Grammaire française et italienne”

St. A. K.

Goudelin Piotr (w narzeczu tuluzańskiem Goudouli), poeta langwedocki (* 1580—f 1649 w Tuluzie). O życiu jego wiadomo niewiele; większość anegdot, które o nim obiegały, nie jest wiarogodna. Pierwszy zbiór poezyj wydał w 1617 p. t. „Le Ramelet moundi” i przypisał go Andrzejowi de Monluc: zawiera on prawie wszystkie rodzaje poezyj, od stanz „A 1’Hurou-so Memorio d’Henric le Gran”, aż do epigramatów, kolend i nawet do prologów, prozą wygłaszanych przed baletem. Utwory te nietyle zale-lecają się treścią, ile wdziękiem formy i harmonią języka, zwyrodniałego już wprawdzie od czasu trubadurów; G. jednak umie się posługiwać nim znakomicie. Zbiór ten był kilka razy przedrukowywany; w 1647 autor dodał do niego: „La Floureto noubelo”, zbiorek, zaczynający się od strof „A 1’Immourtulo Memorio de Louis XIII”. Poezye G-a miały wielkie powodzenie w w. XVII i przekroczyły granicę ojczyzny autora: tłóma-czono je na języki: hiszpański, włoski i nawet łaciński; zachowały do dziś dnia pewną popularność. Najlepsze wydanie wyszło staraniem J. R. Noulet’a (Tuluza 1887); opatrzone jest w wyborny kommentarz i słownik.

GrOUdimel Klaudyusz (* około 1505 w Besançon—f w Lyonie 1572), kompozytor muzyczny francuski. Aż do dni naszych niesłusznie przyznawano mu zasługę założenia słynnej „szkoły rzymskiej”, która wydała Palestrynę, Animuccię, Merula, Naniniego i wielu innych, a to wskutek pomieszania nazwiska G audi o-Mell a (ob.) z jego nazwiskiem. G. prawdopodobnie nigdy nawet nie był we Włoszech, pracował stale we Francyi i dla Francyi. Z licznych dzieł jego doszły do naszych czasów: „Horatii Flacci odae omnes etc.” na 4 głosy (Paryż 1555, w drukarni własnej G-a), „Missae très etc.” (Paryż 1558), znaczna liczba pieśni, drukowanych wraz z dziełami Orlanda Lasso i innych mistrzów ówczesnych, i t. p. Głównie jednak wsławił się napisaniem muzyki do wszystkich psalmów, wydanych przez Marota i Bezę, p. t. „Les psaumes de David mis en rime française par Clément Marot et Théodore de Bèze; mis en musique à 4 parties par Claude Goudi-mel” (wyd. 1-e, 2-e i 3-e Paryż 1565, Genewa

JEno. Pow Iltiatr. Zeaz 201 T. XXTI

1580, Charenton 1607 i wiele innych). Melo-dya główna tych psalmów, zamieszczona w wydaniach przeznaczonych do użytku kościoła kalwińskiego, dotąd jeszcze jest śpiewana w zborach tego wyznania; G. bowiem był zapalonym kalwinistą, żył w kołach hugonotów w Metz, później w Besançon, nakoniec w Lyonie, gdzie go w czasie rzezi św. Bartłomieja zamordowano, a ciało wrzucono do Saóny.

Goudra (Ter-Gouve), miasto w południowej Hollandyi, na północ od Rotterdamu, jest krzy-żownicą dr. żel. Utrecht - Rotterdam i G.-Haga; zbudowane zostało w starożytności; posiada szerokie kanały, 5 kościołów (największy Św. Jana, z 42 ozdobnemi kolorowemi szybami), bibliotekę miejską, piękny ratusz, progimnazyum, wyższą szkołę miejską, rnuzem starożytności krajowych, duże koszary, szpital; 19 804 m-ców. Przemysł dosyć rozwinięty: fabryka glinianych piszczałek (zatrudnia 600 robotników), świec stearynowych (550 robotników), papierosów, przędzalnia lnu (750 robotników). Kanał G. łączy Amsterdam z Leckem. W r. 1572 G. przyłączył się do powstania przeciw Hiszpanii.

Gouffier, ród francuski, pochodzący prawdopodobnie z Poitou. Należało do niego wiele wybitniejszych osobistości: Jan, pan na Bonnivet i G., podczas wojny Stuletniej był stronnikiem księcia Walii, którego potem opuścił dla Karola V (1381—83). Jeden z jego potomków, Wilhelm G., posiadał w 1450 ziemie Boisy i Roanne. Odtąd rodzina ta występuje w historyi przeważnie pod nazwiskiem Boisy. Linia główna męska wygasła na dzieciach Henryka G-a (1603— 1639). Córka tego ostatniego, Karolina, wyszła w r. 1667 za Franciszka d’Aubusson de la Feuillade i wniosła mu majątki rodowe. Oprócz linii głównej były jeszcze następujące: 1) hrabiów de Caravas, pochodząca od Klaudyusza, trzeciego syna Klaudyusza G-a, wielkiego koniuszego; wygasła w osobie Armanda, zabitego pod Neerwinden (1693); 2) markizów de Bonnivet, pochodząca od Wilhelma, młodszego syna Wilhelma G-a (ob. Bonnivet); wygasła w w. XVIII; 3) markizów de Thois, pochodząca od Timoleona, piątego syna Franciszka G. de Bonnivet; 4) markizów de Brayen, od Karola Antoniego, trzeciego syna Timoleona G-a; 5) markizów d’Espagny, od Karola Maksymiliana, syna Franciszka, drugiego syna admirała Bonnivet. — Por. Dumoulin art. Gouffier w „Grande Encycl.” Lamiraulfa.

Gouffier, herb hrabiów Choiseul-Gouffier. W polu błękitnem krzyż złoty do brzegów, z tarczą na środku, o złotem polu z trzema parami poprzecznych pasików czarnych; między ramionami krzyża u góry po pięć prostopadle stojących cegiełek złotych w trzy rzędy: dwie, jedna i dwie, u dołu zaś po cztery takie same cegiełki w dwa rzędy: dwie i jedna. Nad tarczą ko-

68

rona hrabiowska. Tarczę podtrzymują dwa złote lwy. Nad koroną godło: A MOI BASSIGNY, cuski (* w Bretanii 1827—f w Auteuil J886 r.). pod tarczą godło: VIRTUTIS FORTUNA CO-MES.

Texas” (tamże 1834—1852).

Herb francuskiej rodziny Choiseul-Gouffier (ob.), z której Oktawian osiedlił się

«i &T'

Fig. 184. Gouffier (herb).

na Żmudzi około 1749 roku. Potomkowie jego, spolszczywszy się zupełnie, otrzymali przyznanie hrabiowskiego tytułu francuskiego w państwie Rossyjskiem w r. 1840. — Źródła: Kosiński, Ostrowski, Nieporożniew, Rietstap, przypiski.

Gouge Marcin, zwany de Charpaigneod jednej z ziem, kanclerz Francyi (* około 1360 — f na zamku Beaulieu r. 1444). Zostawszy biskupem Chartres, w r. 1406, był obecny przy pojednaniu się, do którego zmusił młodych książąt orleańskich książę Burgundyi, morderca ich ojca (1409). Był jednym z prałatów, którzy wyklęli księcia Burgundyi w Orleanie (1412 r.). Zbliżył się potem do delfina Ludwika; w Pouil-ly (1419) i w Bretanii (1420) prowadził dla niego układy; w 1422 został kanclerzem Francyi. Był stronnikiem zbliżenia się z Burgundyą; w tym kierunku pracował podczas układów w Bourg (1422), Sabaudyi (1422), Bretanii (1424), Mont-luel (1425) i przyczynił się do mianowania Ri-chemont’a konnetablem Francyi (1425).—Porów, de Beaucourt „Histoire de Charles VII”.

Gouge William f w 1796 w Filadelfii—f w 1886 tamże), ekonomista amerykański w zakresie bankowości. Był za młodn urzędnikiem ministeryum finansów w Waszyngtonie, poczem praktycznie i teoretycznie badał stosunki pieniężne i obieg banknotów, oraz dzieje banków amerykańskich. Amerykańskie piśmiennictwo finansowe wzbogacił wielu wydatnemi dziełami; redagował od 1841—1843 r. „Journal of banking in Philadelphia”. Ogłosił: „A short of pa-per-money and banking in the United States” (Filadelfia 1833); „Expediency of dispensing with bank agency and bank paper in the fiscal con-cerns of the United States” (tamże 1837): „Hi-story of the system of banking in the United

States” (tamże 1839); „The fiscal history cf

st. a. k.

Gougearà August, marynarz i polityk fran-

Przy końcu r. 1870 powierzono mu organizacyę

4-ej dywizyi 21-go korpusu, składającej się ze zmobilizowanych Bretończyków i żuawów Cha-rette’a. W początkach stycznia r. 1871 połączył się z cofającą się armią Chanzy’ego i odznaczył się w bitwie pod Maus (11 stycznia). W 1891 r. został ministrem marynarki w gabinecie Gam-betty. Ogłosił drukiem dwa dzieła historyczne wielkiej wartości: „Deuxième Armée de la Loire, division de l’armée de Bretagne” (1871); „La Marine de guerre, les institutions militaires depuis son origine jusqu’à nos jours” (1877), i wiele prac innych.

Gough Hugo, pierwszy wicehrabia, generał angielski (* w Woodstown 1779—f w Londynie 1869). Potomek Franciszka G., biskupa Lime-ricku za czasów Karola I, syn podpułkownika milicyi Limeryckiej, wstąpił do wojska w r. 1793; w 1795 brał udział w wyprawie na przylądek Dobrej Nadziei. Służył następnie na An-tylJach (1803), w Hiszpanii (był w bitwie pod Talaverą 28 lip. 1809); w bitwie pod Barossą (5 marca 1811) wykonał świetną szarżę i zdobył jeden sztandar cesarski; bohaterska obrona Taryfy (31 paźdz. 1811) nowej przysporzyła mu sławy. Był kilka razy ciężko ranny, między innemi pod Nivelle (1813). Od r. 1817 do 1819 był na połowie żołdu, później do r. 1826 komenderował 22-m pułkiem piechoty w Irlandyi. Jako gen.-major (od 1830), objął w 1837 komendę jednej z dywizyj okręgu Madrasu; powierzono mu wyprawę, która skończyła się w maju 1841 zdobyciem Kantonu. Nagrodą za to był mu tytuł baroneta i godność naczelnego wodza armii Indyjskiej (1843). Toczył też wojny z Ma-rattami (1843) i Sikhami (1845—46); walki te skończyły się szczęśliwie, ale kosztowały mnóstwo ludzi; rozpowszechniło się mniemanie, że G. nie ma zdolności odpowiednich na naczelne-nego wodza i ganiono jego nierozważną brawurę. Opuścił Indye w r. 1849; został wtedy podniesiony do godności wice-hrabiego i mianowany generałem broni (1854), członkiem rady tajnej (1859) i feldmarszałkiem (1862). Ostatnie lata spędził w zaciszu życia prywatnego.

Goujet Klaudyusz Piotr, ksiądz, historyk i literat francuski (* w Paryżu 1697—f tamże 1767). Lubo wychowaniec jezuitów, nie chciał wstąpić do ich zakonu, lecz wszedł w r. 1719 do Oratoryum, gdzie go mianowano wkrótce kanonikiem u św. Jakóba. Jego protektor, d’Argen-son, podsunął mu myśl napisania historyi literatury francuskiej; dzieło to („Histoire littéraire de la France”), rozpoczęte w r. 1740, zawiera 18 tomów i doprowadzone jest do końca w. XVII; tomy XIX i XX zostały w rękopisie. Przy tej długiej i mozolnej pracy G. stracił wzrok; zmarł wkrótce po tern nieszczęściu. Do lepszych prac jego, oprócz wyżej wymienionej, na-

leżą: „Mémoire historique et littéraire sur le Collège royal de France” (1758); „Origine et histoire de la poésie française et histoire des poètes français avant Clément Marot”, wstęp do „Bibliothèque poétique Leforta de la Moricière” (1745); „Dissertations sur l’état des sciences en France depuis la mort de Charlemagne jusqu’à celle du roi Robert” (1737); Mémoires historiques et littéraires de l’abbé Goujet” (1767).

Goujon Jan, rzeźbiarz francuski (* około 1515 r. prawdopodobnie w Normandyi — f pomiędzy 1564 i 1568 r. w Bolonii). Szczegóły z życia jego nie są znane, wiadomo tylko, że był Hugonotą i że pomimo to był w łaskach u Henryka Ii-go i Dyany z Poitiers. Są dowody piśmienne, potwierdzające zdanie niektórych, że G. był zarazem budowniczym, a nawet budowniczym król., nadwornym. Uprawiał jednak przeważnie rzeźbiarstwo, a budownictwo zapewne o tyle tylko, o ile związanem ono było z kierunkiem zdobniczym rzeźbiarskim. W Rouen istnieją dotąd najstarsze ze znanych prac jego: drzwi oraz dwie kolumny, podtrzymujące lożę z organami w kościele św. Maclou. Płaskorzeźby pochodzące z kościoła Saint - Germain - l’Auxerrois, obecnie w muzeum w Luwrze, należą także do najpierwszych prac jego. Dopiero jednak Fontanna Nimf, zwana także „Fontaine des Innocents”, dała imieniu jego rozgłos powszechny. Fontanna ta, wzniesiona w Paryżu przez budowniczego Piotra Lescot, przy ulicy „Aux Fers”, przeniesioną została 1788 r. na sam środek cmentarza „Des Innocents”, a obecnie, po skasowaniu cmentarza, stoi na placu tejże nazwy. Rzeźby i płaskorzeźby, zdobiące tę fontannę i tak harmonijnie zlewające się z jej liniami w skończoną całość artystyczną, są dłuta Jana G., i wykonane zostały w latach od 1547 do 1549. Wypukłorzeźby i płaskorzeźby, przedstawiające grupy najad i nimfy, a także „Tryumf Wenery”, oraz upostaciowanie „Sławy”, w części dotąd na fontannie pozostałe, w części zaś przeniesione do Luwru, należą do najpiękniejszych dzieł z epoki odrodzenia sztuki we Francyi. Pokrewne im w sposobie trak-towania są postacie allegoryczne, przedstawiające Roztropność i Odwagę, oraz inne figury i karyatydy, dłuta G-a, zdobiące Luwr. Wiele cennych płaskorzeźb (jak np. Wiosna, Lato, Jesień i Zima), dłuta G-a, dotąd widzieć można w L’Hôtel Carnavalet. Głowy satyrów, wieńczące klucze arkad dawnej galeryi tegoż pałacu, służyły niemal przez dwa wieki za wzór dla artystów francuskich, zdobiących w maskarony gmachy paryskie. Jego małe płaskorzeźby, przedstawiające Sekwanę, Marnę i Oazę oraz Wenus, wyłaniającą się z fal morskich, kute w kamieniu na „Porte Saint-Antoine”, następnie przeniesione na fasadę domu Baumarchais’go, a obecnie przechowywane w muzeum Luwru, mogłyby rywalizować z naj delikatniej szemi kameami co do mi-sterności i delikatności wykończenia. Pięknym także jest jego „Chrystus w grobie” (w temże muzeum), rzeźba, o której A. Lenoir powiedział, że i „Grecy nic doskonalszego nie stworzyli”. G. ozdobił także wielu cennemi rzeźbami i płaskorzeźbami zamki w Econau i w Anet; niektóre z • pierwszego z nich weszły obecnie w skład zbiorów ks. d’Aumale w Chantilly, a najcenniejszy zabytek z drugiego—grupa marmurowa, zdobiąca niegdyś portyk zamkowy, znajduje się obecnie w muzeum Luwru i u-ważana jest powszechnie za arcydzieło G-a. Jest to owa słynna Dyana z jeleniem i dwoma psami (ob. fig. 8 w tablicy II przy art. Fran-cya—Sztuki piękne, Rzeźbiarstwo), a będąca właściwie portretem allegorycznym Dyany z Poitiers, kochanki króla, dla której zamek w Anet wzniesiony został z polecenia Henryka II przez Filiberta De Lorme. Grupa ta marmurowa miała za podstawę część statku, przyozdobionego rakami, krabami i cyframi Henryka II i Dyany z Poitiers. Ta piękna grupa marmurowa utworzoną została przez artystę pod widocznym wpływem „Nimfy z Fontainebleau”, dłuta Benwenuta Celliniego (ob.), wykonanej dla Franciszka 1, obecnie także w Luwrze przechowywanej. Wiele prac G-a znanych jest tylko z opisów, bo same one zaginęły; niektóre, uratowane podczas rewolucyi francuskiej staraniem Aleksandra Lenoira, ocalały dla sztuki, jak np. płaskorzeźba treści allegorycznej, wyobrażająca „Śmierć i Zmartwychwstanie”. G. był nader płodnym artystą; to, co po nim pozostało, nie daje jeszcze dokładnego pojęcia o jego twórczej działalności. Nazywany Rafaelem rzeźbiarstwa francuskiego (J. Gailhabaud), G. jest rzeczywiście jednym z najwybitniejszych przedstawicieli artystów z epoki Odrodzenia sztuki we Francyi. Znać na nim wpływ szkoły z Fontainebleau i artystów włoskich owoczesnych, którzy nadawali ton sztuce wogóle. Pomimo jednak hołdu dla klasycyzmu i przejęcia się wzorami arcydzieł sztuki z epoki rzymskiej G. ujawnia i własny indywidualny kierunek w traktowaniu rzeźby, kierunek, który możnaby nazwać francuskim, par excellence narodowym. Wdzięk i powab figur, zwłaszcza kobiecych, wyborne modelowanie ciała, zręczny układ szat i ujmujący wyraz twarzy, cechuje wogóle dzieła jego dłuta, a właściwe mu traktowanie płaskorzeźby, z umiejętnem rozkładaniem światła, nadaje odpowiednim dziełom jego wyjątkową wartość artystyczną. To też G. miał licznych naśladowców i stworzył rodzaj szkoły w rzeźbie francuskiej. Współpracownikami jego przy ozdabianiu zamków królewskich byli: rzeźbiarz Germain Pilon i budowniczowie Piotr Lescot i Filibert de 1’Orme. Pod jego kierunkiem kształcił się także i Bullant.—Por. art. Wiktora de Suarte w „La Grande Encyclopédie”, oraz J. Gailhabaud „L’Art dans ses diverses branches Première partie” (Paryż 1863;

33 i 1844.

str. 601.

Dr J. P.

K. K-ć

K. K-ć

(str. 51 — 69). Dzieła Jana G-a reprodukował rysunkiem konturowym Réveil i wydał na 90 tablicach in 8-o z tekstem J. G**, Audota i Andrzeja Pothier w Paryżu w latach 1829—

s. s.

Goulard Tomasz (* w połowie pierwszej wieku XVIII w Saint-Nicolas-de-la-Grave pod Montauban—f prawdopobnie po r. 1784), chirurg. Był demonstratorem królewskim anatomii i chirurgii, oraz chirurgiem starszym (Chirurgienmajor) szpitala wojskowego w Montpellier. Imię swe uwiecznił przez zalecanie używania rozczynu wodnego octanu ołowiu (Plumbum aceticum), znanego wprawdzie już Dioskorydesowi (ob.), ale zapomnianego zupełnie, lub przynajmniej niestosowanego później wcale. Rozczyn ten, bardzo popularny, do dziś dnia jest w użyciu, jako środek zewnętrzny, szczególnie do okładów chłodnych używany. G. dawał go i do wewnątrz, w czem go obecnie nikt nie naśladuje. Po raz pierwszy ogłosił sposób przyrządzania leku swego w dziełku „Traité des maladies de l’urètre avec la composition des différentes espèces de bougies propres à les guérir radicalement” (Montpellier 1752). Obszerniej o tej samej sprawie rozpisał się w „Traité sur les effets des préparations de plomb, et principalement de l’extrait de Saturne, employé sous différentes formes, et pour différentes maladies chirurgicales” (tamże 1760; tłóm. ang. Londyn 1769, wyd. 6-e Dublin 1777). Oprócz tego napisał jeszcze kilka prac o chorobach wenerycznych i wydał swe „Oeuvres de chirurgie” (Paryż 1763, 2 tomy; wyd. II tamże 1767; III Liège 1779).—Por. Dezeimeries, Ollivier et Reige-Delorme „Diction, historique” T. II,

Dr j. P.

Gotllardowa (Gulardowa) woda (lac. Aqua vegeto-mineralis Goulardi\ franc. Eau végéto-miné-rale\ niem. Goulard’sches Wasser; ang. Wbite ivash, przez lud nasz przekręcona nieraz na „Woda pulardowa’’). Jest to mieszanina 1 części rozcieku ołowiu (Plumbum liydrico-aceticum so-lutum) z 4 częściami wyskoku i 48 częściami wody studziennej; używana bywa najczęściej do okładów na stłuczenia i oparzenia lżejsze, do omywania skóry wyprzałej i t. p.— Przetwór ten rozpowszechnił w połowie drugiej wieku XVIII chirurg francuski Goulard (ob.).

Gould Jan, naturalista angielski, syn ogrodnika z Windsoru (* 14 września 1804 w Lyme Régis [w hrabstwie Dorset] — f w Londynie 7 stycznia 1881 r.). Mając lat 14, zamieszkał ze swym wujem, urzędującym w ogrodzie Windsor-skim, i z zapałem oddał się studyom przyrodniczym; szczególniej umiłował ornitologię i bardzo wcześnie zaczął gromadzić zbiory ptaków. Uderzony temi skłonnościami G-a, wuj jego wystarał mu się o miejsce preparatora w towarzystwie zoologicznem londyńskiem; tu G. urządził piękną kollekcyę ptaków indyjskich, opisując ją w swej pracy „A Century of birds from the Himalaya mountains” (Londyn 1831). Praca ta stanowi początek całego szeregu jego prac ornitologicznych późniejszych: „Birds of Europe” (1832—

1837) ; „Synopsis of the birds of Australia” (1837 —

1838) ; „Icones avium” (1827 — 1838, 2 tomy); „Birds of Australia” (1840 — 1848, 7 tomów); „Handbook of the birds of Australia” (1865, 2 tomy); „Introduction to the Trochilidae or Hum-ming-Birds” (1861); „Monography of the Macro-podidae” (1841—1842, 2 tomy); „Odontophori-nae” (1844—1850); „Ramphastidae” (1842; wyd. 2-e 1854); „Trochilidae or Humming - Birds” (1849 — 1860, 5 tomów; suplementa 1880 — 1887); „Trogonidae” (1838; wyd. 2-e 1858); „Pittidae” (1880); „Birds of Asia” (1850—1881); „Birds of Great Britain” (1862—1873, 5 tom.); „Birds of New Guinea an the adjacent papuan islands” (1875 —1888, 5 tomów).

Gould August Addison, przyrodnik amerykański (* 1805 w New-Ipswich, w New-Hamp-shire); studya uniwersyteckie odbywał w Harvard; od r. 1830, zostawszy doktorem medycyny, poświęcił się praktyce lekarskiej, jednocześnie uprawiał nauki przyrodnicze ze szczególnem uwzględnieniem konchyliologii. Do celniejszych prac jego należą: „Invertebrated animais of Massachusetts” (Cambridge 1841); „Mollusca and Shells of the U. S. exploring expédition” (Filadelfia 1852); „Land mollusks of the United States” (1851 —1855, 3 tomy). Oprócz tego prze-tłómaczył pracę Lamarcka o konchyliologii, opracował Systemat historyi naturalnej i łącznie z Agassizem wydał bardzo cenne dzieło: „Grundzüge der Zoologie”.

Gould Benjamin Apthorp, astronom (* 1824 w Bostonie — f 1896 w New-Yorku), studyował astronomię od 1824 pod Gaussem w Getyndze, następnie był assystentem obser-watoryum w Altonie, a po powrocie do Ameryki wziął udział w pomiarach wybrzeży Stanów Zjednoczonych. Na stanowisku tern ulepszył metodę oznaczania długości geograficznych za pośrednictwem telegrafu transatlantyckiego; w szczególności zaś oznaczył metodą tą długość geograficzną Waszyngtonu względem Greenwich. W 1850 r. założył w Cambridge Astron omi-cal Journal, 1856—1858 był dyrektorem ob-serwatoryum Dudleya w Albany, następnie przebywał w Bostonie. W r. 1870 powołał go rząd argentyński do założenia obserwatoryum narodowego w Kordobie; przebywał tam do 1885 r. i przy pomocy czterech assystentów przeprowadził długi szereg dostrzeżeń, mających epokowe dla nauki znaczenie, a które ogłosił p. t. „Resultados del Observatorio Nacional Ar-gentino en Cordoba” (15 t,). Obserwacye te miały na celu głównie dokładne oznaczenie położenia gwiazd; co Argelander zrobił dla półkuli północnej nieba, dokonał tego G. dla półkuli południowej. Jego „Uranometria argeutina”

stanowi w samej rzeczy ciąg dalszy Argelan-dra „Uranometria nova” i obejmuje spis gwiazd południowych, widzialnych okiem nieuzbrojonem, a zatem aż do 7-ej wielkości, w liczbie 7 756, wraz ze ścisłem oznaczeniem stopnia ich wielkości, oraz położenia z dokładnością, jaką osiągnął Argeiander (ob.). Do spisu tego dodany jest atlas z 14-u kart, na których wszystkie te gwiazdy są naznaczone. Inny jego spis,

go śmierci w 1892 „Études sur les levers topométriques”.

GrOlllin Jan (* w Keims d. 10 lutego r. 1728—f w Paryżu d. 30 kwietnia r. 1799), lekarz i historyk medycyny. Początkowo zatrudniał się nauczycielstwem, w r. 1752 zapisał się na wydział lekarski, ale brak środków do życia zmuszał go kilkakrotnie do przerw dłuższych w nauce zawodowej, podczas których starał się piórem i udzielaniem lekcyi zarobić na ukończenie wykształcenia swego. W r. 1795 został profesorem dziejów sztuki lekarskiej w Paryżu

1    na stanowisku tem życia dokonał. Napisał o-koło 70 prac większych i mniejszych, z których wiele nie doczekało się druku; z ogłoszonych najważniejsze są: „Lettres à un médecin de province sur l’histoire de la médecine” (Paryż 1769) i „Mémoires littéraires, critiques, philologiques... pour servir à l’histoire ancienne et moderne de la médecine” (tamże 1775—1776,

2    tomy).—Por. Dezeimeries etc. „Dictionnaire historique” T. II, str. 603 i „Biographie médi-

Dr J. p.

St. L.

cale” T. IV, str. 497.

Gounod Karol (* 17 czerwca 1818 w Paryżu—f 17 października 1893 tamże), kompozytor francuski, jeden z najwybitniejszych muzyków XIX stulecia. W osiemnastym roku życia wstąpił do konserwatoryum paryskiego, w którem kształcił się w teoryi muzycznej pod kierunkiem Reicha, Lesueura i Halevego. W rok później (1837) G. zdobywa drugą nagrodę państwową za kompozycyę, a 1839, za kantatę „Fernand”, wielką nagrodę „rzymską”, która mu dostarczyła środków materyalnych na trzyletni pobyt w Rzymie, w czasie którego głównie zajmował się studyowaniem dawnych zabytków muzyki religijnej, w szczególności zaś stylu Palestryny; G. bowiem od lat dziecięcych wielką objawiał skłonność do muzyki kościelnej, ten rodzaj uprawia! z zamiłowaniem, miał nawet zamiar poświęcić się stanowi duchownemu. Z tym zamiarem nosił się jeszcze dość długo po powrocie z Włoch, i pierwszych tryumfach, odniesionych po wykonaniu jego mszy (z orkiestrą) i „Requiem” (w Wiedniu 1842). Bawił nawet przez pewien czas w seminaryuin paryskiem. Dopiero za poradą wielbicieli swego talentu, głównie Schumanna i Berlioza, wyrzekł się stanu duchownego, i zwrócił się z kościoła do teatru. Jednakże pierwsze dzieło G-a, które jego nazwisko rozniosło po Europie, było treści religijnej, mianowicie: „Messe solennelle”, która w Londynie (1851) wielkie wrażenie wywarła. W tymże roku wystąpił G. w Paryżu z pierwszą swą operą „Sap-pho”, która jednak krótko gościła na scenie wielkiej opery. Niewiększego też powodzenia dostąpiła druga opera G-a, „La nonne sanglante” (1854), równie jak chóry do Ponsardowskiego „Ulyssesa”. W 1852 r. otrzymał miejsce dy-

S. K.

Strefowy katalog kordubański, podaje położenie dokładne 73 160 gwiazd, a Generalny katalog kordubański—położenie 32 448 gwiazd na podstawie 250 000 dostrzeżeń. W ogólności G. znacznie się przyczynił do rozwoju astronomii gwiazd stałych, badał ich drogi własne, poznał znaczną liczbę nowych gwiazd zmiennych, rozpatrywał układ drogi mlecznej. W r. 1885 wrócił do Bostonu i rozpoczął nanowo wydawnictwo „Astro-nomical Journal”, przerwane w r. 1861. Z innych jego prac wymienimy: „Report of the dis-covery of the Neptune” (1850); „Discussion of the observations, madę by the United States astronomical expédition to Chili, to détermine the solar parallax” (1856); „Réduction of the observations of the fixed stars madę by J. Le Paute d’Agelet” (1866). Wraz z Wolfem w Zu-richu wprowadził G. dziś powszechnie używany sposób oznaczania drobnych planet numerami porządkowemi, otoczonemi kółkiem, które się stąd nazywają znakami Goulda.

Gould Jay, przedsiębiorca i monopolista dróg żelaznych amerykańskich, zaliczany do największych bogaczy na świecie. Był synem niezamożnego farmera w Roxbury, w stanie Ne w-York; śtniałemi, a niezawsze czystemi, operacyami spe-kulacyjnemi na polu kolejowem zdobył majątek, szacowany na 650 mil. doi. Długość zbudowanych i nabytych przez niego kolei wynosiła 20 000 kilometrów. Działalność finansową rozpoczął w 1859 r., a wielkie spekulacye przeprowadził w 1861, podczas wojny domowej. W r.

St. A. K.

1872 zarząd kolei Erie wytoczył mu proces kryminalny o wyzyski i wówczas G. dobrowolnie zapłacił temu towarzystwu odszkodowanie w summie 9 mil. doi. Największe zyski osiągnął na zakupie akcyj kolei „Pacific” i na zwyżce kursu złota. Od 1872 r. był też właścicielem gazety „New-York Tribune”.

GrOUlier Karol Mojżesz (* d. 31-go stycznia 1818 r. — f 14 marca 1891), inżynier wojskowy francuski, w ciągu lat 31 profesor geodezyi w szkołach wojskowych, zasłynął ze swych prac w dziedzinie topografii (ob.), oraz wielu udoskonaleń instrumentów mierniczych (ob.), przy badaniu których przyczynił się do wyjaśnienia kwestyi astygmatyzmu oka ludzkiego i środków usuwających tę wadę. Podczas oblężenia Metzu przez Prusaków (1870 r.) zawiadywał aeronautyką forteczną. Re- I rektora „Orfeonu”, dla którego napisał dwie zultatem prac G-a było dzieło wydane po je- ' msze i wiele pieśni na kilka głosów. Następna

jego opera komiczna: „Le médecin malgré lui”, wystawiona 1858 r., mimo pochwały znawców, niedługo utrzymała się na scenie. Nareszcie w 1859 udało mu się napisać operę, która rychło obiegła świat cały; jest nią „Faust” (w Niemczech nosząca tytuł „Małgorzaty”). Po pierwszem wystawieniu na scenie teatru lirycznego w Paryżu (19 marca 1859) „Faust” dostał się na sceny niemieckie, a stąd na wszystkie ważniejsze sceny świata, budząc wszędzie zapał olbrzymi prze-cudnemi melodyami, oryginalnością stylu, barwną instrumentacyą, oraz kunsztowną robotą kompozytorską. Następne opery G-a: „Filemon i Bau-cis” (1860), „Królowa Saby” (1862), „Mireille” (1864), nie dorównały „Faustowi”; jedną tylko „Romeo i Julia” (1867) postawiono z nim narówni, a jak we Francyi, nawet wyżej. Odtąd już nie szczęściło się G-owi na scenie: ani „Cinq-Mars” (1877), ani „Polyeucte” (1878), „Joanna d’Arc” i o-statnia jego opera: „Le tribut de Zamora” (1881) nie miały powodzenia. W czasie wojny francusko-niemieckiej, w r. 1870, G. wyjechał z Paryża i zamieszkiwał w Londynie przez pięć lat. W 1871 napisał wielką kantatę żałobną: „Gallia”, podług lamentacyi Jeremiasza, na sopran, chór i orkiestrę; msze: „Augeli custodes”, „Messe solennelle, S-te Cécile” (1882), „Messe à Jeanne d’Arc” (1887), „Te deum”, Siedem słów Chrystusa, „Stabat mater”, oratoryum „Tobiasz”, „The rédemption” (do tekstu ang. 1882), i „Mors et vita” (1885), kilka kantat, chórów, symfonij, marszów, oraz mnóstwo pieśni, z których: „Pieśń wiosenna”, a zwłaszcza przesławna „Medytacya nad pierwszem preludyum Bacha”, na sopran, skrzypce, fortepian i fisharmonię, wywalczyła sobie popularność nadzwyczajną w całym świecie muzykalnym. Z dzieł literackich G-a dużą cieszy się wziętością studyum o „Don Juanie” Mozarta, oraz pamiętniki („Mémoires d’un artiste”), doprowadzone do 1859 r., wyd. 1896. G. był wprawdzie eklektykiem, często regulującym swe natchnienia według wzorów Webera, Meyerbeera, Aubera, a poczęści Wagnera i nawet Palestryny; lecz tak zręcznie umiał łączyć melodyjność i wdzięk szkoły francuskiej z powagą staro-włoskiej i głębokością niemieckiej z tej mieszaniny wręcz przeciwnych sobie szkół urobić zdołał sobie własny styl, nie pozbawiony cech indywidualnych i oryginalności. Jako muzyk posiadał technikę wyrobioną znakomicie, melodye płynne i charakterystyczne, smak wykwintny, umiar artystyczny w używaniu efektów harmonicznych i modulacyjnych, oraz barwną instrumentacyę. W odtwarzaniu tonami lirycznych uniesień serca, scen miłosnych, sentymentalnych i głęboko uczuciowych, G. mało znalazł rywalów w gronie muzyków współczesnych; ale i w scenach dramatycznych nierzadko zdobywa! się na siłę odpowiednią, temperament, i energię

A. Pol.

Gouraud Maturyn Klaudyusz Karol (*

wysłowienia muzycznego.

w Choisy 1823), literat francuski. Był współpracownikiem pism: „le Siècle”, później ,,1’Or-dre” i napisał szereg dzieł wartościowych, jako to: „Histoire du calcul des probabilités depuis ses origines jusqu’à nos jours” (Paryż 1848); „De Carneadis Pliilosophi academici vita et pla-citis” (1842), rozprawy na stopień doktora, z których pierwsza uwieńczona została przez Akademię nauk moralnych w r. 1847; „Essai sur la liberté du commerce des nations” (1852); „Histoire de la politique commerciale de la France” (1854); „Histoire des causes de la grandeur de l’Angleterre” (1856); „Lysis” (1859), powieść obyczajowa; „Ludovic” (1865), komedya; „Les Destinées. De l’inégalité entre les hommes” (Bruksella 1869); „La Société française et la Démocratie” (1870); „L’École de la République” (1872); „Le Prétendant” (1876).

Gourd Jan Jakób, znakomity spółczesny filozof francuski (* w departamencie Dordogne w r. 1850). Nauki pobierał na uniwersytetach w Montauban, Genewie, Lipsku i Berlinie (początkowo studyował teologię, następnie biologię i filozofię). W r. 1877 został docentem prywatnym filozofii na uniwersytecie genewskim, gdzie jest dziś pofesorem zwyczajnym tegoż przedmiotu. G. jest najwybitniejszym i najgłębszym ze spółczesnych przedstawicieli fenomenaliz mu (ob.), który pojmuje bardzo ściśle i skutkiem tego bardzo szeroko. Stanowisko fenome-nalistyczne, za jedyny przedmiot poznania uznające zjawisko, nigdy i nigdzie nie czyni przedmiotem nauki rzeczy w sobie i tein właśnie różni się od stanowiska metafizycznego. Ono - to zapewnia filozofii fenomenalistycznej miejsce pomiędzy naukami, do których metafizyka nie należy. Niejednokrotnie i z naciskiem zaznacza G., że różnica pomiędzy nauką a metafizyką polega na tem i tylko na tern, że pierwsza nie usiłuje, druga zaś usiłuje poza zjawisko wykroczyć. Z tego względu G. piętnuje, jako niekonsekwentne i nienaukowe, twierdzenie skrajnych neo-kantystów (ob. Kant i Neo-kantyzm), takich jak Renouvier (ob.) lub Lass witz (ob.), że oprócz zjawisk nic niema, że rzeczy w sobie są chimera-że mi. Twierdzenie takie słusznie uważa G. za metafizyczne, za objaw usiłowania wyjścia poza zjawisko, bo trzeba za nie wyjść, aby się przekonać, że poza niem nic niema. Konsekwentny fenome-nalizm ograniczyć się winien do uznania zjawiska za jedyny przedmiot percepcyi i poznania i nie wdawać się ani w roztrząsanie, jaką jest rzecz w sobie, ani w dowodzenie, że jej wcale niema. Filozofia naukowa dzieli się na ogólną i szczegółową. Do drugiej należą: logika, etyka, estetyka, socyologia i t. p., skutkiem czego filozofia szczegółowa jest zarazem filozofią stosowaną. Filozofia ogólna jest, podług G-a, częścią psychologii bardzo szeroko pojętej. Metodami jej są redukcya—sprowadzanie bogatej i różnorodnej treści przedmiotów konkretnych do

Mns.

zarządu tego kanału.

szczupłej i ubogiej treści coraz wyższych abstrakcyj—i defmicya—wyznaczanie granic u-tworzouych na drodze redukcyi pojęć. Za pomocą coraz dalej idących redukcyj i definicyj dzielimy rzeczy na coraz-to mniejszą ilość klas; w ten sposób ilość różnic pomiędzy rzeczami zmniejsza się coraz bardziej. Przedmiotem filozofii ogólnej są ostatnie różnice, wyznaczone przez przedostatni stopień abstrakcyi. Ostatnia abstrakcya, pojęcie bytu, nie należy już do nauki, lecz do metafizyki. Każde z pojęć utworzonych na tej drodze znajdowania ostatnich różnic zawiera w sobie przeciwstawności (Pierwiastki: bierny i czynny, fizyczny i psychiczny, stały i niestały, przyczynowy i bezwzględny, wyznaczony przez konieczność i wolny, skończony i nieskończony). Analiza psychologiczna i logiczna tych przeciwstawności stanowi treść filozofii ogólnej. Nie wystarczają one do żadnej konstrukcyi metafizycznej, ale wystarczają, podług G-a, do konstrukcyi i uzasadnienia moralności i nawet religii, które tym sposobem leżą nie, jak twierdzą Kant i neokantyści, poza zjawiskami, lecz w granicach zjawisk. Niezależnie od słuszności lub niesłuszności tego ostatniego twierdzenia niespożytą wartość prac G-a stanowi wielka ścisłość, dokładność i poprawność analizy pojęć, połączona z wykładem iście czarującym.—Dzieła: „L’Idéalisme contemporain et la morale“ (Genewa 1872—rozprawa doktorska); „La Genèse de la foi en Dieu dans l’âme humaine” (Genewa 1877—rozprawa habilitacyjna); „Le Phénomène” (Genewa 1888—dzieło główne); „Un vieil argument en faveur de la métaphysique” („Revue philosophique” 1890); „Métaphysique et morale“ (tamże, luty 1891); „Du rôle de la volonté dans la croyance“ (tamże, listopad 1891). Obecnie G. pracuje nad dziełem p. t. „La Science de vivre).

Gourdin Adolf Ludwik, inżynier belgijski (* w r. 1812—f w Courtrai 30 grudnia 1887 r.). Nazwisko G-a znane jest nietylko w Belgii, ale w Niemczech i we Francyi. Należał on do pionierów, którzy rozpoczęli budowę kolei żelaznych w mało sprzyjających okolicznościach dla tego nowego sposobu kommunikacyi. Zniechęcony niepowodzeniami w kraju, wyjechał do Francyi. Tam w przeciągu 50 dni wybudował 25 - kilometrową kolej w obozie pod Châlons, następnie w przeciągu 20 miesięcy zbudował olbrzymi wiadukt Chaumont, mający 600 metrów długości i 60 metrów wysokości. Około r. 1850 zbudował kanał Bossuyt i był następnie prezesem

E. D.

Gourdon, główne miasto w departamencie Lot we Francyi, położone przy Orleańskiej dr. żel., posiada bulwary, piękny kościół z XIV w., przędzalnie, zakłady powroźnicze. Mieszkańcy (2 656 w r. 1891) zajmują się handlem win, orzechów, trufli, oliwy. Miasto było niegdyś ogrodzone murem, z którego pozostały zaledwie szczątki.

Gourdon de Genouillac Mikołaj Juliusz Henryk, heraldyk i powieściopisarz francuski (* r. 1826). Zawód swój literacki rozpoczął od okolicznościowych sztuczek teatralnych, lecz potem zwrócił się ku heraldyce i wydał wiele dzieł traktujących o tym przedmiocie, między inuemi: „Grammaire héraldique”; „Dictionnaire héraldique des ordres de chevalerie”; „L’art héraldique” i t. d. Pisywał także z pewnem powodzeniem powieści fejletonowe.

Gourgaud Kacper, baron, generał francuski (* w Wersalu 1782—f w Paryżu 1852). Kształcił się w szkole politechniczej, w r. 1802 został porucznikiem artylleryi. W r. 1811 powierzono mu dokonanie studyów wojskowych w Gdańsku; z missyi wywiązał się tak dobrze, że Napoleon mianował go swym oficerem ordyuansowym. G. towarzyszył cesarzowi w Dreźnie i w Rossyi 1812; w r. 1813 przyłączony był do gabinetu cesarskiego, ocalił życie Napoleonowi podczas kampanii we Francyi; w r. 1814 pozyskał stopień pułkownika. Za pierwszej Restauracyi wstąpił do gwardyi przybocznej. Po powrocie z Elby cesarz powołał go do siebie jako pierwszego oficera ordynansowego, a po bitwie pod Fleurus mianował go swym adjutautem w stopniu generała. Po bitwie pod Waterloo G. towarzyszył Napoleonowi na wyspę Św.-Heleny, gdzie mu dopomagał przy układaniu pamiętników. Nieporozumienia z Montholonem, a może i tajne polecenia dostojnego więźnia zmusiły go do opuszczenia tej wyspy w r. 1818. Udał się do Londynu, skąd został wydalony po ogłoszeniu swej pracy o Waterloo. Dopiero w r. 1821 dostał pozwolenie powrotu do Francyi. W lipcu tegoż roku zażądał publicznie w Izbie poselskiej, by zwłoki zmarłego przed dwoma miesiącami Napoleona przewieziono do Paryża. Wykreślony z listy armii, spędził lat kilka na pisaniu pamiętników z czasów cesarstwa i żywo wystąpił przeciwko opisującym tę epokę pracom Filipa de Ségur i Walterskota. Ludwik Filip mianował go w r. 1832 swym adjutantem, w roku 1835 generałem-porucznikiem, a w 1841 parem. Rząd tymczasowy w r. 1848 dał mu dymissyę; w 1849 G. wszedł jako przedstawiciel departamentu Deux-Sèvres do Zgromadzenia prawodawczego i zasiadał w niem na ławach większości mouarchistycznej aż do zamachu stanu (2 grudnia 1851). Ogłosił drukiem: „La Campagne de 1811, Mémoires pour servir à l’histoire de France sous Napoléon” (Paryż 1822—23, 8 tomów); „Napoléon et la Grande Armeé en Russie, ou Examen critique de l’ouvrage de M. le comte Philippe de Ségur” (tamże 1824); „Réfutation de la Vie de Napoléon par sir Walter Scott” (tamże 1827); „Lettre de sir Walter Scott et Réponse du général Gourgaud” (tamże 1827).

(1714).

s. D.

stosunki.

Gournay (Marya de Jars de G.), autorka francuska (* w Paryżu 1565—f tamże 1645). Była córką Wilhelma de Jars, podskarbiego królewskiego i Joauny de Hacqueville. Od dziecka okazywała wielki pociąg do nauki; sama wyuczyła się języków łacińskiego i greckiego i zajęła się krytyką, grammatyką, etyką, poezyą i alchemią. Mając lat 18, przeczytała „Essais” Montaigne’a, które gorący zachwyt w niej wzbudziły. Gdy Montaigne przybył do Paryża w r. 1588, opuściła swój zamek Gournay pod Compiègne, aby mu hołd złożyć. Odtąd zawiązała się między nią a filozofem szczera i trwała przyjaźń, której zawdzięcza więcej rozgłosu, niż swym pracom literackim. Dzieła panny G. składają się z urywków, poświęconych literaturze i moralności, z przekładów i poezyj ulotnych. Drukowane były pod różnemi tytułami: „L’Ombre de la damoiselle de G.” (Paryż 1626); „Les Advis ou les présents de la damoiselle de G.” (16341 r. Oprócz tego zasługują na wzmiankę jej: „Le promenoir de M. de Montaigne” (1594) i „Essai sur l’égalité des hommes et des femmes”.—Por. Léon Feugere „Mlle de G.” (Paryż 1853): Ch. L. Livet „Précieux et Précieuses” (Paryż 186U).

Gournay Wincenty de (* w roku 1712 w Saint-Malo — f w 1759), ekonomista francuski. Był przez pewien czas kupcem; podróżując w interesach handlowych po Hiszpanii, Hollandyi i Anglii, badał tam stosunki ekonomiczne. W r. 1749 porzucił działalność kupiecką i został mianowany intendentem handlu, a, dla wystudyowa-nia stauu gospodarczego Francyi, odbywał podróże po całym kraju. Wynikiem tych badań były jego zarzuty przeciw monopolom i środkom zakazowym, hamującym rozwój przemysłu. Mimo to na poły hołdował jeszcze fizyokraty-zmowi i był zwolennikiem Quesnaya, ale uznawał zarazem dodatni wpływ postępów na polu przemysłowem, w których dopatrywał się źródła bogactwa narodowego; jemu też przypisują słynną formułę: „Laissez faire, laissez passer”, która dała początek teoryi wolnego handlu; stąd też pochodzi względna jego sława, choć właściwie niczem wybitnem jako ekonomista się nie odznaczył. Turgot napisał „Eloge de Gournay”. G. przetłómaczył na język francuski dzieło Jo-siasa Childa i Tomasza Colpepera p. t. „Traité sur le commerce et l’intérêt de l’argent”

St. A. K.

Goursat Edward Jan Baptysta, współczesny matematyk francuski (* 21 maja 1858 w Lanzac [dep. Lot]), był profesorem fakultetu w Tuluzie, obecnie jest w Szkole wyższej normalnej w Paryżu. Pracuje głównie w dziedzinie teoryi funkcyj, rachunku całkowego, równań różniczkowych; prace swe ogłasza w Sprawozdaniach akademii paryskiej, w Buletynie Towarzystwa matematycznego francuskiego, w Rocznikach Szkoły normalnej. Jest trzykrotnym laureatem akademii paryskiej (1886, 1889, 1891). Z badań jego wymieniamy niektóre: „Equation différentielle linéaire qui admet pour intégrale la série hypergéometrique” („Ann. de l’Ecole normale” 1881); „Une classe de fonctions représentées par intégrales définies” („Acta math.” 1888); „Sur les équations linéaires et la méthode de Laplace” („Americ. Journal” 1896). Ogłosił osobno ważne dzieła: „Leçons sur l’intégration des équations aux dérivées partielles du premier ordre” (Paryż 1891), przełożone na niemiecki (Lipsk 1893) i drugie, dwutomowe „Leçons sur l’intégration des équations aux dérivées partielles du second ordre” (Paryż 1896, 1898).

Gourville Jan de, agent polityczny i finansista francuski za czasów Ludwika XIV (* w r. 1625 w La Rochefoucauld—f w 1703 w Paryżu). Pochodząc z rodziny ubogiej, w 17-ym roku życia został dependentem u prokuratora w Angoulème, lecz wkrótce objął obowiązki jeszcze skromniejsze, bo służącego u księdza de La Rochefoucauld, brata słynnego autora „maksym”. Stąd dostał się do księcia de La Rochefoucauld, który go z czasem mianował swoim sekretarzem. Stale podnosząc się na coraz wyższe szczeble karyery, dzięki sprytowi i zdolnościom, został poborcą generalnym, a na tym urzędzie szybko się zbogacił kosztem kasy skarbowej. Pociągnięto go do odpowiedzialności, ale zdołał umknąć do Brukselli, zanim zapadł wyrok, zaocznie skazujący go na śmierć. Prowadził potem zagranicą żywot awanturniczy, zawierał różne podejrzane interesy finansowe, i w Brukselli, Hadze, oraz Hamburgu obracał się w kołach arystokra-cyi, dyplomacyi i książąt krwi. Wyjednał sobie prawo powrotu do Francyi i w Chantilly został z otwartemi ramionami przyjęty przez księcia Koudeusza, który chciał uzyskać dlań ułaskawienie przez ministra Colberta. Ten zażądał jednak za popełnione poprzednio mal-wersacye odszkodowania w summie 800 000, a następnie 600 000 liwrów. G. wypłaty odmówił, skutkiem czego otrzymał rozkaz opuszczenia granic państwa, ale dzięki wpływom starającego się wtedy o córkę króla Ludwika XIV księcia Hannoweru, który protegował go, mógł pozostać przy dworze Koudeusza. Później skazaniec ów w półurzędowej missyi został przez Kondeusza wysłany do Madrytu, G. wywiązał się ze zlecenia pomyślnie, nie żądano już od niego odszkodowania i stale przebywał przy boku księcia, oddając zarazem pewne usługi królowi. Był to awanturnik zręczny i chytry, którego Sainte-Beuve nazwał Gil-Blasem i Figarem XVII wieku. Ogłosił Pamiętniki („Les Mémoires de Gourville” wydane w 1724 r.), które rzucają dużo ciekawego światła na ówczesne

St. A. K.

Gousset Tomasz Marya Józef, kardynał (* 1 maja r. 1792 w Montigny-sur-Clierlieu [wyż. Saona]—f 24 grudnia r. 1866 w Reims).

(Roterdam 1766).

W 17 roku życia wstąpił do seminaryum w Besançon, r. 1817 wyświęcony na kapłana, został wikaryuszem w Lure, następnie prof. teologii moralnej w seminaryum w Besançon; r. 1835 bpem Perigueux; w 1840 arcbpem w Reims a w 1851 kardynałem i senatorem. W sporze o używanie klasyków dla szkół bronił zasad Gaume’a (ob.) przeciw Dupanloup’owi. Zdziel, jakie po nim zostały, wybitniejsze są: „Code civil commenté dans ses rapports avec la théologie morale” (Paryż 1827, wyd. 8 e 1860); „Théologie morale” (Paryż 1836, wyd. 12-e 1862; tłom. pois. Warszawa 1858); „Théologie dogmatique” (Paryż 1848); „Croyance générale et constante de l’église touchant Y Immaculée Conception de la bienli. Vierge Marie” (Paryż 1855); „Exposition des principes du droit canonique” (tamże 1859); „Du Droit de l’Eglise touchant la possession des biens destinés au culte” (tamże 1862); „De la Souveraineté temporelle du Pape” (tamże 1862). Wydał nadto konsty-tucye synodalne prowincji reimskiej („Les actes de la province ecclésiastique de Reims, ou canons et décrets des conciles...” (Rzym 1842— 1844, t. I); Dykcyonarz teologiczny Bergiera (Paryż 1852) i Liturgię Tuluzy.

Goust, ob. Eaux-Chaude s.

Gouvea albo Govea Antoni, po łacinie Antonius Go ve an u s, prawnik i pisarz portugalski (* w r. 1505—f w 1566). Szkoły ukończył w Paryżu i Bordeaux, poczem studyował prawo w Tuluzie, w Avignon, oraz w Londynie. Następnie w r. 1541 powrócił do Paryża, gdzie uczył filozofii. W owej epoce miał sławny spór z Ramusem (ob.). Ramus wystąpił przeciwko Arystotelesowi w rozprawie p. t. „Animadversiones in dialecticam Aristötelis”. G. odpowiedział na to pismem p. t. „Pro Aristotele responsio”. Polemika ta do takiego stopnia poruszyła parlament i króla, że Franciszek I zamierzał skazać Ramusa na wygnanie. Później wszakże monarcha cofnął swoje postanowienie i rozkazał, aby obaj przeciwnicy publicznie starli się z sobą. Wskutek tej rozprawy książki Ramusa zostały wzbronione we Francyi, a nadto zakazano mu w r. 1544 uczyć filozofii. Natomiast G. udał się do Tuluzy celem objęcia wykładów prawa, a następnie przechodził kolejno w charakterze profesora uniwersytety w Caliors, w Walencyi i w Gre-nobli. Zyskał sobie wówczas sławę pierwszorzędnego prawnika. W r. 1562, wskutek zamieszek religijnych, opuścił Grenoblę i przeniósł się do Sabaudyi, gdzie go książę Emmanuel Philibert mianował członkiem rady przybocznej. Tam też G. zmarł. — Dzieła jego celują niepospolitą znajomością rzeczy i jasnością wykładu. Z prac G a wymienić należy: „Epigrammatum libri duo et Epistolae quatuor” (Lyon 1539); „Virgilius et Tereutius pristino splendori restituti” (Lyon 1541), oraz traktaty prawne. Dzieła wyszły w całości

i*Incykl. powtsz. llo«tr. Zesc. 201. T XXVI

p. t. „Opera juridica, philologica, philosophica”

H. K.

Gouvea Antonio, podróżopisarz i historyk portugalski (* 1570 w Bei—f 1028 w Mança-nares de Membrilla w Hiszpanii). Był członkiem zakonu pustelników św. Augustyna, w r. 1591 udał się na studya scholastyczne do Goa; w 1602 posłował od wice-króla indyi do szacha perskiego z prośbą o pomoc przeciw Turkom; następnie przez czas jakiś znajdował się przy dworze portugalskim, potem przy rzymskim, skąd wysłany jako nuncyusz apostolski do Persy i, był tam więziony, a po odzyskaniu wolności, wracając do Europy, został schwytany przez korsarzy i dwa lata siedział znowu w więzieniu. Wróciwszy do Madrytu r. 1620, odbył jeszcze poselstwo dyplomatyczne do Oranu. Napisał kilka dzieł mis-syjnych i historycznych: „Jornada do arcebispos de Goa D. Frey Aleixo de Menezes quando foy as serras de Malavar e lugares ein que moräo os antigos christiäos de S. Thome”, sprawozdanie z podróży na pobrzeże Malabarskie (Coimbra 1602, 2 t.) „Relaęlios de Pérsia e do Oriente” (Lizbona 1609); oraz Relacya o wojnach szacha perskiego, Abbasa, z sułtanami tureckimi Muham-medem i Achmetem (Lizbona 1611). Pisał także dziełka religijne po hiszpańsku.

GrOllvea O. Antonio de, missyonarz i synolog portugalski (* w Casale 1592 r.—f w Hiszpanii 1677). Był jezuitą: w r. 1636 wysłano go do Chin, gdzie przez lat 30 z wielką energią propagował katolicyzm w prowincyi Fu-kien; został pod koniec prowincyałem swego zakonu. Był świadkiem walki ostatecznej dynastyi chińskiej Ming z Tatarami (1644) i zostawił ciekawy opis tych wypadków w swej „Historia da China”, doprowadzonej do r. 1654; dzieło to nie było wydane, również, jak i jego „Asia extrema”, czyli sprawozdanie z prac jezuitów w Azyi wschodniej do r. 1644. Opierał się mężnie edyktowi cesarza Kang-Hi, który zakazał missyo-narzom przebywać w Chinach, za co przez lat 6 (1663—69) więziono go w Kantonie, poczem wrócił do Hiszpauii. Ostatnią tę walkę opisał w dziele: „Innocentia victrix, sive sententia co-mitiorum imperii sinici pro Christiana religione lata juridice per annum 1669 et jussu R. P. Antonii de Gouvea S. J. ibidem provincialis, si-nico-latine exposita" (Kanton 1671), w którem tekst chiński wydrukowany, jest pismem dawnem i nowem oraz kursywą.

Gouverneur Morris, polityk amerykański, ob. Morris.

Gouvion Saint-Cyr Wawrzyniec, markiz, marszałek francuski (* 13 kwietnia 1764 w Toul— f 10 marca 1830 r. u wód w Hyères). Wcześnie objawił zdolność do rysunków i malarstwa i w tym zawodzie szukać sławy postanowił. Po krótkim pobycie w miejscowej szkole artylleryi, wyruszywszy w 1782 do Rzymu, zwiedził Wło-

69

P. M.

A. Pol.

K. K-ć

ehy, poczem, pojechawszy do Paryża, zaczął pracować pod kierunkiem Brenefa. Rewolucya pokrzyżowała plany młodego malarza. We wrześniu 1792 zaciągnął się do ochotników paryskich i wyruszył nad Ren, gdzie niespełna po dwóch latach, 10 czerwca 1894, awansował na generał-majora, a niedługo potem (2 września) na generał-porucznika. Jako generał odznaczył się niejednokrotnie nad Renem (Moguncya, Biberach, Kehl) i we Włoszech (Novi, Genua). W 1807 odbył kampanię pruską i polską oraz chwilowo był gubernatorem Warszawy. W 1808 otrzymał dowództwo armii katalońskiej, lecz, chociaż kilkakrotnie zwyciężył nieprzyjaciela, przez marszałka Augereau w 1809 zastąpiony został. Nie czekając odwołania, opuścił armię i pojechał do Paryża. Napoleon za to wykroczenie ukarał go aresztem domowym, w którym G. do kwietnia roku 1811 pozostawał. W 1812 dowodził korpusem VI-ym pod rozkazami marszałka Oudinot. Ranny lekko w bitwie pod Połockiem 16 sierpnia, objął naczelne dowództwo i nad korpusem marszałka, który w tejże bitwie ciężko ranny został, i 18 sierpnia powtórnie pobił Rossyan pod Połockiem, za co otrzymał buławę marszałkowską. W październiku ciężko raniony pod tymże Połockiem, musiał złożyć dowództwo, lecz już na początku 1813 widzimy go na czele XIV-go korpusu, z którym został zamknięty w Dreźnie i po mężnej obronie 11 listopada kapitulował. Powróciwszy do Paryża, zachorował i w bezczynności doczekał się upadku Napoleona. Ludwik XVIII powierzył mu tekę ministra wojny, którą wszakże G. krótko piastował, gdyż, obrażony układami króla z mocarstwami, podał się do dymissyi. Król mianował go członkiem rady tajnej, w 1817 ministrem marynarki, a w r. 1819 napowrót ministrem wojny. Na tern stanowisku krótko wytrwał, bo tegoż roku jeszcze, nie mogąc pogodzić się z polityką Burbonów, podał się do dymissyi, zdążył wszakże zreformować system poboru wojskowego. W roku 1798 zaprowadzono we Fran-cyi system popisowy (konskrypcyę), który ustanawia powinność orężną powszechną, lecz nie osobistą (można wykupić się lub dać zastępcę). Po upadku Napoleona rząd, chcąc się przypodobać narodowi, zniósł znienawidzoną konskrypcyę i powrócił do zasad z 1789 r.: wojsko miało się składać wyłącznie z ochotników, każdy departament miał wystawić jeden legion. Gdy wszakże ochotnicy w zbyt małej zgłaszali się liczbie, marszałek G. przywrócił dawny system z możnością dania zastępcy, ustanowił roczny kontyn-gens nowozaciężnych w liczbie 40 000, oznaczył czas trwania służby czynnej na lat 6 i czas należenia do rezerwy na tyleż. Prawo to dotrwało do 1824 bez zmian. Usunąwszy się zupełnie od spraw publicznych, G. zajął się w zaciszu domowem skreśleniem dziejów wojen Francyi od r. 1792. Napisał: „Journal des opérations de l’armée de Catalogne en 1808 et 1809” (Paryż

l 1821), jedno z najznakomitszych dzieł francuskich z zakresu liistoryi wojen; „Mémoires sur les campagnes des armées du Rhin et du Rhin et Moselle” (4 t, Paryż 1829), wreszcie „Mémoires pour servir à l’histoire militaire sous le Directoire, le Consulat et l’Empire 1798, 1800, 1812, 1813” (cztery tomy, Paryż 1831). — Por. Gay de Vernon „Vie etc.” (Paryż 1856).

Gouvion Ludwik de Saint -Cyr, ob. S a i n t - C y r.

Gonvy Teodor (* 21 lipca 1822 w Gaffon-taine pod Saarbrücken — f 21 kwietnia 1898 r. w Lipsku), kompozytor muzyczny francuski. Po ukończeniu gimnazyum w Metz udał się w r. 184.0 do Paryża, gdzie w szkole „Ecole de droit” słuchał prawa, wkrótce jednak poświęcił się muzyce. Studya kontrapunktyczne odbył pod kierunkiem Elwarta. Napisał: sześć symfonij, dwie uwertury koncertowe, scenę koncertową „Ostatnia pieśń Ossyana” na baryton i orkiestrę, 20 serenad, „Missa brevis”, „Requiem”, „Stabat Mater”; kantaty i sceny dramatyczne: „Golgotha”, „Aslé-ga”, „Ifigenia w Taurydzie”, „Edyp w Kolonie”, „Polyxena”, oraz 5 kwartetów smyczkowych, kwintet, sekstet, oktet, kilka waryacyj i sztuk charakterystycznych na fortepian, pieśni, drobniejszych utworów chóralnych itp. Muzyka G-ego jest melodyjną, przystępną, dobrze opracowaną, ale mało oryginalną.

Govi Gilberto, włoski pisarz i przyrodnik (* w Mantui 21 września 1826 — f w Rzymie 30 czerwca 1889 roku). Studyował prawo i nauki przyrodnicze. Był profesorem fizyki we Flo-rencyi, następnie w Turynie i Neapolu. Pisywał głównie do pism włoskich i do francuskich i wydał następujące prace: „Delie Scienze nella So-cietà” (Turyn 1857); „Della fisica e del modo di studiarla e d’inseguarla nei tempi passati e ai di nostri” (Turyn 1862); „Galileo Galilei” (Turyn 1864); „II santo ofizio, Copernicó e Galileo” (Turyn 1872); „Metodo per determinare la lun-ghezza del pendolo” (Turyn 1866); „Della pro-prietà intellectuale” (Florencya 1867); „Volta e il telegrafo elettrico” (Turyn 1868); „Roma-gnosi e 1’elettro-magnetismo” (Turyn 1869); „Leonardo letterato e scienziato. Studio sul genio e sulle scoperte di Leonardo da Vinci” (Medyolan 1872); „Teoria dell’elettroforo” (Rzym 1882).

Govone Józef, generał i dyplomata włoski (* w Isola d’Asti 1825—f w Alba 1872). Kształcił się w Akademii wojskowej w Turynie; w roku 1845 został porucznikiem w sztabie głównym, odbył wszystkie kampanie, w których wojsko sardyńskie udział brało, podczas wojny Krymskiej (1855) był podszefem sztabu, w r. 1861 dosłużył się do stopnia geuerała-porucznika. Był posłem z Cittàducale (1861—65) i należał w Izbie do prawicy. Obdarzony był umysłem bystrym i przenikliwym; powierzono mu też z tego powodu kilka ważnych missyj dyplomatycznych; jego

to wysłano w r. 1866 do Berlina, by zawarł gdzie starły się wojska Leszka z hufcami Miesz-przymierze Włoch z Prusami. W r. 1867 wrócił ka III. Gdy Krakowianie opuścili pobojowisko, do parlamentu, jako poseł ze Spoleto; w 1869 jeden tylko G. pozostał, mężnie sprawiwszy się Lanza powołał go na stanowisko ministra wojny, z książętami szląskimi: Mieszkiem Płaskonogim Trudności finansowe zmuszały go do zmniejszę- na Raciborzu i Jarosławem, synem Władysława nia wydatków na wojsko; z tego powodu staczać Wysokiego, którzy przybyli z posiłkami dla musiał walki z generałami, co bardzo źle na Mieszka III w chwili, gdy książę ten, zniechęco-zdrowie jego wpłynęło. Złożył tekę w r. 1870. ny śmiercią syna, Bolesława, opuścił pole bitwy. Dotknięty później pomieszaniem zmysłów, odebrał Wycieńczony walką G. uległ przeciwnikom swo-sobie życie.    im, wzięty do niewoli, jak pisze mistrz Wincenty.

nieradzi byli G-owi, który bawił w Sandomierzu przy boku młodego Leszka i matki jego, Heleny. Po śmierci Mieszka w Kaliszu (15 marca 1202 r.) Pełka i wojewoda Mikołaj wyprawili posłów do Sandomierza, ofiarując Leszkowi koronę, wymówiwszy sobie atoli, aby nienawistnego im G-a od boku swojego usunął. Młody wszakże książę ani ofiarowanej sobie korony, ani też warunków nie przyjął, acz G., mając zaszczyt pana swojego na względzie, gotowość co do dobrowolnego wygnania oświadczył. Więcej bowiem Leszko cenił niezależność w Sandomierzu, aniżeli panowanie w Krakowie, gdzieby, nie książę, lecz Mikołaj i stronnicy jego istotne sprawowali rządy. Niebawem, gdy arcybiskup gnieźnieński, Henryk Kietlicz, obarczył klątwą Władysława Laskonogiego, który objął był rządy w Krakowie, Pełka, gorliwy orędownik reformy Gre-goryańskiej, przywołał Leszka. Ten przyjął tym razem koronę, ale G-a przy sobie zatrzymał i kasztelanią krakowską obdarzył. Mamy ślady w dokumentach, że G. żył jeszcze w r. 1212. Sta-rowolski i Niesiecki wiele baśni o nim

Gowarczów, osada, przedtem miasteczko, nad Pełka, biskup krakowski i Mikołaj, wojewoda, rzeką Drzewicą, powiat Konecki. Leży przy trakcie z Końskich do N. Miasta, półtory mili od Końskich. Miasto założone tu zostało w 1430 r. na prawie niemieckiem za przywilejem Władysława Jagiełły. Zostawało w ręku Bnińskich i Jabłonowskich. Ludność tutejsza (ok. 1500) zdawna trudniła się wyrobem gwoździ. W XVIII w. istniała tu fabryka szabel. Przemysł żelazny w gminie rozwinięty.

wymyślili, a poeci, jak Karpiński i Niemcewicz, w poe-tycznem stosunek G-a z Leszkiem wystawiwszy świetle, niemało się do rozpowszechnienia błędów historycznych przyczynili.—Źródła: „Kronika Wincentego”, księga IV (Bielowski „Monum.”, II); Rzyszczewski „Cod. dipl. (I, Jfe IX).—Opra-cow.: Smolka Stanisław „Mieszko Stary i jego wiek” (Warszawa 1881 r.).

Goya, główne miasto departamentu tejże nazwy w prowincyi argentyńskiej Corrientes (mającego 5 700 klm. Q przestrzeni i 15000 ludności), leży nad spławnem ramieniem Parany, w bagnistej, ale bogatej w bydło rogate okolicy. Sta-cya statków parowych; m-ców liczy 4000. R-Goya y Lucientes Don Franciszek de, malarz hiszpański (* 1746 w Fuente de Todes w Aragonii—f 1828 w Bordeaux). Kształcił się w akademii w Saragossie, udał się następnie do Madrytu, a stamtąd do Rzymu. W r. 1788 wrócił do Madrytu, gdzie zrazu malował obrazy treści religijnej pod kierunkiem i wpływem obecnego wtedy w Madrycie Mengsa. Oryginalnością zaczynają się odznaczać prace jego dopiero wtedy, gdy zaczął dla królewskiej rękodzielni gobelinów wykonywać kartony kolorowe, których treścią były przeważnie ożywione, przedstawione realistycznie, sceny z życia ludowego. Miały

Gower Jan, poeta angielski (* około 1330— f 1408), pochodził ze starej rodziny, posiadającej dobra w Kent i innych hrabstwach. G. oznaczony jest zawsze tylko jako „Armiger”, a nie jako „Knight”. W r. 1397 ożenił się, w 1400 oślepł i podobno zaprzestał wtedy działalności poetyckiej. Pochowany w Southwark w Saint Saviourchurch. Z początku G. pisywał ballady po francusku (niektóre z nich wydrukowano w Todda r Illustrations of the life and writings of J. G.” Londyn 1810). Do większych prac jego należą: „Spéculum meditantis” (po francusku, zaginione już w w. XVI); ,, Vox clamantis”

(obraz stosunków ówczesnych, w dwuwierszach łacińskich) i po angielsku „Confessio amantis”.

Dzieło to, jako pierwszy zbiór nowel angielskich, zdobyło sobie wielką sławę w ojczyźnie autora.

J. P. G.

(Druk. 1493; nowe wyd. Londyn 1857). Dalszy ciąg „Vocis clamantis” stanowi „Chronica tri-partita”, opisująca ostatnie lata Ryszarda II, którego G. bardzo gani, i początek rządów Edwarda IV. Chaucer i późniejsi pisarze zaliczają G-a do „moralnych” autorów, prawdopodobnie z powodu pierwszych dwu prac jego. Wiersze G-a gładsze są, niż Chaucera, ale za to prze pełnione retoryką i oschłe. W przypisywanej Szekspirowi sztuce „Pericles” G. występuje jako chór. — Por. Todd „Illustrations” (Londyn 1810); życiorysy G-a w no wem wydaniu „Confessio amantis” przez R. Paulego (Londyn 1810); Pauli „Bilder aus Altengland” (Gota 1876); K. Meyer „J. G. und seine Beziehungen zu Chaucer”

(Bonn 1889).

Goworek był wojewodą sandomierskim za czasów Kazimierza II Sprawiedliwego i ochmistrzem syna jego, Leszka Białego. Mistrz Wincenty, czyli Kadłubek, pisze o nim, że był znamienitego rodu i pełnił urząd wojewody u Leszka. Pierwszą wzmiankę o G-u mamy w opisie bitwy nad Mozgawą wpobliżu Jędrzejowa (1 195),

i;

K.

one takie powodzenie, że skłoniły G. do wymalowania mnóstwa podobnych obrazów rodzajowych, bardzo pobieżnie i szkicowo opracowanych; większość prac tych jest w posiadaniu prywat-nem w Hiszpanii. W portretach swych (Karol IV na koniu, Karol IV i jego rodzina, w Madryck. muzeum) G. zbliża się do sposobu malowania Ve-lasqueza. W r. 1799 mianowano go malarzem dworu, w 1795 dyrektorem akademii San Fernando. O biegłości jego w malowaniu al fresco i a tempera świadczą jego figury św. Antoniego de la Florida, dwie małe kopuły kościoła del Cilan w Saragossie i malowidła w jego doinku wiejskim na brzegu Manzanaresu. Na ostatnie jego lata przypadają prace: Św. Józef z Casa-lauz w kościele San Antonio Abad w Madrycie; Najświętsza .Rodzina (dla księcia de Noblejas); Św. Yulta i Sw. Rafina, w katedrze w Sewilli, i obraz, przedstawiający jego samego wraz z lekarzem Arieta, który mu podaje lekarstwo. Najwięcej sławy przysporzyły mu jego akwaforty, odznaczające się doskonałą techniką i żywem przedstawieniem treści. Jest on w nich gorzkim satyrykiem politycznych, kościelnych i towarzyskich stosunków swego czasu. Pierwszy zbiór (wykonany w latach 1793—98) nosi tytuł „Ca-prichos”, następny „Los desastres de la guerra” (nieszczęścia wojny), trzeci „Tauromaquia” (walka byków).—G., którego prace, jako poprzednika obecnego realizmu, dopiero w czasach ostatnich należycie ocenione zostały, posiadał niezwykłą zdolność kilku pociągnięciami pendzla trafnie scharakteryzować każdą postać; ale przez widoczne gonienie za efektem i graniczącą niekiedy z zaniedbaniem śmiałość w wykonaniu prace jego są często zmanierowane i w rysunku niedokładne. Był on prawdziwym Hiszpanem, i na wszystkich swych pracach wybił narodowe, specyalnie hiszpańskie piętno.—Por. Yriarte „G., sa biographie etc.” (Paryż 1867); Lefort „Francisco G., étude biographique et critique” (Paryż

1877); De la Vinaza „G. y Lucientes” (Madryt 1887 r.).

Goyana, miasto w stanie brazylijskim Pernam-buco, na rzece G., o 50 kim. od jej uścia, ze szpitalem, domem sierocym, plautacyami bawełny i trzciny cukrowej; prowadzi handel temi produktami, oraz skórami, bydłem i drzewem far-bierskiem; mieszkańców ma 15 000.

Croyaz, 1) stan brazylijski w pasie między zwrotnikowym, na obszarze 747 311 km. Q w r. 1888 miał tylko 211 721 mieszkańców. Na wschodzie i półn.-wschodzie oddzielony pasmem gór od Minas Geraes, Baliii i Maranhâo, na zachodzie rzeką Aragwajem od Matto Grosso, na południu Parahybą od Säo Paulo i Minas Geraes. W ogólności jest to kraina wyżynowa, przerżnięta niewielkiemi pasmami gór, pokryta po większej części trawą i krzakami. Płaszczyzny górskie, tak zwane camp os, dają doskonałą paszę dla bydła, a szczególnie dla owiec. Główną rzeką jest tu Tocantins, tworzący pod 3° 30' szerokości połud. wielką kataraktę i przyjmujący mnóstwo rzek pomniejszych, a potem łączący się z Paragwajem w rzekę Para. Ryb jest wielka obfitość. Nie brak tu pięknych lasów, szczególniej na zachodzie. Uprawa roli wielce zaniedbana, chociaż grunt, zwłaszcza w licznych dolinach, bardzo żyzny i hojnie mógłby wynagradzać zachody około plantacyj tytoniu, kawy, kakao i trzciny cukrowej, a przydatny jest także do hodowli drzew kauczukowych. Ogromne wszakże obszary są tu zupełnie bezludnemi pustyniami. Najwięcej mieszkańców znajduje się nad Tokantinsem, a między nimi pierwsze miejsce zajmują t. zw. Vaqueiros, t. j. hodowcy owiec. Przeważną, podstawową część ludności stanowią tu mieszańcy. Dróg braknie; od wybrzeży morskich G. jest zupełnie odcięty; tylko po Tokantinsie i Aragwaju krążą statki parowe. Kopalnie złota i dyamentów, które niegdyś ściągały tutaj osadników, już wyczerpane. Przemysłu niema wcale. Nazwę swoją kraina wzięła od wygasłego już plemienia indyjskiego Gwajazów. Liczba istniejących dziś jeszcze Indyan wynosi ledwie 20 000.—2) G., główne miasto stanu, dawniej się zwało Villa Boa, a było założone w r. 1739 na miejscu wioski S-ta Anna, no północy od Serra Dourada, nad złotonośnym dopływem Aragwaju, Vermelho; jest siedzibą rządu, trybunału appellacyjnego, biskupa i ma fakultet teologiczny. Miasto, ładnie zabudowane, składa się z domów jednopiętrowych, posiada piękne kościoły i obszerne place i liczy 7 000 mieszkańców. W odległości 15 km., nad Rio Claro, znajduje się miejscowość Claro, główne gniazdo złota i dyamentów. Inne ważniejsze miasta w stanie G. są: Meia Ponta, Palma i Porto Imperial.

Oroyen (Go i jen) Jan van, malarz i rytownik hollenderski (* 1596 w Leydzie — f 1656 w Hadze). Nauczycielami jego byli C. van Schilperoort i Izaak van Sanenburg, później Willem Gerritz w Hoorn; w r. 1632 G. osiadł w Hadze i kształcił się dalej, jako pejzażysta, pod kierunkiem Izajasza van de Velde, który wielki pływ na niego wywarł. Bardzo liczne krajobrazy G-a, znajdujące się prawie we wszystkich publicznych i w wielu prywatnych gale-ryach, trzymane były z początku w ciemnym tonie van de Veldego, przeszły jednak następnie w ciepły niebieski, złotawy i wreszcie srebrzysty ton, którego harmonię ogólną przerywa tylko sztafaż jaskrawy. Obrazy jego, w których część powietrzna zwłaszcza jest bardzo subtelnie oddana, przedstawiają przeważnie brzegi piaszczyste, kanały, rzeki, wioski i widoki miast, zwykle z bogatym sztafażem. Pochodzą z czasu 1621—56 r. Główne dzieła jego znajdują się w Amsterdamie, Paryżu, Dreźnie. Monachium, Rerlinie (Lato i Zima), w Wiedniu

Dr j. p.

(w galeryi Cesarskiej). Darmsztadzie i Gocie. Jego krajobrazy ryte (pięć) należą do wielkich rzadkości. Uczniami jego byli: Jan Steen, Saftlefen, Berchem i S. Ruisdael. Wywarł jednak wpływ znaczny i na innych pejzażystów hollenderskich.

Goyon Jakób, hrabia de Matignon, marszałek Francyi (* w Lonlay 1525 — f w Les-parre 1597 roku). Odznaczył się w oblężeniu Montmédy (1552) i Damvilliers, w obronie Metzu i Hesdin i pod Saint-Quentin (1557), gdzie dostał się do niewoli. Katarzyna de Medicis powierzyła mu w 1559 r. namiestnictwo Nortnan-dyi. Mianowany w roku 1562 marszałkiem polnym, ocalił zamek Falaise i przyczynił się do zdobycia Rouen (1567). Nie dopuścił w r. 1572 do rzezi protestantów w Alençon i Saint - Lo i sprzeciwiał się postanowieniom Karola IX-go przed nocą św. Bartłomieja. W roku 1574 wziął do niewoli hr. Montgomery w Domfront i na-próżno starał się zmiękczyć srogość Katarzyny de Medicis względem jeńca. W r. 1576 dostał buławę marszałka Francyi. W r. 1581 zdobył La Fère na czele armii pikardyjskiej. W 1584 został namiestnikiem Guyenny, zdobył Château-Trompette i rozbił wojska króla Nawarry pod Nérac. Po zamordowaniu Henryka III G. uznał króla Nawarry królem Francyi i oddał mu Guy-ennę. W r. 1594 pełnił obowiązki konnetabla podczas koronacyi Henryka IV; po poddaniu się Paryża wszedł do tego miasta na czele Szwajcarów.

Croyrand Jan Kacper Błażej (* w Aix [Bouches-du-Rhône] w r. 1803 — f tamże d. 23 czerwca r. 1866), chirurg znakomity. Wykształcenie zawodowe rozpoczął w mieście rodzinnem, ukończył je w Paryżu, gdzie w r. 1828, obroniwszy rozprawę p. n. „Cystotomie suspubienne”, dyplom doktorski otrzymał. Osiadłszy w Aix, oddał się wykonawstwu lekarskiemu i uprawiał szczególnie chirurgię z zamiłowaniem i powodzeniem wielkiem; po kilku latach został chirurgiem naczelnym szpitala miejscowego (Hôtel-Dieu) i pracował w nim do śmierci. Jako chirurg odznaczał się wielką zręcznością i pomysłowością, wzbogacił też naukę swą wielu ulepszeniami, które opisał w szeregu prac, dotąd bardzo cennych, ogłoszonych bądź osobno, bądź w wydawnictwach: „Encyclographie des sciences médicales”; „Lancette française”; „Revue médicale”; „Journal universel et hebdomadaire” i w innych. Po śmierci jego Silbert najważniejsze z nich wydał p. n. „Clinique chirurgicale; mémoires et observations de chirurgie” (Paryż 1870). — Por. „Bulletin général de thérapeutique” (T. LXXXI, r. 1871, str. 448) i „Biograph. Lexikon der hervorragenden Aerzte” (T. II, str. 615 i T. VI, str. 824).

Gozdawa I, Gozdowa, Gzdow, Gózdzie, Smora. Jeden z najstarszych herbów pol-skieh. Na tarczy w polu czerwonem podwójny kwiat lilii, z jednym kwiatem do góry, drugim na dół, przez środek związany. Nad hełmem w koronie szlacheckiej pawi ogon, na którym taka lilia jak na tarczy. Tak go rysuje już herbarzyk Ambrożego, a później wszyscy inni heraldycy. Jakkolwiek herb ten posiada w heraldyce naszej utartą nazwę G., jednak poprawna proklamacya onegoż winna opiewać Gozdowa, jak to widać z licznych zapisek sądowych. W zapisce sądowej z roku 1402 zowie się Smorą. Pierwsza wzmianka o G-wie przychodzi już pod rokiem 1391, kiedy-to ród Gozdo-witów otrzymał wielki przywilej swobód od Ziemowita, księcia mazowieckiego („Kodeks dypl. mazowiecki”, Nr 119). Najstarsza zaś ze znanych pieczęci z tym herbem—pieczęć komes i Pawła, kasztelana świeckiego, sięga roku 1308 (Vossberg, str. 38, tablica 21 ). Używają G-y rodziny: Apanowiczów, Arwasewiczów, Azarewi-czów, Bączalskich, Bąkowskich, Balów „z Nowego Tyńca i Balowa”, Balcewiczów, Behmów, Bełdowskich z odm., Beneszkułów indyg. w końcu XVIII w., Bereckieh-Mejtarów, Berkowskich, Białowieskich, Biedrzyckich, Biedrzyńskich, Bielawskich, Bieleckich, Biereckich, Bireckich v. Birleckich, Boczkowskich, Bogdanowiczów, Bohdanowiczów, Bohuszewiczów, Bohuszków, Boosiewiczów, Bo-rodnickich, Borowskich kniaziów szczepu Rury-ka, Brennerów, Brolnickich, Brzozowskich, By-strejskich, Chlebowskich, Chmielewskich, Chra-powickich, Chrostkowskich, Chroszczewskich, Czekońskich, Czerniewiczów, Dandelskich, Del-pacych v. Del Paccich nob. 1658 roku z odmianą, Deszklewiczów, Długayskich z odm., Do-brakowskich, Dowkszów, Drabów „ze Szczerzyć”, Drwęskich, Dydyńskich v. Dedyńskich, Dydziń-skich, Narwoyszów-Dyszlów, Dyszlewiczów, Dysz-lewskich, Dziersznickich, Dzierżanowskich z odm., Fabiańskich, Fedorowiczów, Garboleckich, Gda-szyckich, Gdeszyńskich, Gidlewiczów, Giecewi-czów, Gierawskich, Gietowtów, Gintwiłłów, Gin-tyłłów, lir. Giżyckich (otrzymali tytuł hrabiowski rossyjski w 1824 roku), Glebowskich, Głazowskich, Głowińskich, Godaczewskich, Godlewskich, Gołębiowskich v. Gołembiewskich, Gombrowiczów, Gorczyczewskich z odm. nobil. w 1776 roku, Gostkowskich, Gozdowskich, Grajewskich, Grotów, Haińskich, Hańskich, Humięc-kich, Humińskich, hr. Humnickich, Huniatyckich, Iwaszkiewiczów, Jackowskich, Jałoszyńskich, Ja-rząbkowskicli, Jarzębowskich, Jawornickich, Jaworowskich, Jonemanów nobil. 1785 r., Karpowiczów, Kawęckich, hr. Kickich z „Kitek”, Kle-mensowskich (jedna linia otrzymała herb Celejów—ob.), hr. i bar. Korffów z odm., Kormanic-kich, Krakowińskich, Krokowskich, Kikeryców z odm., Lebowskich, Lipińskich z „Lip”, Lipińskich nobil. 1765 roku, Luboszczyńskich, Mało-wieskich, Maronów, Meyerów, Micutów- Waha-nowskich, Mielikowskich, Mikuliczów-Radeckich,

D.

Miłkontów-Narwoyszów, Minejków, Moczulskich, Mucharskich z odm., Muskatów z odm., Nacewi-czów, Nachtrabów, Narwoyszów, Nerków, Nie-mirów, Niemirowiczów, Obrębskich, Olesznickich, Olbrychów nobil. 1775 r., Orszulskicli nobil. 1775 r., lir. Paców (wygaśli 1837 r.), Pampow-skich v. Pempowskich (wygaśli), Październowi-czów, Pepłowskich-Krupów, Piaseckich, Pieczy-chojskich, Piotrowskich, Pławskich, Podbereskich, Pacewiczów-Pomarnackich, Popowskich, Przedborskich, Przemińskich, Przeniewskich, Punikow-skich, Ramszów, Reklewskich, Reuttów, Rosso-wiczów, Różów, Rusieńskich, Rymszów, Secim-skich, Siewruków, Sokołów, Sokołowskich z „Sokół”, Sokołowskich z „Sokołowa”, Soleckich, Sołouskich, Spigayłłów, Stanów nobil. 1545 r., Stawiskich, Stryżowskicli, Strzemeskich, Strzesz-kowskich, Strzyżowskich, Suchszewskich, Sudraw-skich, Sudrowskich, Sulimowskich, Sułockich, Szy-stowskich, Teleśnickich, Teleżyńskich, Tomikow-skich, Triebenfeldów z odm. (gałąź Trypolskich,

siéra, ś. p. Gieysztora; akta i papiery wielu rodzin; Metr. Koronna; Metr. Litewska; Arch. b. Heroldyi Kr. Pols.; Herbarz urzędowy Kr. Pol.; Spis szlachty Kr. Pols.; Poczet szl. Galie.; Hef-ner; Siebmacher; „Herold Polski”; Ostrowski. D-Gozdawa II, herb polski. Na tarczy w polu czerwonem podwójna lilia srebrna. Nad hełmem w koronie na pięciu piórach strusich taka lilia jak na tarczy. Odmiana herbu G. I, prawdopodobnie z drugiej połowy XVI wieku. Używają jej rodziny: Chłusowiczów (baronowie francuscy w 1812 roku), Kilarowiczów, Osuchowskich, Po-tuszyńskich, Reklewskich, Rejżewskich (rodź. tatarska).—Źródła: Herbarz urzęd. Kr. Polskiego; Kruman „O muśliinach litewskich”; Borkowski.

Gozdawa III, herb polski. Na tarczy w polu czerwonem lilia podwójna srebrna. Nad hełmem w koronie szlacheckiej pięć białych piór strusich. Odmiana herbu G. I, powstała prawdopodobnie w XVII wieku. Używają jej rodziny:

Ił*.

TO

w/

i;

iiiir

ji|li

{I

lin

Fig. 185. Gozdawa I.

Fig. 186. Gozdawa II.

Fig. 187. Gozdawa III.

Fig. 188. Gozdawa IV.

D.

D.

potw.szlach. w Prusach 1793 roku), Trypolskich, Tryznów z odm., Trzcińskich, Trzemeskich, Tur-czynowiczów, Turkowieckich, Tyszkowskich, Uh-lików, Wahanowskich, Wilejków, Witulskicli, Wituskich, Woychunów, Woykunowskich, Zadczeń-skich v. Zaczeuskich z „Zadczyna”, Zatorskich, Zawaliczów-Mowińskicli, Zawołajów, Żdżarskich, Zdziarskich, Zembowskich, Zembrowskich, Zerz-nickich, Ziołowskich, Złotowskich, Zmilewskich, Zniechowiczów, Żółtych, Źróbków, Żurbickich i Zydzkich.— Źródła: Herbarz arsenalski w Paryżu; Herbarzyk Ambrożego; Długosz, Kromer, Bielski, Paprocki, Okolski, Kojałowicz, Niesiec-ki, Duńczewski, Kuropatnicki, Małachowski, Wie-lądko; Herbarz Anonima w Bibl. Ord. hr. Krasińskich; Żychliński „Złota księga“; Czarnecki, Stupiński, Kosiński, Boniecki, Borkowski, Polaczek, Helcel, Ulanowski, Małecki, Potkański, Piekosiński; Zbiory pieczęci książąt Czartoryskich, pp.: Swidzińskiego, hr. Ostrowskiego, Bi-

Gorczyczewskich, Kraśniewskich, Ozumieskich

v. Ozimieskich „z Ozimiet” i Stępskich.—Źródła: Herb. Król. Polsk.; Borkowski; Siebmacher IV, 8; Krasicki.

Gozdawa IV, herb polski. Na tarczy ściętej w polach górnem, srebrnem, dolnem zaś, czar-nem, lilia podwójna, naprzemian pół czarna od góry, srebrna u dołu. Nad hełmem w koronie szlacheckiej trzy pióra strusie. Odmiana prawdopodobnie z XVII-go wieku, właściwa rodzinom Buksów w Prusach Zach., Gazdzińskich, Lewoniów, Ozochowskich i Pańkowskich.—Źródła: Niesiecki, Kuropatnicki, Borkowski, Siebmacher IV, 8.

Gozdawa Marek (Jan Marek Giżycki) (* 7 maja 1844 r. w Michnówce pod Teofilpo-lem na Wołyniu), pierwotne nauki pobierał w Czarnym-Ostrowiu na Podolu, a potem się kształcił w gimnazyum Kamienieckiem, na patent jednakże składał w gimnazyum Rowień-

J. F. G.

szczawy żelezistej, dbane.

z. w.

skiem na Wołyniu 1865 r. i niezwłocznie wstąpił do nowo - otworzonego uniwersytetu w Odessie, na wydział prawny. Po roku pobytu w tej uczelni przeniósł się do uniwersytetu Dorpackie-go, i oddał się tam studyom filologii porównawczej, które ukończył ze stopniem kandydata w r. 1870; w dwa lata potem otrzymał miejsce nauczyciela gimnazyum w Dorpacie, a następnie w Mitawie, i na tem polu działał 24 lata, a w wolnych chwilach od pracy obowiązkowej, z wielkim zapałem uprawiał dzieje szkolnictwa na Litwie i Rusi i monasteryologii, drukując swoje studya w różnych polskich i niemieckich czasopismach (O Cystersach na Litwie, o Bazylianach w różnych miejscach, o szkołach w Mach-nówce, Kiejdanach, Telszach i innych); nadto prace jego historyczno-geograficzne i heraldyczne drukowane były w „Ateneum” i „Gazecie Warszawskiej”, w której i obecnie często umieszcza sprawozdania z dzieł nowych, w zakres jego studyów wchodzących. Skrzętny zbieracz dokumentów historycznych posiada dużo jeszcze niezużytkowanego materyału do dziejów szkół i klasztorów na Litwie i na Rusi.

z Gozdawy Kryś ty an, ochmistrz Konrada mazowieckiego i wojewoda płocki, mąż w bojach i radzie znamienity (* w XII wieku w Gozdowie, w Rawskiem). Prawią o nim, iż pieczętował się lilią białą w czerwouem polu, gdy pierwszą wzmiankę o tym herbie mamy dopiero pod rokiem 1391. Gromił on Prusaków, Jadźwingów i Litwinów, dlatego przez najezdników tych „bożkiem polskim” albo „wielkim wojewodą” zwany. Niewiadomo czy z poduszczenia Jana Czapli, scholastyka płockiego, czy też z innych powodów Konrad tak był sobie obrzydził G-ę, że go we wsi Kowalach pojmać i oślepić, a w Płocku uwięzić i zabić kazał (1217 r.).—Por. „Rocznik kapituły krak.” (Bielowski „Monum.” II); „Kodeks dyplomat. mazowiecki” (Nr 119); Piekosiński „Heraldyka polska Wieków Średnich” (Kraków 1899); Sokołowski dr August „Konrad, książę na Mazowszu i zakon niemiecki” (Poznań 1873).

Goździenek, ob. Melandrium.

Goździeniec, ob. Cia varia.

Goździk (bot.), ob. D i a n t h u s.

Goździków lub Gwoździków, wieś w gub. Radomskiej, pow. Opoczyńskim, posiada źródło

obecnie zauie-

Dr J. M.

Goździkowate, ob. Caryophyllaceae.

Goździkowiec—nazwa mineralogiczna, utworzona przez Bogatkę dla spolszczenia zachodnioeuropejskiej nazwy minerału autofilitu. Nazwa autofilit powstała z wyrazu authophyllum, co znaczy gwoździk, jako korzeń sklepowy, przez alluzyę do żółto-szarej barwy tego minerału. Stąd tłómaczenie Bogatki.

Goździkowiec korzenny, ob. Caryophyl-lus.

Gozdzki Stanisław Bernard z Gózdu, wojewoda podlaski, mianowany 1734 kuchmistrzem wielkim koronnym, został w następnym roku generałem - lej tenantem. W r. 1740, wybrany posłem sandomierskim na sejm, bronił gorliwie przywilejów ruskich. W r. 1762 został wojewodą podlaskim. Po śmierci Augusta III popierał na sejmie konwokacyjnym wszystkie środki gwałtowne panującego w kraju stronnictwa. Czynny był niezmiernie; powstawał szczególniej śmiało przeciw duchowieństwu i wraz z innymi torował drogę obcej gwarancyi. Należał także do konfederacyi radomskiej (1767), na sejmie październikowym (1767) przyczynił się niemało do utworzenia delegacyi pod pre-zydencyą Podoskiego i wyznaczony był do układów z Repninem. Podczas konfederacyi barskiej brał udział w tak zwanej radzie praktycznej; współdziałał zawsze z Podoskim i niepochlebną zostawił po sobie pamięć. Zm. 1771 r., zostawiwszy jedną tylko córkę, która, rozwiódłszy się z księciem Januszem Sanguszką, wyszła powtórnie za księcia Karola de Nassau.— „Enc. Org.”

Grozimierski Walenty, kasztelan elbląski, pierwotnie dworzanin prymasa, Władysława Łubieńskiego, służył następnie wojskowo jako towarzysz pod znakiem husarskim Dąbskiego, a potem jako chorąży tegoż znaku. Poseł na sejmach, bywał delegatem (po r. 1769) do układów z dworami: wiedeńskim, petersburskim i berlińskim. Mianowany 1776 szambelanem Stanisława Augusta, został później stolnikiem wschow-skim, a 1787 kasztelanem elbląskim. W czasie wielkiego sejmu zasiadał kilka razy w kom-missyi cywilno-wojskowej województwa Gnieźnieńskiego. Po upadku Rzeczypospolitej składał jako deputat hołd królowi pruskiemu od Prus Zachodnich w Królewcu.—„Enc. Org.”

Grozlan Leon, powieściopisarz i dramaturg francuski (* 1803 w Marsylii—f 1866 w Paryżu), Mając lat 18 udał się do Algieru, a stamtąd do Senegalu, gdzie zajmował się handlem. Po powrocie do ojczyzny dostał miejsce nauczyciela gimnazyum i, ucząc innych, uzupełnił liczne braki własnego swego wykształcenia. W r. 1828 udał się do Paryża, gdzie zaczął ogłaszać-prace literackie w gazecie „l’incorruptible”; w • końcu przeszedł do „Figara” i „Corsaire”. Zaczął też pisać powieści i nowelle: „Le notaire de Chantilly” (1836); „Les Méandres” (1837), zbiór nowel; „Le médicin du Pecq” (1839), powieść; „Aristide Froissard” (1843); „Les tourelles” (1839; następne wydanie p. t. „Les châteaux de France”); „Le dragon rouge” (1846); „Les nuits de Père-Lachaise” (1846); „Histoire de 130 femmes” (1842); „La comtesse de Bronnes” (1849); „La famille Lambert” (1856) i t. d. Oprócz tego sztuki teatralne: „La main droite et la main gauche” (1842); „Le lion empaillé” (1848); „Une tempête dans un verre d’eau”

„Un cheveu blond”; „Le gâteau des „La famille Lambert” (1857); „Dieu

W. CL

„Giudizio degli antichi poeti sopra la moderna censura di Dante” (Wenecya 1758) poczytywana jest za jedno z najznakomitszych dzieł krytyki literackiej we Włoszech. Z innych jego prac godne szczególnie uwagi: „Sermoni”, „II mondo morale” oraz „Lettere famigliari” (Wen. 1755, nowsze wyd. Medyol. 1876). Zbiorowe wydania dzieł G-ego liczne są bardzo, najdawniejsze w Wenecyi 1794—8, 6 t.; najnowsze w Bergamo 1825—9, 2 t. Zbiór poezyj G-ego wydany we

w. GL

wschodniej kotliny morza Śródziemnego.

Gozzoli Benozzo, właściwie Benozzo di Lese (* 1420 we Florencyi—f 1498 w Pizie), malarz włoski, jest jednym z licznych artystów w. XV-go, pierwszych zwiastunów wspaniałego rozkwitu malarstwa toskańskiego w osobach Leonarda da Vinci i Michała Anioła. W r. 1447

(1850); reines”;

merci! le couvert est mis”. G. pisał zgrabnie i dowcipnie, lecz jego sposób pisania grzeszy zbytniem bogactwem obrazów.

Gozzi Karol, hrabia, poeta włoski (* w We-necyi 1722—f tamże 4 kwietnia 1806). Pochodził ze starożytnej, ale zbiedniałej rodziny. Służył naprzód w wojsku, następnie poświęcił się wyłącznie literaturze i mimo ciężkich warunków bytu pozostał jej wierny, odrzucając stale wszelkie korzystne miejsca, jakie mu ofiarowano. Rozwijał swą twórczość w różnych rodzajach poezyi: pisywał poematy epickie i liryczne, saty-tyry, nowelle i t. p., powodzenie jednak i sławę nietylko we własnej ojczyźnie, lecz i poza jej obrębem, zawdzięczał wyłącznie swym utworom dramatycznym. W tych właśnie wystąpił jako przeciwnik Goldoniego i wyobrażanego przezeń klasycznego wedle wzorów francuskich kierunku dramaturgii włoskiej; pragnął natomiast podnieść i rozwinąć artystycznie dawną dramaturgię ludową, uprawianą we Włoszech pod nazwą Commedia dell’ arte, z jej charaktcrystycznemi typami i barwną, ożywioną akcyą. Ale w jej formy tradycyonalne wlał G. nową, oryginalną treść, wysnutą z bujnej swej fantazyi, tworząc w ten sposób odrębny rodzaj baśni dramatycznej, w której, obok sytuacyj fantastycznych, wesołej werwy i swobodnego humoru, występuje nieraz wydatna dążność satyryczna. Najlepsze utwory G-ego w tym rodzaju: „II corvo” (1761), „Turandotte” (1762), „II re cervo” (1763), „I pitocchi fortuna-ti” (176-1) wielką swojego czasu posiadały popularność, przekładane i przerabiane były wielokrotnie w różnych językach europejskich. Zbiorowa wydanie dzieł G-ego ogłoszone zostało w Wenecyi 1792 r., najnowsze wydanie w Me-dyolanie 1885.

Gozzi Kacper, pisarz włoski, brat poprzedzającego (* w Wenecyi 20 grud. 1713— f w Padwie 25 grudnia 1786). Poświęcał się naprzód literaturze i sztuce dramatycznej, za namową swej żony (znanej poetki ówczesnej Luizy BergalJi) objął dyrekcyę teatru Sant’ Angelo w Wenecyi, ale poniósłszy wielkie straty majątkowe, porzucił to przedsiębiorstwo i twórczość dramatyczną, a wziął się natomiast do literatury publicystycznej i krytycznej, w której niebawem wielkie pozyskał powodzenie. W r. 1760 wydawał czasopismo „Gazetta Veneta”, które zapełniał wyłącznie prawie swojemi pracami. Większe jeszcze znaczenie posiada wydawany przezeń 1761 r. w Wenecyi tygodnik „ Osservatore periodico ” (wielokrotne późniejsze wydania, najnowsze w Turynie 1873). W r. 1 774 przeniósł się do Padwy, dokąd powołany był dla reformy tamtejszego uniwersytetu i gdzie do śmierci pozostał, przebywając jednak często i w Wenecyi. Jako krytyk odznacza się Gozzi głębokością i bystrością sądów. Najznakomitsza jego praca krytyczna

Florencyi 1863 r.

Gozzo, wysepka morza Śródziemnego na pół-hoco-zachód Malty, należąca z nią i trzecią wysepką, Comino, do jednej grupy. Największa długość wyspy, z północo-zachodu na południo-wschód, wynosi 14 km., największa szerokość 7 km. Obszar 52 km. □, liczba m-ców 19 000 (w 1891 r.). Uprawiają oni zboże i drzewa owocowe, a nawet bawełnę ; są doskonałymi marynarzami. Najważniejsze osady: Rabato, prawie w samym środku wyspy, z fortem na wysokości 174 metr. (najwyższy punkt wyspy), oraz Fort Chambray nad cieśniną Comino. G. jest to starożytna G au los, uważana za jedno z Ogygią Homera; dzieliła zawsze losy Malty i przechodziła wraz z nią od Fenicyau do Kar-tagińczyków, potem do Rzymian i t. d.; obecnie stanowi wraz z Maltą posiadłość Anglików, ważną, gdyż leży na drodze z zachodniej do

w. N.

towarzyszył swemu mistrzowi, Fra Angelico, do Rzymu; przebywał potem przez czas jakiś w Montefalcone, gdzie wiele fresków wykonał, i wrócił w r. 1457 do Florencyi; tam, w kaplicy pałacu Medici (później Riccardi), wymalował w r. 1459 orszak Trzech Króli. Od r. 1463 do 1467 mieszkał w San - Giinignano, i tam też szereg fresków wykonał. Głownem dziełem jego jest jednak cykl fresków a tempera w Cam-po Santo w Pizie (ob.), które wiatach 1469—85 ozdobił 23 scenami ze Starego Testamentu, od-zuaczającemi się bogactwem kompozycyi i pełną wdzięku żywością postaci i ruchów. Do najlepszych z cyklu tego nalażą: Winobranie i u-picie się Noego (na tym fresku jest znakomita postać córki Noego, przyglądającej mu się z ciekawością i zawstydzeniem, t. z w. „La vergo-gnosa di Pisa*); Budowa wieży babilońskiej (z portretami wielu osób współczesnych); Salomon i królowa Saby. Malarstwo ścienne było jego właściwym zawodem, lecz malował i na płótnie. Z nielicznych płócien G-ego zasługują na uwagę: Madonna i czterech świętych (1456 — pinakoteka w Perugii); Madonna na tronie i czterech świętych (1461 — galerya narodowa

w Londynie); Madonna na tronie (Wiedeń — muzeum dworskie); Tryumf św. Tomasza z Akwinu (Paryż — galerya Luwru).

bole: wesela, śmiechu, rozkoszy, tańca itp. towarzysze i towarzyszki Erosa (Kupidyna, Amora), Afrodyty (Wenus), Dyonizosa (Bakchosa). — J) Od wyrazu gra pochodzą igrzyska (ob.). — k) Przenośnie mówimy o wygraniu i przegraniu sprawy w procesie.—l) Nakoniec w handlu od istotnej jego formy, zaspakajającej rzeczywiste potrzeby, należy odróżnić odcień spekulacyjny, będący właściwie grą na zwyżkę lub zniżkę cen i kursów (ob. szczegóły pod wyrazem Giełda, obroty i gra, tom XXV, 996—97). — Wracając do pierwotnego (pod lit. a) znaczenia, grę spotykamy wszędzie, nawet u sprytniejszych zwierząt w charakterze zabawy, poddanej pewnym stałym regułom. Wynika ona z przyrodzonej potrzeby rozrywki, chęci zamiany utrudzającego zwykłego zajęcia na przyjemną, rozwesalającą czynność. Wszędzie, na różnych stopniach kultury, zabawa łączy się, niestety, z hazardem i pociąga za sobą wszystkie złe jego skutki, a te mi są objawy zwyrodnienia umysłowego oraz niedola materyalna. Uczestnik traci nawyk do pracy, myśl jego, zaprzątnięta kombinacyami w jednym tylko kierunku, jałowieje i obraca się w szczupłym a lichym zakresie zjawisk, niegodnych szczegółowej i wytężonej obserwacyi, traci uznanie dla wartości pieniędzy, które łatwo się nabywa i przegrywa; staje się przesądnym i wierzącym w jakieś niesprawdzalne systemy, mające niby dać pomyślny rezultat; namiętność zagłusza wszelkie inne uczucia, nawet chciwość przybiera kształt chorobliwy, jest bowiem chęcią zdobycia grosza dla przedłużania bez końca marnej rozrywki. Gracz namiętny nie wie lub zapomina o prostej i trafnej uwadze H. Laurenfa, który na podstawie rachunku prawdopodobieństwa twierdzi, że uczestnicy w każdej grze nigdy prawie nie znajdują się w warunkach moralnie równych. Jeśli zaś ową idealną równość można byłoby zaprowadzić, to przy wielkiej ilości odegranych partyj między temi same-mi osobami rezultat jest prawie bez znaczenia. Aby więc nic nie stracić przy hazardzie, trzeba warunków niemożliwych w rzeczywistości. Nic też dziwnego, że już w Grecyi i Rzymie zakazane były gry hazardowe, a dozwalano zakładów tylko przy ćwiczeniach fizycznych. Historycy obyczajów w Wiekach Starożytnych wyliczają kilkadziesiąt rodzajów gier, z których połowa przeznaczoną była dla dzieci. Oprócz igrzysk z charakterem religijnym odróżniano ważniejsze zabawy następne: walki atletów, sztuki dramatyczne, grę w kości lub ziarna (aoTp(rfaX£a|ioc;=G. w kości), a gdy chodziło o pieniądze, zwała się xoßeta; dalej rodzaj naszych warcabów i szachów, pod nazwą 7istTsia u Greków, a u Rzymian latruncu-lorum lub duodecim scriptores; cetno-licho czyli ludere par impar, apziaÇeiv; piłka (acpaćptatę); dalej xörcaßo?, polegająca na sztucznem wypry-

Gra (franc, jeu od łac. jocus, niem. Spiel, ros. igra) pojmowaną być może w wielu pokrewnych znaczeniach: a) jako zabawa, rozrywka towarzyska, poddana pewnym zasadom, bądź bez żadnej stawki (piłka, palcaty, lawn-tennis i t. p.), bądź ze stawką, a często z hazardem (bilard, lo-terya, warcaby, szachy, wyścigi, kości, domino, karty, ruleta itd.). W tym drugim wypadku odróżniają dwa odcienie gry: gdy umiejętność i wprawa rozstrzygają o powodzeniu, albo gdy skutek pomyślny, czy niepomyślny, w zupełności zależy od losu; stąd powstają nazwy gier t. z w. kom inercyjnych i hazardowych, a nadto kombinacye jednych i drugich. Podział można uskutecznić na innej zasadzie, i tak: I. gry fizyczne, z celem rozwoju sił cielesnych i zdrowia (np. wyścigi piesze, konne, szermierka, skoki, piłka w różnych odmianach, palcaty, lawn-tennis, ćwiczenia żołnierskie, walki gladyatorów, siłaczy, byków, kogutów itd.); II. gry intellektualne, wymagające pewnego wysiłku umysłowego (warcaby, domino, tric-trac, karty); III. gry towarzyskie, inaczej ni e w i nne, a wśród nich dziecinne, fizyczne, z charakterem pedagogicznym, rozweselające itp.; IV. gry hazardowe w części lub w zupełności, zależnie od losu (cetno-licho, orzeł-reszka, włoska mora, loterya (ob.), ruleta, karty rozmaitego systemu), gdyż z każdej z nich można hazard przy złej woli utworzyć; jakkolwiek tutaj amatorzy odróżniają zabawę z celem rozrywki i mniemanego odpoczynku po pracy (maryasz, Wołoszyn, whist, preferans, wint itd.), od gier zależnych mniej-więcej od ślepego trafu (pikieta, écarté, poker, baccarat, faraon, lands-knecht, rouge et noir, trente et quarante, wpół do dwunastej, dwadzieścia jeden, rams itd). — b) Gra wyrazów, które, odpowiednio ułożone w zdania i okresy, stanowią jeden z wielu rodzajów prawdziwego dowcipu. Francuzi np. słyną z tak zwanych kalamburów (ob.), korzystają bowiem z ubóstwa własnej mowy i parokrotnego znaczenia tych samych słów, zależnie od sposobu akcentowania i nacisku na pewne syl-laby. W każdym zresztą języku przy dobrej chęci i nabytej zręczności możliwą jest podobna zabawa. — c) Gra fizyonomii, mimowolna i sztuczna, jeśli ktoś ruchem mięśni twarzy, czoła i oczu, odpowiada na odniesione wrażenia, lub chce je wywołać. — d) Gra jako sztuka aktorska w arenie cyrkowej, na scenie teatralnej.—e) Sztuka wykonawcza w muzy-c e, przy użyciu instrumentów dętych i rzniętych.— f) Grą światła zowie się złudzenie wzroku, jako skutek rozszczepień, załamań i odbicia promieni różnokolorowych. — g) W malarstwie należyty stosunek odcieni farb. — h) W wojsku ćwiczenia w robieniu bronią. — i) W poe- skiwaniu kropli wina z czaszy jednej do drugiej, zyi mitologicznej bóstwa allegoryczne, sym- j lub do odpowiedniego przyrządu, tak, aby kropla

70

Pn»w. Hin«. Ilu»tr. Zeor. 201. T. XXVI.

uderzyła w statuetkę i zrzuciła ją do oddzielnego naczynia, itd. W Rzymie znano gry pogrzebowe (ludi funèbres novemdiales), ofiarę dla bogów, a wśród publicznych: circenses — w cyrku, gladiatorii — w amfiteatrze (cavea) et scae-nici — w teatrze (scaena); ze stanowiska urzędowego dzielono zabawy na: stati, votivi et extraordinarn (ob. Igrzyska). U ludów germańskich rozpowszechnione były gry żołnierskie, kości, rzucanie kopij, borykanie się i t. p., przy-czem hazard był tak wielki, że gracze, jak twierdzi Tacyt, oddawali na stawkę wolność osobistą. W Wiekach Średnich i Nowożytnych Kościół i pojedynczy monarchowie zabraniali gier połączonych ze ślepym trafem. W dawnej Polsce ustawodawstwo Kazimierza W-go („Vol. 1.” 1,31, 32, 37) dozwala tylko zabaw mających na celu ćwiczenia ciała, nie dopuszcza powództwa o wygrane i grozi karą za nieprzyzwoite dopominanie się należności z gry; z cudzoziemcami wolno było grać tylko na gotowiznę, a rodzice są odpowiedzialni za długi syna stąd wynikające. Ustawy dawne nasze, z wyjątkiem rozporządzeń Kazimierza W-go, milczą o umowach losowych, nie znają ani assekuracyi, ani renty na przepad. Loteryę (ob.) zaprowadzono w Warszawie dopiero w 1768 roku. We Włoszech, w Hiszpanii, w Portugalii skarb państwowy ciągnął zyski z loteryi, a prawie we wszystkich państwach policya tolerowała publiczne domy gry. Za Ludwika XIII we Francyi w samym Paryżu zamknięto ich w liczbie 47. Za panowania znów Ludwika XIV zgorszenie, jakie sam król i dwór jego daje, przybiera kolosalne rozmiary. Napoleon Bonaparte, jako konsul, redukuje ilość domów gry w Paryżu do dziesięciu i wkłada na przedsiębiorców umyślny znaczny podatek, obracany na utrzymanie policyi tajnej. Dopiero w 1836 roku izby francuskie uchwaliły zamknięcie szulerni publicznych od dnia 31 grudnia 1837 r. W Anglii ustawa odpowiednia ponowiła stanowczy zakaz od 1 grudnia 1858 roku, w Stanach Zjednoczonych w 1855 r., a w Indyauie niewolno wogóle grać o pieniądze (czy iuterdykt skutkuje—niewiadomo). Najdłużej jaskinie gry przechowały się w Niemczech. Inicyatywę zamykającą szulernie dają Prusy w 1854 r.; przyjmują ją Zjednoczone rządy Północnych Niemiec w 1868-ym, a cała Rzesza od 1872 roku. W tym więc czasie zawiesiły swą działalność domy w Baden, Hom-burgu, Wiesbadenie, Ems, w Mannheim - Pyrmont; jednocześnie w Spa (Belgia), Saxon (Szwaj-carya), San Sebastian (Hiszpania); pozostał tylko osławiony zakład w Monaco, Monte Car-1 o (ob.). W wielu państwach policya pozwala na publiczną grę w karty i bilard w kawiarniach i restauracyach, jeśli stawką jest t. zw. konsommacya. Faktycznie kontrola jest trudną. W dzisiejszych czasach przeważają w hazardzie: wyścigi konne, karty i gra giełdo-wa. Mimo wszelkich ustawodawczych zakazów istnieją tolerowani specyalni agenci pośredniczący, mający w Auglii, Francyi i Niemczech biura, kantory jawne, kluby. Grasuje teraz po Europie t. zw. totalizator (ob.). Kodeks karny francuski (art. 410, 474, 477) pociąga do odpowiedzialności, nie samych graczy, lecz tylko utrzymujących domy lub urządzających grę. W Cesarstwie i Królestwie Pol-skiem: ustawa o zapobieganiu przestępstwom (art. 145, 278, 297), kodeks karny (art. 990/2) i ustawa o karach wymierzanych przez sędziów pokoju (art. 40, 40, 47) zabraniają szulerni, oraz urządzania wszelkich gier i loteryj bez pozwolenia władzy, pod groźbą kar pieniężnych, aresztu, a nawet więzienia. Kodeks cywilny Napoleona, obowiązujący w Królestwie Polskiem (art. 1964—1967), grę i zakład podciąga pod jeden z rodzajów kontraktu losowego, ten zaś określa w słowach: „jest to umowa wzajemna, której skutki co do korzyści i strat, bądź dla wszystkich stron, bądź dla jednej lub kilku z nich zawisłemi są od wypadku niepewnego”. Tu należą: ubezpieczenia, pożyczka losowa morska, gra i zakład, renta dożywotnia. Osobnej de-finicyi gry i zakładu kodeks nie daje. Ze stanowiska teoryi i praktyki zakład (pari) tern się różni od gry, że pierwszy jest też umową losową, zawartą między osobami, mającemi sprzeczne zdanie co do pewnego faktu, który albo się już przytrafił, albo dopiero ma spełnić się w przyszłości, osoby zaś owe zobowiązują się jedna drugiej zapłacić lub dać jakąś rzecz, po czyjej stronie okaże się prawda. W grze gracze bezpośrednio biorą udział w zabawie, — w zakładzie zachowują się biernie; bez tego zastrzeżenia gra połączona jest z zakładem. W wyższych kołach towarzyskich angielskich panuje norma, że niehonorowem jest zakładać się o fakt z przeszłości, gdyż jedna ze stron bywa w złej wierze i wie napewno o tern, co się już zdarzyło. Ustawa cywilna francuska nie dopuszcza żadnej skargi o dług z gry lub o uiszczenie zakładu. Wyjątek stanowią: ćwiczenia w robieniu bronią, wyścigi: piesze, konne, na wozach, rozrywki dążące do nabycia zręczności; lecz w tych wyjątkach sąd władny jest miarkować zbyt wysoką summę umówioną. Jeśli jednak przegrywający dobrowolnie należność zapłacił, nie będzie mógł żądać zwrotu, chyba że ze strony wygrywającego zachodził podstęp, podejście lub oszustwo. Rozporządzenia kodeksu stosują się też do gry giełdowej. W ostatnich jednak czasach jurys-prudencya sądów we Francyi skłania się dość często do przyjmowania powództw odpowiednich i w formie sofizmatów motywuje wyroki, zasądzające pretensyę giełdziarzy. Podobne decy-zye, na które narzekają tamtejsi teoretycy, są ustępstwem dla prądu chwili, prądu, który i tak, bez iuterwencyi sądów, jest przyczyną ruiny majątkowej wielu rodzin, ogarniętych żądzą zdo-

F. O.

Dr J. P.

neum” XXX, 81—95).

bycia majątku, na tak zwanych różnicach i kursach. Jurysprudencya w Królestwie Pol-skiem ściśle się trzyma ducha przepisów kodeksowych.

Gra giełdowa, ob. Giełda.

Graaf Reinier de (* w Schoonhoven d. 30 lipca r. 1641—f w Delfcie w r. 1673), znakomity anatom hollenderski. Od r. 1660 do nauk lekarskich przykładał się kolejno w Lowanium, Utrechcie, Lejdzie, Paryżu i Angers, gdzie w r. 1655 dyplom doktorski otrzymał, poczem osiadł w mieście Delft; tam, pracując wciąż naukowo, zajmował się wykonawstwem lekarskiem aż do śmierci przedwczesnej. Rok 1667 spędził w Paryżu. Anatomia, od ławy, uniwersyteckiej, była zawsze najulubieńszem zajęciem de G-a i około niej też położył zasługi niespożyte, pomimo że zgasł w wieku tak młodym. Nikt przed nim nie zbadał tak dokładnie budowy narządów rozrodczych, zarówno męskich jak i niewieścich, ani też nie opisał i nie odrysował ich tak do skonale we wszystkich szczegółach, jak on właśnie; nadto G. w ciągu badań swych pierwszy wpadł na pomysł nastrzykiwania naczyń krwionośnych płynami zabarwionemi, przez co ułatwił znakomicie odnajdywanie ich przebiegu. Najważniejsze dzieła jego są: „De virorum organis gene-ratioui inservientibus” (Lejda 1668, w 8-ce, z miedziorytami; wyd. II tamże 1670; III tamże 1672) i „De mulierum organis generationi inservientibus, tractatus novus“ (Lejda 1672, w 8-ce, z miedziorytami). Obie książki te do dziś służyć mogą za wzór dla wszystkich prac tego rodzaju. Oprócz tego G. napisał i ogłosił jeszcze: „Disputatio medica de natura et usu succi pancreatici” (Lej-da 1654, wyd. II tamże 1671, III tamże 1674; tłóm. fr., Paryż 1666, Manget przedrukował w „Biblioth. anatom.“ Genewa 1685); „Epistoła ad L. Schacht de nonnullis circa partes genitales inventis novis“ (Lejda 1668); „De clyste-ribus“ (Lejda 1668, wyd. II tamże 1672; przekład fr. p. n. „L’instrument de Molière, Traduction du Traité de clysteribus“, z dodaniem „Epistola ad Vop. Fortunatum Plempium” Paryż 1878); „De usu syphouis in anatomia“ (Lejda 1668); „Defensio partium genitalium ad-versus S wammerd amum“ (Lejda 1673; w pracy tej broni się. przeciw Swammerdamowi, pragnącemu wydrzeć mu zasługę wynalezienia zastrzykiwania naczyń); nakoniec „Observatio de arteriis carotidibus induratis, et de utero mon-stroso“ (w „Ephemerides Acad. naturae curio-sorum“. Rocznik I, Nr 127 i 128). Wydania zupełne dzieł-jego wyszły po łacinie w Lejdzie 1674,_w Londynie 1678, w Amsterdamie 1701 i powtórnie 1705; po hollendersku w Amsterdamie 1686; po franc, w Bazylei 1679 i Lyonie tegoż roku; po niem. w Lipsku 1752.—Por. A. Portal „Histoire de l'anatomie et de la chirurgie“ (Paryż 1770, T. III, str. 214 i nast.); K. Sprengel „Versuch einer pragm. Gesch. d. Arzneykun-de“ (wyd. III, T. IV, str. 242) i H a e s er „Lehrbuch d. Gesch. d. Med.“ (wyd. III, T. 2-gi, str. 292).

Graafa p§cherzyki albo torebki ( Vesiculae Graafii, Folliculi Graafiani), odkryte w jajniku przez R. de Graafa (ob.). Ob. Jajnik.

Graal z francuska, Grał z niemiecka, z dodatkiem „święty”, oznaczał w legendach średniowiecznych cudotwórczy jakiś przedmiot z drogiego kamienia, przynoszący szczęście, łaskę boską i uzdrowienie chorych. Według jednych podań miał to być jakiś klejnot jaśniejący, według innych, misa z olbrzymiego szmaragdu, z której Jezus Chrystus spożywał ostatnią wieczerzę i do której potem, podczas ukrzyżowania, Józef z Arymatei zebrał krew, wytoczoną z boku Jezusa („asyn drogi”, „zdraja święta” ludowych pieśni naszych). G. miał być zabrany przez Genueńczyków podczas szturmu Cezarei r. 1102 i przewieziony do Genui, a później, podczas wojen rewolucyi francuskiej, do Paryża i tam zbadano go naukowo i przekonano się, że było to naczynie roboty starożytnej i pięknej, sporządzone ze szkła na kolor szmaragdowy zabarwionego. Twierdzono w średniowieczu, że G., dopóki był w Ziemi Świętej i w Rzymie, przed dostaniem się do Cezarei, czynił liczne cuda. W poemacie o Parcywalu, Krystyna z Troyes, G. występuje jako świętość, strzeżona w „grodzie Gralowym” przez cnotliwych a rycerskich Templaryuszów; Wolfram z Eschen-bachu, w obszernym poemacie „Parzifal”, naśladowanym z Krystyna i nieznanego skądinąd poety prowansalskiego, Kyota, powtarza legendy starofrancuskie i staroangielskie o G-u. Nazwa zdaje się pochodzić ze średniowieczno-łacińskiej nazwy gra dale albo gradalus, oznaczającej cudowne naczynie, z ktorego gradatim (stopniowo, kolejno) można nalewać wszelkie płyny. — Por. Lang „Die Sage vom heil. Gral” (Mnichów 1862); Cassel „Der Gral” (Berlin 1865); Droysen „Der Tempel des heil. Gral” (Bydgoszcz 1872); Zarncke „Der Graltempel” (Lipsk 1876); Birch-Hirschfeld „Die Sage vom Gral” (Lipsk 1877); Paul „Grundriss der german. Philologie” (II, cz. I, str. 277, 697; „Ate-

j. K.

Graal, kąpiele morskie w Meklenburgu.

Grab, Garpinus, rodzaj drzew, należących do rodziny miseczkowatych (Gupuliferae). Kwiatki męskie tworzą bazie zwisłe, ukazujące się przed rozwinięciem liści; każdy kwiatek składa się z łuseczki jajowatej i 8 — 14 pylników. Kwiatki żeńskie tworzą bazie szczupłe i bardzo wiotkie; pojedyńcze kwiatki złożone są z lancetowatych opadających przy kwiatków, dwu łuseczek trójłateczkowych i' zawiązku o 2-ch ramionach nitkowatych. Owoc jest orzeszkowaty, jednokomorowy, opatrzony powłoką liściastą, trójłatkową; zawiera jedno nasienie. U nas spo-

3

J

Fjl

fi

4;

a

¹ 1

H

i

iń

V/

^CHN

'Sis

N

S

VA

A

»>

A

À;

m

m

m

m

5

y

/f

A tS^

>s*

ł-

■-J.- K

PS

£

r-

&

4

&

/a

«

p

m

6

t&L

!

2

8

Fig. 189. Grab.

1—Gałąź kwitnąca z męskiemi (a) i żeńskiemi (b) baziami. 2—Kwiatek męski. 2—Dwa kwiatki żeńskie. 4—Bazie owocowe. 5—Owoc dojrzały, z trój łątkową powłoką liściastą. 6—Owoc dojrzały bez powłoki. 7—Przecięcie owocu. 8—Roślina wschodząca.

szych przedstawicieli burzliwych i rewolucyjnych zapędów w poezyi niemieckiej z pierwszej ćwierci XIX-go stulecia. Nietylko w swej twórczości ale i w życiu realnem okazał naturę pełną siły i wysokich, sięgających granic genialności, uzdolnień, ale niezrównoważoną wewnętrznie i zawi-clirzoną krańcowemi sprzeciwieństwami. Jako student prawa w Lipsku i Berlinie pędził bezładny, hulaszczy żywot, marnując zdrowie i talent wrodzony. Nie doznawszy, mimo protekcyi Tie-cka, oczekiwanych powodzeń na polu dramaturgii, powrócił do rodzinnego miasta, otrzymał tu jakiś skromny urząd i ogłosił wkrótce zbiór swych utworów dramatycznych („Dramatische Dichtungen” Frankfurt a. M. 1827). Przeniósł się następnie na stały pobyt do Frankfurtu, gdzie zaprzyjaźniony z nim poeta, Immermann, nadaremnie usiłował go powstrzymać na zgubnej drodze życia, która doprowadziła go do nałogowego pijaństwa. Wyczerpany moralnie i fizycznie, powrócił G. do rodzinnego miasta i umarł wkrótce potem w 35 roku życia. Dopiero w długi czas po jego śmierci ogłoszone zostały w zbiorowem wydaniu dramatyczne jego utwory (naprzód przez Rudolfa Gottschalla w Lipsku 1870, następnie przez Oskara Blumenthala, Berlin 1875), zawierające, obok potężnej charakterystyki i niezwykłej mocy słowa, mnóstwo dziwacznych wybryków fantazyi, samowoli twórczej

tyka się jeden gatunek: grab zwyczajny (Carpinus Betulus). Jest to drzewo, dochodzące 14, a na dobrej ziemi i w ciasnem zwarciu nawet 20—25 metrów wysokości; żyć może 300— 400 lat. Pień ma wygląd bardzo charakterystyczny: zazwyczaj gładki, nieumiarowo-okrągły, pokryty jest podłużnemi zagłębieniami i wypu-klinami. Kwitnie w kwietniu, a owoce dojrzewają w końcu października; nasiona zachowują siłę wschodzenia najwyżej przez rok lub 2 lata. W środkowej Europie G. tworzy lasy dość znaczne; w Rossyi środkowej i wschodniej już wcale nie rośnie. U nas tworzy tu i owdzie dość czyste drzewostany; po parkach nadaje się do tworzenia pięknych przycinanych szpalerów. Drzewo grabowe jest bardzo gęste, twarde i ciężkie; w stanie świeżym stopa sześcienna waży 64 funty, a w zupełnie suchym 51 funt. Barwy jest prawie czysto białej; łupie się dosyć trudno—wskutek nieprawidłowych kształtów pnia; pierścienie roczne są bardzo niewyraźne. Dla swej twardości drewno grabowe służy pospolicie na wyroby kołodziejskie, wszelkie trzonki i rękojeście narzędzi gospodarskich, heble stolarskie i części składowe do młynów. Na opał jest też bardzo dobre. Liście dają dobrą paszę dla owiec, kóz i koni, a kory używa się też niekiedy do garbowania skór. Z odmian G-u spotyka się czasem po parkach płaczącą, o gałęziach zwieszonych: G. Betulus var. pendula. Oprócz grabu zwyczajnego hodowane bywają u nas po ogrodach niekiedy i inne gatunki: G. americana, G. orientalis, G. ostrya. Ten ostatni gatunek, dziko rosnący w południowej Europie, różni się od innych owocami, które przybierają postać podobną do szyszek chmielu; grab ten nazywa się też drzewem chmielowe m (Fel. Berdau „Botanika leśna”, War-

E. S.

szawa 1890).

Grabarskie roboty, ob. Ziemne roboty.

Grabarz (Necrophorus), z rzędu Tęgopokry-wych (Goleoptera), należy do rodziny Om arii co waty ch (Silphidae). Długi 8 linij, czarny, z dwiema żółto-czerwonemi pręgami na pokrywach. Bardzo silne i szerokie tylne nogi służą mu do zagrzebywania drobnych zdechłych zwierzątek, w które samica składa swe jaja. Przy podrażnieniu żuki te wypuszczają z siebie śmierdzący bury płyn. Mogą wydawać dźwięki przez tarcie pokryw o jeden z odcinków odwłoku. Na żukach tych często pasorzytuje Dręcz (Gamasus coleoptratorum). G. posiada rożki klinowate i ciało wydłużone, z tępo śeię-temi pokrywami skrzydeł, które nie osłaniają tylnego końca ciała. Larwy są białawe i ociężałe; zaopatrzone kończynami i oczyma. Żywią

K. S.

1    wyuzdanej przesady. Najgodniejsze z nich uwagi tragedye: „Don Juan und Faust” (1829); „Kaiser Friedrich Barbarossa” (1829); „Kaiser Heinrich VI” (1830); „Napoleon oder die Hundert Tage” (1832); „Hannibal” (1835); fragment dramatyczny „Marius uud Sulla”; udramatyzowa-na baśń „Aschenbrödel”; wreszcie ogłoszony po raz pierwszy po śmierci poety w r. 1838 dramat „Die Hermannsschlacht”.—Porówn. E. Willkomms „Charakteristik G-s” („Jahrbücher für Dramaturgie und Theater” (tom I, Lipsk 1837); Immermann „Memorabilien” (Hamburg 1843,

2    tomy); K. Ziegler „G-s Leben und Charakter”

(Hamburg 1855).

w. GL

Grabia, z niemieckiego der Graf, w dawnej polszczyźnie to, co dziś hrabia.

się padliną.

Grabia Stanisław Stefan, prawdop. kanonik regularny, napisał „De beatissimi Bennonis, Canonici primum Regularis Hildesiensis, postea Episcopi Misnensis, vita et miraculis deque sin-gulari eiusdem apud Polonos et Tremesnenses praesertim cultu opusculum” (w Kaliszu 1730, in 8-o, 7 ark. po polsku). Tegoż autora jest jeszcze dziełko, raczej traktat „O pochodzeniu kanoników regularnych św. Augustyna w Królestwie Polskiem od kanoników regularnych Con-gregationis Lateranensis” (drukowane w Kaliszu 1747, in 4-o, 3 ark.). Pierwsze daje m. in. godne uwagi szczegóły o czci św. Benona (ob.) Grabbe Dietrich Chrystyan, poeta nie- w Polsce, do którego i dziś jeszcze w niektó-miecki (* w Detmold 14 grudnia 1801—f tamże rych dzielnicach kraju lud katolicki żywi szcze-12 września 1836). Należał do najwybitniej- gólne nabożeństwo, prosząc Boga przez jego

przyczynę o błogosławieństwo i pomyślność i dziwna łatwość w podbijaniu sobie umysłów, w chowaniu dobytku domowego. Obie zresztą Deistyczne prądy angielskich pisarzów i anty-prace ważne są do historyi kanoników regulär- chrześciański kierunek literatury francuskiej XVIII

nych w Polsce.

Gratia, ob. Widawka.

Grabianka Hryhory, autor kroniki, jego imię noszącej, prawdopodobnie pochodził ze starego rodu szlacheckiego polskiego (herbu Le-szczyc), który około r. 1500 pisać się zaczął z Pankraczewa i z Kołbieli, lecz musiał być potomkiem jakiegoś awanturnika, który, odłączywszy się od familii, hajdamaczył na Niżu, osiadł tam i przejął się wiarą i uczuciami kozaków zaporoskich. Z kroniki G-i widać dość znaczny stopień wykształcenia, jakiego-by na Niżu nabyć nie zdołał: znał on historyków polskich oraz przełożone na język rossyjski dzieła Puffendorfa i Hübnera (ob.). W r. 1728 był hadziackim sędzią pułkowym i z innymi starszynami jeździł do Petersburga^ 1734 brał udział w wyprawie na Tatarów i poległ wr boju z nimi. Kronikę swoją, noszącą datę r. 1710, a wydaną r. 1854 przez kijowską kommissyę archeologiczną p. t. „Letopiś hadiaczskago połkownika G. Grabianki”, rozpoczyna rozprawą o pochodzeniu Kozaków, których błędnie wywodzi od Kozarów „narodu scytyjskiego”, potem pokrótce kreśli dzieje Małorossyi aż do powstania Chmielnickiego, a dalej większą część pracy swojej poświęca opowieści o wojnach Bohdana z Polakami, naturalnie, w duchu im nieprzyjaznym. Smutne czasy po śmierci Chmielnickiego, zwane „Ruiną”, opisuje treściwiej, a od r. 1664 chronologicznie; jeszcze krócej załatwia się z późniejszemi sprawami, zwłaszcza od roku 1698. O źródłach swoich powiada, że czerpał wiadomości z dyaryusza „naszych woinow”, pisanego w obozie, oraz z duchownych i świeckich latopisców, jako też z opowiadań świadków naocznych, jacy żyli jeszcze naonczas. Kronika G-i pod względem obfitości inateryału i umiejętności wykładu niżej stoi od kroniki współczesnego z nim Wieliczki, cieszyła się wszelakoż w swojej dobie wielką popularnością i zachowała się w licznych odpisach z końca wieku XVIII-ego, oraz z początków XIX-ego.

Grabianka Tadeusz, hr., herbu Leszczyc, starosta liwski, syn Józefa, podczaszego ziemi Latyczewskiej, starosty wołkowińskiego, i Maryan-ny z Kalinowskich, słynnej z odparcia hajdamaków i Tatarów od zamków swych rajkowieckiego i fulsztyńskiego. Tadeusz kształcił się w Paryżu. Po powrocie do kraju zamieszkał w Warszawie, gdzie przyszedł do ścisłej zażyłości z Czartoryskimi, jakkolwiek zdecydowanym był antagonistą Stanisława Augusta. Połączywszy się dozgonnemi węzłami z Teresą z hr. Stadüickich ze Żmigrodu, starościanką balińską, chorążanką podolską, we trzy lata później wyjechał do Paryża i znalazł wielkie wzięcie u dworu wersalskiego. Przyczyniły się do tego dar wymowy

wieku, dążące do zapewnienia przewagi racyo-nalizmowi, nie przemawiały do usposobienia G-i, który, będąc skłonnym do mistycyzmu a nie mając gruntownej znajomości zasad wiary katolickiej, ani też nie rozumiejąc istoty chrześciańskiej pokory, zasmakował raczej w pismach ówczesnych teozofów, chełpiących się znajomością Istoty Bożej i rzeczy Bożych, nie przez pozytywne objawienie, złożone przez Chrystusa w Kościele swoim, lecz przez osobiste oświecenie z nieba. Szczególniejszy wpływ wywarły na niego dzieła Saint-Martin’a, twórcy pseudo-mistycznego illumi-nizmu, poczerpniętego z pism Jakóba Boehmego (f 1624), Martineza Pasqualisa, portugalskiego żyda, i z doktryny Swedenborgianów, sekty wi-zyonerów, mających jakoby stosunki z duchami (Geisterseher). Doktryna owa, nazwana Spirytua-lizmem czystym, albo od swego twórcy Marty-nizmem, niezupełnie jednak zdołała pozyskać dla siebie G-ę. Zanadto miał on wielkie o sobie rozumienie, aby jej się poddać w zupełności; sam przeto zapragnął stać się twórcą systematu religijno - mistycznego, aby przy jego pomocy i osobistem oddziaływaniu na umysły dojść do wytworzonego w rozgorączkowanej wyobraźni celu. A cel to był nielada. Wyrobić sobie powagę za granicami kraju ojczystego i ustalić swą sławę odnowiciela społeczeństwa, rozprzężonego obyczajowo przez destrukcyjne doktryny racyona-listowskie; potem rozkrzewić swą sektę w granicach Polski, przy pomocy nader szeroko rozgałęzionych kolligacyj familijnych z najzna-komitszemi rodami polskiemi; korzystając z niezadowolenia szlachty z rządów Stanisława Augusta, opanować Rzeczpospolitą i stanąć na jej czele; pozyskać dla swych zasad wpływowe rody rossyjskie i rozdmuchać w Rossyi rozruchy, aby i ten kraj sobie zhołdować; wreszcie przez sfanatyzowanych przez się adeptów zgnieść potęgę już wówczas osłabionej Turcyi, zawojować Syryę, Palestynę i część Afryki, założyć w Jerozolimie uniwersalną stolicę swej sekty i zarazem odrodzonej przez się ludzkości: oto były podobno jego ambitne marzenia. Opuścił więc Paryż i wraz ze swymi zwolennikami przeniósł się do posiadłości papieskiej we Francyi—Awinionu, gdzie, nabywszy dom na własność, założył sektę Nowego Izraela albo Odrodzonej Ludzkości. Taki umiał dziwny wpływ wywierać na tych, co się doń zbliżyli, że liczba jego adeptów rosła z dniem każdym. Osoby znakomite urodzeniem, majątkiem, uczeni i książęta, ludzie różnych narodowości, Francuzi, Rossyanie, nawet Anglicy i Szwedzi, poddawali się jego kierownictwu; mieli go za najwyższego kapłana, a taką mu cześć okazywali, iż przy stole usługiwali mu na klęczkach. Sądząc, że już głośnym stał się dosyć, i w Europie, i we własnej ojczyźnie, w roku 1789 zjechał

mi

**•*•.*•

Fig. 190. Grabie (herb).

w bardzo licznym orszaku ludzi różnych stanów i narodowości do dóbr swoich na Podole i zamieszkał w pałacu ostapkowieckim, dworowi zaś swemu oddał do rozporządzenia zamek rajko-wiecki i część mieszkalną zamku sutkowieckiego. Stąd miała się propaganda rozpostrzeć po całej Rrzeczypospolitej. Gdy jednak doszły go wieści o rozruchach rewolucyjnych, ogarniających Fran-cyę, w obawie o los swej sekty G. pośpieszył do Awinionu, gdzie swą hojnością, powagą i wpływem wielu osobom dopomógł materyalnie, albo nawet życie uratował; to było powodem, że mieszkańcy Awinionu mieli zamiar pozbyć się zależności od Stolicy Apostolskiej i jego na czele hrabstwa jako panującego postawić; lecz przeszkodziło temu Zgromadzenie Narodowe w Paryżu, które, pragnąc wywrzeć swą zemstę na Piusie VI za potępienie konstytucyi cywilnej dla duchowieństwa z r. 1790, kazało zająć Awinion i ogłosiło go za własność Francyi (1791). Zamiaru przeto powyższego zaniechano. Niebawem w łonie sekty nastały niesnaski, fundusze także się wyczerpały i G., zmuszony opuścić Awinion, przeniósł się do Paryża. Tu dawni zwolennicy St. Martin’a z łatwością poddali się jego wpływowi, znowu więc liczba adeptów sekty rosnąć poczęła. W Londynie, dokąd przybył z Paryża, znalazł nietylko wielu sobie oddanych, lecz i pieniężne zasiłki, z któremi przybył do Lwowa, aby być bliżej Rossyi, mającej stać się teraz głównym terrenem jego działania, tembardziej, że obiecywał tam sobie wielkie sukcesy przy pomocy wielu znakomitych osobistości, jak admirała Pleszczajewa i innych, których pozyskał dla swej sekty jeszcze w Awiniouie. W Polsce tymczasem zasady G-i, jak mu się narazie zdawało, łatwe do zaszczepienia, nie znajdowały posłuchu: owszem wzbudzały niedowierzanie, lub nawet wprost odstręczały od siebie. Własna jego żona od niego się odsunęła, a pragnąc przynajmniej część dawnej obszernej fortuny dla dzieci ocalić, zwinęła dwór cudzoziemski, na koszcie męża w dobrach na Podolu zostający. Dwaj jego synowie, Antoni i Erazm, z przekonania katolicy, bynajmniej nie mieli ochoty poddać się doktrynom ojcowskim. Inni krewni także nie chcieli w nim uznać powagi, jaką sobie przypisywał. Wobec tego G. postanowił czekać pomyślniejszych dla swej działalności warunków i zamieszkał przez iy₂ roku w Romanowie na Wołyniu, u swego przyjaciela, Lińskiego. Nie zaniechał jednak stosunków ze swymi adeptami, a zwłaszcza z tymi, którzy w Petersburgu czynnie się krzątali nad przymno-żeniem mu zwolenników. Widząc, że tam pragną usilnie jego przybycia, udał się wreszcie do nadnewskiej stolicy. Tu doznał wielkiej wziętości. Mistyczna jego powaga przez nowopozyskanych zwolenników tak dalece uznaną została, że nadzieja ziszczenia dawnych marzeń znowu jaśniejszym dlań zaświeciła blaskiem. Jednocześnie też stosunki z krajem ojczystym G-i nie ustawały.

Lecz ta właśnie okoliczność, jako też aureola otaczającej go sławy, zrodziły pewne podejrzenia. Zarządzono rewizyę w jego mieszkaniu, któraby z pewnością skończyła się bardzo fatalnie dla niego i dla jego stronników, gdyby G. temu nie zapobiegł w ten mianowicie sposób, że zdołał swym niewytłómaczonym wpływem zjednać dla swych pseudomistycznych idei kom-missarza rządowego i uczynić zeń w zupełności oddanego sobie sługę. Natychmiast zniszczono wszystkie pisane dokumenty, mogące kogokolwiek skompromitować. Niebezpieczeństwo minęło, lecz tejże samej nocy G. zmarł nagle skutkiem ataku apoplektycznego, 7 września 1809 r. Zasady jego sekty nie są bliżej znane. Wiemy tylko, iż chciał odrodzić moralnie upadającą ludzkość przez oderwanie ducha od więzów materyi, a za główny ku temu środek miał, zdaje się, bezwarunkowe posłuszeństwo naczelnej władzy, a więc przedewszystkiem sobie, jako naczelnikowi i twórcy sekty. Pozostałe po nim listy świadczą, iż wierzył niezachwianie w Opatrzność; miał się zresztą za    katolika,    przynajmniej    wobec    tych,

którzy mu    zarzucali    herezyę.    Zwolennicy    G-i

po śmierci jego nie zorganizowali się w osobną sektę, która też wraz ze swym twórcą istnieć przestała.—Por. W. Huczański „Enc. Org.”

Grabie, Graby, Grabią, K o c i n a, C h lewi ot k i, Leśniowie.

Jeden ze starszych herbów polskich. Na tarczy w polu żółtem grabie srebrne o    siedmiu    zę

bach, wetknięte w kop czyk siana. Nad hełmem w koronie szlacheckiej pięć piór strusich białych.

Najstarsza wzmianka o tym herbie znajduje się w zapisce sądowej z r. 1398, gdzie ten herb zowie się Kociną; w zapiskach sądowych z lat 1419,

1420 i 1421 znajdujemy go pod nazwą Chlewiotki; wreszcie w jednej zapisce kościańskiej z roku 1410 nosi nazwę Leśniowie. Najstarsza pieczęć z. tym herbem jest Jerzego z Kociny, plebana księstwa oświęcimskiego, z roku 1345, gdzie jednak nie są to jeszcze grabie, ale cztery zęby, jakby brony, wspólnem przęsłem związane, na przęśle krzyż, więcej do herbu Radwan (ob.) podobne i może nawet, według przypuszczenia prof. Pie-kosińskiego, od tegoż herbu początek swój biorące; następna z kolei pieczęć jest Jana Kociń-skiego z roku 1436, a na niej są już wprawdzie grabie, lecz tylko o pięciu zębach i bez kopczyka siana. W źródłach heraldycznych wiadomość o tym herbie znajduje się już u Długosza. Herbarz arsenalski w Paryżu, a za nim herbarzyk

kupki.

'1F

D.

Ambrożego, kładą grabie o 9-iu zębach. Używają tego herbu rodziny: Arciechowskich, Archutow-skich, Artychowskich, Bieniaszowskich, Chlewiot-ków v. Chlewiątków, Czarnowskich, Czeczerbów, Dobrogojskich, Dobrogostów, Dobrogowskich, Dobrowolskich, Domańskich, Drożewskich, Gąsior-skich, Gościmińskich, Gościmskich, Gościńskich, Grabiów, Gzowskich, Hurewiczów, Jałbrzyków v. Jałbrzykowskich, Kijuciów, Kocińskich, Koczyń-skich, Kozikowskich, Kroczewskich, Kroczyń-skieh, Leśnych v. Leśniów, Lipskich, Łubkow-skich, Łuszczewskich, Mazowskich, Miskowskich, Moglęckich, Mokłoków, Molmorów, Mudrejków, Nasutowiczów, Olbrachcickich, Pazderskich, Pie-ścioreckich, Pieściorowskich, Psuckich, Raszewskich, Ratowtów, Ryńskich, Skaszewskich, Sław-ców, Stasiewskich, Strękowskich, Świdów z odm., Świerczewskich, Świerkowskich, Świerzewskich, Świeszewskich, Szczuków, Szczypiorskich, Taba-czyńskich, Tabuniewiczów, Wądołkowskich, Wądołowskich, Węglowskich, Wielogórskich, Wir-szyłłów, Wisieńskich, Wolińskich, Wypyskich, Wyszyńskich, Zaruskich, Ziabków, Złoczowskich,

v. Złoczewskich i Żupranowskich. — Źródła: Długosz, Herbarz arsenalski w Paryżu; Herba-rzyk Ambrożego, Paprocki, Bielski, Okolski, Nie-siecki, Potocki, Jabłonowski, Małachowski, Ku-ropatnicki, Czarnecki, Stupnicki, Borkowski, Polaczek, Ostrowski; Ulanowski, Małecki, Piekosiń,-ski; Siebmacher IV, 14, 6 i 8; Herb. urz. Kr. Polsk.; Poczet szl. galic.; Spis rodź. szl. Kr. Pol.; Archiwum b. Her. Kr. Pols.; Papiery wielu rodzin legit. w guberniach Zachodnich. D-

Grabie, narzędzie używane przeważnie w rolnictwie, służące do zgarniania ździebeł roślin w kupkę. Składa się z osadzonej na kiju poprzeczki, w której tkwi szereg kołeczków lub drutów, zwanych zębami.—Grabie konne (in. grabiarka) są maszyną rolniczą, używaną do zbierania siana (na równym gruncie); poprzeczkę stanowi tu oś dwukołowego wózka, na którym jedzie woźnica. Zęby mają kształt sierpów i są w ten sposób umocowane na osi, że woźnica jednem poruszeniem drążka, umieszczonego przy siedzeniu, może je podnieść do góry, wskutek czego zgrabione siano zsuwa się z grabi i tworzy

St. L.

Grabiecki Wojciech, dominikanin polski (f r. 1673). Kształcił się w Krakowie, następnie w Warszawie i w mieście tern przywdział suknię zakonną r. 1638. Wysłany za granicę, pobierał wyższe nauki w Paryżu, gdzie, zdobywszy głęboką wiedzę, został dopuszczony r. 1649—50 do stopni akademickich i otrzymał ostatecznie stopień doktora Sorbonny. Wróciwszy do kraju, był przeorem swego zakonu w Warszawie i na tern stanowisku pracował wytrwale nad wykorzenieniem zabytków aryanizmu. Napisał: „Compendium Supplementi tertiae partis D. Thomae, seu totius theologiae Promptuarii ab 111. Bern. Bonjoanne inchoati consumatio” (Paryż 1649;

t-że 1653); „Jałmużna chrześcijańska, albo tra-dycya kościelna o miłosierdziu przeciwko ubogim” (Warszawa 1653); „Tryumf niezwyciężonej królowej polskiej Matki Bożej z wytrąbionego błędu aryańskiego” (Warszawa 1660); ob. Ba-rącz „Rys dz. z. kazn.” (II, 166).

Grabieński, herb polski z nadania. Na tarczy pięciopolowej w polach I i IV, złotych, orzeł czarny wprawo; w II i III, srebrnych, pomiędzy dwiema czerwonemi gwiazdami o pięciu promieniach—klin błękitny, na którym korona szlachecka złota. Pole piąte przedstawia tarczę złotą, na niej łeb bawoli czerwony, przebity mieczem ukośnie wlewo. Nad tarczą trzy hełmy. Nad pierwszym w koronie szlacheckiej cztery pióra strusie białe; labry czarne, podbite złotem; nad drugim w koronie ręka zbrojna z mieczem; labry z prawej strony czarne, podbite złotem, z lewej czerwone, podbite srebrem, nad trzecim w koronie dwa skrzydła orle, barkiem do siebie, w górnej połowie czerwone, w dolnej

TW

fixI?

Fig. 191. Grabieński (herb).

srebrne. Labry czerwone, podbite srebrem. Tarczę podtrzymuje dwóch rycerzy. Pod tarczą godło: „Sola virtus nobilitas”. Nadany z tytułem baronowskim Teodorowi Christiani-Grabień-skiemu, z prawem dołączenia do swego nazwiska przydomku Krouwald de Kronauge, w Gali-cyi w 1841 r. — Źródła: „Poczet szl. Galicyjskiej”; Borkowski; Hefner; Rietstap „Armorial général”.

Grabież jest jedną z form przywłaszczenia sobie cudzego mienia. Należyte pojęcie o tern przestępstwie można wyrobić sobie tylko przy zestawieniu go z kradzieżą, której jest formą najbardziej spotęgowaną. Kradzież jest pochwyceniem cudzej własności taj nem, dokonanem pokryj omu od właściciela rzeczy. Gdy zaś owo pochwycenie cudzego mienia odbywa się jawnie, w obecności poszkodowanego lub innych ludzi, to czyn staje się rabunkiem. Bardziej jeszcze karygodną formą pochwycenia cudzego mienia jest G. Stopniowanie zatem karygodności, poczynając od kradzieży a kończąc na G-y, zasadza się na spotęgowaniu przez sprawcę swej zuchwałości przy przywłaszczeniu sobie cudzego mienia. Przy rabunku, w odróżnieniu od kradzieży, zbrodniarz wykazuje swoją śmiałość i przestępny zamiar w jawnern pochwyceniu cudzego mienia, bez zbrojnego wystąpienia lub fizycznego przymusu względem ofiary. Przestępstwo G-y idzie dalej. Pochwycenie cudzej rzeczy odbywa się za pośrednictwem fizycznego gwałtu, w formie zbrojnego napadu lub za pośrednictwem groźby dokonania fizycznego gwałtu. Takie rozróżnienie tych trzech postaci zaboru cudzej własności (kradzieży, rabunku i grabieży) czynimy na podstawie teoryi prawa karnego. Jest ono odmienne w różnych prawodawstwach, a dawniej pojęcia te gmatwano i w przepisach prawa karnego. — Starodawne prawo polskie właściwie znało tylko pojęcie furtum na oznaczenie wszelkiego zaboru cudzej własności. Znajdujemy jednak w „Vol. Legum” przepis, aby przekonany „possessionibus alicujus ullam violeutiam inferre...” capital! poena puniatur. Na sejmie Warszawskim 1578 r. uchwalono statut de invasori-bus domesticis. — Prawo rzymskie wyprowadzało wszelkie rodzaje zaboru cudzej własności z pojęcia furtum (kradzieży), pozostawiając wszczynanie tych procesów poszkodowanemu w drodze skargi prywatnej; dopiero lex Julia de vi uznała rabunek zbrojny lub za pośrednictwem podpalenia za przestępstwo przeciwpaństwowe, pod specyalną nazwą Crimen vis.—W prawodawstwach germańskich pojęcie rabunku było mniej karygodne od kradzieży, która, jako skrycie spełniona, oznaczała tchórzliwość sprawcy, a jednocześnie przedstawiała mniej możności obronienia swego mienia przed zbrodniarzem. Jednak już pierwsze skodyfikowane przepisy karne w „Ca-rolinie” uważają rabuuek i G. za przestępstwo sui generis, grożące karą śmierci. W nowszych prawodawstwach niemieckich istnieje stałe rozróżnienie między rabunkiem (Raub) a G-ą (Erpressung), a zalicza się jedno i drugie przestępstwo wraz z kradzieżą do rzędu zamachów na cudzą własność. — Kodeks karny austryacki mówi o G-y jako o pochwyceniu mienia cudzego za pośrednictwem faktycznego gwałtu lub groźby przeciw osobie poszkodowanego (art. 190— 196). W tym ostatnim razie przestępstwo uważa się za spełnione w chwili wywarcia groźby, choćby samo zabranie rzeczy nie mogło być dokonane (kara 5—10 lat ciężkiego więzienia). — Prawo norweskie groźbę gwałtu fizycznego uznaje za specyalne przestępstwo; wyłącza jednak z rzędu tych gróźb rabuuek, dokonany drogą groźby, co stanowi właściwie przestępstwo G-y. Kara, jak za obostrzony rabunek.—Prawo hiszpańskie stawia rabunek (robo) w rzędzie przestępstw przeciw własności, a obostrzoną formą jego jest dokonanie rabunku nad cudzą rzeczą przy pomocy gwałtu (violencia) albo gróźb (in-

V.ncykl. Pow«b. Ilnłfcr.    201 T. XXVI

tiinidación). Rabunek przeobraża się też w G. w wypadkach: gdy przytem spełniono zabójstwo (art. 520, kara cadena perpétua i kara śmierci); gdy podczas dokonanego rabunku zażądano od ofiary wykupu (bajo rescate), albo pozbawiono ofiarę wolności dłużej niż jeden dzień (art. 121, kara cadena temporal im grado medio aż do kary śmierci). Specyalną formą G-y jest tu napad na dom mieszkalny z włamaniem, użyciem wytrychów lub innych narzędzi, a także gdy użyto przy napadzie broni palnej, przyczem wartość rzeczy zrabowanych wynosiła więcej, niż 500 pesetas (kara praesidia mayor im grado medio i cadena temporal).—W prawie karnem por-tuga/skiem do liczby różnych form G-y (raubo) należy zniewolenie kogoś gwałtem lub groźbą do podpisania jakiegokolwiek obligu (art. 440).— Prawo francuskie właściwie nie zna specyalnych przestępstw rabunku i G-y, jakkolwiek obostrza karę za kradzież przy okolicznościach, tworzących składową część G-y (Code penal, art. 381 —

399) . Możemy też uznać za charakterystykę G-y według tego kodeksu: gdy zabór rzeczy popełniony zostaje gwałtem, à Vaide de violence (art. 382), gdy rabunek dokonywa się w nocy lub gdy sprawcy, albo choćby jeden z nich był uzbrojony (art. 397). Specyalną formę G-y uznaje prawo francuskie pod nazwą Escalade, wry-wanie się do domu przemocą w celu dokonania rabunku (art. 397). Przewiduje też to prawo wymuszenie drogą siły fizycznej lub groźby podpisania przez kogoś dokumentu, wekslu itp. (art.

400) , uznając w tem przestępstwo przeciw własności (kara — roboty ciężkie).—Prawie wszystkie kantony szwajcarskie przyjęły pojęcie G-y w znaczeniu niemieckiego Erpressung, nadając mu nazwę brigandage. Zasadę francuską, według której G. jest obostrzoną formą kradzieży, przyjęły tylko kantony; Genewa, Neuenburg i Waâdt.— Prawo włoskie zalicza rabunek (rapina) do rzędu przestępstw przeciw własności. Rabunek staje się bardziej -karygodnym w wypadkach G-y, mianowicie, gdy dokonywany bywa drogą gwałtu lub groźby. Niedopuszczalnem jest wtedy jakiekolwiek zmniejszenie kary normalnej, chyba gdyby winny zwrócił dobrowolnie przedmioty zabrane. Do niezwykłych objawów przestępstwa G-y należą bandy zbrodnicze, trapiące Włochy oddawna, a także zorganizowane tajemne związki w celu dokonywania kradzieży, znane pod nazwą Carnory i Mafii. — Prawo angielskie odróżnia zabór cudzej własności bez gwałtu (larceny), od rabunku i G-y (robbery). G-ę charakteryzuje groźba przy spełnianiu czynu lub gwałtu względem osoby poszkodowanej lub samego przedmiotu, stanowiącego cel przestępstwa. Odróżnia też prawo angielskie rabunek prosty i obostrzony (grabież). G. zatem ma miejsce: 1) gdy sprawca jest uzbrojony; 2) gdy w rabunku bierze udział kilka osób; 3) gdy przy spełnieniu przestępstwa użyto gwałtu fizycznego nad

71

osobą (kara, dożywotnie więzienie). Nie od rzeczy będzie zaznaczyć, że prawo angielskie zna, jako specyalne przestępstwo, gwałt przeciw osobom (Assault). Specyalne to przestępstwo wszakże polega, nie na zaborze rzeczy, lecz na zamachu na osobę samą. Prawo angielskie przewiduje zresztą wypadki rabunku samych ludzi w celu sprzedaży do niewoli wogóle lub zabór dziecka od rodziców przy pomocy gwałtu lub podstępu, jeśli dziecko ma mniej niż lat 14 (kara od 7 — 14 lat więzienia). Te przestępne zamachy przeciw osobom dochodzone są z urzędu i jednoosobowy sędzia, do którego podano sprawę ze skargi, winien odstąpić ją sądowi wyższemu dla umożliwienia dochodzenia w drodze t. zw. „indictment”.—Ustawa karna turecka (z r. 1858) w przepisach swoich o zaborze cudzej własności (art. 216 — 230) nie przewiduje specyalnych przestępstw G-y lub rabunku. Nowsze tylko obostrzenia kary za kradzież zachodzą przy okolicznościach potęgujących winę, na wzór prawa francuskiego. Do okoliczności takich należy i zabór rzeczy drogą grabieży. W artykule 191, pomieszczonym zresztą w oddziale „o zabójstwie i uszkodzeniu na zdrowiu”, prawodawstwo to ustanawia specyalnie karę za groźby słowem lub czynem, mające na celu zabór cudzej rzeczy. Przewiduje też (art. 205) uprowadzenie dziecka za pośrednictwem oszustwa (kara od 6 m. do 3 lat więzienia), lub uprowadzenie młodej dziewczyny (więzienie od 3 m. —-3 lat); wreszcie gwałtowne uprowadzenie kobiety zamężnej (roboty przymusowe na czas dowolny). — Przechodząc następnie do przepisów o G-y i rabunku według obowiązującego u nas kodeksu karnego, musimy, dla jasności, uczynić pewne zastrzeżenie. Kodeks kar (Ułożeńje o nakazańjach) przewiduje rabunek, który po rossyjsku nosi nazwę Grabioż; przewiduje i G., która odpowiada ros-syjskiemu Razboj. Jakkolwiek w tłómaczeniu kodeksu 1847 r. ostatni ten termin przetłóma-czono przez wyraz rozbój, ze stanowiska jednak terminologii termin ten nie jest po polsku technicznem, prawnem wyrażeniem. Natomiast używamy terminu G-y, który od rabunku różni się cechami na początku wskazanemi. Obowiązujący u nas kodeks kar mieści w oddziale przestępstw przeciw własności i rabunek, i G., jako odmiany kradzieży; rozróżnienie jednak między G-ą a rabunkiem nie jest zupełnie ścisłe. Jak mówiliśmy wyżej, rozróżnienie G-y i rabunku możliwe jest tylko przy należytem określeniu istoty przestępstwa kradzieży. Definicyę tego przestępstwa znajdujemy w art. 1 644 kod. karnego, według którego kradzieżą nazywa się zabór potajemny, dokonany w jakikolwiek sposób bez gwałtu, groźby i wogóle bez okoliczności, nadających przestępstwu cechy rabunku lub G-y”. Określenie to jest zredagowane w takiej formie, iż łatwo dojść do przekonania o istnieniu w obowiązującym kodeksie specyalnych przestępstw rabunku i G-y. — Czemżeż jest według prawa obowiązującego rabunek, a czem G.? Oto ich kodeksowe definicye: „Za rabunek (grabioż) uznaje się: 1) każdy zabór u kogokolwiek należącego do niego lub znajdującego się u niego mienia przy pomocy gwałtu albo nawet przy pomocy gróźb, lecz tego rodzaju, iż groźby te lub sam gwałt, nie stanowiły niebezpieczeństwa dla życia, zdrowia lub wolności tej osoby (ofiary) i 2) każdy, chociażby bez gróźb i gwałtu, ale jawny zabór jakiegokolwiek mienia w obecności jego właściciela lub innych ludzi (art. 1 637 kod. kar,)”.—„Za grabież (raz-boj) uznany zostaje wszelki na kogokolwiek-bądź napad, w celu zaboru przynależnego do niego lub znajdującego się u niego mienia, gdy napadu tego dokonano jawnie za pomocą broni, lub jakkolwiek bez broni, lecz gdy napad ten był połączony z zabójstwem lub z usiłowaniem onego, lub z zadaniem kalectwa, ran i innych udręczeń cielesnych, lub też z tego rodzaju groźbami lub innemi czynami, z których wynikało jawne niebezpieczeństwo dla życia, zdrowia lub wolności osoby lub osób, na które napad był skierowany” (art. 1 627 kod. kar.). Jak widać z tych określeń kodeksowych, G., według prawa obowiązującego, jest najbardziej karygodną formą pochwycenia cudzej własności. Stanowiąc wspólnie z rabunkiem przestępstwo przeciw własności, G. różni się, według obowiązującego prawa, tern od rabunku, że gdy ten może istnieć bez gwałtu i bez gróźb, jeśli zabór rzeczy nastąpił w obecności właściciela lub innych, dla charakterystyki G-y koniecznem jest istnienie gwałtu lub gróźb i to takich, które przedstawiają niebezpieczeństwo dla ofiary napadu (gdyby bowiem owego „niebezpieczeństwa” nie było, czyn pozostaje rabunkiem). Będzie też pochwycenie cudzej własności G-ą, gdy rzecz zdobywana jest z bronią w ręku lub gdy napad połączony był z uszkodzeniem na zdrowiu, a tembar-dziej ze śmiercią poszkodowanego. Kara za G., przez obowiązujące prawo wskazana, zależy jeszcze od towarzyszących napadowi okoliczności, a mianowicie: w świątyni (art. 1 628) ciężkie roboty bezterminowe; w budynku mieszkalnym lub na wsi (art. 1629) ciężkie roboty od 10—12 lat; na ulicach lub drogach kommunikacyi (art. 1630) cięż. rob. od 8 — 10 lat; w miejscu odludnem (art. 1631) cięż. rob, od 6 — 8 lat; przy napadzie na poczty, dyliżanse itp. lub w razie rzeczywistego zadania ran, kalectw i uszkodzeń cielesnych (1632) zawsze kara wyższa o jeden stopień, a w razie jednoczesnego zabójstwa lub podpalenia — kara łączna za dwa przestępstwa. Karę za G. bez wyżej wskazanych okoliczności, winę obostrzających, należy wymierzyć jak za rabunek (cięż. rob. od 4 do 6 lat).— Obszerność i kazuistyka w określeniach rabunku i G-y według obowiązującego prawa są słabą stroną tego rozdziału kodeksu kar i doprowadziły do

tego, że niektórzy kommentatorowie (Ta g an ce w) tego, nie pomieszcza w przepisach o G-y. Za to twierdzą, iż do pojęcia G-y według obowiązu- przestępstwo to ma aż dwa specyalne miejsca jącego kodeksu nie trzeba wcale chęci zaboru w obowiązującym kodeksie: w przepisach o kra-cudzej własności, dostatecznym bowiem jest sam dzieży (art. 1657) i w przepisach o niszczeniu „napad” przy okolicznościach wyżej wskazanych; cudzej własności (art. 1622). W pierwszym wylecz w takim razie G., według obowiązującego ko- padku zniszczony dokument musi mieć na wzglę-deksu, należałoby raczej uznać za przestępstwo przeciw osobom, a nie przeciw własności. To też przy kommentowaniu tego przestępstwa znany prawnik rossyjski, Niekludow, powiada: „Nadzwyczajne bogactwo form kodeksowycli w przestępstwach przeciw własności, dokonywauych gwałtem, przypomina bogactwo upadłego, mieszczące się w przedawnionych wekslach”. Dosyć jest groźby podpalenia lub gwałtu, gdy zabór cudzej własności mógł być przewidziany przez cztery różnorodne artykuły prawa karnego. Kodeks kar, jak wiadomo, kończy obecnie swoje istnienie i projekt nowego kodeksu karnego, oczekujący na zatwierdzenie przez Radę Państwa, i pod tym względem stoi na poziomie nowych dążeń nauki prawa karnego. Ze wszystki.emi przestępstwami przeciw własności projekt, zostawiając na oddzielnem miejscu oszustwo, uporał się w siedmiu artykułach (490 — 496). Projekt nazywa kradzieżą (worowstwo) każdy zabór, tajny czy jawny, cudzej własności w celu przywłaszczenia (wieża, najmniej trzy miesiące, a w razie gdy skradziona rzecz warta jest mniej niż 50 kop., lub gdy przed wyrokiem oskarżony zwróci rzecz skradzioną—wieża, nie więcej jak 6 miesięcy). Co się tyczy G-y, to projekt nowego kodeksu mianuje nią zabór rzeczy cudzej, gdy przytem poszkodowany zostaje wprowadzony w stan nieprzytomności, lub gdy sprawca kradzieży używał w tym celu gwałtu, uszkodzenia na zdrowiu lub gróźb (art. 493). Kara— dom poprawy, najmniej trzy lata. Tak ogólnie a krótko określona G. może jednak pociągnąć za sobą surową karę dożywotnich ciężkich robót (art. 495). Musi przytem zachodzić jedna z następujących okoliczności: 1) ważne uszkodzenie na zdrowiu; 2) jako miejsce zbrodni — świątynia chrześciańska; 3) wtargnięcie kilku sprawców do domu mieszkalnego; 4) specyalne uzbrojenie się przez sprawcę w broń lub narzędzie; 5) spełnienie czynu przez zorganizowaną zbrodniczą bandę i 6) spełnienie czynu przez osobę, trzykrotnie karaną za takież lub tejże natury przestępstwo. Specyalnie też przewidziane przez projekt przestępstwo zniewolenia (wymagatielstwo) kogokolwiek drogą przymusu do wystawienia szkodzącego prawom jego dokumentu lub do przyjęcia na siebie jakiego zobowiązania (kara, poczynając od domu poprawczego, może dojść do katorgi nie więcej jak 8 lat). Wobec tego, że zatwierdzenie projektu jest rzeczą blizkiej przyszłości, musimy, wracając do obowiązującego kodeksu kar, zaznaczyć jeszcze, że kodeks ten pochwycenia przemocą i zniszczenia dokumentu, będącego własnością napadnię-

dzie bezprawną korzyść, w drugim razie cel musi mieć charakter inny, nie materyalnej natury. Dochodzenie wtedy możliwe jest tylko wskutek skargi poszkodowanego. Wspominaliśmy też, iż w niektórych obcych prawodawstwach G. zaliczaną bywa i do pochwycenia osób siłą, wbrew ich woli. Obowiązujący kodeks kar, uznając G. za jedną z form zamachów na cudzą własność, nie przewidział w przepisach o G-y pochwycenia gwałtem osób. Istnieje jednak co do tego spe-cyalny przepis karny, zakazujący oddania poddanych rossyjskich w niewolę Azyatom lub innym obcoplemieńcom (art. 1410). Usiłowania zastosowania tego przepisu karnego do t. zw. faktorów żywego ciała nie ostały się pod wpływem praktyki kassacyjnej. Uprowadzanie kobiet dla celów rozpusty było, jak dotąd, skierowane do Ameryki, a głównie do Brazylii, gdzie nawet w domach rozpusty niema niewoli; z drugiej zaś strony, zgodnie z tekstem art. 1410, należy za każdym razem dowieść, że nad uprowadzonemi dokonano faktycznego gwałtu, „wydając” ofiary pomimo ich woli, co jest rzeczą trudną. Praktyka kassacyjna orzekła jednak, iż sprzedaż kobiet do haremów tureckich może podpadać pod przepis art. 1410 („Wyrok Rz. Sen. w spr. Mord-kowicza” 1874). W tym względzie nowy projekt pragnie mieć przepis bardziej ogólny. Proponuje karę (dom poprawy nie dłużej jak 3 lata) za pochwycenie, w celach nierządu, małoletnich od 12 — 16 lat bez ich zgody, lub wskutek skorzystania z ich nieświadomości, a także pochwycenie kobiety w wieku więcej niż lat 16 (dla tych samych celów), lecz bez jawnej na to zgody ze strony uprowadzonej.    N- Llk-

Grabner (Graebner) D a w i d v o n (* we Wrocławiu w r. 1655—f tamże d. 21 stycznia r. 1737), lekarz i numizmatyk. Przez lat pięć słuchał nauk na wydziale lekarskim w Królewcu, następnie, przejechawszy Hollandyę, Anglię i Francyę, udał się do Włoch i w Padwie godność doktorską osiągnął. Po powrocie stamtąd przez szereg lat trudnił się wykonawstwem lekarskiem we Wschowie, gdzie też urząd fizyka miejskiego piastował, następnie osiadł w mieście rodzinnem i tam też życia dokonał. Za odkrycie kilku rzadkich bardzo monet cesarz Leopold I obdarzył go szlachectwem i mianował swym lekarzem nadwornym. Z prac jego na wzmiankę zasługują: „Medicina vêtus restitu-ta” (Lipsk 1695), „Diarium medicum Vratislavien-se” (Wrocław 1703; zawiera ciekawe spostrzeżenia meteorologiczne) i „Tractatus philologico-physico-medici septem” (Wrocław 1707; między innemi znajdują się tam opisy chorób panujących we

564

Grabow — Grabowiec, herb.

Wrocławiu od r. 1692 do 1702).— Por. „Biographie médicale“ T. IV, str. 503 i „Diction, historique“ wyd. przez Dezeimeris T. II, str. 610.

Grabów, nad Odrą, miasto w pruskiej regen-cyi Szczecińskiej, w powiecie Randow, na lewym brzegu Odry, tuż pod Szczecinem, z którym się łączy jego przedmieściami: Unterwick i Grünhof, ma wyższą szkołę męską prywatną, królewską szkołę marynarską, dwie wielkie fabryki machin, dwa warsztaty okrętowe, trzy tartaki parowe i t. d., prowadzi handel bardzo ożywiony. Mieszkańców w r. 1890 miało 15 703, przeważnie protestantów. Po raz pierwszy wspomniane w r. 1204, do 1847 było wioską, potem miasteczkiem, a od 1855 jest miastem.

Grabow, miasto w wielkiem księstwie Meklen-burg-Schwerin, nad Eldą, dopływem Elby, na linii państwowych dróg żel. Berlin-Wittenberg-Ham-burg, siedziba zarządu dóbr kameralnych Grabow-Eldena. W r. 1890 miało 4 521 m-ców. Odznacza się bardzo ożywionym przemysłem i ma wiele rozmaitych zakładów fabrycznych. Założone r. 1220 przez hrabiego na Dannenbergu, należało między r. 1293 a 1320 do margrabiów brandenburskich; potem się dostało w posiadanie księcia Henryka meklenburskiego i było od r. 1669 do 1720 rezydencyą młodszej linii książęcej. R-

Grabów, miasto w regencyi Poznańskiej, w powiecie Ostrzeszowskim (Schildberg), nad Prosną i granicą Król. Polskiego; w r. 1890 miało 1 708 m-ców, trudniących się rolnictwem, hodowlą bydła i przemytnictwem. Siedziba kom-missarza obwodowego, komora pruska. Wpobliżu było w pierwszej połowie w. b. kilka hut żelaznych. G. był niegdyś własnością starożytnej rodziny Zarembów. Władysław Jagiełło nadał dopiero r. 1416 w Wiślicy wsi G. prawa miejskie magdeburskie, na prośby Marcina z Kalinowy Zaremby, kasztelana sieradzkiego, ówczesnego dziedzica. Zygmunt I r. 1531 i Jan Kazimierz r. 1649 potwierdzili ten przywilej.

Grabów, przezwany po niemiecku Gotteswerder, wieś w Prusach Zachodnich, w powiecie Kwidzyńskim. — Ważniejszym był pod względem historycznym inny Gotteswerder, wzniesiony na wyspie niemnowej, zwanej przez Żmudzinów Wirgatos, a leżącej o milę od Kowna, naprzeciwko uścia Niewiaży. Na tej wyspie Kiejstut, roku 1362, po zniszczeniu zamku kowieńskiego zbudował był nowy zamek warowny i dał mu nazwę Nowe Kowno, a gdy Krzyżacy, pod dowództwem komtura Ragne-ty, zdobyli go i spalili, zabrał się r. 1369 do odbudowania; ale mistrz Dietrich von Kuiprode uderzył na pracujących nad tern Litwinów, rozpędził ich i sam na tem miejscu wzniósł potężną warownię pod nazwą Gotteswerder, t. j. Boża Kępa. Kiejstut obiegł zamek, i po pięciu tygodniach do poddania się przymusiwszy, osadził w nim załogę litewską. Wkrótce potem

Dr j. p.

u.

r. 1399 marszałek zakonu, Schnidekopf, znów nim zawładnął; ale w roku 1402 Witold szturmem go zdobył i z ziemią zrównał. Na tej kępie znajduje się obecnie wieś Szylele.—„Enc. S. Orgelbranda”, „Słownik Geograficzny”.

Grabow Wilhelm, polityk pruski (* 1802 roku w Prenzlau—f 1874 tamże). W r. 1821 wstąpił w Berlinie na wydział prawny, był później sędzią śledczym, radzcą sądu miejskiego (Stadtgerichtsrat) w Berlinie, sędzią uniwersyteckim w Gryfii. W r. 1832 miasto Prenzlau obrało go swym burmistrzem. 1841—47 był posłem na sejm prowincyonalny Marchii. Do Zjednoczonego sejmu w r. 1847 G. należał jako członek kuryi drugiej. Wybrany z Prenzlau do Zgromadzenia narodowego w 1848, zasiadł wraz ze staro-konstytucyjnymi na prawicy centrum; gdy pierwszy prezes Izby, Milde, przeszedł do ministeryum, G. objął po nim prezydyum, zrzekł go się jednak w październiku, gdy bieg wypadków wysunął na pierwszy plan lewicę; wkrótce potem złożył swój mandat. Na wiosnę 1849 wszedł do zwołanej postanowieniem z 5 grud. 1848 drugiej izby i obrany został jej prezesem. Gdy Izbę rozwiązano 27 kwietnia, ogłoszono nowe prawo wyborcze i przywrócono sejmy pro-wincyonalne i okręgowe, protestował przeciwko tym rozporządzeniom. Rząd zato nie potwierdził jego wyboru na burmistrza Magdeburga; nie pozwolił też miastu Prenzlau obrać go burmistrzem dożywotnim i ograniczył do lat 12 okres jego urzędowania. Od 1850 do 1861 G. był wiceprezesem Izby poselskiej; pracował wtedy gorliwie nad zjednoczeniem wszystkich odłamów liberalnych w jedno stronnictwo. Prezydował na sejmach w latach 1861, 1863 i 1865. Zwalczał nieraz politykę Bismarcka, występował zwłaszcza przeciwko jego rządom bez składania budżetu Izbie. W r. 1866 usunął się od polityki zupełnie. Rodzinne miasto w 1875 pomnik mu wystawiło.

Grabowiec, herb polski z nadania. Na tarczy dwudzielnej w polu prawem, zielone m — głowa jelenia naturalna, w lewem zaś, srebr-nem—drzewo grabowe. Nad hełmem w koronie trzy pióra strusie, na których z prawej strony trąbka myśliwska w górę, a z lewej młot leśniczy do cechowania, trzonkiem na dół. Nadany w dniu 12-ym kwietnia 1848 roku Gustawowi Hen-kemu, kommissarzowi wydziału dóbr i lasów w Kom-missyi rządowej przychodów i skarbu w Królestwie Polskiem, przez Cesarza Mikołaja I.— Źródło: Herbarz urzędowy Król. Polskiego.

11

ji"

Im

tPi

Fig. 192. Grabowiec (herb).

D.

V. Ohm.

V’’

-, •

Grabowiecki Sebastyan (* około 1540—f

19    paźdź. 1607), teolog i poeta, z rodziny herbu Grzymała w Wielkopolsce; w młodym wieku dostał się na dwór Zygmunta Augusta; wykształcenie jego, prawdopodobnie zagranicą, we Włoszech, nabyte, było rozległe. Ożenił się z Czermińską, herbu Jelita, która się chowała na dworze Anny Jagiellonki. Około r. 1585, zapewne po śmierci żony, znowu go znajdujemy w Krakowie, jako sekretarza królewskiego. Wydał wtedy pierwsze swe polemiczne dziełko: „Martinus Lauter (tj. Luther) eiusque levitas”. G. z wielką erudycyą pozbierał liczne przeciwne sobie sądy Marcina Lutra, Melanchtona, Bezy, Kalwina, Zwinglego i innych pisarzy nie-katolickich z e-poki Reformacyi, tudzież kilku heretyków z początkowych czasów Kościoła. Polemika jego jest bardzo spokojna, przedmiotowa i wyróżnia się wskutek tego od innych podobnego zakresu. Książka ta ma także tekst w języku polskim. W r. 1590 wydał G. pierwszy i drugi „Setnik rymów duchownych”; pod dedykacyą: Zofii Myszkowskiej występuje jako proboszcz lemzelski (na Inflantach). Wykazano (Edward Porębowicz w „Ateneum“ 1894, t. II), że w tym zbiorze jest

20    utworów przełożonych lub parafrazowanych z „Rime spirituali“ (1570) Gabryela Fiammy; o ile inne są oryginalne, niewiadomo. To tylko pewna, że G. nie szukał sztuczności w poe-zyi, lecz czystego liryzmu, że zapatrywał się na wzory świetnego renesansowego okresu, nie zaś baroku. Język i styl jego zawiły, czasami ma świetne błyski oryginalności w sposobie obrazowania, ale nuży częstemi powtarzaniami tych samych zwrotów, niepoprawnością wiersza i niejasnością wyrażenia. Pod względem budowy zwrotek ważniejszym jest ten zabytek, gdyżprzed-stawia bardzo już rozwiniętą, prawie wykwintną formę sonetu, zapoczątkowaną przez Kochanowskiego, a nadto po raz pierwszy u nas znajdujemy tu kanconę, sestynę (lubo niedokładną), wreszcie pierwszą próbę oktawy, której wprowadzenie przypisywaliśmy dotychczas Piotrowi Kochanowskiemu. W r. 1592 G. został, na zalecenie królewskie, obrany 22-im opatem zamożnego klasztoru Cystersów w Bledzewie. Wystawił tu po pożarze nowy kościół z palonej cegły i zaczął budować klasztor; prace te śmierć przerwała. Nowe wydanie „Rymów duchownych“ G-ego wyszło w Krakowie 1893, w opracowaniu Józefa Korzeniowskiego, który podał tu życiorys autora i charakterystykę jego poezyi. Prostuje i uzupełnia tę charakterystykę wspomniony już artykuł E. Porębowicza.

Grabowieckie starostwo grodowe, było położone w województwie Bełskiem, powiecie Grabo-wieckim. Podług ostatniej lustracyi z r. 1765 zaliczały się do tego starostwa miasto Grabowiec (ob.) nad Kalinówką i wsie: Góra, Bohu-tyczne, Miączyn i Medryń. W tym czasie sterczały jeszcze szczątki dawnego zamku. W roku 1771 posiadał je Ludwik Wilga, opłacając kwarty złp. 3 311 gr. 10, a hyberny złp. 987.

Grabowska Elżbieta, żona Stanisława Augusta (* 1748 czy 1749 — f 28 maja 1810 r.). Była córką Teodora Szydłowskiego i Teresy z Witkowskich. Ojciec jej, długo skromny, nieznany nikomu szlachcic, piastował urzędy ziemskie w Warszawskiem, był podstarościm, chorążym i sędzią grodzkim. Córce los swój winien za Stanisława Augusta. Miał ich dwie, czy nawet trzy podobno, ale Elżbieta była z nich najszczęśliwszą. W r. 1768 dla jej ojca król utworzył nowe krzesło senatorskie, to jest kasztelanię mazowiecką. Miała lat 20 — 21 panna, kiedy ją król wydał za wdowca, Jana Grabowskiego z Konopnicy (ob.). Ślub odbył się 14 stycznia 1769 roku w kościele św. Jana w War-

•'S

i\

Wy

Fig. 193. Grabowska Elżbieta.

szawie; dawał go Ostrowski, biskup kujawski („Wiad. warsz.” str. 5). W początkach lutego pożegnawszy króla, wyjechał G. z żoną do swoich dóbr (na Litwie? tamże Nr 10). Jakie tam było później pożycie między tern małżeństwem, niewiadomo. Zdaje się, że generał wielu rzeczy widzieć nie chciał. Pani G. rosła wciąż w powadze u dworu. Ojciec jej został wojewodą płockim, był kandydatem z rady nieustającej do województwa krakowskiego, do pieczęci. G. umarł podobno r. 1784. Zostało pięcioro dzieci: Aleksander, Paweł, Michał, Kazimierz, Stanisław i Izabella. Jest podanie, że król ożenił się prywatnie roku 1784 z G-ą, i że ślub ten błogosławił ksiądz Albertrandi; byłoby to więc zaraz po śmierci generała (Niesiecki, wyd. Bobrowi-cza, VII, 378). Dzieci jej odtąd wychowywały się na dworze, król miał do nich szczególną

34, 92; t. V, str. 156).

(Rzym 1849).

P. Clim.

słabość, chociaż G-ej za żonę uroczyście uznać nie chciał, nietylko dlatego, że żałował swego majestatu, ale, że obawiał się wywoływać i tak wielkiego już zgorszenia za związki swoje z Grabowskimi, wodzami konfederacyj dyssydenckich. Stanisław G. był rzeczywiście jego synem. Najstarsza córka, Aleksandra (* 13 kwietnia 1771 — f 1789 r.), poszła za mąż za Franciszka Sale-zego Krasickiego, „ale się to małżeństwo rozeszło”. Najstarszy po niej, Michał (ob.), był ad-jutantem królewskim. Inne dzieci drobne później znalazły stanowisko. Matka wychowała je wszystkie w religii katolickiej i w karności nadzwyczajnej. Dzieje Aleksandry służyły za treść do kilku wspomnień i powiastek (Skarbek „Narzeczona i odebrana”; Kraszewski w „Dyable”).— Osoby samej pani G-ej nienawidził naród. Ona to głównie miała nakłonić Stanisława Augusta do podpisania aktu konfederacyi Targowickiej. „Kwochy nasze — powiada Niemcewicz („Pam. czasów moich” 1848, str. 174) — zacząwszy od starszej siostry królewskiej, pani Branickiej, i młodszej, pani Podolskiej, tudzież kochanicy królewskiej, pani G-ej, ociężałego i słabego Stanisława Augusta zupełnie z drogi powinności jego zwróciły... Pani G. otrzymała w prezencie od Bułhakowa przepyszne bransoletki z potężnemi szafirami w środku, otoczone dużemi szafirami”. Pobrała też niemało pieniędzy z hojności Stanisława Augusta: w jednym rachunku z r. .1793 było dla niej pod cudzemi imionami zapisanych 41 000 dukatów czyli 738 000 złp. Potem pod imieniem Meysnera miała zapisanych 11 000 duk. czyli 198 000 złp., a dla dzieci swych: Stanisława 24 000, Michała 6 000 i Kazimierza 4 000 dukatów (księga p. t. „Friese i Miscellanea” Nr 57 w archiwum Jabłonny). Przed wybuchem kościuszkowskim król usunął żonę do Galicyi pod panowanie austryackie. Cierpliwości narodu nie dowierzał. Miał tego dowód naoczny, że dobrze widział rzeczy. Do syna jej Michała strzelano, kiedy konno jechał po ulicach Warszawy. Pani G. przez czas wojny siedziała w Jarosławiu, po wojnie król jej kazał jechać do Wiednia. Młodszą córkę swoją, Izabellę, wydała wtedy pani G. za Walentego Sobolewskiego, starostę warszawskiego. Król, wyjechawszy z Warszawy, o los żony i dzieci się troszczył. Listy do niej przesyłał na ręce Michała G-ego, syna czy pasierba swego. Gdy nie było G-ego, listy odbierał Onufry Kicki, marszałek jego dworu, koniuszy koronny, który się ożenił podobno z siostrą pani G-ej, Józefą; był więc szwagrem Stanisława Augusta i szwagrem serdecznie ulubionym. Gdy Kickiego nie było, listy królewskie do żony odbierał Watson, kasyer jego, który pozostał w Warszawie. Stanisław, najmłodszy syn, bawił się wtenczas na naukach w Rzymie. Król matce ze swoich dochodów posyłał (15 kwietnia, list do Watsoua) „na kwartał juliuszowy” 300 dukatów, a synowi do Rzymu 250 dukatów. Kiedy

w Wiedniu osiadła, listy do niej odbierał Zim-merman i oddawał kasztelanowi lubaczowskiemu,

Ledóchowskiemu, który przesyłał je znowu w kopercie do wojewodziny podlaskiej do Wiednia. Towarzyszyła G. następnie zdetronizowanemu mężowi do Grodna i Petersburga, a po jego śmierci powróciła do Warszawy i pod rządem pruskim prowadziła dom na wielką skalę; potem wpadła w dewocyę, bawiła się w dobroczynność, wspierała biednych. Żyła lat około 62. Pochowana w grobie, który zbudowała kilka lat przedtem dla córki, Aleksandry, i swoich, na cmentarzu Świętokrzyskim; 1 czerwca 1810 r. nabożeństwo żałobne u św. Krzyża celebrował książę prymas; znajdowała się na niem pani W^eissemberg, ochmistrzyni kró-lowy saskiej, i rezydent francuski de Serra („Gaz. Warsz.”, str. 804). Nagrobek jej postawiły dzieci: Michał, już wtedy generał brygady, Kazimierz, były marszałek wołkowyski, Stanisław, sekretarz rady ministrów, i Izabella Sobolewska, żona senatora-wojewody („Cmentarz Powązkowski”, t. III, str. 4). — Porów. Jul. Bartoszewicz w „Enc. Orgelbranda’' większej (X, 390) i Korzon „Wewnętrzne dzieje Polski” (t. III, str. 33 —

T. K.

Grabowska z Tarnowskich Olimpia (1-a połowa XIX w.), tłómaczka, redaktorka i autorka. Wraz z Łubieńską wydawała w Poznaniu od 1840 do 1847 „Dziennik domowy”, zasilany najlepsze-mi wtedy piórami. Przełożyła z francuskiego dziełko „O zakonach płci żeńskiej” (Lwów 1842, toż Warszawa 1843). Napisała książkę: „Polskie wizytki, czyli Historya fundacyi pierwszego klasztoru Nawiedzenia Panny Maryi w Warszawie”

P. Chm.

Grabowska Z Krokowskich Marya (* 1855), tłómaczka powieści z francuskiego i czeskiego, autorka komedyjek dla dzieci, wydanych w „Bibliotece dziecinnych teatrów amatorskich” we Lwowie, a mianowicie: „Mały nauczyciel” (1874), „Imieniny mamy” (1875), „Pracowite pszczółki” (1877). Dwie ostatnie były premiowane na konkursie. Odznaczają się dobrą dążnością i poprawnym językiem. G. jest żoną znanego sla-wisty, Bronisława G-ego.

Grabowska Wanda, ob. Żeleńska W.

Grabowski I, herb polski. Na tarczy dwudzielnej w polu prawem—szachownica czerwono-złota, pole lewe błękitne. Nad hełmem w koronie czapka błękitna z wyłogiem, w prawej połowie złotym, w lewej czerwonym, z trzema piórkami pawiemi na wierzchu. Odmiana herbu Zabawa (ob.), prawdopodobnie z XVI-go wieku, właściwa rodzinie Grabowskich w Prusach Zach.—Źródła: Siebmacher III, 2, tekst 148; Ostrowski „Księga herbowa rodów polskich”. D-

Grabowski II, herb polski z nadania. Na tarczy w polu błękitnem podkowa srebrna barkiem do góry, strzałą ukośnie wie wo przeszyta. Nad hełmem w koronie szlacheckiej trzy pióra stru-

D.

Fig. 194. Grabowski I.

150).

P. Chm.

Wniósł

sie: białe między błękitnemi. Labry błękitne, podbite srebrem. Nadany w Prusach 30 kwietnia Janowi, radzcy sądowemu, Henrykowi, lejte-nautowi, i Bernardowi, kornetowi, braciom Grabowskim.—Źródła: Borkowski, Ostrowski, Sieb-maclier III, 2, tekst 148 i tablica 196.

fil

mi

Fig. 195. Grabowski II.

Grabowski Wojciech, doktor medycyny, kanonik katedralny wileński, mieszkał w Wilnie około r. 1556, w którym, po śmierci Bartłomieja Sabinusa (ob.), został lekarzem przybocznym króla Zygmunta Augusta.— Por. S. Ko-śmińskiego „Słownik lekarzów polskich”, str.

Dr j. p.

Grabowski Piotr (f 1625), ksiądz, proboszcz parnawski w Inflantach, herbu Dołęga, nieznany ze szczegółów biograficznych, lubo nie polityk z zawodu, pomieścił wiele trafnych i rozumnych myśli w dwu publicystycznych utworach, wydanych pod koniec XVI stulecia. Jeden z nich ma napis: „Zdanie syna koronnego o pią-ciu rzeczach Rzeczypospolitej polskiej należących” (1595 b. m. w. i dr.). Wykazuje tu niebezpieczeństwo straszne grożące Polsce od Turcyi, zachęca do zawarcia ligi z państwami chrze-ściańskiemi celem zgniecenia potęgi tureckiej, domaga się stutysięcznej armii, podaje sposoby zasilenia skarbu, by takie wojsko można było utrzymać (według jego obliczenia 6 milionów złotych). Sposoby te, niestety, były niepraktyczne i zawodne; warto zaznaczyć, że między innemi proponował, żeby duchowieństwo odstąpiło królowi prawa do poboru dziesięcin w snopach od chłopów) za pewny procent wypłacany gotówką; motywuje zaś swoją radę tern, że duchowieństwo nigdy dziesięcin tych nie mogło wymódz od chłopów, a odstąpienie prawa do nich nie sprzeciwia się przepisom Kościoła, gdyż nieraz i kielichy same, któremi świętości pańskie odprawują, szły na potrzebę ojczyzny. Drugie dziełko G-ego, p. t. „Polska niżna albo osada polska, na cześć i chwalę Panu Bogu wszechmogącemu i na wie-le zacnych ozdób i pożytków Rzeczypospolitej polskiej” (1596, b. m. w. i dr.) doradza założenie na południowo-wschodnich krańcach Rzplitej, ku morzu Czarnemu, osad z uboższej szlachty, mieszczan, a po części z przestępców skazanych za niezbyt wielkie przewinienia, by pierwsi oddali się rycerskiemu rzemiosłu i bronili kraju od napadów tatarskich, a z czasem opanowali Krym, inni zaś zajęli się kupiectwem, uprawą roli, lub wogóle robocizną, jakiej szlachcic podjąć-by się nie mógł. Ta „Polska niżna” byłaby w zależności zupełnie od Rzplitej, rządziłaby się jej prawami, ale miałaby swego osobnego hetmana i ekonoma. Jako złożona z ludności rdzennie polskiej, dawałaby kozakom wzór wierności dla Rzplitej. G. mniemał, że znajdzie się dużo o-choczej młodzieży, a nawet starszych osób, co tę myśl zaludnienia pustek i utworzenia jakby świeckiego zakonu celem obrony kraju, z zapałem podejmą i urzeczywistnią. Jak wiadomo, nie miała ona jednak żadnego odgłosu. Jasne pojmowanie niedoborów w ustroju Rzplitej, trafna ocena położenia politycznego łączyły się u G-ego z fantastycznemi rojeniami i niezisz-czalnemi projektami. Najobszerniej pisał o nim Stanisław Tarnowski w „Przeglądzie Polskim” 1869 (t. I, 175—236), co następnie, z opuszczeniem części wstępu i zakończenia, powtórzył w „Pisarzach politycznych XVI wieku” (Kraków 1886, t. II, 121—179). Bez żadnego usasadnie-nia przypisuje on G-emu autorstwo broszury publicystycznej, wydanej bezimiennie p. t. „Zwierciadło Rzeczypospolitej polskiej na początku roku 1598 wystawione”, którą K. G. Turowski w 1859 w Krakowie przedrukował, tak samo jak dwa dziełka Grabowskiego.

Grabowski 1) Maciej Kiemlada, podskarbi wielki koronny (f 1750 r. w Warszawie). W pierwszych latach Augusta III chorąży warszawski. Od 31 grudnia 1735 był instygatorem koronnym po Antonim Ponińskim. W grudniu roku 1738 został podskarbim nadwornym koronnym. Na sejm r. 1740 posłuje z Inflant. Kiedy Orański tamował obrady, umiał G. skłonić go do zgody. Pragnął aukcyi wojska, proponował obrócić na ten cel czopowe i chciał sprawiedliwszej kwarty. W tym celu proponował zawieszenie na ten raz liberum veto. jeszcze nowość niesłychaną, by nie tylko królewskie dobra płaciły kwartę. Naturalnie, wszystko skończyło się na niczem. Po zgonie Jana Ansgarego Czapskiego G. został naprzód administratorem generalnym skarbu koronnego, a we dwa lata potem, w r. 1744, wielkim podskarbim koronnym. Już jednak w początku 1745 musiał ustąpić podskarbiostwa ulubieńcowi i marszałkowi dworu Maryi Józefy, Sedlnickiemu, wojewodzie podlaskiemu. Ceną było 14 000 dukatów i obietnica pierwszego senatorskiego wakansu. W r. 1750 był posłem z Inflant; wakansu jednak się nie doczekał, spadkobiercy w r. 1764

otrzymali pokwitowanie z czynności podskar- ku 1784 inne jeszcze dobra. W r. 1782 był biego. (Według Bartoszewicza w „Enc. Org.”).— szefem regimentu koronnego gwardyi litewskiej.

2) Jan Jerzy z Konopnicy (f 1784 roku), W r. 1783 był generał-lejtnantem 1-ej dywizyi herbu Oksza (a nie Topór), syn Stefana z Ko- litewskiej. Jedyny poseł dyssydencki na sejmie nopnicy G-ego, starosty Wisztynieckiego (zmarłego w 1756 r.), i Teodory Stryjeńskiej, wojszczan-ki grodzieńskiej. Rodzina była wyznania kalwińskiego. Stare węzły przyjaźni wiązały go z osobą St. Augusta od czasów wczesnej młodości.

z r. 1784. Rodzina G-ch, potomków Jana Jerzego i jego 2-ch braci, otrzymała potwierdzenie tytułu hrabiowskiego w r. 1798 od rządu ros-syjskiego. Niektóre mowy G-ego są ogłoszone drukiem. —Bartoszewicz „Enc. W. Orgel.”; Korzon „Wewn. Dzieje Polski”; Żychliński „Zł. księga Szl. Pol.”; Estreicher „Bibliografia”.—3) Paweł (f 1794 pod Pragą), syn Jana Jerzego z Konopnicy i pierwszej jego żony Konstancyi Rosenberg-Gruszczyńskiej. Generał wojsk litewskich. 23 października 1786 jako poseł wołko-wyski w izbach złączonych miał mowę, w której dziękował królowi za wyliczenie dla wojska bliz-ko 200 000. Na posiedzeniu sejmowem d. 27 listopada 1786 dopomina się o reformy sztuki wojennej, mianowicie o danie przewagi piechocie i usunięcie cudzoziemców. Na sejmie czteroletnim, również jako poseł wołkowyski, występował niejednokrotnie. W r. 1791 został członkiem kommissyi do zmiany regulaminu służbowego z r. 1786. Odbył kampanię 1792 r. Za powstania Kościuszki komtnenderuje dywizyą. koło 2 500 ludzi. Wszyscy prawie — co nie było bynajmniej powszedniem —byli zaopatrzeni w broń. Atakowany przez Dehrfeldena, G. w końcu października, stojąc jeszcze na czele 1 700 głów (razem z chłopami), opuścił Ostrołękę i przeszedł na prawy brzeg Narwi. Dnia 1-go listopada musiał się poddać Prusakom. Zginął przy szturmie Pragi. Był żonaty z Ludwiką Tyzenhauzówną, wdową po Pacu. Potomstwa nie zostawił. Nie należy go mieszać z bratem stryjecznym, Pawłem, synem Michała Grzegorza.—Korzon „Wewn. Dzieje VI”; Estreicher „Bibliografia”; Żychliński „Złota Ks.”.—4) Franciszek (* 1750 r.—f 10 marca 1836), senator, wojewoda król. kongresowego. Zaczął swój zawód od palestry. Był deputatem na trybunał lubelski. Koźmian w pamiętnikach stawia go wysoko jako sędziego. W r. 1793 został G. podkomorzym krasnystaw-skim. W r. 1809 Ignacy Potocki z generałem Rożnieckim powołali G-go z ramienia ks. Józefa do rady zarządzającej tymczasowo województwem Lubelskiem. 27 stycznia 1810 został członkiem Rady stanu Księstwa Warszawskiego. W r. 1814 był powołany do kommissyi (pod prezy-dencyą Bańskiego) zajmującej się urządzeniem stosunków w dawnem księstwie Warszawskiem. Gorliwy katolik, strój narodowy zachował do śmierci. Za królestwa z początku senator-kasztelan, w r. 1825 wojewoda. Znakomity znawca starożytnego prawa polskiego, ogłosił drukiem szereg projektów do kodeksu cywilnego dla królestwa. W r. 1826 był członkiem mieszanej kommissyi śledczej obok Stanisława G-ego, Haukego i Rau-tenstraucha. Z żony, Tekli ze Stamirowskich, miał syna Tomasza. Zmarł w majątku swym

W r. 1767 został marszałkiem konfederacyi słuckiej. Na akcie konfederacyi figuruje jako Jan z Konopnice G., generał-major (kawaleryi)

W. Ks. Litewskiego i pułkownik J. K. M., marszałek konf. dyssydentów w W. Ks. Lit. Na posiedzeniu delegacyi d. 7 listopada 1767 r. miał dość bezbarwną mowę, wynosząc protekcyę cesarzowej względem narodu polskiego. W nagrodę za laskę delegacya wyznaczyła mu 100 000 złp., których nie przyjął, tak samo jak marszałek dyssydentów w Koronie — Gołcz. Dostał wówczas order Aleksandra Newskiego. Podobno odmówił wtedy swego podpisu Repninowi na dokumencie, mającym uprawnić porwanie senatorów. Wogóle konfederacya słucka i toruńska może za wpływem swych kierowników, nadziejom Panina nie odpowiedziały. Szlachta drwiła sobie z G-ego i konfederujących dyssydentów, czego dowodem list wierszowany Floryana Prawdzickie-go, szlachcica mazowieckiego, do JWImć. P. G-ego marszałka konf. słuckiej. Wiele hałasu zrobiło podczas konfederacyi barskiej porwanie G-ego i jego brata, Pawła, generała i starosty czchow-skiego. Stało się to w r. 1770. Porwano ich we wsi Sieleach, o 12 mil od Warszawy, i odprö-wadzono do Opatowa. Stąd, aż na granicę węgierską do obozu Miączyńskiego i Pułaskiego.

Wskutek różnych nieporozumień i braku dyscypliny znaleźli się w ręku Bierzyńskiego, który dla większej pewności wysłał ich za granicę węgierską, potem znowu przeniósł do Polski.

Wreszcie po długich rozterkach Bierzyński postanowił wydać ich generalności konfeder. Wtedy bracia G-cy na własną już rękę umknęli na Węgry. Nie udało się Bierzyńskiemu przekonać władz austryackieli i otrzymać ich napowrót.

Papiery, jakie przy nich znaleziono, były drobnego znaczenia. Z ustnych zeznań wynikło, że do konfederacyi słuckiej namówił ich ex-marszałek koronny Mniszech, wojewoda kijowski Potocki i bp. krak. Soltyk. Sami twierdzili, że konfed. barska nie ma co liczyć na Francyę, a król nic nie winien. Wiadomość o ich porwaniu wywarła ogromne poruszenie, a szczególnie zaniepokojenie króla; dla zabezpieczenia spokojnego z Węgier powrotu mieli wyznaczoną assystę wojskową ros-syjską. Po powrocie został G. generalnym inspektorem jazdy litewskiej. Od r. 1769 był powtórnie żonaty z ulubienicą królewską Elżbietą z Szydłowskich (ob. Grabowska Elżbieta).

Dnia 19 listopada 1778 razem z żoną otrzymał królewszczyznę Demby w ziemi Czerskiej, w ro-

St. Zakrz.

Osmolicacb, w Lubelskiem. — 5) Stefan (* 1767—f 4 czerwca 1847), najstarszy syn Tomasza, brata rodzonego Jana Jerzego z Konopnicy, marszałka konfederacyi słuckiej. Był Tomasz starostą dudzkim i generał-lejtenantem wojsk litewskich. Matką była Dorota Otenhauzówna. G. rozpoczął karyerę wojskową jako chorąży gwardyi W. Ks. Lit. W roku 1790 był majorem regimentu 7-go szefostwa generała artylleryi K. N. Sapiehy. W randze podpułkownika odbył kampanię 1792 r. W r. 1794 miał już pod swem dowództwem nietylko swój regiment, ale i tysiąc ochotników i trochę kawaleryi Bielaka, oraz 5 armat, razem około 2 000 głów. Z takim oddziałem przedsięwziął wyprawę w Mińskie, zamierzając dotrzeć do Dniepru. Kościuszko widział w tern krok „nieroztropny” i kazał posłać za nim kury era z rozkazem skierowania go do Chlewińskiego albo do Mokronowskiego, albo na Żmudź. Tymczasem G. zapędził się już daleko, został pobity i otoczony przez księcia Cycyano-wa pod Lubaniem (w okolicy Słucka), i dostał się do niewoli (Korzon „Wewn. Dzieje” 1898,

t. VI, str. 83, 224 — 45), w której pozostawał do końca 1796 r. Odtąd przez lat 16 pędził życie na uboczu. Dopiero w r. 1812 wstąpił jako generał brygady do wojsk W. Ks. Warszawskiego; odbył kampanię 1812 i 1813 r., brał czynny udział w bitwach pod Gabel, a pod Lipskiem dostał się znowu do niewoli rossyjskiej. Trwała ona do 1814 r. Życzliwość cesarza Aleksandra I położyła kres jej i już w 1815 widzimy G-ego do-wódzcą 2 brygady, 2-ej dywizyi piechoty w. p. W r. 1816 został dyrektorem generalnym w kommis-syi rządowej wojny (takich dyrektorów było trzech). Należała do G-ego sekcya trzecia. W r. 1820 jest członkiem Rady Stanu, posiada ordery św. Stanisława II klasy i Anny II klasy z brylantami. W r. 1822 kończy się właściwa jego ka-ryera wojskowa, chociaż w r. 1826 został jeszcze generałem dywizyi, a w roku 1832, przy zniesieniu wojska polskiego, zamieniono mu stopień jego na rangę generał-lejtnanta. W tym, 1822, roku został G. zamianowany pełniącym tymczasowo obowiązki ministra-sekretarza stanu. Na tym urzędzie rezydował w Petersburgu. W ciągu r. 1825 został ministrem - sekretarzem na stałe. W tym charakterze przetrwał wypadki r. 1830— 1831. Jako ministra, bynajmniej nie dworaka, sympatycznie charakteryzuje go epizod z r. 1829, kiedy na audyencyi u cesarza powiedział do Ba-rzykowskiego: „Nie uważaj na gniew, mów dalej; trzeba, żeby całą prawdę słyszał” (Barzy-kowski I). W wypadkach lat 1830—31 G. roli samodzielnej nie odgrywał, a nawet, jako urzędnik, rolę miał tylko formalną. Tak np. Lubecki podczas swej missyi do Petersburga nie mógł się nawet z G-im stykać. W roku 1832 został mianowany członkiem rady Państwa (w departamencie polskim) i rzecz. radź. tajnym. Z mi-nisteryum ustąpił w r. 1839. Opinię miał czło-

BJno. Pow. Ilułtr. Zeaz. 201. T. XXVI

wieka skromnego, dobroczynnego i pełnego życzliwości dla ludzi i chęci czynienia dobrze. Schyłek życia spędził na wsi, zmarł w Warszawie, w stanie bezżennym (Żychliński „Zł. ks. szl. polsk.” tom III; „Kuryer Warszawski” rocznik z 1847; „Kalendarzyk polityczny” z 1820 r.). — 6) Michał hr. Grzegórz (* 1773 — f 17 sierpnia 1812 r.), syn Jana Jerzego i Elżbiety z Szydłowskich. Niemcewicz uważa go za syna St. Augusta. Nauki zaczął w akademii wileńskiej, sztukę wojenną poznał w Sztrasburgu. Jako major odbył kampanię 1792 r. W roku 1794 prowadził układy z generałem pruskim o odstąpienie od Warszawy. Postrzelono go wówczas na ulicach Warszawy i dlatego w działaniach wojennych nie mógł być czynnym. Za rządu pruskiego należał do złotej młodzieży; występował na teatrze amatorskim pod Blachą. W roku 1799 procesował się z Pawłem G-im, starostą wołkowyskim. Za Księstwa utworzył pułk piechoty i został pułkownikiem. Odbył część kampanii w r. 1807. W roku 1808 jest generałem brygady, kommen-dantem miasta i twierdzy Gdańska; potem naczelnym dowódzcą obozu pod Modlinem i kierownikiem robót w twierdzy. W r. 1811, w sierpniu, jako wysłaniec Rady Stanu, jeździł do Drezna, do króla, z energicznem przełożeniem o niedostatku kraju, szczególnie w sprawach wojskowych. Referat ten przesłano do Paryża—Napoleonowi. W r. 1812 był dowódzcą 2-ej brygady, 18-ej dywizyi w V-ym korpusie armii. Chwilowo był gubernatorem Mohylowa. Przy oblężeniu Smoleńska pierwszy, na czele 12 grenadyerów, wszedł przez wyłom do miasta od strony przedmieścia Ralchówki. Wówczas właśnie poległ. Żołnierzem był bez zarzutu, wobec Napoleona umiał się niejednokrotnie odznaczyć. Jako typ żołnierza z zacięciem bohaterskiem przeszedł nawet do poe-zyi. Pisali o nim dumy Górecki Antoni i Leopold A. (Bartoszewicz w „Encyklopedyi S. Orgelbranda”; Niemcewicz „Pamiętniki”; Estreicher „Bibliografia”).

7) Stanisław, hrabia, senator, wojewoda, minister oświecenia i wyznań Królestwa Polsk. (* 1780 — f 1846), był synem króla Stanisława Augusta i jego małżonki morganatycznej, Elżbiety z Szydłowskich, generałowej Grabowskiej (ob.). Nazwisko i herb wziął po mężu matki, Janie Grabowskim, generale-poruczniku wojsk li tewskich. Wcześnie też obsypany został dobrodziejstwami od prawdziwego swego królewskiego rodzica. Jako chłopiec dwunastoletni otrzymał godność kommandora maltańskiego ze znaczną dotacyą. Jeszcze w ostatnich chwilach króle wskości pamiętał o nim Stanisław August, dając mu osobliwy dowód troskliwości ojcowskiej-wydał mu mianowicie antydatowany przywilej na starostwo zwane Krzywowierzba, nad Bugiem, liczone na 40 tys. złp. dochodu. Wszakż -po włączeniu tych dóbr, skutkiem trzeciego rozbioru, do działu austryackiego, władze galicyj

72

skie łatwo wykryły fałszywą datę dokumentu na dawczego, unieważniły przywilej jako nielegalny i darowane starostwo poprostu inkamerowały do skarbu. Trudno było prawować się z lwowskiem prezydyum; lecz niebawem znalazła się dogodniejsza okazya odszkodowania kosztem skarbu warszawskiego. G. wnet po utworzeniu Księstwa Warszawskiego, wstąpił tutaj do służby publicznej, mianowany naprzód zastępcą konsyliarza w ministeryum spraw wewnętrznych, potem sekretarzem Rady Stanu. Owóż, kiedy niebawem, skutkiem wojny r. 1809, część działu austryac-kiego odeszła do Księstwa, a między innemi i tamte odsądzone dobra, G. niezwłocznie wystąpił do skarbu Księstwa z pretensyą o potwierdzenie swego nieważnego przywileju i o zwrot rzeczonych dóbr. Gdy zaś Rada Stanu warszawska tę pretensyę oddaliła, G., jako jej urzędnik, mając przystęp do akt, na własną rękę zreferował i zaskarżył jej deeyzyę przed monarchą i tym sposobem, w drodze prawem nieprzewidzianej, wydobył od niego polecenie ponownego rozbioru tej sprawy. Nie przydało się to na nic: Rada Stanu po ponownej naradzie zatwierdziła jednogłośnie swoją odmowną uchwałę, zaś uad-to, wezwawszy przed siebie G., udzieliła mu surowej nagany za nieprawne i ubliżające przełożonej magistraturze postępowanie. Fryderyk August, objaśniony o istotnym stanie rzeczy, przychylił się do wyroku Rady Stanu; lecz, z uwagi na pochodzenie G-ego, wyznaczył mu w drodze łaski pensyę dożywotnią 18 000 złp. Takie było pierwsze głośniejsze wystąpienie publiczne syna Stanisława Augusta, a przyszłego ministra stanu. Przez cały czas trwania Księstwa Warszawskiego Grabowski był gorącym napoleonistą. Podczas wyprawy moskiewskiej rodzony brat jego, generał Michał Grabowski, zginął pod Smoleńskiem w roku 1812. Pomimo braku wszelkich odpowiednich kwalifikacyj został członkiem Kommissyi do praw organicznych i administracyjnych, gdzie zresztą niczem obecności swojej nie zaznaczył. Na pierwszym sejmie Królestwa w 1818 roku zasiadał w Izbie poselskiej jako post ł powiatu Stanisławowskiego, województwa Mazowieckiego. Tutaj po raz pierwszy wystąpił na mównicy na sessyi 2 kwietnia, z powodu prawa o rozgraniczeniu normalnem, nie dopuszczając zresztą zgoła dyskussyi garścią ogólnikowych frazesów. Wybitniej zaznaczył swoje stanowisko na sessyi 5 kwietnia przy rozprawach nad projektem nowego prawa o małżeństwie. To prawo, przyjęte w senacie wbrew głosom biskupim, miało zastąpić tytuły Y i VI księgi I kodeksu Napoleona: G. w inocnem przemówieniu, solidaryzując się całkiem z poglądami senatorów duchownych, oświadczył się przeciw projektowanemu prawu, gorszemu jeszcze, jego zdaniem, od gołego kodeksu, bowiem „ten, choć niedobry, nie-tyle wiąże sumienia, gdyż w żadnej z prawem duchownem nie pozostaje styczności”. To wystąpienie G-ego położyło podwalinę dla całej jego świetnej późniejszej karyery. W istocie, kiedy niebawem, w 1821 roku, Stanisław Potocki (ob.), zasłużony minister oświaty i wyznań, r/\e widziany za swój liberalizm, a i za dawuiejsze, jeszcze z czasów sejmu czteroletniego, grzechy, świeżo zaś skompromitowany przez swój pam-flet przeciw jezuitom, głośną „Podróż do Ciemnogrodu”, musiał podać się do dymissyi, arcyważna teka oświaty i wyznań oddaną została w nieudolne ręce G ego. „Nominacya ta—powiada nawet wyrozumiały Koźmian — wszystkich zasmuciła; ten nieszczęśliwy wypadek dwa smutne spowodował skutki: pozbawił oświatę naczelnika gorliwego i zasłużonego, a dał najmniej zdolnego”. Dwa najpierwsze dzieła G-ego w ini-nisteryum stanowiły: 1) wytworzenie Kuratoryi generalnej, jako wyższej magistratury nadzorczej, a właściwie instytucyi policyjnej, czuwającej nad całą hierarchią akademicką, oraz 2) ustanowienie cenzury. Na czele Kuratoryi stanął ograniczony i słaby kasztelan Oebselwitz, na czele cenzury uczony pedant Szaniawski (ob.). Najopłakańsze skutki takiej gospodarki objawiły się niebawem we wszystkich dziedzinach oświaty publicznej, poczynając od szkółek elementarnych, wstrzymanych rozmyślnie w normalnym swoim rozwoju, a kończąc na warszawskim uniwersytecie Aleksandrowskim, którego poziom naukowy i moralny systematycznemu ulegał obniżeniu. Równocześnie ruch wydawniczy i czasopiś-inienniczy dotkliwej doznawał opressyi ze strony żywiołów zacofanych i nietolerancyjnych, które wraz G-im i jego pomocnikami objęły panowanie w gmachu ministeryum oświaty i wyznań. Na każdym odtąd sejmie, w 1825, 1830 i je szcze 1831 r. odzywały się coraz surowsze głosy potępienia na tę gospodarkę G-ego: nawet w składanych sejmom sprawozdaniach samego rządu, w wymownych przemilczeniach Mostowskiego, łatwo było dopatrzyć się, iż inni, świat-lejsi, członkowie rządu nie solidaryzowali się bynajmniej z działalnością swego kolegi w ministeryum oświaty; w ostrych zaś uwagach Kom-missyj sejmowych i w gwałtownych przemówieniach oppozycyi cała ta działalność niejednokrotnie napiętnowaną została wedle zasług. Nie powstrzymywało to przecie G-ego, n:e szkodziło też jego karyerze. Trzymał się niewzruszenie przez lat prawie 10 na swojem stanowisku mi-uisteryalnem, z największą dla kraju szkodą. — W roku 1825 otrzymał godność senatora-woje-wody. Odtąd też śmielej występował w Radzie administracyjnej, gdzie w r. 1826, po śmierci Zajączka, był objął prezydyum Walenty Sobolewski, minister stanu (ob.), żonaty z siostrą G-ego. — Przy następnej reorganizacyi kraju przez księcia Paskiewicza (1832) G., z powodu Statutu organicznego, w uwagach, podanych księciu feldmarszałkowi, ostrzegał przed zbytnim liberalizmem §§ 5 i 9 Statutu, oświadczając się z jednej strony za roz-

A.

St. Zakrz.

szerzeniem przywileju uwięzienia przedsądowego poza okres trzydniowy, z drugiej zaś — przeciw przepisowi statutowemu o wolnej służbie Bożej wszystkich wyznań. W następnym, 1833 r., mianowany członkiem zreorganizowanej Rady Stanu, w 1836 roku został kontrolerem generalnym Królestwa. Tegoż roku otrzymał potwierdzenie tytułu hrabiowskiego. W 1840 roku obdarzony został godnością radzcy tajnego Cesarstwa. Żonaty był dwukrotnie: naprzód z Cecylią Dembowską, potem z Julią Zabiełłówną, kasztelanką kowieńską, bardzo dobrą i miłą osobą, w której salonie, w dobie Królestwa kongresowego, chętnie zbierało się towarzystwo warszawskie. Zostawił dzieci pięcioro: dwóch synów, Leona i Ludwika, i trzy córki, Melanię, I-o voto Ożarowską, II-o Kretkowską, Maryę hr. Prozorową, rozgłośnego później imienia, i Michalinę Chrapowicką.

8) Tomasz (* 1787—f 28 października 1840), syn Franciszka i żony jego Tekli. Żonaty z Olimpią Tarnowską. Naprzód wice-referendarz, dyrektor generalny kancellaryi rady stanu Królestwa. W r. 1817 d. 11 czerwca został referendarzem. Z ks. Lubeckim jeździł do Wiednia dla likwidacyi rachunków Księstwa z Austryą w r. 1822. W Wiedniu siedział lat kilka. W r. 1824 został dyrektorem generalnym wyznań, pod sterem ministra, Stanisława Grabowskiego. Bigot, zbywało mu na patryotyźmie i chęci do pracy. W roku 1830 na sejmie popierał projekt nowego prawa o małżeństwie. Podczas rewolucyi usunął się do Wiednia. W r. 1829 był mianowany senatorem - kasztelanem. Gdy, jako senator, w obradach nie brał udziału, d. 20 lipca 1831 r. wraz z innymi, na wniosek Kochanowskiego wojewody, został przez sejm z listy senatorów polskich wykreślony. Zostawił tylko dwie córki. Umarł w Dreźnie. Żona, Olimpia, tłómaczyła na język polski wiele pism religijnych ; ukazem z d. 31 października 1842 r. otrzymała 4 375 złp. emerytury. (Bartoszewicz w „Encyklopedyi S. Orgelbranda”; Barzykowski IV).

Grabowski Adam Stanisław, bp warmiński (* 3 września 1698 r.—f 13 grudnia 1766). Syn Jędrzeja Teodora (herbu Zbitwicz), kasztelana chełmińskiego, i Barbary Zofii Kleistówuy, przyszedł na świat w Grabowie, w powiecie Człu-chowskim, i od dzieciństwa starannie był wychowany. Na naukę dalszą oddany do jezuitów w Kami-nie (na Pomorzu), następnie też u jezuitów w Toruniu poważne odbył studya, a nawet, chciwy wiedzy, pracą zbytnią nadwerężył zdrowie. Pomimo iż czuł powołanie do stanu duchownego, ojciec jego oparł się temu, kierując go natomiast na drogę nauki prawa. W tej gałęzi zaznaczył się G. jako filozof prawnik, i poświęcał się badaniu przejawów życia narodowego, poza tern zaś nie-tylko dbał o oczyszczenie języka polskiego od makaronizmów, lecz starał się zreformować styl prawny, a co było nowością wówczas, wprowa- I dził do wyroków sądowych, będąc pisarzem przy sądzie skarszewskim, piękną łacinę i wywód logiczny rozumowania. Po śmierci J. I. Dzia-łyńskiego, wojewody pomorskiego, następca jego, Stefan Potocki, uwolnił G-ego od tego urzędu; wówczas G. wrócił na wieś i wtedy ojciec, widząc trwające w nim powołanie, zezwolił na przyjęcie pierwszych święceń kapłańskich. Z namowy sąsiada i przyjaciela swego, Potockiego, udał się G. do Warszawy na dwór Jana Lipskiego, podkanclerzego koronnego, i wkrótce stał mu się, dzięki posiadanym .zdolnościom miuisteryalnym, pomocnikiem pożytecznym, niezbędnym. Gdy następnie został sekretarzem mniejszej pieczęci koronnej, pozyskał szybko względy króla Augusta II, który obok wielu innych zalet cenił w G-m systematyczność, wyróżniającą go wśród Polaków. Spadać też nań poczęły benefieya różne: kanonia lwowska w maju 1730 roku, probostwo skarszewskie w czerwcu 1730-go. Dnia 21 grudnia 1730 roku odprawił G. z u-roczystością wielką prymicje u pijarów w Warszawie; dostał kolejno : probostwo ty-genhaffeńskie na Pomorzu, dziekanię chełmińską, tudzież probostwo chełmińskie. Pomimo jednak tylu zajęć, dworu nie rzucał, zawsze jako sekretarz królewski podpisując przywileje wychodzące w kancellaryi Lipskiego, a jednocześnie pracował, wspólnie z Załuskim i Konarskim, koło wydawnictwa „Volumina legum”. Tymczasem po śmierci b-pa poznańskiego, Tarły (13 sierpnia 1732 r.), Hozyusz otrzymał po nim stolicę. G., dzięki poparciu przez króla, żostał jego sufraga-nem, pomimo że bp miał na tę posadę kandydata w osobie siostrzeńca swego, ks. Kierskiego. Zatwierdzenie G-ego przez Rzym uległo opóźnieniu, skutkiem oppozycyi kapituły, opierającej się na zasadzie, że, nie będąc kanonikiem poznańskim, nie można być sufraganem tamże. W końcu G. przemógł i został nadto ofieyałem, 17 kwietnia 1733, następnie zaś przez Hozyusza zamianowany w Ciążeniu kanonikiem poznańskim i pre-konizowany w Rzymie na b-pa nikopolitańskiego (zwykły tytuł suf. pozn.). Z Lipskim i Hozyu-szem stał po stronie Augusta III przeciwko Leszczyńskiemu. Gdy August III dla ujęcia sobie Stolicy Apostolskiej posyłał do niej według zwyczaju z obedyencyą, wybór padł na G-ego, jako mogącego pokonać trudności tej missyi. Z takiem samem posłannictwem był do Rzymu wysłany przez Leszczyńskiego referendarz Jędrzej Załuski, osobisty przytem wróg G-ego, a w dodatku obaj oni byli mianowani przez swych królów na wakujące b-pwo Chełmińskie. Zwyciężył August III, a z nim G., i został prekonizowany na to biskupstwo 26 września 1736, w grudniu zaś 1738 mianowany przez króla b-pem kujawskim, a prekonizowany 22 czerwca 1738. Lecz tyle godności nie zaspokoiło jeszcze ambicyi jego: po śmierci Krzysztofa Szembeka, bp. warmińskiego (1740), korzystając z łask królewskich,

P. Chm.

wyrobił, iż go postawiono na czele 4 kanoników warmińskich, przedstawionych kapitule na kandydatów. Wybrany przez nią na biskupstwo warm, 14 kwietnia 1741, oczekiwał w Warszawie na bullę. Wtedy-to brał udział czynny w życiu społeczno-politycznem, zasiadając i zabierając głos na sejmach, a przytem prowadził życie bardzo okazałe, prawie świeckie, pomimo że był prawdziwie pobożnym: to też gdy opuścił później stolicę, był pasterzem dobrym i gorliwym. Zajęcia różnorodne, jak sessye sejmowe, prezy-dowanie na trybunale radomskim, nie przeszkadzały G-emu w poznaniu dyecezyi swojej; znał jej potrzeby, dla duchowieństwa niższego był przystępny, dbał o kościoły, wspomagał je, nowe stawiał. Jako książę udzielny warmiński był władzcą sprawiedliwym, wglądał nawet w sprawy sądowe, strzegł sprawiedliwości, usunął patronów, wprowadzając patryarchalne stawanie osobiste stron przed władzami. Popierał nauki i sztuki, przemysł i rolnictwo. Młodzieży chcącej się kształcić dopomagał, głównie zakonnikom, a sam był w nieustających z uczonymi stosunkach. Jeden z nich, Ubaldo Mignoni, pijar, który bawił nawet czas jakiś u G-ego w Heilsbergu, podnosi wielkie jego zalety w dziele: „Noctium sarina-ticarum vigiliae”, z biblioteki zaś b-piej Lengnich wydał nieznaną do owego czasu kronikę Galla. To też na sejmie grodzieńskim r. 1744 G., broniąc swobód Kościoła w sprawie opodatkowania duchowieństwa, śmiało mógł powiedzieć: „Zbierać pieniędzy nie umiem, łożę je na chwałę Pana Boga, na posagi ubogich panienek, tudzież na edukacyę dzieci szlacheckich”. Przytem pozostawał w ciągłych a dobrych z dworem stosunkach. W r. 1746 omal że nie opuścił stolicy warmińskiej, gdy Czartoryscy, chcąc ją dostać dla brata swego, Teodora, podsuwali G-emu b-wo Krakowskie. Zgodnie z wolą króla Stanisława Augusta kapituła mianowała koadjutorem G-ego Ignacego Krasickiego, na co się biskup zgodził pomimo wewnętrznej niechęci, gdyż wolałby był widzieć na tern stanowisku ks. Michała Poniatowskiego, najmłodszego z braci królewskich. G. umarł w Heilsbergu, pochowany w katedrze we Frauenburgu, serce zaś jego przewieziono do grobów rodzinnych w Zamartem. Pozostałą po nim cenną bibliotekę brat jego darował ks. Tomaszowi Szczepańskiemu, od którego odkupił ją ks. Michał Poniatowski, prymas, i przekazał następnie akademii krakowskiej. G. wyrobił w Rzymie bullę na obchodzenie w całej Polsce uroczystości św. Stanisława Kostki (S. Sedes apostolica extendit officium proprium per Regnum Poloniae et annexas provincias). Dla biskupów warmińskich G. pozyskał prawo używania palliusza i krzyża arcyb. (bulla z d. 21 kwietnia 1742), a dla członków kapituły dystynktoryum (bulla o tern 1745).    G., głęboko pobożny, należał do

rzędu tych biskupów starej daty, których już coraz mniej było w Polsce, skutkiem wpływu wolteryanizmu. Kościół swój G. umiał tak wysoko postawić, że za niego dyssydenei pruscy i warmińscy szanowali katolicyzm. Biskup brał się czasem do pióra: ogłosił drukiem broszurę po francusku: „Explication historique d’un tableau en relief”, a listy jego, w różnych rękach porozrzucane, są wzorem stylu wytwornego.—Ob. Ja-no cki „Lexicon d. itzt lebenden Gelehrt, i. Polen”; Albertrandi „Opis medalów polskich”; I. Krasicki „O rodzinach polskich”.

Grabowski Ignacy L. S. Maria de Merced e (w. XVIII), trynitarz, potem prowincyał try-nitarzów polskich i litewskich, kaznodzieja, który od r. 1764 różnemi nowemi listami okólnemi przypominał się ogółowi; wziął także udział w rozprawach o polepszeniu doli włościan, a mianowicie wydał broszurę w odpowiedzi na pismo ks. Dawida Pilchowskiego, dotyczące tego przedmiotu. Tytuł tej broszury: „Dopytanie się u przodków czułości ku poddanym, autorowi Odpowiedzi czyli dodatku do księgi o poddanych polskich... odpowiadające” (1790, b. m. w. i dr.). Autor występuje przeciwko usamowolnieniu poddanych. Drugą polemiczną broszurą G-ego jest: „Odpowiedź bezimiennemu autorowi książeczki w tytule: Co jest papież, wydanej” (Warszawa 1789). Z zakresu katechetyki ogłosił: „Naukę o rozmyślaniu i rachunku sumienia” (Wilno 1790).

Grabowski Ambroży, jeden z bardziej zasłużonych historyków, głównie w dziedzinie archeologii i historyi sztuki. Żył w latach 1782— 1868. Mając biednych rodziców (ojciec jego był organistą), pracą i zdolnościami zdobył sobie potrzebne do nieco gruntowniej szych badań wykształcenie i dorobił się niepospolitej naówczas znajomości zabytków naszej przeszłości. Zrazu nauki pobierał w Kętach, w szkółce miejscowej, po śmierci ojca udał się r. 1797 do Krakowa. Tu dostał się do księgarni Antoniego Grebla, odbył praktykę handlową, nabył zamiłowania do książek, korzystał z nich, ucząc się pilnie. Dwadzieścia lat był subjektem, poczem prowadził interesa księgarni i drukarni, a wreszcie został wspólnikiem handlowym. R. 1817 opuścił greblowski zakład, będący już wtedy w innych rękach, i założył własną skromną księgarnię, którą miał do r. 1837. Gromadził w niej stare druki, na których znał się bardzo dobrze. Jako właściciel jej wszedł w stosunki z ówczesnymi literatami, historykami i amatorami starożytności, między nimi z Jerzym Samuelem Bandt-kiem, bibliotekarzem biblioteki Jagiell., i Woroniczem, którzy wpływali na kierunek jego działalności. Zamknął w końcu przedsiębiorstwo i poświęcił się naukowej pracy i zbieraniu zabytków historycznych, zabytków sztuki, a głównie rycin. Prace jego do dziś - dnia mają jeszcze wartość. Zajmował się dziełami sztuki w tej epoce, kiedy niemi się prawie nie zajmowano i obchodzono się z niemi po barbarzyńsku, burząc

zabytki, któreby dziś nadały Krakowowi bez po- Dyaryusze, relacye, pamiętniki itp., tudzież listy równania więcej archeologicznej wartości. Szu- historyczne itd.” (2 t., Kraków 1845); „Włady-kał imion artystów i dopatrywał się sztuki poi- sława IV, króla polskiego i wielk. ks. litewskie-skiej. Jego przewodniki po Krakowie z illustra-cyami należą do pierwszych pokaźniejszych u nas publikacyi z zakresu historyi sztuki na źródłach opartych, chociaż autor nie był świadomy tego stanowiska. Wydawał także drobne źródła odnoszące się do szczegółów z historyi politycznej i historyi życia kulturalnego, a prze-dewszystkiem wiadomości o krakowskiem mieszczaństwie, czerpiąc je z archiwów, pamiętników i dyaryuszów. Stąd w pracach jego można znaleźć niejednokrotnie bardzo przydatny ina-teryał z różnych dziedzin nauk historycznych.

Ważniejsze jego prace są: „Cuda i osobliwości natury i sztuki w różnych znajdujące się krajach” (Kraków 1811, wyd. 3-e Kraków 1822).

Wspólnie z Juszyńskim wydał: „Krótkie przypowieści dawnych Polaków czyli Apophtaegmata z rzadkich dzieł i rękopismów ojczystych zebra-

1869, in 8-o, str. 39).

Grabowski Michał (*1805, f 19 listop. 1863), krytyk i powieściopisarz, choć urodzony na Wołyniu w Taj kurach, wychował się i żył na Ukrainie, przeważnie we wsi Aleksandrówce. Należy do tej grupy pisarzów, która w dziejach literatury naszej nosi nazwę „szkoły ukraińskiej”. Lubo młodszy od Goszczyńskiego i Zaleskiego, był ich towarzyszem szkolnym w Humaniu, gdzie również zapoznał się z młodszym trochę od siebie Aleksandrem Grozą. Ukończywszy szkoły humańskie, przeniósł się do liceum francuskiego w Odessie, gdzie zetknął się z młodzieżą różnojęzyczną i zaznajomił się dokładniej z literaturą francuską. Przybywszy do Warszawy w r. 1825, uczęszczał na wykłady historyi i literatury w uniwersytecie, pracował w biurze ministe-ryum wyznań i oświecenia publ., brał udział w czasopiśmiennictwie, ale się do żadnego stronnictwa lub „bractwa naukowego” nie zapisał, starając się trzeźwo patrzeć na wszystkie przejawy twórczości. Zaraz w pierwszym swoim artykule, dru-

BP

Fig. 196. Grabowski Ambroży.

ne” (Kraków 1819, in 8-o); „Historyczny opis miasta Krakowa i jego okolic, z rycinami M. Stachowicza” (Kraków 1822, in 8-o. Następne wydania, każde znacznie pomnażane i poprawiane, wychodziły pod zmienionym tytułem: „Kraków i jego okolice”; i tak, wydanie drugie wyszło r. 1830, trzecie 1836, czwarte (bez rycin) r. 1844, piąte r. 1866; wszystkie drukowane w Krakowie. Ostatnie jest najwięcej rozszerzone i najobficiej ilustrowane, bo ma 57 drzeworytów, widok i plan miasta. Na pierwotnej karcie wstępu jest medalion z popiersiem G-ego i z niego-to dajemy podobiznę. Na końcu książki mieści się bibliografia Krakowa); „Groby królów polskich w Krakowie w kościele katedralnym na Zamku. Poprzedza kronika księdza Krzyszt. Zelnera... oraz inne pomniki historyczne” (Kraków 1835, w 8-ce); „Starożytności historyczne polskie, czyli pisma i pamiętniki do dziejów dawnej Polski, listy królów i znakomitych mężów” (2 tomy, Kraków 1840); „Ojczyste spo-minki w pismach do dziejów dawnej Polski.

go, listy i inne pisma urzędowe do znakomitszych w kraju mężów” (Kraków 1845, w 8-ce); „Dawne zabytki m. Krakowa, przypomnienia przeszłości o niektórych starożytnych zwyczajach, mieszczan krakowskich, o bramach, basztach i wszelkich tej niegdyś stolicy kraju obronach, z dodatkiem różnych do dziedziny pamiątek należących wiadomości” (Kraków 1850, w 8-e. Książka to bardzo pożyteczna z powodu bogatego materyału do historyi kultury i sztuki, zaczerpniętego z archiwów i pamiętników współczesnych); „Starożytnicze wiadomości o Krakowie, zbiór pism i pamiętników tyczących się opisowej i dziejowej przeszłości oraz zwyczajów tej dawnej stolicy, z dodatkiem różnych szczegółów, Polaków zająć mogących” (Kraków 1852, w 8-e; z rycinami, z wizerunkiem autora, a na końcu z epilogiem, w którym wyliczone są wydane przez niego dzieła); „Skarbniczka naszej archeologii, obejmująca średniowiekowe pomniki wojennego budownictwa Polaków, wiadomości do dziejów sztuk pięknych w Polsce, oraz wspomnienia z naszej przeszłości, z 39 wizerunkami baszt i bram krakowskich” (Lipsk 1854, in 8-o. Pu-blikacya ta ma nieocenioną wartość nietylko z powodu piśmiennego materyału, ale więcej jeszcze z powodu ilustracyj, podaje bowiem widok zniesionych baszt i murów Krakowa). Oprócz tego G. ogłosił mnóstwo artykułów mniejszej wartości. Znaleźć je można wymienione w „Estreichera Bibliografii XIX stulecia” (t. II, str. 71 — 72). O G-m obszerniej pisał tenże sam Estreicher: „Grabowski Ambroży” (Lwów 1860, in 8 o, str. 15. Przedruk z „Kółka rodzinnego”), a następnie Janusz Ferdynand Nowakowski „Ambroży

Grabowski, wspomnienie z Krakowa” (Warszawa

F. K.

kowanym w zeszycie kwietniowym r. 1825 „As-trei”, wydawanej przez Franciszka Grzymałę, to swoje stanowisko wyraźnie zaznaczył. Artykuł ten ma napis: „Uwagi nad balladami Stefana Witwickiego, z przyłączeniem uwag ogólnych nad szkołą romantyczną w Polsce.” Powiada tu G. na wstępie: „Mieszkańcy ziemi nie zazdrościmy nikomu omglonych przybytków Parnasu; i jeżeli obchodzi nas postęp poezyi, to o tyle tylko, o ile ta wpływa na rozszerzenie łańcucha pojęć, na moralną edukacyę serca i na wzrost bogactw literatury narodowej, przedmioty, na które nikomu obojętnym być niewolno.” W wywodzie źródeł poezyi, idąc śladem utorowanym przez p. de Staël i Chateaubrianda, podaje krótki zarys rozwoju nowych prądów literackich u nas, surowo sądzi Mickiewicza, lubo mu przyznaje „nagłe rezo-lucye geniuszu”, Zaleskiemu zaś przypisuje zasługę stworzenia „czysto-narodowej szkoły” w poezyi. Wprawdzie utrzymuje, że poezya musi mieć „coś czarodziejskiego”, ażeby się różuiła od prozy, zżyma się jednak na zaludnianie kraju poezyi „tłumem czarownic i upiorów”, tak pogląd swój rozwijając: „Jest pewna strona tajemnicza natury, są niepojęte skrytości serca; bywamy nieraz w stanie umysłu, kiedy zagadka istnienia silnie działa na nas, kiedy, zatrwożeni czczością natury, która nam się w żałobnej niezmierności odkrywa, chcemy ją zaludnić widmami własnego serca i czujemy się w usposobieniu, że nadprzyrodzone zjawisko zaledwie-by nas zadziwić zdołało. Poezya może korzystać z tych słabości duszy, może niekiedy użyć własnej-że imagi-nacyi naszej do osiągnienia swego zamiaru; lecz wystawiać nam świat niewidomy w gminnych lub płaskich obrazach, jest to psuć w samem źródle zaród wszelkiego złudzenia, wszelkiej cudowności, wszelkiej poezyi.” W końcu dotyka kwestyi nazwy nowego prądu literackiego i powiada: „Zdaje nam się, czas byłby poznać, że klasyczność i romantyczność są brzmienia próżne, same przez się nic nieznaczące. Nowa szkoła nie jest, jak niektórzy chcą jeszcze utrzymywać, herezyą od wiary Arystotelesa; jest ona wynikłością długiej kolei wieków i pojęć. Być dziś klasykiem właściwie nie można, tak jak nie można cofnąć wieku daleko już za nami będących wyobrażeń, stanu rzeczy, a nawet uczuć. Przeradzać w coraz nowych kombinacyach stare pomysły jest zawód martwy; a na niepłodność umysłową mogą się skazać szczególne towarzystwa lub akademie, lecz nie ród ludzki. Przestańmy się więc kłócić o słowa; żywmy w piersiach czyste uczucia religii, miłości ojczyzny i piękności: a pod każdem nazwiskiem dobrze się zasłużymy krajowi i przyczynimy do największego, najszlachetniejszego dzieła, bo do udoskonalenia rozumu ludzkiego”. Tak pisał 20-letni młodzian, okazując w swych poglądach i sposobie ich wyrażania temperament rozważny, powodujący się rozsądkiem, nie uczuciem i wyobraźnią, umysł refleksyjny i charakter ostrożny. Da się on niekiedy unieść czy-to żywszemu uczuciu sympatyi lub antypatyi, czy-to chwilowo żywszemu ruchowi wyobraźni, ale zawsze wróci do dziedziny umiarkowania, zważającego głównie na „pożytek”, z danej czynności wynikający. Chcąc pokazać, jak należy korzystać z motywów poezyi ludowej, a przytem nie wpaść w „gminność i płas-kość”, zaczął G. przetwarzać „Melodye ukraińskie” na wiersz polski; starał się zachować w nich właściwości wewnętrzne, a nawet wyrażenia poezyi ludowej, wybierał zaś pomysły szlachetne. Te „Melodye ukraińskie” pomieszczał od r. 1827 w „Dzienniku Warszawskim”, wydawanym przez Odyńca; brakło im atoli prawdziwego tchnienia poetyckiego. W tymże „Dzienniku” wydrukował początek obszerniejszej rozprawy (r. 1828) p. t. „Myśli o literaturze polskiej”, zawierające dużo trafnych, rozumnych uwag; powtórzył tu dawniej już wypowiedziany protest przeciw nazywaniu nowego zwrotu poezyi naszej—roman-tycznością. W r. 1829 wyjechał do Wiednia w towarzystwie Goszczyńskiego. Za powrotem chciał wydawać w Warszawie czasopismo literackie na wzór francuskiej Revue de Paris. Gdy jednakże zamiaru tego nie mógł przywieść do skutku, udał się na Ukrainę i osiadł w dziedzicznej Aleksandrówce. Tu zajmował się opracowaniem dzieła o literaturze, dopóki wypadki r. 1831 nie oderwały go od piśmiennictwa na lat kilka. Udziału w tych wypadkach nie brał; gospodarstwem natomiast zajmował się bardzo pilnie. Dopiero w r. 1834 przesłał do „Tygodnika Petersburskiego” wyjątek ze swego dzieła o literaturze, pod tytułem „O poezyi narodowej”. Artykuł ten zrobił wrażenie szerokością poglądu na dzieje cywilizacyi wogóle i na rozwój poezyi w szczególności; wychodzący r. 1835 w Krakowie „Powszechny Pamiętnik uauk i u-miejętności” przedrukował go, obsypując autora wielkiemi pochwałami. Odtąd znaczenie i sława G-ego jako krytyka wzmagała się z dniem każdym, zdania jego o wychodzących dziełach powtarzano w różnych czasopismach; sądy jego stawały się wyrokami. Szczytu rozgłosu dosiągł G. po ogłoszeniu pierwszych dwu tomów „Literatury i Krytyki” (Wilno r. 1837 i 1838), gdzie się mieściły trzy rozprawy: „O poezyi XIX wieku”, „O pieśniach ukraińskich”, „O nowej literaturze francuskiej nazwanej literaturą szaloną”, przyczem autor zastanawiał się także nad „Nową Heloizą” Roussa i nad „niniejszą fizyo-nomią cywilizacyi francuskiej” i nad „cywiliza-cyami odmiennemi od francuskiej”, mianowicie angielską, której stał się wielbicielem, pod wpływem niewątpliwie dzieł Villemaina i Guizota. W drugim tomie o wiele silniej aniżeli w pierwszym zaznaczył swoje stanowisko katolickie i wstręt od wszelkiej anarchii, a więc i od łamania granic między rodzajami literackiemi. Tom

ten drugi był pisany z największą werwą, na i jów, przesądów oraz stosunku Polaków do koza-jaką się mógł G. zdobyć. Dwa dalsze tomy, ków, chłopów do panów. Obecnie wychodzi ona wydane w Wilnie roku 1840, a zawierające roz- ponownie jako dodatek do „Nowej Reformy” prawy „O szkole ukraińskiej poezyi”, oraz „Li- (1900). Trzecia powieść p. t. „Tajkury” (4 tomy, teraturę romansu w Polsce”, pisane spokojnie, Wilno 1845—6) ma cechy odmienne; rzecz dzie-rozważnie, nie doznały takiego powodzenia, je się na Wołyniu; nie krajobrazy, nie zwyczaje jak dwa pierwsze. A gdy w r. 1841 Aleksan- i obyczaje ludu, ale przygody, dotykające szlach-der Tyszyński zauważył, że to, co poczytywano tę i magnatów, stanowią wątek opowiadania. Pod za genialne pomysły G-ego, mianowicie ogólne względem obrobienia utwór ten różni się wielce poglądy na literaturę, jest właściwie przeróbką (mniej opisów, więcej dyalogów) od wszystkich zdań obcych: kursu literatury Yillemaina, Wstę- ‘ innych G-ego. Inne opowiadania jego są krótkie: pu do historyi cywilizacyi Guizofa i innych,— j „Oblężenie Płocka” (1843 w „Orędowniku nau-sławny niedawno krytyk stał się przedmiotem j kowym”, Poznań), „Pan Starosta Zakrzewski”, lekceważenia, minnowicie ze strony młodzieży, ; (1845 w „Pamiętnikach umysłowych”, Wilno; która, hołdując filozofii niemieckiej, zaczęła go w osobnej książce r. 1860 Kijów), „Pan Starosta pogardliwie nazywać „empirykiem” w estetyce, Kaniowski” (Warszawa 1856), „Zamieć w ste-dając tern do poznania, iż w sądach o pięknie pach” (Petersburg 1862). Z prac historycznych G. nie trzyma się stałej filozoficznej zasady. G. ogłosił I tom dzieła na większą skalę pomyślane-zdepopularyzował się jeszcze bardziej, gdy roz- go p. t. „Ukraina dawna i teraźniejsza”; tom ten bierając osławione „Mieszaniny obyczajowe” Hen- . traktuje „o zabytkach najgłębszej starożytności” ryka Rzewuskiego, przyznał się do haseł dzi- J (Kijów 1850). W kwestyi spraw ukraińskich za-wnego legitymizmu, jakie stamtąd zabrzmiały, bierał też głos w publicystyce rossyjskiej (1862). i gdy następnie w 1843 r zamierzył wydawać Po uwłaszczeniu włościan przeniósł się z Ale-czasopismo rzeczom słowiańskim poświęcone ksandrówki do Kijowa. Stąd w r. 1862 powołał i myśli swoje polityczne w obszernym liście do go margrabia Wielopolski do Warszawy, dając mu Strutyńskiego wyłożył. (Ob. o tem ks. Stanisła- urząd w Kotnmissyi oświecenia i wyznań reli-wa Chołoniewskiego „Obrazy z galeryi życia gijnych. W r. 1863, po śmierci Korzeniowskiego, mego”, Kraków 1890, str. 141 —178). Od tego G. został dyrektorem tejże kommissyi, ale w parę czasu wytwórczość krytyczna G-ego znacznie się miesięcy potem umarł. W dziejach krytyki na-zmniejszyła. Zasilał ou głównie „Tygodnik pe- szej G. nie może mieć tego znaczenia co Maury-tersburski”, a po części „Pielgrzyma”, wyda- cy Mochnacki: lubo pisał daleko więcej i lubo ilość wanego w Warszawie przez Ziemięcką. Zwią- zdań jego trafnych o różnych utworach poetyckich zawszy się jaknajściślej z przedstawicielami kon- jest większa, świeżych, oryginalnych poglądów serwatyzmu, a nawet wstecznictwa, w jego du- nie posiadał, rozwijając te jedynie, jakie nietylko chu pisał swoje oceny. W oddzielnych książ- w obcej, ale i w naszej nawet literaturze nie bykach wyszły tylko dwa tomy „Korrespondencyi ły nowiną. Przytem nie władał takim stylem literackiej” (Wilno 1843) i jeden tom „Artyku- jak Mochnacki, pisał ociężale, językiem zanieczy-łów krytycznych, literackich i t. d.” (Warszawa szczomym galieyzmami a rażącym prowincyona-1848). W założonym przez Rzewuskiego „Dzień- lizmami. Z początku, pobudzony przez p. Staël, niku warszawskim” pomieścił 1851 ciekawe „Pa- j Chateaubrianda, Villemaina i Guizota, rwał się miętniki o literaturze polskiej”, a od r. 1854 zaczął drukować w „Gazecie Codziennej” swoje „Listy o literaturze”, entuzyazmując się powieściami Kaczkowskiego. Ani temi artykułami, ani póź-niejszemi, ogłaszanemi w „Kronice Wiadomości krajowych i zagranicznych” już dawniejszego rozgłosu sobie nie przywrócił. Obok niwy krytycznej u-prawiał G. także powieściopisarstwo. Pierwsza jego w tym rodzaju praca p. t. ,,Koliszczyzna i stepy” (Wilno 1838), w czasie uajwiększej sławy ogłoszona, podobała się powszechnie wśród szlachty, przypominając w perspektywiczne!« oddaleniu sceny z okropnych czasów hajdama-

do uogólnień szerokich, ale, nie mając wyższego uzdolnienia filozoficznego, nie potrafił się długo utrzymać na wyżynach i poprzestał na zapisywaniu spostrzeżeń szczegółowych o dziełach przez siebie rozbieranych. Do najlepszych jego krytyk zaliczyć należy ocenę powieści Kraszewskiego „Poeta i świat”, drukowaną w „Athenae-um” 1841. Bardzo mało dotychczas pisano o G-im: X. A. Krechowiecki „Wiadomość o życiu i pismach M. G-ego” (Kraków 1868); P. Chmielowski „Nasza krytyka literacka” (1889 w „Bluszczu”); Tadeusz Grabowski „Michał G., jego pisma krytyczne i pojęcia polityczne” (1900

P. Głun.

Grabowski Edward, znany adwokat (* w r. 1809 — f w r. 1899). Nauki pobierał w konwikcie pijarskim, oraz w uniwersytecie aleksandryjskim, który w r. 1829 ze stopniem magistra prawa i administracyi ukończył. W roku 1834 mianowany patronem, w r. 1849 adwokatem, w r. 1853 obrońcą przy senacie, a w r.

czyzny; doczekała się ona drugiego wydania pod w „Przegl. Polskim.” zmienionym tytułem: „Opowiadanie Kurennego”

(Żytomierz 1860). Druga z kolei powieść znacznie obszerniejszych rozmiarów, bo 5-tomowa, p. t.

„Stannica Hulajpolska” (Wilno 1840 i 1841) była ułożona, jak to sam autor przyznawał, według wzoru Walterskota, a miała na celu przedstawienie krajobrazów Ukrainy, zwyczajów, obycza-

li. K.

h. p.

1861 obrońcą przy radzie stanu. G. należał w swoim czasie do najwybitniejszych w Warszawie obrońców. Był jednym z założycieli Towarzystwa kredytowego m. Warszawy. Wybrany w r. 1870 na członka komitetu tej in-stytucyi, pełnił od r. 1878 do r. 1893 obowiązki prezesa Dyrekcyi.

Grabowski Jędrzej, polski malarz współczesny (* w Zwierzyńcu pod Krakowem 29 listopada 1833 r.) z rodziców mieszczańskiego pochodzenia, od młodości okazywał niezwykłe zdolności do malarstwa, i wbrew woli rodziców zapisał się do krakowskiej Szkoły sztuk pięknych, będącej naówczas pod sterem Kornela Stattlera. Pierwsze kroki młodego chłopca były bardzo ciężkie, dzięki jednak swym zdolnościom i poparciu Stattlera mógł szkołę ukończyć, a następnie zaprzyjaźnił się z hr. WMdysławem Tarnow-kim, jego kosztem wysłany został do Wiednia na dalsze studya. W Wiedniu czynił wielkie postępy, tak, że po paroletnim w stolicy Austryi pobycie i po dłuższej wycieczce do Włoch, mógł powrócić do kraju, jako zupełnie już wyrobiony artysta. Cała jego akademicka nauka, właściwie skierowana, spotęgowała w nim wewnętrzne jego aspiracye, tworząc z niego przedewszystkiem portrecistę. Osiadłszy po powrocie z zagranicy we Lwowie, przebył w nim całą swą samodzielną karyerę, malując wielką ilość portretów, przeważnie męskich; niektóre z nich są bardzo piękne, jak: dra Dietla, Hoffmanowej, rzeźbiarza Brzostowskiego, p. Wyleżyńskiego, hr. Grocholskiego, Kurzawy, hr. Tarnowskiego i w. in. Główną ich cechą jest nacisk kładziony na wyraz modelu, na jego psychologię, obok werwy wykonawczej w pewnej siebie technice. Obrazów nie malował, te zaś które pozostawił, są to raczej obrazowo pojęte studya. Związany ścisłe-mi węzłami przyjaźni z Grottgerem i całą ówczesną młodzieżą artystyczną, towarzyski, miły w stosunku z ludźmi, przez długi szereg lat był G. duszą sfer intelligentnych Lwowa, i należał do najżywotniejszych sił malarskich. Wystawiał też przeważnie we Lwowie na czasowych i stałej wystawie. Pojawiały się również prace jego w Krakowie, Warszawie i w Wiedniu, gdzie na powszechnej wystawie 1873 r. medalem je odznaczono. Zmarł we Lwowie 2 września 1886 roku w pełni sił twórczych, przedwcześnie. Jędrzej G. w dziejach naszej sztuki poważne zajmie miejsce wśród portrecistów rozwijających swą działalność pomiędzy 1860 a 1880 r. Prace jego odznaczają się pewną tężyzną wykonawczą; znać, że malarz, co je malował, zna tajniki swej sztuki, że nie obca mu najlepsza tradycya włoskich i hollenderskich mistrzów. Miękkość, wdzięk nie leżały w jego naturze artystycznej, stąd portrety kobiece przez niego wykonane grzeszą zbytnim naciskiem na charakterystykę. W męskich portretach jest on wybornym tłóma-czem wewnętrznego „ja” swoich modeli, umie wyzyskać cechy indywidualne portretowanej jednostki, umie całość dostroić do harmonijnego tonu. Obszerniej pisali o G-im Wł. Zagórski w feljetonie Słowa (wrześień 1886 r.) i hr. My-cielski w „Sto lat malarstwa”. Wiele też wiadomości o nim porozrzucanych jest w pośmiertnych wspomnieniach, zamieszczonych w swoim czasie we wszystkich czasopismach polskich.

Grabowski German, ksiądz (* 6 grudnia r. 1836 w mieście Dąbiu, w gub. Kaliskiej). Ukończywszy r. 1854 ginmazyum w Piotrkowie, wstąpił do seminaryum św. Krzyża w Warszawie, zaś r. 1859 objął obowiązki kapelana bpa Pla-tera, sufragana łowickiego. Następnie był kolejno wikaryuszem kollegiaty łowickiej i kilku parafij, poczem r. 1873-go proboszczem w Parzęczewie, wreszcie r. 1885 dziekanem rawskim, na którem - to stanowisku pozostaje. Pracę literacką rozpoczął G. od listów przygodnych, przesyłanych do „Zorzy”, której współpracownikiem był przez 26 lat. Z prac jego w „Zorzy”, prócz listów i artykułów drobnych, ważniejsze były: nauki tygodniowe na tle niedzielnych ewangielij i czytania o pacierzu. Od r. 1890 prowadzi redakcyę kalendarza „Świt”. Pisuje do „Przeglądu katolickiego”. Wszystkie prace G-ego nacechowane są wielką miłością i znajomością ludu, z nich też wymieniamy ważniejsze: Miesiąc Maryi dla ludu, Obowiązki rodziców, Czytanie o grzechu nieczystości, Rady kapłana dla ludu, Słowa prawdy o papierosianej modzie i pijaństwie, Grzechy jarmarczne, Wiadomości liturgiczne dla organistów i zakrystya-nów, Antek urlopnik (powiastka), Ojciec Prokop (wspomnienie).

Grabowski Bronisław (* 1841), slawista, dramatyk, powieściopisarz; urodził się w Kaliszu, ukończył gimnazyum r. 1857 w Piotrkowie; od 1860—62 był w uniwersytecie petersburskim, w 1862 wstąpił do Szkoły Głównej warszawskiej, w 1867 otrzymał stopień magistra, napisawszy rozprawę w jęz. rossyjskim „O etymologicznem pochodzeniu narzeczy w jęz. polskim i starosła-wiańskim”, poczem objął posadę nauczyciela naprzód w Warszawie potem w Częstochowie, wreszcie w Pińczowie. Pierwsząjego większą pracą była rozprawa p. t. „Słowieńcy, naród i dzieje”, drukowana w „Niwie” warszawskiej r. 1872; nastąpiły potem w „Tygodniku Powszechnym” zarysy: „Słowianie i Niemcy” (1875), „Czarnogóra i Czarnogórcy” (1877). „Zwyczaje doroczne ze stanowiska mitologii porównawczej” (1878 i 1879), „Najnowszy romans rycerski” (1880), w „Kłosach”: „Bośniai Hercogowina” (1876 — 78), w „Ateneum”: „Bulgarya i Bulgarowie” (1877), „Karolina Świetla” (1880), „Teatr w Czechach” (1884), „Franciszek Raczki” (1884), „Trylogia antyczna Vrchlickiego” i in. w „Bibliotece Warszawskiej”: „O pieśniach Bułgarów macedońskich w zbiorze Werkowicza” (1880), w „Tygodniku Ilustrowanym”: „Jan III w poezyi lu

kał.

dów południowo-słowiańskich” (1880); w „Bluszczu”: „Legendy o śpiących rycerzach” (1881); w „Biesiadzie literackiej”: „Pielgrzymka do Złotego domu” (1885,    1886); w „Wiśle”:

„Pieśń dziadowska o bitwie pod Wiedniem” (1888), „Zadruga” (1889), „Podania i legendy zapisane u autorów staropolskich” (1890), „Podanie o związkach między najbliższem rodzeństwem” (1892), „Istoty mityczne Serbów łużyckim” (1894—96), „Wystawa etnograficzna w Pradze czeskiej” (1895). W „Dziejach literatury powszechnej” z ilustracyami, wydawanych w Warszawie, opracował dział literatur słowiańskich, a mianowicie, w tomie II (1887) str. 1023 —1177, w tomie III (1890), str. 237 — 413), w tomie IV 1893) str. 566—800): doprowadził w nich opowiadanie do końca w. XVIII. Specyalne te stu-dya, sumiennie prowadzone, nasunęły autorowi myśl zobrazowania w dramatach historycznych naprzód walki Słowian z Niemcami, potem z Turkami. W pierwszym dramacie „Mściwój

Mtis m

Ir3 -Ą.

W

Ü,

i,

sjjr

Fig. 197. Grabowski Bronisław.

i Swanhilda” (Warsz. 1876), bardzo słabym pod względem układu, następstwa scen i dyalo-gowania, mamy obraz psychologicznie różnorodnych usposobień Słowian nadelbiańskich, z których jedni już przyjęli chrześciaństwo, głównie dla zabezpieczenia się od napadów germańskich, drudzy trwali przy swej wierze prastarej, a inni wreszcie (lubo tylko w pojedyńczych objawach) zachwiani w tej wierze, a z nienawiści do Niemców nie chcąc przyjąć chrześciaóstwa, żadnej już nie wyznawali religii. Wszystkich łączy i zapala jedno uczucie: potrzeba obrony ziemi rodzinnej przeciw Germanom, co ich psami słowiańskimi lżyli. Podobne motywa stanowią dźwignię drugiego, lepiej już ułożonego, dramatu p. t. „Syn Margrafa” (Warszawa 1880). W „Królewiczu Marku” (tamże 1880) widzimy tego podaniowego bohatera w całym blasku „junactwa”, opromienionego poezyą, ale działającego wśród warunków rzeczywistych, a wielce dla niego wrogich, gdyż mu nie dozwalają żadnej większej klęski zadać Turkom i młodo

tfnovkl. Powił. IItiitr. Zn**,. 202. T XXVI.

kładą go do mogiły. Wiele tu scen prawdziwie pięknych i iście poetycznych, a zgodnym z epoką i miejscowością stylem oddanych. W „Dom-nie Rozandzie” (Kraków 1886), napisanej pod pseud. Zenobiusza Drakuli, Krwawe swaty Tym-ka Chmielnickiego, gorąca miłość Piotra Potockiego i tragiczny los bohaterki tytułowej nastręczały sposobność do rozwinięcia niepowszedniej siły dramatycznej, lecz tu rzadko kiedy pomysłowi sytuacyi dopisało jej wykonanie. W sztuce fantastycznej „Boruta” (Kraków 1890) próbował G. podania ludowe o tym dyable-szlachci-cu przejąć myślą poważniejszą, lecz zdołał napisać tylko teoryę mieszanego charakteru. Dramat historyczny, „Jadwiga Tarłówna” (1898 w „Ateneum”), przedstawia smutne losy tej, dla której serce poety Sępa - Szarzyńskiego „bolało”. Pisuje też G. komedye niezbyt, coprawda, wesołe. Oto ich tytuły: „Na wodach“ (1877, grana w Belle-vue), „Sprzymierzeńcy” (1878, grana w Teatrze Rozmaitości i Letnim), „Drugi raz” (1883, odznaczona na konkursie). Z nowel G-ego zaznaczamy następne: „Babunia” (odznaczona na konkursie „Kuryera Codzien.” 1882), „Dom przed cmentarzem“ (1882 w „Nowinach“), „Przeklęta wiosna“ (1885 w „Bluszczu“), „Godni pożałowania“ (1885), „Sen Ruperta” (1885 w „Kuryerze Codziennym”), „Cudze szczęście” (1887 w „Słowie” warszaw.), „Byle za mąż” (1886, odznaczona na konkursie „Gazety Świątecznej”). Jako tlómacz, prócz dzieł historycznych i powieści z różnych języków, zasłużył się G. przekładem poezyj Vrchlickiego, Czecha, Kra-snohorskiej, Szenoi, Zachara Markowicza i in. Od r. 1874 redaguje i zapełnia swemi utworami „Kalendarz Obrazkowy”, wydawany w Czę-chowie, gdzie pomieścił kilka powiastek ludowych: „Na lekkim chlebie”, „Dobre imię”, „Zbawienne lekarstwo”, „Na służbę bożą”. W Kalendarzu „Strzecha rodzinna” na r. 1887 jest powiastka G-ego p. t. „Ojciec marnotrawny”. Do najświeższych prac G-ego (1900) należą: „Noc dwóch wieków” (poemat), „Prorokini i Krzysztofor” (dramat), oraz „Teorya literatury”, gdzie na ostatniej stronicy znajduje się spis dokładny wszystkich jego utworów oryginalnych, drukowanych osobno,—-Wśród Słowian zachodnich i południowych nazwisko G-ego jest i znane i szanowane. Czesi w r. 1900 uczcili go obchodem jubileuszowym, jakiego w kraju się nie docze-

P. Clim.

Grabowski Józef (* 1842 w Dąbiu, w Łę-czyckiem—f 6 czerwca 1879 w Warszawie), organista i kompozytor muzyczny. Kształcił się w teoryi muzycznej pod kierunkiem Miinchheime-ra. W ciągu lat kilkunastu pełnił obowiązki organisty przy kościele kapucynów w Warszawie; na tern stanowisku śmierć go zaskoczyła. Naj-celniejszem jego dziełem były „Pieśni Kościoła Rzymsko-Katolickiego” (Warszawa, 3 tomy, 1878 — 80), w którem zamieścił 158 pieśni polskich

73

i łacińskich, z towarzyszeniem organów, odpowiedzi przy mszach, nieszporach i t. p. w różnych tonacyach, 6 mszy różnych autorów, chorały duety, preludya organowe i t. p. Prócz tego napisał: trzy msze na jeden, trzy i cztery głosy mieszane z akompaniamentem organów, chóry czterogłosowe „Na skrzydłach czasu” i „O, salu-taris”, duet na dwa głosy żeńskie, parę pieśni religijnych na głos pojedyńczy, oraz „Pieśni i preludya na organ”, drukowane w Warszawie.

P. Clim.

A. Pol.

Grabowski Julian, chemik polski (* 1848 r. w Warszawie—f 28 lutego 1882 r. w Krakowie). Kształcił się w Szkole głównej warszawskiej i w Uniwersytecie warszawskim, który ukończył w r. 1870 ze stopniem kandydata nauk przyrodniczych, po przedstawieniu rozprawy nad utlenieniem eteru. Po ukończeniu nauk w Warszawie, wyjechał na dalsze studya naukowe do Berlina, gdzie pracował w laboratoryum prof. Beyera, wraz z którym przeniósł się w charakterze assystenća do nowego uniwersytetu niemieckiego w Sztrasburgu, gdzie po napisaniu rozprawy p. t. „Ein Beitrag zur Kenntniss der Wasserentziehungsprocesse”, pozyskał w roku 1874 stopień doktora filozofii. W pracy tej G. stosuje syntezy odkryte przez Beyera do grupy naftalinowej, opisuje syntezę odkrytych przez siebie dwunaftylometanu, dwuuaftylotrzychlor-etanu, dwunaftyloacetylenu, acetylenodwunaftylu i licznych związków od niego pochodzących, a następnie przedstawia i uzupełnia dawniejsze swoje prace, pozostające w związku z badaniami Beyera nad barwnikami fenolowemi. Raniony podczas pożaru, od którego ratował mieszkańców zagrożonego domu, nie odzyskał już zdrowia, i resztę życia spędził w bólach fizycznych, którym wszakże przez lat osiem potrafił przeciwstawić rozumną pracę naukową i pedagogiczną.. W r. 1875 przeniósł się do Lwowa, gdzie został assystentem profesora Radziszewskiego i wkrótce potem docentem chemii technicznej w Politechnice lwowskiej. Jednocześnie zajmuje się gorąco kwestyą naftową, pozyskuje subsydyum Wydziału krajowego na wyjazd do Ameryki w celu zbadania technologii nafty, i wyjechawszy ze Lwowa na wiosnę 1877 r., przez przeciąg prawie półroczny odbywa w Ameryce pracowite badania. Wyniki pracy nie zostały, niestety, ogłoszone. Po powrocie do kraju, zostaje kierownikiem oddziału chemicznego w nowo zreformowanym Instytucie techniczno-przemysłowym w Krakowie, urządza przy tym zakładzie wzorową pracownię chemiczuą i prowadzi zajęcia praktyczne. Lecz cierpienia fizyczne nie pozwoliły mu odzyskać dawnej energii, i przecięły pasmo dni jego żywota w 34-ym roku życia. G. był członkiem - Korrespondenten! Akademii krakowskiej (od maja 1877).—Prócz wymienionej rozprawy doktorskiej ogłosił: „O pe-troscenie i talenie” (1877); „O znajdowaniu się połączeń azotowych w oleju ziemnym galicyjskim” (1877); w Sprawozdaniach Towarzystwa chemicznego niemieckiego („Berichte” VI, VIII, IX) pomieszczał wiadomości o poszukiwaniach nad chloralidem i ciałami powstającemi przy działaniu chloru na acetony. Przełożył: „Podręcznik technologii chemicznej” Wagnera (Warszawa, 1877). Za urządzenie działu nafty i wosku ziemnego na wystawie lwowskiej 1877 r. otrzymał medal. Artykuł niniejszy jest skreślony na podstawie wspomnienia pośmiertnego o Grabowskim, napisanego przez Wł. Lepperta („Wszechświat” 1882, Nr 11 i 12).

Grabowski Edward (*    1849), pedagog,

badacz literatury powszechnej, przyszedł na świat w Augustowskiem, gimnazyum ukończył w Kownie, r. 1867 wszedł do Szkoły Głównej na wydział filologiczno-historyczny, ukończył uniwersytet warszawski w 1871 i oddał się nauczaniu prywatnemu, ciągle pogłębiając swoją wiedzę z dziedziny literatury. Główniejsze jego artykuły drukowane są w „Bibliotece Warszawskiej ” r. 1877: „O wykładzie historyi dla naszej młodzieży”, i w „Ateneum” r. 1879: „O współczesnej literaturze włoskiej”, r. 1880: „O Kamoen-sie”, r. 1882: „O Molierze”. Najważniejszą jego pracą są trzy wielkie rozdziały w „Dziejach literatury francuskiej”, opracowanych zbiorowe-mi siłami (t. II, r. 1887), a mianowicie: „Literatura kościelno-chrześciańska i giermańsko-pogańska do Wojen Krzyżowych”, „Literatura świata rycerskiego”, „Czasy przewagi mieszczańskiej”. Sumienność i ścisłość stanowią główną zaletę wszystkich opracowań G ego. Wspólnie z Piotrem Chmielowskim ułożył dwutomowy „Obraz literatury powszechnej w streszczeniach i przykładach” (Warszawa 1895—6), przełożył Hettnera „Historyę literatury angielskiej wieku XVIII” i Taine’a „Francya przed rewolucyą” (1883). W „Poradniku dla samouków” (część druga, Warsz. 1899) dał wskazówki metodyczne odnoszące się do nauki dziejów literatury powszechnej. W pamiętniku o „Szkole Głównej Warszawskiej” (Kraków 1900) obrobił rzecz o wykładach Adolfa Pawińskiego i Henryka F. Lewestama. Jest inspektorem szkoły technicz- . nej przy kolei warsz.-wiedeńskiej.

Grabowski Wojciech, malarz i ilustrator polski współczesny, urodził się, jak i jego starszy brat Jędrzej, na Zwierzyńcu pod Krakowem 15 kwietnia 1850 r. Pierwiastkowe wykształcenie artystyczne otrzymał w szkole krakowskiej pod okiem Kossowskiego, Szynalewskiego i Łuszcz-kiewicza. Jako jeden ze zdolniejszych jej uczniów wysłanym został do Monachium, gdzie w Akademii pracował początkowo w szkole antyków prof. Strehubera, następnie rysując z natury u prof. Anschiitza. Kolegami jego byli: Maszyń-ski, Witkiewicz; Motty, Żmigrodzki i w. innych. Po dwuletnim w Monachium pobycie 1872 roku opuszcza to miasto i przybywa do Wiednia, gdzie

H. P.

rekeyę nowego teatru Lwowskiego.

G-ego ukazały się dotąd: „Żmija”;

„Róża”; „Natchnął go” i „Łotr”.

Grabowski Tadeusz (* około 1870), rodem z Krakowskiego, studya uniwersyteckie odbywał w Krakowie, poczein udał się za granicę, a mianowicie do Paryża, celem wykształcenia się w filologii romańskiej: słuchał wykładów Gastona

historyę krytyki w Polsce.

i!

D.

zaczyna pracę samodzielną, rysując przedewszyst-kiem do pism obrazkowych. Mieszka następnie bądź we Lwowie, bądź chwilowo w Krakowie, bądź wreszcie przebiegając całą Galicyę z kijem wędrownym i teką z ołówkami, aby zbierać motywa obyczajowe i krajobrazowe dla swych kreacyj. Zmarł we Lwowie 2 czerwca 1885 r. w trzydziestym piątym roku życia. Wojciech G. miał przedewszystkiem talent kompozytorski; tworzył z łatwością, myśl pierwotną bez trudu przyoblekał w szaty plastyczne, i byłby zajął wybitne stanowisko wśród naszych rysowników i ilustratorów, gdyby na przeszkodzie temu nie stanęło małe wyrobienie specyalne. Mając od natury dany dar twórczy, szedł tą drogą, mniej dbając o wzmożenie swego talentu poważną nauką. G. nigdy nie mógł nauczyć się poprawnie rysować, ztąd utwory jego, obok bardzo pięknej kompozycyi i właściwego nastroju, grzeszyły wadami rysunkowemi. Talent swój rozwijał przedewszystkiem w uplastycznionych pomysłach ze sfer oderwanych, tworząc, wzorem Grottgera, cykle rysunkowe, jak np.: „Życie artysty”, „Pory roku” itp., i w samej manierze rysowniczej naśladując twórcę „Doliny łez”. W przeciągu lat kilku ilustracye jego cieszyły się u wydawców i u publiczności dużem powodzeniem. Zamieszczał ich wiele w „Kłosach“, „Tygodniku Ilustrowanym” i w niemieckich czasopismach. Wśród nich do najlepszych zaliczyć można sceny fantastyczne na tle krajobrazu. Wojciech G., umierając wcześnie, nie wypowiedział swego ostatniego słowa — szedł zaś drogą postępu do samej śmierci.

Grabowski Ignacy, publicysta, dramaturg i nowellista współczesny (* 1866 w Ogorzelicach w powiecie Płockim); otrzymawszy patent dojrzałości w gimnazyum filologicznem w Płocku roku 1883, wstąpił na wydział nauk przyrodniczych do Uniwersytetu Warszawskiego, a skończywszy w nim kursa, spędził jeszcze dwa lata na stu-dyach w Niemczech. Prace publicystyczne, głównie szkice z wycieczek po różnych miejscowościach w kraju i w Poznańskiem, pomieszczał przeważnie w „Kurjerze Warszawskim”. Pierwszy z utworów G-ego dramatycznych, p. t. „Szarada” (komedya), ukazał się r. 1895, wystawiony w teatrze Rozmaitości 1897; za nim poszły: „Bez wyjścia”, drukowany u Gebethnera i Wolffa 1897, grany w teatrze Rozmaitości 1897; „Weksel płatny” (1897); „Burza”, odznaczony na konkursie Paderewskiego, grany w Wodewilu 189 t; „Rodzeństwo” (1900), przyjęty przez dy-

Z nowel „Pożar”;

Paris i Emila Faguet’a. którego stał się wielbicielem i poczęści naśladowcą. Jest nauczycielem gimnazyalnym w Krakowie, a stara się o docenturę uniwersytecką tamże. Ogłosił drukiem rozprawkę p. n. „Stanisław Staszyc, jego pisma polityczne i pojęcia filozoficzne” (w „Przeglądzie Polskim” 1898, tom 1). Chodziło tu autorowi, nie o szczegółowy rozbiór dzieł Staszyca, lecz o charakterystykę jego jako człowieka i pisarza, oraz o syntetyczne przedstawienie jego poglądów. W r. 1900 w „Przeglądzie Polskim” (t. II) dał studyum p. t. „Wiktor Hugo i jego korrespondencya.” We wrześniowym zeszycie tegoż „Przeglądu” rozpoczął druk obszernej monografii o Michale Grabowskim, znanym krytyku; ma przytem G. zamiar opracować wogóle

P. Chm.

Grabowskich hrabiów herb. Na tarczy w polu czerwonem miecz ostrzem do góry, na nim półksiężyc srebrny wpoprzek. Nad koroną hra-

TJ

Fig. 198. Grabowskich hr. herb.

biowską pół orła pruskiego czarnego. Po bokach tarczy olbrzymy z maczugami. Nadany wraz z tytułem hrabiowskim w Prusach w 1786 roku Bonifacemu Grabowskiemu, generałowi wrojsk polskich, z rodziny wielkopolskiej Götzendorfów-Grabowskich (ob,) herbu Zbitwicz, zmarłemu bezpotomnie w początkach XIX stulecia.—Źródła: Borkowski, Rietstap, Siebmacher III, 1, 10.

Grabowskie starostwo niegrodowe, leżało w województwie Sieradzkiem, w ziemi Wieluńskiej, powiecie Ostrzeszowskim. Podług lustra-cyi z roku 1662 składało się: z miast Grabowa i Mikstat, ze wsi: Krasowice, Głuszyna, Czajków, Kotłów, Komorów i z dwu dzierżaw: Klonowa i Brzęszewic.— O staroście gra-bowskim Janie Zarembie metryka koronna pierwszy raz wspomina r. 1460. Odtąd starostwo grabowskie pozostało przy Zarembach aż do XVII wieku. Dopiero Jan Kazimierz oddał r. 1649 starostwo grabowskie i kopalnię żelazną ianowi

Kazimierzowi Krasińskiemu, wojewodzie płockiemu, który ustąpił praw swych Urbańskim. Za Augusta II przeszło starostwo do Przebendowskich Pokrzewnickich; za Stanisława Augusta do książąt Radziwiłłów, a po okkupacyi pruskiej do lir.

Raczyńskich. Za Jana Kazimierza Szwedzi zupełnie zamek zburzyli, tak, że prawie śladu nie masz.—W r. 1771 posiadał G. s-two Michał ks. Ra- nie. dziwiłł, krajczy w.ks.litew., z małżonką, opłacając kwarty złp. 2 717 gr. 18, a hyberny złp. 3 820 gr. 16 prócz Klonowa. Na sejmie warszawskim z r. 1775 stany Rzeczypospolitej nadały tymże książętom Radziwiłłom na lat 50 w emfiteutycz-ne posiadanie starostwa: Grabowskie i Bólem o w skie (ob.) i ekspektatywę na starostwo Borysowskie (ob.), oprócz summy złp. 400 000, mającej się im wypłacić z czopowego i szelężne-go, za usługi, jakie wyświadczył Michał ks. Radziwiłł na rzeczonym sejmie.

Grabowskie (albo Grabówka) starostwo niegro-dowe, leżało w województwie i powiecie Trockim.

Wedle spisów urzędowych z roku 1766 składało się z trzech wsi: Grabówka, Lepołaty i Ejciszki, które posiadał wówczas Stanisław Wołłowicz, opłacając z nich kwarty złp. 120, a hyberny złp. 160.

Grabski» Stanisław (* we wsi Borowie, w pow. Łowickim, 1871 r.), publicysta i ekonomista. Po ukończeniu gimnazyum w Warszawie w 1890 r. kształcił się w uniwersytetach: w Warszawie, Berlinie, Paryżu i Bernie; w tym ostatnim otrzymał w 1894 r. stopień doktora filozofii. Prace w formie książkowej ogłasza po niemiecku, a mianowicie wydał: „Marlo, als Socialtheoretiker” (Bern 1899); „Zur Erkennt-nisslehre der Volkswirtschaftlichen Erscheinungen” (Lipsk 1900); prócz tego przygotował do druku „Das Kleingewerbe und dessen volkswirtschaftliche Bedeutung” (Bern 1900). Z większych artykułów po niemiecku ogłosił: w „Deutsche Warte”: „Böhm-Bawerk als Kritiker Marx’ und Rodbertus’” (1894); w „Neue Zeit”: „Die industrielle Politik Russlands in dessen polnischen Provinzen” (1894), „Die Agrarpolitik Russlands in dessen polnischen Provinzen” (1895),

„Die Finanzpolitik Russlands in dessen polnischen Provinzen” (1897); w „Jahrbücher für Nationalökonomie u. Statistik” Conrada: „Zur Erkenntnisslehre der volkswistschaftlichen Phänomene” (1899); w „Zeitschrift für Volkswirtschaft, Socialpolitik u. Verwaltung” Böhm-Ba-werka: „Der Polnische Nationalökonom Graf Friedrich Skarbek”. Po polsku ogłosił następujące rozprawy w czasopismach: w „Ateneum”:

„Rozwój teoryi wartości i jej stan obecny”

(1893); w lwowskim „Kwartalniku”: „Narodowa polityka społeczno-ekonomiczna” (1898); w „Przeglądzie Filozoficznym”: „Wstęp do metodologii nauk ekonomicznych” (1899); w „Czasopiśmie prawniczo-ekonomicznem” (organie wydziału prawa uniw. Jagieł.): „Marksizm i krytycy jego naj-

Konst. Woj.

nowszej doby”. Nadto mniejsze prace publicystyczne pomieszczał: w „Przeglądzie Poznańskim”, „Przeglądzie tygodniowym”, „Głosie”, „Prawdzie”, „Ekonomiście”, „Gazecie Polskiej” i t. d. — Jest to pracownik zamiłowany w pracy naukowej na polu ekonomii i dobrze odczuwający najnowsze prądy w tej dziedzi-

St. A. K.

Graca, niem. Kalkhacke, Kalkkrücke, franc. rabot à chaux — jest to narzędzie, używane do mieszania wapna podczas lasowania (ob.) i wyrabiania zaprawy mularskiej. Składa się z kawałka grubej blachy, skrojonej w kształcie trapezu z wycięciem pośrodku, i dość długiego drążka, który zasuwa się w rurkę, utwo-rzouą przez zawinięcie pod kątem prostym blachy w węższym końcu trapezu.

Gracchus, ród rzymski, ob. G r a kolio-wie.

Gracian Baltazar, prozaik hiszpański (* przy końcu w. XVI w Calatayud w Aragonii—f 1658 w Tarragonie). Studya odby wał na uniwersytecie w Huesca, wstąpił do zakonu jezuitów i został później rektorem kollegium w Tarragonie. Jest teoretykiem t. zw. „conceptismo”, t. j. nowego stylu, który Quevedo utworem swym „Suenos” do prozy hiszpańskiej wprowadził; polega on na pisaniu eiemnemi i zawiłemi zdaniami, pełnemi dwu-znaczników, gry słów, ukrytych znaczeń wyrazów. Dzieło jego „La agudeza, y arte de ingenio” (Huesca 1649), zawierające teoryę takiego sposobu pisania, było prawie przez cały w. XVII kodeksem dobrego smaku literackiego; znalazło naśladowców we Włoszech, Francyi i Niemczech. Wpływ jego był szkodliwy i zepsuł gorzej jeszcze chorobliwy smak ówczesny subtelnościami i sztucznem wysławianiem się (gongoryzm). Treść jednak prac G-a zasługuje na uwagę i, pomimo zmanierowanej formy, dziś jeszcze pociągnąć może czytelnika bogactwem myśli głębokich. Do najlepszych dzieł G-a, wydawanych pod imieniem brata jego, Wawrzyńca, należą: „El criticon” (Madryt 1650—64, 3 tomy), alle-goryczny obraz życia ludzkiego w formie powieści; „El heróe” (Huesca 1637), opisujący drogę do zostania bohaterem; „El discreto” (Huesca 1646), teorya zdolności intelektualnych; „El po-litico D. Fernando el Catolico” (Saragossa 1641), panegiryk tego króla; „Oraculo manuał” (Huesca 1637; niemiecki przekład A. Schopenhauera p. t. „G s Handorakel”), zbiór zasad mądrości życiowej. Zbiorowo wydano dzieła jego w Madrycie 1664 i późn., w Barcelonie 1757, w Madrycie 1773 i trzy główne dzieła także w 65-m tomie wydawnictwa „Biblioteca de autores espa-noles”.

Gracias a Dios. 1) Przylądek na północo-wschodnim brzegu Ameryki Środkowej, na granicy rzplitycb Honduras i Nikaragua, pod 15° szerok. półn., odkryty przez Kolumba d. 20 wrze-

E. S.

K. S.

zapewnił opiekę państwa. W tym względzie ulegał zapewne wpływom sw. Ambrożego, z którym go łączyła przyjaźń. Wydał kilka surowych edyktów przeciw heretykom („Cod. Teodos.” XVI, 5, 4 i 6,2), ale ich ściśle nie wykonywał, w końcu zaś zezwalał na wolność wyznania. Miał dwie żony: Konstancyę, córkę cesarza Kon-staneyusza II, i Letę. Dzieci z pierwszego małżeństwa pomarły jeszcze za życia ojca. Namiętnością G-a było myśliwstwo, któremu się oddawał w towarzystwie strzelców alańskich, zaniedbując nieraz ważne sprawy państwowe.— 1) Richter G. „Das weströmische Reich, besonders unter den Kaisern Gratiau, Valentinian II und Maximus” (Berlin 1865); 2) Dumy V. „Histoire des Romains” (Paryż 1879 — 1885,

w. T.

śnią 1502 rokn. — 2) Główne miasto departamentu G. (27 816 m-ców, z tych 11910 krajowców) w środkowo - amerykańskiej rzeczypo-spolitej Honduras, na płaskowzgórzu, 610 metrów nad poz. morza; ma pokłady złota, srebra, opali. G., założone w 1536 r., do 1544 było rezydencyą królewską Guftemali i Nikaragua; obecnie ma 4 000 m-ców.

Gracilaria, rodzaj wodorostów z grupy kra-y- snorostów (Florideae)', zawierający do 30-tu gatunków, z których 6 spotyka się w morzach europejskich. Piechy tych wodorostów wielokomórkowe, obłe, widlasto-rozgałęzione, porastają darnistemi zbiorowiskami, ciągnącemi się na przestrzeni kilkunastu centymetrów. Rozgotowane, zastygają w galaretowatą massę o znacznej zawartości materyj pożywnych: cukru i mączki. Gatunek G. lichneoides (tak zwany mech Ceylons ki) używany bywa przez Japończyków jako pożywienie, zwłaszcza zalecane chorym i osłabionym. G. confervoides, bardzo rozpowszechniony w morzu Sródziemnem i Adrya-tyckiem, zbierany bywa w wielkich ilościach w lagunach Wenecyi i sprzedawany jako środek przeciw suchotom. G. Wrightii, gatunek australijski, zbierany w uściach rzek, dokąd napędzają go fale morskie, i używany na pokarm; ma być smaczniejszy od innych.

Gracillaria Haw. (Kibitnik), owad z pod-rzędu Motyli d r o b n y c h (Microlepidoptera), należący do rodziny Molowe ów (Tineides), posiada długie niciowate rożki. Skrzydła przednie są długie i wązkie, zaopatrzone w długą fren-zlę. Tylne są jeszcze węższe i obramowane długim szlakiem frenzli, który czyni je podob-nemi do piór. Gąsienice ich bardzo małe i posiadają tylko 14 nóg. Gracillaria syringella Fabr.

Fig. 199. Gracillaria syringella.

jest pospolitą we Francyi, Anglii i Niemczach. Głowę ma białawą, a przednie skrzydła szare z brunatnemi i czerwonemi plamami. Zielono-wate jej gąsienice bardzo są szkodliwe dla bzu, jesionu, trzmieliny i ligustru.

Graculus corbo, ob. Kormora n.

Gracyan (Flavius Gracianus), zachodni cesarz rzymski, syn cesarza Walentyniana I i Walery i Sewery Maryny (* 23 maja 359 r. po Clir. w Sirmium — f 25 sierpnia 383 r.). W 367 r. został współrządzcą ojca z tytułem augustus. Po śmierci ojca (375 r.) zmuszony był podzielić władzę z bratem przyrodnim, Walentynia-nem II, G. otrzymał Gallię, Hiszpanię i Bryta-

nię, zachowując wszakże zwierzchnią władzę nad pozostałemi częściami cesarstwa Zachodniego. W 377 r. zwyciężył Alemanów pod Argen-taryą (dziś Kolmar albo Neuf-Brisach) w Gallii, w następnych zaś latach wspierał cesarzów wschodnich, Walensa i Teodozyusza I, w walce z Gotami. W 383 r. legiony brytańskie zbuntowały się i obwołały cesarzem Maksyma. G , zwyciężony pod Paryżem i opuszczony przez własne wojsko, które go znienawidziło za to, że się otaczał Alanami, zabity został wpobliżu Lugdunu. Młody ten monarcha sprawował rządy w duchu chrześciańskim i gorliwie tępił zabytki przeszłości pogańskiej: odebrał westalkom i kapłanom pogańskim ich przywileje; usunął z senatu rzymskiego „Victorię“; konfiskował na rzecz skarbu majątki przeznaczone do podtrzymywania kultu bogów pogańskich: odrzucił ofiarowany sobie przez pogan tytuł pontifex maximus i t. d. Natomiast kościołowi chrześciańskiemu

Tom VII).

Gracyan, zakonnik kamedulski klasztoru św. Feliksa w Bolonii i profesor prawa kanonicznego. Szczegóły jego życia nie są bliżej znane. Późniejsi kronikarze twierdzą, że był biskupem w ro-dzinnem mieście (?) Chiusi, potem kardynałem; inni dodają, że był bratem sławnego Piotra Bombarda (f ok. 1160), arcybiskupa paryskiego, i Piotra Comestora (f 1178). W historyi prawodawstwa kościelnego ma sławę jako autor pierwszej księgi Kodeksu prawa kanonicznego (Corpus Juris Canonici), znanej p. t. „Decretum Gratiani”, a której on sam nadał tytuł „ Concordantia discordantium canonutn”. O czasie powstania tego dzieła również nic stanowczego powiedzieć nie można. To wszakże pewna, że jest ono płodem wieloletniej wytrwałej pracy i że przed r. 1150 znanem powszechnie nie było. To „De-eretiim” Gracyana jest czemś więcej niż systematycznym zbiorem prawno-kościelnego mate-ryału. Są tu liczne wyjątki z kanonów i pisa-rzów kościelnych, cytowane jako „powagi”, bez sprawdzania zresztą ich mocy prawnej i autentyczności; albo stanowią one dowody założonych przez autora tez, albo też sprzeczność pomiędzy mend zachodząca daje mu okazyę do takiego wykładu, któryby je harmonijnie pogodził. Tej zresztą tendencyi G-a w układzie dzieła dowodzi sam tytuł naczelny pracy, jak to wyżej zaznaczyliśmy. Rzeczonego harmonijnego pogodzenia sprzeczności w prawodawstwie kościelnem dokonywa G. albo przez suppozycyę wyjątku od reguły lub rady wobec ścisłego przepisu, albo też (choć rzadko) za pomocą przedstawienia historycznego rozwoju danego rozporządzenia prawnego. Mate-ryał do swojego „Decretum” rzadko bierze ze źródeł bezpośrednich, oryginalnych; tu należą postanowienia 1 go i 2-go Soboru lateraneńskiego (1123, 1139), niektóre dekretały Paschalisa II (f 1118), Innocentego II (1130—1143), i rzeczy poczerpnięte z rzymskiego prawodawstwa; pozostały materyał wzięty jest z dawniejszych kollek-kcyj kanonów, przedewszystkiem z Burcharda Wormacyeńskiego (f 1025), z „Dekretu” i „Panoram” Iwona Karnoteńskiego (f 1117), ze zbiorów Anzelma z Lukki (f 1086), kardynała Deus-dedit (1086) i Grzegorza; prawdopodobnie i inne kollekcye, jak np. Reginona, opata z Prüm, u-względnione były przez G-a. Najważniejszy zaś wpływ wywarł na niego Alger z Leodyum którego metoda była dlań wzorem i którego dziełem „De misericordia et justitia”, zarówno jak i innem, dogmatycznein, prawdopodobnie tego samego autora, p. t. „Liber sententiarum”, posiłkował się przy układaniu swej pracy. „Decretum” G-a składa się z trzech części. Pierwsza, później na 101 dystynkcyj podzielona, mówi krótko o źródłach prawa („Tractatus decreta-lium” D. I — XX), o klerze, jego hierarchii i święceniach ( „ Tractatus ordinandorum ” D. XXI—LIX), o wyborze kousekracyi i prawnem stanowisku prałatów (D. LX—XC), o kościelnej władzy papieskiej legatów i prymasów i o nie-kompetencyi książąt świeckich w rzeczach kościelnych (D. XCI—CI). W drugiej części G. w 36 causae rozbiera najróżnorodniejsze kwestye prawne (Quaestiones), mianowicie mówi o własności kościelnej (Caus. X—XIV), o prawodawstwie zakonnem (Caus. XVI-XX), o prawie ka-nonicznem, dotyczącem małżeństwa (Tr. conjugii Caus. XXVII—XXXVI); w pozostałych causae przeważnie zajmuje się sprawami należącemi do sądownictwa kościelnego i do władzy karcenia. Prócz tego w Causa XXIII wtrącony jest traktat „De poenitentia” (o pokucie), stanowiący Quae-stio 3-ą i na 7 dystynkcyj podzielony. W trzeciej części swego dzieła G. rozprawia w pięciu dy-stynkcyach o Eucharystyi, Ô uroczystościach i postach, o chrzcie i bierzmowaniu; dawniej trafnie ta część nosiła tytuł „Liber de sacramentis”, później, od przedmiotu, rozbieranego w niej na początku, otrzymała napis „De cousecratione”. Zresztą podziały pierwszej i trzeciej części nie pochodzą od samego G-a, lecz od pierwszego jego ucznia, P au cap ale a, który też w różnych miejscach dzieła swego mistrza poczynił przy-

datki, t. zw. Paleae. Również i późniejsi czynili takie przydatki, tak, że liczba rzeczonych Paleae przewyższyła 150. Tyle ich naliczył Bickell (De Paleis, Progr. Marb. 1827), 166 wskazał Friedberg w Prolegomenach (p. 13—18) do swego wydania. Niezręczne wyprowadzanie wyrazu Pale a od îtaXàia lub od TrâXiv, albo też od p(ost)alia jest dziś powszechnie odrzucone; objaśnianie tegoż za pomocą palea=r plewy, zakrawa na żart.— Tak zwane „Decretum Gracya-ni” jest bezwątpienia dziełem mającem tylko prywatną powagę. Co zaś mówią o potwierdzeniu tego zbioru przez papieża Eugeniusza III, jest późniejszym wymysłem. Zawsze patrzano nań jako na kollekcyę rzeczy źródłowych, których jednak wartości krytycznie dochodzić nie odczuwano potrzeby. Przy cytowaniu miejsc używano wyrażenia „in decretis”, z czego poszło późniejsze wyrażenie „Decretum”, jako nazwa całości. Decretum utworzyło pierwszą księgę Kodeksu prawa kanonicznego (Corpus Juris Canonici); przez to jednak żadnego donioślejszego, niż je miało przedtem, znaczenia nie otrzymało, nawet w urzędowem wydaniu rzymskiem z r. 1582. Dzisiaj Dekret G-a ma znaczenie kompendyalnej kollekcyi najdawniejszego prawodawstwa kościelnego, t. zw. jus antiquum, a studya nad pomie-nionetn dziełem nietyle są przydatne do historyi prawa, ile raczej do dziejów samej nauki kano-nistycznej. Już współcześni G-a powitali jego pracę jako Liber, jako podstawę swej naukowej i pisarskiej działalności. Wkrótce powstały kom-mentarze do wyrazów i rzeczy, zawartych w tekście, czyli t. zw. Glossae, które później urosły do znacznych rozmiarów i utworzyły to, co ka-noniści nazywają Apparatus. Nadto powstawały skrócone przeróbki Dekretu, czyli Summae, jak np. Summa Magistri Rolandi Bandinelli (późniejszego papieża Aleksandra III). Kanoniści opracowujący Decretum G-a znani są pod nazwą Dekretystów, jak znowu kommentatorowie De-kretałów, tj. późniejszych ksiąg kodeksu prawa kant nicznego, otrzymali nazwę Dekretalistów. Aż do przeszłego wieku profesor wykładający księgę Dekretu miał najprzedniejsze znaczenie na fakultecie prawnym. Najgłośniejsi zpośród dawnych dekretystów byli Jan z Faenzy (Faven-tinus f 1190) Hugo (Huguccio) z Pizy, nauczyciel Innocentego III, biskup Ferrary (j- 1210); Jan Zemeke, proboszcz w Halberstadzie, autor kommentarza „Glossa ordinaria” (inaczej Teutoni-cus f 1245 albo 1276). Z późniejszych kom-mentatorów bardziej są znani: Dominik z St. Ge-miniano (f 1400), Jan Turrecremata (f 1468), Jan Antoni de St. Gregorio (f 1483), Dartis (wydanie paryskie jego dzieła z 1656), van Espen. Pierwsze wydanie drukowane Dekretu wyszło w Sztrasburgu 1481; jedno z najnowszych, przez Friedberga „Corpus Juris Canonici I” (Lipsk 1879). Rewizyą tekstu i glossy zajmowali się t. zw. Correctores Romani, kom

J. K.

Fig. 200. Grad kulisty.

missya ustanowiona przez św. Piusa V papieża, a przez jego następców uzupełniona; rezultatem ich pracy było urzędowe wydanie z roku 1582 z glossą.—Porów. Kaulena „Kircnenlexicon”, t. III.

Gracyan czyli Grat i anus, hospodar wołoski, oh. Graz i a ni Gaspar.

G-racye są rzymskiem odbiciem Chary t greckich (ob.) w ich późniejszej postaci, podobnież, jak nazwa ich jest przekładem łacińskim greckiej yocptę—wdzięk. Podana pod artykułem Charyty płaskorzeźba wyobraża właśnie G. z czasów rozkwitu sztuki greckiej, kiedy się ustalił i do Rzymu przeniósł bardzo często powtarzany typ Charyt nagich, rękami w grupę splecionych. Najpiękniejszym okazem jego, dochowanym do naszych czasów, jest rzeźba w za-krystyi katedry w Syenie. Oprócz pod Chary-taini wskazanego dzieła Krausego, por. L. Ménard „Les Grâces” w „Gazette des beaux arts” (VII, 128) i w Roschera „Ausfiihrl. Lexicon der griecli. und röm. Mythologie” artykuły Chariten i Gratiae.

Grad, jedna z form opadu atmosferycznego w stanie stałym. Oprócz śniegu przybywa z atmosfery na powierzchnię ziemi woda zakrzepła w trzech jeszcze innych postaciach, a mianowicie: bryłek lodowych, krup i gradu właściwego. Bryłki lodowe stanowią właściwie tylko deszcz zmrożony i występują, gdy opadające krople deszczu napotykają w dolnych warstwach powietrza prąd powietrza zimnego. Jeżeli krople te krzepną dopiero na zmrożonej powierzchni ziemi, tworzą gołoledź. Krupy czyli krupki są to kulki śnieżne, nieprzezroczyste, miękkie, o średnicy 1 do 2 milimetrów, rzadko większe, padają najczęściej na początku wiosny. Tworzą się, gdy. powietrze w temperaturze niewiele różnej od 0° jest silnie zawichrzoue. Powstawanie ich tłómaczy się własnościami śniegu, który w temperaturze blizkiej 0° jest plastyczny i daje się ugniatać; płatki śnieżne przylegają do siebie i łączą się w większe kłaczki, które się zaokrąglają wskutek wzajemnych uderzeń, gdy są silnym wiatrem miotane. Od krup tych G. właściwy stanowczo się wyróżnia. Ziarna gradowe posiadają wielkość bardzo różną; przy G-ie zwykłym mają średnicę 3 — 4 mm., niezbyt rzadko wszakże występuje G. wielkości orzechów laskowych, a przytrafia się też i wielkości jaj gołębich, a nawet kurzych. Przykład wielkich brył gradowych przedstawia burza, która nawiedziła Warszawę d. 4 maja 1887; były między niemi ziarna o średnicy przeszło 4 cm. i ważące po 65 gramów; widziauo wszakże i bryły większe, mające do 10 cm. średnicy i ważące po 190 gramów. Bryły tak ciężkie powodują nieraz spustoszenia bardzo znaczne; wspomniany grad r. 1887 rozbił w Warszawie około pół miliona szyb, a grad w Bordeaux 1886 podziurawił płyty cynkowe. Są zresztą wzmianki i o większych jeszcze bryłach gradowych: w roku 1717 spaść miały w Namur bryły dziesięciofuntowe, a w Kan-zas 15 sierpnia 1882 bryła ważąca 70 funtów. W .przypuszczeniu, że wieści podobne są rzetelne, starano się pochodzenie icii tłómaczyć przez przymarzanie spadłych i napiętrzonych ziarn gradowych; przy gęstym G-ie może już gotowe przybywają na ziemię z powietrza. Postać ziarn gradowych również jest bardzo rozmaita. Najczęstsza jest forma kulista, lubo niezupełnie prawidłowa, najeżona wyrostkami (fig. 200). Wyróżnić w niej można w ogólności jądro nieprzezroczyste, białe, jakby utworzone ze zbitych kryształków śnieżnych, lub raczej z ziarna krupowe-

Fig. 201. Warstwy gradu.

go, otoczone warstwą lodu przezroczystego; niekiedy składa się bryłka gradowa z 6 lub 8, a nawet 14 takich warstw naprzemian przezroczystych i nieprzezroczystych (fig. 201). Układ taki świadczy, że bryły gradowe narastają niejednostajnie, ale, że po okresach zamarzania powolnego i stopniowego zachodzi krzepnięcie nagłe i chwilowe. Często też mają bryły gradowe postać krążków spłaszczonych (fig. 202), w których rozcho-

Fig. 202. Grad krążkowy.

dzą się włókna promienisto ku obwodowi, co wraz z opowiedzianym szeregiem warstw współśrod-kowych nadaje krążkowi takiemu postać bryły podzielonej dwoma układami powierzchni, jak skrawek cytryny; postać taką przedstawiały wielkie bryły gradu w Warszawie 1887 r. (fig. 203). Występuje też niekiedy G. w postaci wycinków kulistych (fig. 204), w wierzchołku zaokrąglonych; według Reynoldsa stożkowata taka postać ma być formą zasadniczą ziarn gradowych, a wierzchołek jego pierwotną częścią ziarna. Napotykają się też formy soczewkowate,' gruszkowate, grzybowate, różyczkowate (fig. 205), ale oprócz tych form zaokrąglonych przybiera niekiedy G. i postać krystaliczną graniastosłupów sześciokąt-

nych (fig. 206 i 207), które w ogólności stanowią iż przybywa on nie z góry, ale z okolic, a w ta-typ zasadniczy krystalizacyi lodu; zdarzają się kim razie byłby to szelest, sprawiany uderzaniem też ziarna osadzone kryształami dobrze wykoń- G-u o ziemię, drzewa lub dachy domów. —Stan czonemi (fig. 208). Wszystkie te formy zresztą, elektryczny atmosfery przedstawia podczas pomimo tak znacznej swej rozmaitości, dają się G-u, jak zresztą podczas burzy w ogólności, napięcie bardzo znaczne; burzom gradowym towarzyszą w ogólności objawy elektryczne, wyrażające się częstemi błyskawicami i grzmotem nie-

i:

:i

EU

Fig. 206.

Fig. 207.

Grad krystaliczny.

Fig. 208.

Grad postaci odcinka kulistego.

sprowadzić do trzech typów: kulistego, krystalicznego i sferoidalnego (krążkowate-go). — Chmury gradowe wydają się ciężkie, ciemne, o brzegach poszarpanych, jakby porozdzierane masami zbiegaj ąceini z nich ku dołowi; postać ta zdradza silne zaburzenie atmosfery, a ciemność, jaką rozpościerają, każe się domyślać znacznej ich grubości. Wśród huku grzmotów błyskawice rozjaśniają ciemne sklepienie nieba; nagle rozlega się szum szczególny, jakby turkot pochodzący z samej chmury, a w kilka sekund później G. pada na ziemię. Całe zjawisko trwa kilka, a najwyżej kilkanaście minut, chmura szybko posuwa się dalej, a promień słońca, przedzierający się przez poszarpane jej strzę-ledwie ciągłym, chociaż pioruny podczas G-u rzadko uderzają w ziemię, a wyładowania elektryczne zachodzą prawie zawsze śród chmur gradowych jedynie. Kilkakrotnie też obserwowano, że i same ziarna gradowe są naelektry-zowane, co się zdradziło osobliwemi ich podskokami.— Temperatura ziarn gradowych, według Pouillet’a, wynosi od l/₂° do 4°C, oznaczeniem jej wszakże zbyt mało się zajmowano. Znajdowano w ziarnach gradowych osobliwe zawartości, plewy, piasek, popiół wulkaniczny, cząstki pirytów. Zapewne ciałka te, unosząc się w powietrzu, jako pył atmosferyczny, porwane zostały przez prądy wirowe do górnych warstw atmosfery, gdzie stać się mogły ośrodkami tworzących się bryłek gradowych. Widziano też G.

'TH

Fig. 208.

Grad różyczkowaty.

Fig. 204.

Grad postaci wycinka kulistego.

py, oświetla ponury obraz zniszczenia, sprowadzonego przez czas tak krótki. Ilość G-u jest niekiedy tak znaczna, że ziemia pokryta zostaje warstwą lodu, grubości pół stopy. Szum, poprzedzający spadek G-u, jest niekiedy tak silny, że zagłusza huk grzmotów; trzask ten sprawia wrażenie, jakby pochodził z samej chmury, skutkiem wzajemnego ścierania się bryłek lodowych, miotanych wiatrem w górze. Być jednak może,

Fig. 208.

Bryła gradowa osadzona kryształami.

czerwony i słabo niebieski, zapewne wskutek przymieszania się podobnych ciał obcych. Rozbiór chemiczny wykazał nadto w G-ie ślady am-moniaku i kwasu azotnego, które występują często w wodzie deszczowej. W bryłach gradu warszawskiego 1887 r. wykazano obecność chloru, pochodzącego ze znajdującej się w nich soli kuchennej; w G-ie, który padał w Warszawie 20 czerwca 1893 r., wykrył Znatowicz, prócz znacznej ilości związków chlorowych, także ślady kwasu siarczanego w postaci siarczanów rozpuszczalnych, bardzo wyraźne ślady kwasu azotnego, oraz ślady ammoniaku. Był to G. dosyć obfity, a niektóre jego ziarna dochodziły wielkości orzechów laskowych.—Ilość lodu, sprowadzonego przez G. na powierzchnię ziemi, niekoniecznie pozostaje w związku z wielkością padających brył gradowych. Wspomniana już kilkakrotnie burza gradowa w Warszawie 4 maja 1887, jakkolwiek upamiętniła się bryłami nader wielkiemi, była krótkotrwała i nie sprowadziła obfitego G-u. Inna natomiast, niemniej pamiętna burza w Warszawie, d. 26 maja 1857, wkrótcć po południu, przyniosła olbrzymią ilość lodu, chociaż ziarna nie dochodziły wielkości orzechów włoskich. G. ten padał wszakże przez 20 minut i usypał warstwę grubości trzech cali. Przeważna część szyb wystawionych na uderzenie G-u uległa rozbiciu, a burza zakończyła się ulewą, jak to zwykle bywa przy spadku G-u. Burza ta zresztą obejmowała obszar niewielki, dotknęła głównie północną część miasta, a w ogrodzie botanicznym padał już tylko drobny deszcz; jakkolwiek jednak obszar zasypany G-em wynosił zaledwie około 12 kilometrów kwadratowych, ilość lodu, która w ciągu 20 minut pokryła ulice miasta, ocenić można na 18 milionów kilogramów. — Pas ziemi, zajęty przez burzę gradową, jest w ogólności wązki, a często pasy te idą naprze-mian z pasami deszczu. Przykład takiego rozkładu daje burza z d. 13 lipca 1788, największa z burz gradowych, o jakich posiadamy dokładne wiadomości; rozpocząwszy się we Francyi płd., przebiegła ona Francyę i Hollandyę w kierunku północno-wschodnim dwiema smugami, szerokiemi na 8 i 16 kim., a oddzielonemi pasem deszczu, szerokim na 20 kim. Ilość lodu spadłego z atmosfery oceniono na 400 milionów klgr., więcej zatem, niż go się mieści w kilku potężnych lodowcach alpejskich.—Co się tyczy geograficznego rozmieszczenia gradu danych dostatecznych nie posiadamy, z zebranych wszakże dostrzeżeń okazuje się, że G. jest zjawiskiem właściwem głównie średnim szerokościom geograficznym; w okolicach podbiegunowych, podobnie jak i na nizinach podzwrotnikowych, jest on objawem wyjątkowym, gdy krupy natomiast padają na całej powierzchni ziemi i we wszelkich wysokościach. Co do Europy w szczególności, okazuje się, że spadek G-u najczęstszy jest w jej okolicach zachodnich, co oczywiście pozostaje w związku ze znanym faktem, że w ogólności ilość opadów wodnych w Europie maleje od zachodu ku wschodowi. G. szkodliwy uderza średnio w Europie środkowej co 8 lub 9 lat na każdą milę kwadratową, różne jednak kraje znacznie między sobą pod tym względem odstępują; w departamencie Rodanu, we Francyi, G. szkodliwy na przestrzeni mili kwadratowej pada co 3 lata, w Poznańskiem natomiast co lat 14 tyl-

Enc. Pow. ŁLuatr. Zeaz. 202. 1. XXVI,

ko. Rozkład G-u jest wszakże bardzo niejednostajny, nawet na drobnych przestrzeniach, a pewne obszary są na częsty spadek G-u wystawione i częściej zniszczeniu ulegają. Objaw ten, trudno dający się wyjaśnić, zależy może od natury gruntu, która wpływa na szybkość jego ogrzewania się, a w dalszym ciągu i na rozkład ciepła w opierającym się na nim słupie powietrza. Nierozstrzygniętą też pozostaje ważna kwestya wpływu lasów na opady gradowe. Prawiono wprawdzie nieraz, że lasy mają być osłoną od klęsk gradowych, spostrzeżenia jednak do stanowczych wniosków nie prowadzą. W rozległych lasach G-y nie są bynajmniej zjawiskiem rządkiem, chociaż się na nie mniej zwraca uwagi, nie są bowiem dla lasów tak dotkliwe, jak dla pól ornych. Jeżeli w niektórych razach lasy rzeczywiście ochronę sprowadzają, zależy to zapewne od ich położenia, o ile mianowicie powstrzymują wiatry, sprowadzające chmury gradowe. W ostatnich czasach badanie w tym przedmiocie przeprowadzone zostało w kantonie Argowii, w Szwajcaryi, i w królestwie Wirtemberskiem; rezultaty wszakże okazały się sprzeczne, gdy bowiem z obserwacyj zebranych w Argowii wniesiono, że wyżyny dobrze zalesione usuwają burze gradowe, a z chmur, które przeszły ponad rozległemi lasami sosnowemi, G. nigdy nie pada, w Wirtembergii natomiast nie zdołano wykryć żadnego wpływu lasów na obfitość G-u. Jeżeli metodą statystyczną kwestya ta da się rozstrzygnąć, wymaga niewątpliwie bogatszego zasobu dokładnych dostrzeżeń. Bardziej jeszcze wątpliwą jest rzeczą, czy obfitość burz gradowych ulega pewnym okresom, jakkolwiek chciano uzasadnić, że są one najobfitsze podczas najsilniejszego rozwoju plam słonecznych. Wyraźniejszy jest wpływ pory roku, G. bowiem najczęściej pada w lecie, a w lecie również przytrafiają się spadki najgwałtowniejsze. Największa częstość gradu, według zestawienia Fritza, przypada w Europie na czerwiec i lipiec, G-u zaś i krup, uważanych łącznie, na kwiecień i maj. G-y zimowe najczęstsze są we Włoszech i w Anglii. Podobnie i na różne pory doby G. nie rozkłada się jednostajnie; najczęściej zachodzi w najgorętszym okresie dnia, podczas godzin popołudniowych, jakkolwiek znane są liczne burze gradowe, które srożyły się w nocy. —Teorya gradu bynajmniej dotąd nie jest ustalona, choć żadne inne zjawisko meteorologiczne nie wywołało takiego mnóstwa hypotez i domysłów. Trudno bowiem w samej rzeczy zrozumieć, jak powstawać mogą bryły lodowate podczas skwarnego dnia letniego, w jaki sposób utrzymują się w górze i nie spadają, zanim tak wielkich dosięgną wymiarów. Descartes, który się pierwszy nad tworzeniem G-u zastanawiał, poprzestaje na orzeczeniu, że powstaje on z kropelek ciekłych, ściętych nagle w lód przez podmuch zimnego wiatru; począwszy zaś od Franklina starano się do

74

wyjaśnienia G-u zastosować szybko się wówczas rozwijającą znajomość objawów elektrycznych; ale pierwszą istotną teoryę elektryczną G-u, która zdaje sprawę ze wszystkich szczegółów tego zjawiska, opracował dopiero Volta. Teorya ta, ze wszystkich dotąd najsłynniejsza, opiera się bezpośrednio na przeskakiwaniu kulek rdzenia bzowego między dwiema płytami, z których jedna jest naelektryzowana, druga połączona z ziemią. Aby wyjaśnić oziębienie powietrza, wystarczające do zamrożenia wody, odwołuje się Volta do pochłaniania przez chmurę promieni słonecznych, które padają na górną jej powierzchnię, co sprowadza silne parowanie, za czem idzie znaczne obniżenie temperatury, dostateczne do wytworzenia płatków śnieżnych, stanowiących jakby zarodki G-u. Część nadto pary, w ten sposób z chmury się wywiązującej, wznosi się w wyższe warstwy atmosfery, gdzie się skrapla nanowo; powstają więc ztąd dwie warstwy chmur, z których górna elektryzuje się pod wpływem dolnej, obie tedy^ posiadają różnoimienny ładunek elektryczny. Śnieżne więc płatki ulegają przez czas dosyć długi przyciąganiu i odpychaniu przez te warstwy, a w przebiegu tym ziarna narastają przez zagęszczanie dokoła siebie pary; gdy zaś staną się dosyć ciężkiemi, wymykają się przyciąganiom elektrycznym i opadają na ziemię. Teorya Volty miała długo wielkie powodzenie, a choć krytyka późniejsza wykazała jej błędy i niedostatki, główna wszakże podstawa, polegająca na udziale elektryczności, nie tak łatwo daje się usunąć; dlatego myśl zasadnicza Volty dotąd posiada stronników, a zwłaszcza Colladon starał się ją wznowić i usunąć pewne jej trudności przez odwołanie się do nowych dostrzeżeń i odkryć. Doświadczenie wszakże z kulkami skaczącemi nie jest już jedynem doświadczeniem elektrycznem, które obraz G-u odtwarza; nowe doświadczenia, przeprowadzone przez Gastona Planté, posłużyły mu za podstawę nowej teoryi. Gdy, mianowicie, drut ujemny stosu, złożonego z 400 ogniw wtórnych, zanurzał w ciecz będącą dobrym przewodnikiem, jak w wodę słoną, elektrod zaś dodatni zbliżał do powierzchni cieczy, wtedy, śród błysków światła, wytwarzały się w cieczy bryłki jajowate, rozbiegające się ze znaczną szybkością na odległość przeszło metra. Na podstawie więc tego doświadczenia wnosi Planté, że wyładowania elektryczne, dokonywające się wewnątrz chmury, mogą w pewnych warunkach wywoływać powstawanie nagłe bomb ciekłych, wyrzucanych w górę, które, dostając się do warstw atmosfery o temperaturze bardzo nizkiej, oziębiają się tak szybko, że krzepną natychmiast w ziarna gradowe o budowie promienistej. — W ogólności jednak teorye elektryczne meteorologów bynajmniej nie zadawalniają; wolą się oni odwoływać do tego samego czynnika, który jest sprawcą wszelkich wogóle opadów atmosferycznych, do działań cieplikowych tedy; objawy zaś elek-trycznne uważają za okoliczność uboczną, za skutek raczej, aniżeli za przyczynę. Rozmaitość zresztą i w tym dziale hypotez napotykamy znaczną. Według Pouillefa nagłe oziębienie górnych warstw powietrza, wystarczające do wytworzenia zarodków gradowych, sprowadzają poprostu zimne wiatry, których potęga unosi owe ziarna na znacznej przestrzeni w kierunku poziomym, skąd mogą narastać do wielkich wymiarów, nie potrzebując pozostawać w zawieszeniu między chmurami, jak w teoryi Volty. Kämtz opiera się na dostrzeżeniu, że podczas dni skwarnych temperatura obniża się ku górze znacznie prędzej, aniżeli w warunkach zwykłych, a w wysokości, w której unoszą się chmury pierzaste, opada już może do — 60°C. Rozpalona zaś wtedy powierzchnia ziemi wytwarza w atmosferze prądy wstępujące, co zrywa stateczność jej równowagi, a skutkiem tego zimne masy powietrza wdzierają się z góry i powodują nagłe zagęszczenie pary, krystalizującej stąd w cząstki śnieżne, które wirem wichrów miotane zbijają się w krupki, a przebiegając ku dołowi warstwy powietrza przesyconego parą, otaczają się powłoką lodu. Jan Śniadecki odwołuje się do oziębienia, powodowanego przez ulatnianie się kropel wody, opadających z chmur wysoko wzniesionych: „Więc G. jest to deszcz z wysokich bardzo warstw atmosfery, mających temperaturę nie niższą nad zero, spadający, poruszaniem, biegiem parowanie rodzącym, i zimnem, z tego parowania powsta-jącem, zamrożony. Im G. z większej spada wysokości, im przebiega chmury bardziej wilgocią zawieszoną obciążone, tern jego kulki są większe”. Jan Śniadecki polemizuje nawet z bratem swoim, Jędrzejem, który uważał G. za „fenomen całkiem elektryczny, od ciepła i zimna niezawisły”. Teorye Bucha, Idelera, Munckego odwołują się również do zimna, sprowadzanego przez ulatnianie. Inna znów kategorya teoryj cieplikowych G-u opiera się na objawach przeziębienia cieczy. W odpowiednich mianowicie warunkach, gdy ciecz ochroniona jest od wszelkich wstrząśnień, daje się utrzymać w stanie ciekłym jeszcze w temperaturze znacznie niższej od zwykłego punktu krzepnięcia; wodę udało się oziębić bez zamrożenia do —10°, a w drobnych kropelkach nawet do —20°. Nagłe dotknięcie cieczy tak przeziębionej, albo dotknięcie jej kryształkiem tegoż samego ciała, sprowadza natychmiastowe jej krzepnięcie w całej masie. Jeżeli więc przyjmiemy, że kropelki wody tworzące chmurę mogą się utrzymać w stanie ciekłym w temperaturach niższych od zera, to drogą tą powstawanie G-u łatwo wyjaśnić można; pierwszy bowiem kryształ lodu, jaki się wytworzy, w przebiegu przez taką chmurę przeziębioną pobudza kropelki jej do nagłego zlodowacenia. Tego rodzaju teorye rozwinęli: Fr. Vogel (1848), Nöll-ner, De la Rive, Dufour. Taubert, przebywając

na szczycie góry Sonnenblick (1809), dostrzegł rzeczywiście, że przy wywiązywaniu się burz występują zarazem krupki, krople przeziębione i kryształki śnieżne; w takich warunkach łatwo mogą krupy utworzyć jądro ziarna gradowego, z kropel przeziębionych tworzą się powłoki lodowe, które narastają przez osadzanie się na nich igiełek lodowych. Krople przeziębione w powietrzu obserwowali już zresztą Barrai i Bixio, oraz Gross i Berson podczas wypraw bieguno- czenie takie G-u podał w r. 1872 Teodor Reye, wych. Doświadczenia nadto wykazały, że zbie- który prawa ruchów wirowych opracował na żaganiu się kropel sprzyjają zmiany w natężeniu sadach teoryi mechanicznej ciepła; podobnie zresz-pola elektrycznego, a burze gradowe cechują się tą, jak różnym teoryom poprzednim, tak też obfitością błyskawic. Nagłemu krzepnięciu nie i teoryi dynamicznej nie brak poparoia doświad-ulega naraz wszystka woda kropli, przy krzep- czalnego. W urządzeniu Weyhera wir powietrzny nięciu bowiem wywiązuje się ciepło, to zaś ogrze- wywołać można za pomocą walca szklanego (fig. wa niezlodowaciałą część wody, która tedy sto- 209), zamkniętego pokrywką, która na dolnej pniowo tylko marznie, gdy zetknięcie się z kroplą drugą sprowadza znów nagłe zakrzepnięcie tej części, a kolejna ta zmiana tłómaczy następstwo różnych optycznie warstw ziarna gradowego. Objawy zaś elektryczne, towarzyszące spadkowi G-u, tłómaczy Sohncke, opierając się na doświadczeniach Faradaya i swych własnych, które wykazały, że przez wzajemne tarcie lodu i wody pierwszy elektryzuje się dodatnio, druga ujemnie. Tak samo jak woda, działa i powietrze kropelkami wody przejęte. Warunki zaś takie zachodzą właśnie przy spadku ziarn gradowych, przebiegających szybko przez warstwy chmur; wzajemne tarcie bryłek lodowych i kropelek wody staje się tu źródłem objawów elektrycznych, jak w przytoczonych doświadczeniach.

środkowej z wiru się nie wyzwolą. Podobnie też, jak każda trąba, taki wir gradowy przebiega wązki pas ziemi na długiej przestrzeni, ruch bowiem przenosi się na coraz dalsze części powietrza. Też same zaś warunki, które wywołują tworzenie się G-u, sprzyjają także i rozwojowi elektryczności, a to przez silne zagęszczenie chmur, przez zmniejszenie zatem swobodnej powierzchni, na której się elektryczność gromadzi. Tłóma-

j. I

Ml

iggil

Ze wszystkich jednak powyższych teoryj żadna dla meteorologii dzisiejszej nie wystarcza, zgodnie bowiem z poglądami obecnemi na istotę burz (ob.

Hf

Fig. 209.

Odtworzenie doświadczalne wiru gradowego.

swej powierzchni opatrzona jest dwiema krzyżującemu się łopatkami; za pośrednictwem pasa bez końca pokrywka ta wprawiana być może w szybki obrót i stanowi rodzaj młynka. Walec zawiera trociny drzewne, żwir, albo też drobne baloniki; przy obrocie masa żwiru wyżłabia się w półkulę, a wyrzucona substancya przebiega wciąż drogi spiralne, od obwodu ku środkowi, gdzie tworzy stożek dolny, skąd wznosi się w górę i układa w odwrócony stożek górny, w którym cząstki żwiru opisują linie spiralne, idące od środka ku obwodowi. Doświadczenie to uczy, że gdy masa powietrza wprawioną zostaje w ruch obrotowy około osi pionowej, powietrze to schodzi statecznie po obwodach zewnętrznych, wznosi się zaś po drogach wewnętrznych, a wszystka ta masa przechodzi bezustannie przez ogniska

Burza), należy i burzę gradową uważać za objaw cyklonu, czyli wiru gwałtownego, za rodzaj trąby powietrznej. Taka więc teorya dynamiczna pojmuje powstawanie G-u w ten sposób, że cząstki pary wodnej, porwane przez wstępujący prąd powietrza, zagęszczone w drobne kropelki, wznoszą się po drogach spiralnych aż do warstw, w których panuje temperatura niższa od zera; wewnątrz nadto wiru, działaniem wzbudzonej siły odśrodkowej, następuje rozrzedzenie powietrza, co do wiru przesyconego parą sprowadza z warstw górnych masy powietrza zimnego. Są to zatem warunki dostateczne do zamrożenia kropelek wody; igiełki lodowe zbijają się w jądra nieprzezroczyste, które w dalszym ruchu wirowym ku dołowi, przebiegając chmury złożone z kropelek wody, zamrażają ją w powłokę przezroczystą. W wirze takim nadto, w różnych od środka odległościach, panują prędkości różne; ziarna przechodzić mogą naprzemian z zimnego powietrza, przybywającego z góry, do warstw przejętych parą skroploną, a unoszone temi prądami wirującemi w górę i na dół, narastać mogą powłokami kolej nemi, dopóki pod wpływem własnego swego ciężaru lub działaniem siły od

tricité dans la nature” (1892).

wiru, pociągając swym ruchem ciała i pyły, jakie zawiera. W pośrodku wiru zachodzi nadto obniżenie temperatury, które można ujawnić, umieszczając na osi naczynia kulkę termometru; zależy to, widocznie, od rozrzedzenia powietrza pod wpływem ruchu wirowego; doświadczenie to więc daje pewne poparcie teoryi, która tworzenie się gradu opiera na wznoszeniu się i opadaniu wody w wirach atmosferycznych.— Wspomnieć tu wreszcie należy o teoryi kosmicznej ^gradu. Uważając, mianowicie, za rzecz nieprawdopodobną, by podczas krótkiego przebiegu przez atmosferę mogły się wytworzyć wielkie i wykończone kryształy lodu, jakie nieraz obserwowano, sądzi Szwedów, że bryły te przybywają z przestrzeni światowej i spadają na ziemię, jak meteoryty. Takie zatem bryły gradowe byłyby aerolitami lodowemi, podobnie jak znamy aerolity żelaziste i kamieniste. Jakkolwiek liypoteza ta jest zupełnie dowolna, nie wydaje się niemożliwą; w każdym jednak razie bryły przybywające z przestrzeni światowej spadałyby na ziemię z szybkością o wiele znaczniejszą, aniżeli to ma miejsce przy spadku G-u. Wobec zaś braku takiego poparcia teorya kosmiczna G-u utrzymać się nie może, a pochodzenie wykrystalizowanych dokładnie brył gradowych, lub olbrzymich mas lodowych, jeżeli podauia o nich są rzetelne, pozostaje zupełną zagadką. — Co do projektów ochrony od klęsk gradowych, ob. Grad o ehr on. — Porów. W. Kwietniewski „O gradzie” („Wszechświat” 1887 r.); T. Reye „Die Wirbelstürme” (1872); Schwaab „Die Hageltheorien” (1878); Wahner „Historisch - kritische Uebersicht über die Hageltheorien”; Fritz „Die geographische Verthei-lung des Hagels” („Petermaun’s geographische Mittheilungen” 1876); Sarrazin „Die Naturgesetze des Hagels und die Hagelversicherung” (1890); tenże „Wandkarte zur Darstellung der Hagelstatistik 1888 — 92 von Norddeutschland” (karta w skali 1 : 1000 000, 1893); Dary „L’élec-

S. K.

Grad Karol, deputowany alzacki (:; 1812 r. w Türkheim w Alzacyi — f 1890 w Logelbach). Studya odbywał w Ecole des mines w Paryżu, w latach 1871 — 72 podróżował po Algieryi i innych krajach nad morzem Śródziemnem i po Europie środkowej, robiąc badania z zakresu nauk przyrodzonych i ekonomii politycznej; od r. 1876 był członkiem zarządu wielkiej przędzalni bawełny w Logelbach i Kolmarze. W r. 1877 obrano go z Kolmaru do parlamentu, gdzie przyłączył się do protestujących Alzatczyków; w r. 1879 przemawiał gorąco za cłami ochron-nemi i postarał się, w interesach gałęzi przemysłu, w której pracował, o powiększenie cła od przędzy bawełnianej. Oprócz licznych prac o geologii w rozprawach paryskiej „Académie des sciences”, o ekonomii w „Economiste français”, o finansach i administracyi Alzacyi w czasopi-

smach alzackich, ogłosił jeszcze następujące pisma o geografii Alzacyi: „Hydrologie du bassin de l’Ill” (1867); „Essais sur le climat de l’Alsace et des Vosges” (1870); „Description des formations glacières de la chaîne des Vosges” (1872); „Etudes historiques sur les naturalistes de l’Alsace” (1874); „Etude sur le régime des cours d’eau de l’Alsace” (1876); „Les forêts de l’Alsace et leur exploitation” (1877); „Heimatskunde, Schilderungen aus dem Eisass” (1877)

1    dzieło ilustrowane: „L’Alsace, le pays et les habitants” (1889); z dziedziny przemysłu: „Les habitations ouvrières en Alsace”; „Etudes statistiques sur l’industrie de l’Alsace” (1879—83,

2    tomy), i o rządach niemieckich z tendencyą silnie oppozycyjną: „L’Alsace, sa situation et ses ressources au moment de l’annexion” (1872); „Coup d’oeil sur exploitation des chemins de fer de l’Alsace-Lorraine” (1874); „Die Weinsteuergesetzgebung”; „Considérations sur les finances et l’administration de l’Alsace-Lor-raine” (1877); „Lettres d’un simple bourgeois sur la politique en Alsace-Lorraine” (1882); oprócz tego: „Guillaume Philippe Schimper” (1880); „Le peuple allemand, ses forces et ses ressources” (1888) i w. in.

Gradacya, ob. Stopniowanie.

GradenigO, ród szlachecki wenecki; do wybitniejszych członków jego należą: Pietro (* 1249 — f 1311), doża od r. 1289. Odegrał ważną rolę w dziejach Wenecyi, znosząc wybory do Rady Czterdziestu i zakładając „Księgę złotą” (ob. Wenecya, dzieje). Podtrzymywał walkę z patryarchą Akwilei, z Genueńczykami, starał się bez skutku zawładnąć Ferrarą i zmógł spisek Tiepola. — Bartolomeo (f 1342) był dożą od r. 1339.—Giovanni, przezwany Nas o ne (* 1279 —f 1356), jako doża następca Marina Faliera (od 1355), walczył z królem Ludwikiem węgierskim.—Giovanni-Agostino (* w Wenecyi 1725 —f 1774) był synem gubernatora Friulu, w r. 1744 wstąpił do zakonu benedyktynów, w 1762 został biskupem w Chioggia, a w 1768 w Ceneda; zebrał piękną kollekcyę rękopisów, inkunabułów, monet i pieczęci, i ogłosił długi szereg rozpraw historycznych.—Gio vanni-Girolamo (* w Wenecyi 1708—f 1786), teatyn, arcybiskup Udine (1766), autor dzieł: „Raggionamenti intorno alla lettefatura greco-italiana”. Brescia 1759); „Tiara e purpura veneta” (Brescia 1761); biografie

5-u papieży i 60-u kardynałów rodem z Wenecyi i w. in.

Gradibus Jan Mateusz Ferraris de (* w Grado [Lombardya] pod koniec w. XIV — f po r. 1480), słynny lekarz arabista. Zajmował się wykonawstwem lekarskiem w Medyola-nie, był też przez czas pewien profesorem w Pawii, oraz lekarzem przybocznym księżny Maryi Visconti.—Z prac jego wyszły w druku: „Practica, vel commentarius textualis cum

Dr J. P.

S. K.

li.

Dr J. M.

S. K.

ampliationibus et additionibus materiarum in no-num Rhazis ad Almansorem” (Cz. 1 i II bez wyrażenia miejsca dr. i r., Cz. III Medyolan 1471, Cz. I i II wyszły też jeszcze w Pawii w r. 1497, w Bazylei 1515, w Wenecyi 1520 i 1560, oraz w Lyonie 1527, w 4-ce, wszystkie inne in folio); „Expositiones super vigesimum secundum fen tertii canonis Aviceunae” (Medyolan 1494) i „Consilia medica secundum vias Avicennae” (Pawia 1501, Wenecya 1514 i Lyon 1540, wszystkie in folio; ma jeszcze istnieć wydanie pierwsze b. w. r. i m. dr.), dzieło to, w swoim czasie bardzo cenione, zawiera rzeczywiście niektóre szczegóły bardzo ciekawe.— Równocześnie z nim żył Antoni de G., także lekarz, autor rozprawy „De febribus liber” drukowanej dodatkowo w wydaniu bazylejskiem „Praktyki” J. M. de G. (1515), oraz w „Lucu-brationes” Clementinusa Clementiusa (Ba-zylea 1575); zresztą nic o nim niewiadomo. — Por. Ha es era „Lelirb. d. Gesch. der Med.” (wyd.

3-e, T. I, str. 714 i „Biogr. Lexicon der hervorragenden Aerzte” (T. II, str. 617).

Gradicz, także Grade, Grede, po włosku Gra di, nazwisko rodu patrycyuszów dubrownickich (raguzańskich), wspominanych w dyplomatach od r. 1213, a w XIV i XV st. jednego z przedniej szych w rzeczypospolitej. Zasługują na wymienienie w późniejszych czasach następni: 1) Bazyli G., biskup stoński, uczony bibliotekarz bibl. watykańskiej (f 1585 r.); 2) Szczepan G., filolog i poeta łaciński; 3) Ignacy G., twórca poezyi Plam sjeverski, dedykowanej Piotrowi W. Ród ten istnieje dotąd w Dubrowniku (Raguzie). Przedniejszym jego przedstawicielem jest Niksza G., tamtejszy radzca sądowy.

Gradicz Piotr, malarz południowo - słowiański w XVIII st. Znaczną część życia spędził w Weronie i w Wenecyi, następnie powołany do Rossyi na malarza nadwornego, ozdobił pałac w Carskiem Siole licznemi freskami za panowania Elżbiety Piotrówny. Powrócił do Wenecyi ok. 1772 r., a już 1770 był członkiem tamecznej akademii sztuk pięknych. Tam jest większość jego prac artystycznych: Charitas, Znalezienie Mojżesza w Nilu, św. Izydor, św. Bernard (w kość. św. Pantaleona) i t. p. Więcej rzemieślnik aniżeli malarz; zasługuje jednak na uznanie jego kompozycya i rysunek.— Syn jego, Franciszek, był malarzem teatru Cesarskiego w Petersburgu i przebył całe życie w Rossyi.

Gradient, stopień barometryczny, spadek barometryczny, zmiana ciśnienia ba-rometrycznego, wyrażona w millimetrach (ob. B a-rometr), jaka zachodzi, gdy z danego punktu izobary (ob.) przesuwamy się w kierunku do niej prostopadłym na powierzchni ziemi o długość jednego stopnia równika, która wynosi 111 kilometrów. Im gęściej pewnego dnia rozłożone są izobary, czyli linie jednakiego ciśnienia atmosferycznego, tem G. jest większy, czyli tem bardziej jest spadzisty. Ponieważ rozkład ciśnienia atmosferycznego ulega bezustannej zmianie, G. więc ulega również zmianie, a każdo-dzienna znajomość jego jest pierwszorzędnej wagi dla prognozy czyli przewidywania pogody, od wielkości bowiem jego zależy natężenie wiatrów, gdyż prędkość wiatru wzrasta wraz z wielkością G-ów (ob. Wiatry, Pogoda).—Ciśnienie atmosferyczne zmniejsza się też w miarę wznoszenia się w górę, można więc mówić i o G-ach pionowych, rozumiejąc przez nie różnicę ciśnienia atmosferycznego, wyrażoną w millimetrach, jaka zachodzi, gdy przesuwamy się w górę o podobnąż odległość, wynoszącą 111 kilometrów. — G. geotermiczny tyczy się rozkładu i ciepła wewnątrz ziemi; jest to mianowicie odległość, o jaką wgłąb ziemi zstąpić trzeba, aby temperatura wzrosła o 1° Cel-siusa. Średnia wartość tego G. wynosi około 85 metrów, ale waha się w rozległych bardzo granicach, od 15 do 115 m. Ob. Izogeoter-my, Ziemia.

Gradiszka. 1) G. Nowa, główne miasto w kroacko - slawc ńskim komitacie Pożega, na drodze żel. zagrzebsko-brodzkiej, ma dwa kościoły, sąd okręgowy, urząd leśny, 2 471 m-ców (1890), zajmujących się uprawą zboża i wina.

N. G. założona była w w. XVIII pod nazwiskiem Friedrichsdorf. — 2) G. Stara, twierdza w kroacko-slawońskim komitacie Pożega, na lewym brzegu Sawy, założona r. 1762. Należąca do niej gmina Stara Gradiszka składa się z Wyższego, Niższego i Nowego miasta, oraz wioski Uskoczi i ma 3 633 m-ców. Naprzeciw niej, na brzegu prawym, leży 3) G. Bośnijska, główne miasto w okręgu Bośnijskim Banialuka, przy uściu Barbasu (Vrbas) do Sawy; meczet, zwaliska dawnej twierdzy tureckiej Berbir, którą r. 1789 zdobyli Austryacy pod dowóztwem Laudona; urząd solny; handel ożywiony; mieszkańców około 5000, po większej części Mahometan. Za czasów rzymskich była tu wielka kolonia wojenna, zwana Praetorium.

Grado, miasto, na wyspie tegoż nazwiska, na północnym brzegu morza Adryatyckiego; posiada 4 000 mieszkańców i kąpiele morskie z klimatem południowym, łagodnym i jednostajnym. Przyjeżdża tu po 1130 (w r. 1896) gości kąpielowych.

Gradobicie, zniszczenie przez grad powodowane (ob. Grad). Co do sprawy ubezpieczenia od gradu, ob. Ubezpieczenia.

Gradochrony, przyrządy, mające chronić zasiewy od klęski gradobicia. Pod wpływem pojęć, że elektryczność główną jest przyczyną gradu, sądzono, że do rozbrojenia chmur grado-! wych przydatne być mogą też same sposoby,

które się tak skuteczne okazały do ustrzeżenia l od uderzeń piorunów; na wzór więc piorunochronów urządzono też G. Były one zresztą budowy nader pierwotnej, po prostu wiechy słomiane, osadzone na tykach i rozmieszczone dokoła pól, by elektryczność przeciągających chmur gradowych odprowadzały do ziemi. W tymże celu ustawiano też wpośrodku pól pręty metalowe, oraz posługiwano się latawcami, zaopatrzonemu w ostrza żelazne lub miedziane. Doświadczenie dało rezultaty zupełnie zawodne; choćby bowiem rzeczywiście odprowadzanie elektryczności z chmur mogło ustrzedz od gradobicia, G. takie miałyby, co najwyżej, znaczenie konduktorów tejże samej wysokości i mogłyby osłaniać niewielkie tylko obszary. Niemoc zresztą piorunochronów względem gradu okazała się wyraźnie w Utrechcie podczas burzy 6 września 1852 r., która zasypała miasto dobrze w kon-duktory opatrzone, gdy okolica klęski tej zgoła nie doznała. Sądzono też oddawna, że tworzeniu się gradu możnaby przeszkodzić przez gwałtowne wstrząśnienia atmosfery, strzałami arma-tniemi, wielkiemi ogniami. Jakkolwiek pomysł ten wydawał się zgoła nieuzasadnionym, podjęto go w ostatnich czasach pod wpływem poglądu, że grad jest następstwem nagłego zamrażania kropel wody, utrzymujących się w chmurach w stanie ciekłym w temperaturach niższycli od zera (ob. Grad). Krople wody wszakże w stanie takiego przeziębienia utrzymać się mogą jedynie przy zupełnym spokoju atmosfery, każde jej wstrząśuienie zatem usuwa warunki tworzeniu się gradu sprzyjające. Najrozleglej-sze doświadczenia nad usuwaniem klęski gradu przez strzały armatnie przeprowadził A. Stiger, burmistrz Cylei, w Styryi. Zbudował on odpowiednie armaty i rozstawił je 1896 r. w 56 sta cyach na obszarze 150 kilometrów kwadratowych. Rezultaty tych prób wydały się tak po-myślnemi, że urządzenie takie zaprowadzono w Węgrzech i Włoszech północnych, gdzie stacyj istnieje około 2 000; robiono też, z powodzeniem podobno, próby we Francyi w r. 1900, a nawet założono już kilka fabryk do wyrobu armat Sti-gera. Działa te zbudowane są z drzewa dębowego, postaci stożkowej, długie najczęściej na 2 metry, o średnicy górnej 0.8 m., a dolnej

do obszarów, w których następować może tworzenie się gradu, do wysokości 2 000 metrów. Stiger wszakże twierdzi, że wpływ korzystny sprowadzają już same strzały, bez udziału nawet lejków, przyczem nie ma miejsca tak gwałtowne wstrząśnienie powietrza; sądzi więc, że przy strzałach następuje szybsze wyrównywanie elektryczności między chmurą a ziemią, co powstrzymuje tworzenie się gradu. Na podstawie jednak znanych objawów elektrycznych tłóma-czenie takie usprawiedliwić się nie daje. W każdym razie skuteczność tej metody okaże się dopiero po próbach przez czas dłuższy prowadzonych.—Por. Suschnig „Albert Stigers Wetter-schiessen in Steiermark.” (1900).

S. K.

"s

Fig. 210. Armata gradowa.

Gradowski Aleksander (* w r. 1841 — f 1889), znany prawnik i publicysta rossyjski. Po ukończeniu gimnazyum i uniwersytetu w Charkowie został redaktorem miejscowego dziennika urzędowego. W r. 1867 habilitował się w uniwersytecie petersburskim po obronie na stopień magistra rozprawy p. t. „Wysszaja administracja XVIII w. i generał-prokurory”. Następnie, po uzyskaniu w r. 1868 stopnia doktora praw, mianowany został profesorem nadzwyczajnym, a w r. 1869 zwyczajnym — na katedrze prawa państwowego.—Najgłośniejsza praca G-ego nosi tytuł: „Naczała russkago gosudarstwiennago prawa” (T. I wyszedł w r. 1875, T. II w r. 1876, III w r. 1883). Dzieło to jedyne w swoim rodzaju. Oprócz tego G. zajmował się prawem państwowem europejskiem. W r. 1875 i 1876

0.25 m. (ob. fig. 210). Po zapaleniu prochu wyrywają się z górnego otworu działa pierścienie powietrzne, szybko wzbijające się w górę, przy-czem następuje świst, dający się słyszeć niekiedy przez 20 sekund po strzale. Gdy strzał dawany jest z działa poziomo leżącego, wytwarzane przezeń wiry rozdzierają w odległości 100 metrów kręgi grubego papieru, łamią i odrzucają nawet listwy, do których kręgi te są przytwierdzone. Pernter, dyrektor centralnej stacyi meteorologicznej w Wiedniu, który przy próbach takich był obecny, nie wątpi, że działalność tych armat sięgać jest w stanie łatwo

su”

H. K.

we

W. Br.

D.

ii!

mm

Fig. 211. Graefe (herb).

ogłosił drukiem pracę: „Germanskaja konstitu-cja”, w r. 1886 „Gosudarstwiennoje prawo ważniejszych jewropiejskich dierżaw. Czast' istori-czeskaja” (1886). — G. poświęcał się również dziennikarstwu. Był współpracownikiem „Goło-„Russkoj Rjeczi”, „Wiestnika Jewropy”, a w artykułach i rozprawach hołdował poglądom liberalnym.

Graduał, gra du ale (z łac. gradus=stopień), tak się nazywa we Mszy św. wyjątek z Pisma św., odmawiany przez celebrującego lub śpiewany przez chór, między lekcyą a ewangielią, nazwę zaś swoją wziął od tego, że dawniej był śpiewany na schodach (gradusach) ambony albo presbyteryum. Wzmiankę o tern czyni św. Augustyn (Serm. 8 de verb. Apostoli). G., który jest skróceniem psalmu, składa się pospolicie z dwóch wierszy i dwóch alleluja, poczem następuje jeden wiersz i jedno alleluja. Dodawanie tego alleluja oznacza wesołość, radość, tak z powodu przeczytania epistoły, jako też i nastąpić mającego wygłoszenia ewangielii (dobrej nowiny); w dniach jednak pokuty i smutku, jak: w wielkim poście, adwencie, wigilii, w Mszach żałobnych część ta bywa opuszczana.— G-em zwie się również księga, powstała z dawnego Antiphonarium, a zawierająca śpiewy wyłącznie mszalne. Biskupi polscy szczególnem staraniem otaczali te księgi, i ich nakładem wychodziły poprawne i piękne wydania G-ów („Constit. synod.” Wężyka, t. V, c. XXII).— Por. Romsée „Oper. Liturg.” (t. II, str. 82); ks. Rzymski „Wykład obrzędów” (wyd. 3-e, str. 61).

Gradusy (z łacińskiego), w budownictwie wyraz rzadko używanyz=:stopnie schodów (ob. Tre-p y); także stopnie podstaw pod świeczniki na ołtarzach.

Graebe Karol (* 24 lutego 1841 r. Frankfurcie nad Menem), profesor w Ecole de Chimie w Genewie, początkowo w Królewcu. Zaszczytnie znany ze swych prac z dziedziny chemii organicznej, pracował nad kwasem ftalowym, naftaliną, antrachinonem, benzochinonem i, razem z Liebermannem (ob.), nad antracenem, z którego otrzymał syntetycznie aliza-rynę (1869). Synteza ta znalazła wielkie zastosowanie w praktyce, ponieważ marzanna far-bierska prawie że wyginęła w południowej Fran-cyi i Algieryi. Wyniki prac swych podaje w czasopismach chemicznych, jako to: „Annalen der Chemie”; „Berichte d. deutschen chem. Ges.” i innych.

Graebner Dawid, ob. Grabner.

Graefe, herb polski z nadania. Na tarczy, wązkim słupem złotym na dwoje przedzielonej, w polach błękitnych: w prawem pół orła białego, w lewem dwa wieńce z dwunastu złotych gwiazd sześciopromiennych, jeden nad drugim, ułożone. Nad koroną szlachecką, na krzyżu złotym, ukośnie wlewo leżącym, hełm bokiem wprawo z trzema piórami strusiemi: czerwonem między błękitnemi. Nadany dn. 14 lutego 1826 roku Karolowi Ferdynandowi Graefemu, lekarzowi, przez Mikołaja I, cesarza rossyjskiego i króla polskiego. -- Źródła:

„Dziennik Praw” T. XI,

367 ; Ostrowski.

Graefe Karol Ferdynand (* w Warszawie d. 8 marca r. 1787 — f w Hanowerze d. 4 lip-ca r. 1840), znakomity chirurg i okulista. Nauki lekarskie rozpoczął w drezdeńskiej szkole medyko-chirurgicznej, w r.

1805-ym zapisał się na wydział lekarski w Halli, w roku zaś 1807 przeniósł się do Lipska i tamże w tym samym roku, obroniwszy rozprawę „De notione et cura an-giectaseos labiorum, ratione habita communis va-sorum morbosae extensionis specimes”, dyplom doktorski otrzymał. Odmówiwszy przyjęcia miejsca ofiarowanego mu w Krzemieńcu, został w r. 1808 radzcą dworu i przybocznym lekarzem księcia Aleksego na Anhalt-Bernburgu; na stanowisku tern pozostawał przez dwa lata i w czasie tym założył szpital w Ballenstaedcie oraz przyczynił się bardzo do podniesienia zdrojowisk w Aleksisbadzie. Gdy w roku 1810 założono w Berlinie uniwersytet, powołano G-go na profesora zwyczajnego i dyrektora kliniki chirurgicznej i ocznej. W r. 1813, jako chirurg dywizyjny, początkowo zawiadywał szpitalami wojskowemi w Berlinie, następnie objął zarząd nad lazaretami korpusu czwartego, nakoniec stał na czele 38 szpitali wojskowych zapasowych, położonych między Wisłą i Wezerą. W r. 1815 pełnił służbę lekarza naczelnego wojsk pruskich, stojących w Belgii, Hollandyi i w prowincyi Nadreńskiej. Na wszystkich stanowiskach tych złożył dowody zdolności niepospolitych oraz niezwykłej gorliwości w spełnianiu obowiązków. Po zawarciu pokoju, otrzymawszy godność tajnego radzcy zdrowia, powrócił do Berlina i objął napowrót katedrę swą. W i*. 1822 mianowano go trzecim generalnym lekarzem sztabowym i współdyrektorem zakładów naukowych, przeznaczonych na kształcenie lekarzy wojskowych. Na stanowisku tern odznaczył się również, a do r. 1825 sam jeden już tylko na niem działał. W r. 1826 cesarz Mikołaj I obdarzył go szlachectwem dziedzicz-nem, które mu też następnie przyznane zostało przez króla Fryderyka Wilhelma III. W r. 1830 odbył podróż naukową do Włoch, w roku zaś 1833 bawił w Londynie, dokąd go wezwano do księcia Jerzego Kumberlandzkiego, cierpią-

Dr J. P.

Dr J. p.

cego na oczy. W r. 1840 powołano go do Hanoweru dla zrobienia operacyi ocznej następcy tronu, Jerzemu, późniejszemu ostatniemu królowi hanowerskiemu; tam zmarł niespodzianie w sile wieku, z wielką szkodą dla nauki, której był tak dzielnym przedstawicielem.— G. należał do rzędu najznakomitszych chirurgów europejskich

w. XIX, a z niemieckich, oprócz może jednego Dieffenbacha (ob.), żaden spółczesny, ani późniejszy nawet, nie dorównał mu zdolnościami, zręcznością i pomysłowością; nadto i w innych gałęziach sztuki lekarskiej był także bardzo biegły, a jako okulista nie mniejszą w swoim czasie sławą się cieszył od głośnego później syna swego, Albrechta (ob.). Nikt w Niemczech więcej od niego nie przyczynił się do pomyślnego rozwoju i postępu chirurgii; on pierwszy w kraju tym miał prawo stanąć w jednym rzędzie z wielkimi chirurgami francuskimi i angielskimi. Profesorem był świetnym. Z dzieł jego, które do dziś dnia każdy chirurg z wielkim dla siebie pożytkiem czytać może, wymienić wypada: „Normen für die Ablösung grösserer Gliedmassen nach Erfahrungsgrundsätzen entworfen” (Berlin 1812, w 4-ce, z 7 tabl.); „Rhinoplastik, oder die Kunst den Verlust der Nase organisch zu ersetzen” (Berlin 1818, w 4-ee, 6 tabl.; przekład łac. J. F. C. H eck era, tamże, tegoż roku); „Die Gaumennaht” (w „Journal für Chirurgie u. Augenheilkunde” r. 1820) i „Die epidemisch-contagiö-se Augenblennorrhoe Aegyptens in den europäischen Befreiungsheeren während der Feldzüge 1813—1815 beobachtet” (Berlin 1823, in fol. z 5 rycinami na miedzi; dzieło klasyczne). — Por. H. S. Michaelis „C. F. v. Graefe in seinem 30-jährigen Wirken für Staat und Wissenschaft” (Berlin 1840), H. Rolilfs w „Deutsches Archiv für Geschichte der Medicin” (T. VI r. 1883, str. 305 i nast.; znakomicie napisana charakterystyka z wyliczeniem wszystkich prac G-go) i L. Bierkowski „Anatomisch-chirurgische Abhandlungen, nebst Darstellung der chirurgischen Operationen von v. Graefe, Kluge und Rust.” (Berlin 1827, 2 tomy, z atlasem in folio). Spis zupełny prac G-go znaleźć można też w Callisena „Med. Schrifttsteller - Lexicon” (T. VII str. 329 i T. XXVIII str. 250).

Graefe Edward Adolf (*w Pulsnitz [Saksonia] d. 10 maja r. 1794—f w Kargowie [W. Ks. Poznańskie] d. 15 czerwca r. 1859), brat młodszy Karola Ferdynanda (ob.), także lekarz. Do roku 14-go życia wychowywał się na Wołyniu, potem w Saksonii, w latach 1813 i 1814 służył w wojsku pruskiem i odbył wojnę przeciwko Francyi; po zawarciu pokoju powrócił na uniwersytet do Halii, gdzie już przedtem był zaczął słuchać nauk lekarskich; następnie przeniósł się do Berlina i tam w r. 1817, obroniwszy rozprawę „De nova infusionis methodo”. osiągnął dyplom doktora medycyny. W r. 1820 osiadł w Sprembergu i zajął się wykonawstwem lekarskiem. Po latach pięciu przeniósł się do Berlina i tam w r. 1826 został lekarzem batalionowym, jako też lekarzem szkoły wojskowej. W r. 1831 otrzymał docenturę w wydziale lekarskim, w 1848 mianowano go lekarzem sztabowym garnizonu poznańskiego, od obowiązków tych uwolnił się w r. 1856 i osiadł w Kargo-wie; gdzie dni swych dokonał. Pisał bardzo wiele, ale prace jego dziś już znaczenia nie mają, przełożył też wiele dzieł lekarskich z języka francuskiego.—Por. „Biogr. Lexikon der hęr-vorragenden Aerzte” T. II, str. 620 i Galii sen „Med. Schriftsteller-Lexicon” T. VII, str. 338 i T. XXVIII, str. 252, gdzie znaleść można spis prac przez niego wydanych.

Graefe Albrecht von (* w Berlinie d. 22 maja r. 1828 — f tamże d. 20 lipca r. 1870), syn Karola Ferdynanda (ob.), najsłynniejszy okulista w połowie drugiej wieku XIX-go. Mając zaledwo lat 16, po świetnie złożonym egzaminie, otrzymał świadectwo dojrzałości w gi-mnazyum francuskiem w Berlinie i na jesieni r. 1843 zapisał się na wydział lekarski uniwersytetu tamtejszego, ukończył go w r. 1847, i obroniwszy rozprawę „De bromo ejusque prae-paratis”, godności doktorskiej dostąpił w dwudziestym roku życia. Na jesieni r. 1848 udał się do Pragi w celu dalszego kształcenia się i tam pod wpływem F. Arlta poświęcił się okulistyce, do której przedtem zamiłowania nie objawiał. Po dłuższym pobycie w stolicy czeskiej wyjechał do Paryża, gdzie spędził blizko dwa lata, doskonaląc się w leczeniu chorób ocznych; Sichel i Des marres byli tam mistrzami jego. W czasie wycieczki dłuższej, uczynionej stamtąd do Londynu, wszedł w stosunki bliższe z okulistami angielskimi: W. Bowmanem i G. Critchettem, oraz poznajomił się z fizyo-logiem i okulistą hollenderskim, Dondersem, z którym go później złączyło ściślej współpraco wnictwo i przyjaźń z niego wyrosła. Wracając z Paryża, zatrzymał się jeszcze na czas pewien w Wiedniu, gdzie pracował pod przewodnictwem Jaegerów. Na jesieni r. 1850 stanął znów w Berlinie i zaczął zajmować się wykonawstwem okulistyki, ciesząc się przytem odrazu powodzeniem niezwykłem, które zawdzięczał może trochę sławie imienia ojcowskiego, głównie jednakże wiedzy własnej i zdolnościom niepospolitym. W r. 1852, przedstawiwszy pro venia legendi rozprawę „Ueber die Wirkung der Augenmuskeln”, został docentem okulistyki, w r. 1857 otrzymał nadzwyczajnią, nakoniec w 1866 zwyczajną katedrę chorób ocznych, na której, niestety, działał zbyt krótko. Już w roku trzydziestym życia zaczął od czasu do czasu cierpieć na krwotoki płucne; w r. 1861, bawiąc u wód w Baden-Baden, zaniemógł ciężko na zapalenie opłucnej i już odtąd nigdy zupełnie do sił i zdrowia nie powrócił; pomimo to w pracy nużącej ani na chwilę nie ustawał i zgasł przed-

(wyd. 3-e, T. II, str. 1001).

Graefe Alfred Karol (* d. 23 listopada r. 1830 w Martinskirchen pod Mühlbergiem nad Elbą), brat stryjeczny Albrechta, również o-kulista. Od r. 1850—1854 poświęcał się naukom lekarskim w Halli, Heidelbergu, Wiirzbur-gu, Lipsku i Pradze, a w Halli pod koniec r. 1854, po obronie rozprawy „De canaliculorum lacrymalium natura” dyplom doktorski osiągnął. W latach 1855—1858 był assystentem brata stryjecznego, w tym też czasie zrobił wycieczkę do Paryża i pracował w klinikach Sichel a i Desmarres’a. W r. 1858 został docentem

für Augenheilkunde”.

Graefenberg, miejscowość lecznicza, należąca do miasteczka Freiwaldau na Szląsku Austryac-kim, w Sudetach; 632 metry nad poziomem morza, wpobliżu rozległych lasów: posiada więc łagodne, wolne od pyłu, górskie powietrze. Założony w 1826 r. przez Priessnitza, G. jest najstarszym zakładem wodoleczniczym;

wcześnie w ledwo rozpoczętym 43-im roku życia.— G., obok Arlta i Dondersa, był niewątpliwie najdzielniejszym okulistą wieku XIX i więcej niż ktokolwiek inny przyczynił się do rozwoju i postępu nauki o chorobach ocznych. Niemałą też zasługą jego jest to, że pozostawił po sobie zastęp pokaźny godnych siebie następców, wszyscy niemal bowiem okuliści, zarówno europejscy, jak i amerykańscy, którzy po nim zasłynęli szerzej, jego byli uczniami. Wykłady jego kliniczne, przez lekarzów liczniej jeszcze niż przez studentów odwiedzane, miały sławę wszechświatową i odznaczały się niepospolitą jasnością, bywały pełne treści, a wymowa jego, wykwintna i dowcipna, krasiła je urokiem, rzadko na katedrach profesorskich spotykanym. Starał się też o to, żeby stosunek jego osobisty z uczniami i poza kliniką był zawsze jak najlepszy, do czego mu uprzejmość wrodzona i wy-tworność w obchodzeniu się z ludźmi, jako też charakter nawskroś prawy i zacny, wielce do-

/riM

«ii

Fig. 212. Albrecht von Graefe.

pomagały. W przytaczanie drobiazgowe wszystkich zasług jego wdawać się tu nie sposób, pobieżnie więc tylko wspomnieć można, iż G. pierwszy zastosował w lecznictwie wziernik oczny (ob.), wynaleziony przez Helmholtza, i nauczył posługiwania się nim przy rozpoznawaniu chorób oka; że dzięki jemu dopiero leczenie operacyjne zezu, znane wprawdzie już poprzednio, ale rzadko i niechętnie stosowane, rozpowszechniło się ogólnie, ku pożytkowi dotkniętych tern szpecącem kalectwem; że leczenie jaskry (ob.), przez niego wskazane i ustanowione, ocaliło wzrok tysiącom ludzi; że ogólnie dziś przyjęty sposób operowania zaćmy (ob.) jego jest wynalazkiem; że, nakoniec, jemu zawdzięczamy zmianę zupełną na lepsze poglądów na istotę, pochodzenie i leczenie wielkiej liczby cierpień ocznych.—Pomimo, że czas miewał zajęty wciąż obowiązkami profesorskiemi, a więcej jeszcze leczeniem chorych na oczy, ze stron blizkich i najdalszych licznie przybywają-

Fowib. Eno. Hoatr. Zeis. 203. T. XXVI.

eycli do niego, był jednakże pisarzem bardzo płodnym. W r. 1854 założył „Archiv für Ophthalmologie” i do śmierci był jego współpracownikiem najpilniejszym; większość prac jego, bardzo cennych, tam też drukowana była; wyliczać ich tu nie możemy, ponieważ jest ich za wiele. Z wydanych osobno najważniejsze są: „Beiträge zur Physiologie und Pathologie der schiefen Augenmuskeln” (Berlin 1858); „lieber modiftcirte Linear - Extraction” (tamże 1858); „Kürzere Abhandlungen, Notizen und casuistische Mittheilungen” (tamże 1866); „Sehen und Sehorgan” (tamże 1867); „Symptomenlehre der Augenmuskel-Lähmung” (tamże 1867; przekł. fran. Paryż 1870); „Clinique opthalmologique. Edition française, publiée avec le concours de l’auteur par E. Meyer” (Paryż 1867, są to jego odczyty kliniczne, przełożone z rękopisu) i ' „Klinische Vorträge für Augenheilkunde” (Berlin 1871, wyd. przez Hirschberga).—W dniu 22 maja roku 1882 odsłoniono pomnik wzniesiony mu w Berlinie.— Por. Alfred Graefe „Ein Wort zur Erinnerung an Albrecht von Graefe” (Halla 1870); Warlomont „Éloge d’Albert de Graefe” (Gandawa 1872); E. Michelis „Albrecht von Graefe, sein Leben und Wirken” (Berlin

1877) i H. Haeser „Lehrb. d. Gesell, d. Med.”

Dr j. p.

oftalmologii w Halli i założył tamże klinikę prywatną dla chorych na oczy; w r. 1864 mianowano go nadzwyczajnym, w 1873 zwyczajnym profesorem chorób ocznych i dyrektorem kliniki oftalmicznej. Najważniejszem dziełem jego jest w latach 1874—1880 wspólnie z S ae misch e m wydany „Handbuch der gesammten Augenheilkunde”, w którym dział jeden sam opracował; oprócz tego ogłosił jeszcze „Klinische A-nalyse der Motilitätsstörungen des Auges” (Berlin 1858) i wiele prac mniejszych, szczególnie w Graefego „Archiv für Ophthalmologie”, oraz w Zehendera „Klinische Monatsblätter

Dr j. p.

75

ko Freiwaldau.

652).

(t. II, 1896).

posiada wyborną wodę ze źródeł górskich. W r. 1898 było tu 3 013 chorych na kuracyi. Dojazd do G-a koleją, ostatnia stacya kolejowa miastecz-

Dr J. M.

Graehs Karol Gustaw (* d. 19 marca r. 1814 w Helsingborgu—f d. 19 marca r. 1880 w Sztokholmie), lekarz zasłużony, szczególnie jako badacz cholery. W r. 1830 zapisał się na wydział lekatski w Lundzie, w r. 1837 został lekarzem wojskowym, w r. 1841 uzyskał w Lundzie dyplom doktorski i tamże przez lata 1842 i 1843 pełnił obowiązki lekarza miejskiego; w r. 1845 powołano go na lekarza akademii wojskowej w Carlsborgu, w r. 1847, z polecenia królewskiego, odbył wraz z P. O. Liljevalchem podróż do Rossyi dla zbadania istoty cholery. W r. 1850 powierzono mu w Malmö i okolicy urządzenie szpitali dla cholerycznych oraz dozór naczelny nad niemi. Po wygaśnięciu choroby napisał o niej cenną pracę p. n. „Statistik berät-telse om Koleran i Malmö är 1850” (Sztokholm 1851). W latach 1851 i 1852 na koszt rządu odbył podróż naukową do Hollandyi, Francyi i Anglii i złożył o niej sprawozdanie dokładne królews. urzędowi zdrowotnemu, poczem osiadł w Sztokholmie. Zajmując się żywo hygieną, szczególnie ludności ubogiej, jeździł na kongresy towarzystw dobroczynności w Brukselli (1856), we Frankfurcie nad Menem (1857), w Paryżu (1864) i w Wiedniu (1873) i po powrocie z nich ogłaszał sprawozdania. Zostawszy naczelnym lekarzem miejskim w Sztokholmie, zajął się wyłącznie prawie statystyką lekarską i hygieną. Pozostawił wiele prac słusznie cenionych w języku szwedzkim, w którym wyłącznie pisywał; najważniejsze z nich przytacza „Biograph. Lexikon der hervorragenden Aerzte” (T. II, str.

Dr j. p.

Gräfe Henryk (* w Turyngii 3 marca 1802 r.—f w Bremie 22 czerwca 1868 r.). Od r. 1820 do 1823 studyował na uniwersytecie w Jenie matematykę, filozofię i teologię, żeby następnie oddać się nauczycielstwu. W 1825 otrzy mał rektorat szkoły miejskiej w Jenie, gdzie pozostawał długi czas pod wpływem profesora pedagogiki tamecznej wszechnicy, Brzoski. W r. 1837 przyczynił się wespół z B-ą do założenia tam kursów dla rzemieślników, kupców, artystów i t. p., i rozpoczął szereg wydawnictw mate matycznych, przyrodniczych i pedagogicznych. Po śmierci Brzoski (1840) objął katedrę pedagogiki, lecz w 1842 r. został rektorem szkoły realnej w Kassel. Działalnością swoją zwrócił uwagę ministeryum i w 1848 otrzymał od niego polecenie dokonania rewizyi całego szkolnictwa; wkrótce potem został mianowany członkiem wyższej kommissyi szkolnej, utworzonej przez ministeryum. Warunki polityczne popchnęły go, jako gorliwego obrońcę praw ludu, począwszy od końca 1847 r., na drogę agitacyi przeciwrzą-dowej; w tym celu między innemi wydał w Lipsku „Der Verfassuugskampf in Kurhessen nach Entstehung, Fortgang und Ende historisch geschildert”. Za śmiałe to wystąpienie przeciwko urzędnikom państwowym, a w szczególności przeciwko prezydentowi ministrów, uwięziono go w r. 1851. Wkrótce uwoluiony za kaucyą, powrócił do swej działalności, lecz został ponownie na trzyletnie więzienie skazany. Po odsiedzeniu kary i ucierpiawszy na zdrowiu, nie zrzekł się jednak swych zadań, więc z namowy przyjaciół udać się musiał do Szwajcaryi, skąd w 1855 powrócił do Bremy, aby się tam zająć organizacyą i zakładaniem szkół nowych i wydawaniem pism pedagogicznych oraz podręczników szkolnych. Główne jego dzieła stanowią: „Allgemeine Pädagogik” (2 t.) oraz „Die deutsche Volksschule” (wyd. 3-ie 1878). Swój system pedagogiki opiera na zasadach chrześciańskich, w miłości i dobrowolnem oddaniu się Bogu upatruje ostateczny cel wychowania, środkiem zaś do tego jest uzdolnienie do samodzielnego kształcenia się we wszystkich kierunkach: fizycznym, umysłowym i moralnym. Ze szczególną systematycznością i konsekwencyą opracował G. kwe-styę pielęgnowania, kierownictwa i nauczania. Pomimo braku podstaw psychologicznych i wadliwego traktowania licznych zagadnień, pedagogika G-a uchodzi w Niemczech obecnie nawet za pożyteczną, ze względu na ścisły podział całkowitej nauki wychowania, gruntowne opracowanie i jasny wykład. Pedagog ten stał zawsze na gruncie praktycznym i chociaż częstokroć opierał się na dziełach Pestalozzego, nie wybiegał myślą poza chwilę spółczesną. Jego żądania reformatorskie nie przekroczyły przeciętnego poziomu ówczesnych wymagań. Pragnął jednak szkoły elementarnej dla całego ludu wiejskiego i miejskiego (jak Mager), gdyż „na niej spoczywa wykształcenie przeważnej części narodu i od niej zależy wpływ na życie społeczne, państwowe i kościelne”.—Literatura: Schmidt Karol dr. „Geschichte der Pädagogik von Pestalozzi bis zur Gegenwart” (wyd.

4-te, t. IV, str. 218 i nasi); Schumann „Deutsche Volksschule von Gräfe” (wyd. 3-cie 1878, t. III, str. 499); Schmidt K. dr. „Geschichte d. Erziehung” (wy. 2-gie 1871, str. 432); Lindner „Enzyklopädisches Handbuch d. Erziehungskunde” (1884, wyd. 2-ie i 3-ie, str. 349 i 350); Rein „Encyklopädisches Handbuch d. Pädagogik”

St. K.

Grafenberg Schenck von, ob. Schenck von Grafenberg.

Graff Antoni, malarz niemiecki, rodem ze Szwajcaryi (* 18 listopada 1730 w Winterthur— f 22 czerwca 1813 r. w Dreźnie); kształcił się w mieście rodzinnem pod kierunkiem J. Ulricha Schellenberga, następnie pracował od 1756 do 1759 r. kolejno: w Augsburgu wraz z rytownikiem Bause pod kierunkiem Jakóba Haida i w Ansbach, w pracowni malarza nadwornego, Schuei-

s. s.

s. s.

dera. Od roku 1759 malował już portrety w Augsburgu, w Monachium i w Regensburgu. Stamtąd powołanym został roku 1765 na stanowisko nauczyciela malarstwa portretowego do akademii drezdeńskiej. Stanowisko to G. objął 1766 r. i odtąd stale przebywał w Dreźnie, nie mogąc nastarczyć zamówieniom na portrety, jakie płynęły do jego pracowni, nietylko z całej Saksonii, ale i z Niemiec północnych. Robił też dłuższe wycieczki do Lipska i Berlina, gdzie w r. 1771 zaślubił córkę Szwajcara, Sulzera, profesora estetyki w tamtejszym uniwersytecie. Powołany do Berlina na malarza nadwornego 1788 r., nie przyjął korzystnego wezwania, został natomiast wkrótce potem, 1789, mianowany profesorem akademii drezdeńskiej.—G. był jedynym malarzem w owej epoce w Niemczech, który tra-dycyę dawnej wybornej techniki malarskiej przekazał rozpoczynającemu się XIX wiekowi. Jako portrecista umiał wnikać w charakter przedstawianych osób i wiernie odtwarzać ich podobieństwo: stąd portrety jego, wogóle bardzo podobne, są przytem pełne życia. Układ ich spokojny, nie bez wdzięku, koloryt dobry, z początku z przewagą tonów jasnych, później ciemniejszych, ale zawsze utrzymywanych w granicach przyjemnej dla oka harmonii. Przesadnie przezwany „Van Dyckem niemieckim”, należy on w każdym razie do rzędu najwybitniejszych portrecistów swojego czasu. G. skrupulatnie zapisywał wszystkie swoje prace; sam podaje imponującą liczbę 1 240 oryginalnych swoich obrazów olejnych, z której-to liczby przeważna część przypada na portrety. Z istniejących dotąd, sprawdzonych u źródła lub znanych, ze sztychów współczesnych, jest portretów bez mała 300. Pomiędzy temi znajduje się wiele wizerunków znakomitości ówczesnych naukowych i literackich. Do wybitniejszych portretów jego zaliczyć należy następujące, rozproszone po rozmaitych miastach, przeważnie niemieckich. I tak w Dreźnie, gdzie zarówno w Galeryi, jak i w zbiorach prywatnych, jest najwięcej wogóle obrazów G-a, widzimy najlepsze może z portretów, jakie G. malował, to jest portret Gottlieba Boehma, nadwornego historyografa saskiego, i jego rodziny, wielki portret Fryderyka Augusta, „Sprawiedliwym” przezwanego (z r. 1795), i trzy portrety samego artysty z różnych epok jego życia: jeden z r. 1765-go (praca konkursowa akademicka), drugi z r. 1795, przedstawiający go w całej postawie, siedzącego przed stalugami z paletą i pędzlem w ręku, i trzeci, z ostatnich lat jego życia. W Lipsku, gdzie jest najwięcej portretów jego pędzla, a mianowicie w bibliotece uniwersyteckiej, w muzeum, w ratuszu, a nawet w prywatnych zbiorach wybitniejszych księgarzy; na wzmiankę przedewszystkiem zasługuje cała serya portretów, przechowywana w bibliotece uniwersy-eckiej. Składa się ona z 26 portretów znakomi-ości niemieckich, jako to: Lessinga, Gellerta,

Ramlera, Mendelssohna, Sulzera i innych, malowanych na zamówienie księgarza ówczesnego, Filipa Erazma Reicha. Portrety pędzla G-a w Berlinie znajdują się przeważnie w pałacach królewskich, a niektóre tylko w zbiorach miejskich i muzeach. Z innych miejscowości niemieckich największy zbiór portretów jego posiada zamek książęcy w Zeganiu. W Szwajcaryi spotkać można portrety G-a w Bazylei, Zurychu i innych miastach, głównie w zbiorach prywatnych, a najwięcej w mieście rodzinnem artysty, w Winterthur, w bibliotece miejskiej i w Kunsthalle. Najlepsi rytownicy niemieccy owocześni, jak Müller, Bause, Lips, C. G. Rasp, sztychowali jego portrety. Rastawiecki pomieścił G-a w swoim „Słowniku malarzów polskich” na mocy przypuszczenia, że „idąc za przykładem wielu znakomitych portrecistów, którzy w owe czasy do Polski się udawali, szukając tu powiększenia sławy i zasłużonych zysków, i on takoż Warszawę w drugiej połowie XVIII-go wieku nawiedził”. To pewna w każdym razie, że G. wielu Polaków portrety wykonał. R. wylicza te portrety jego pędzla, które istniały niegdyś w zbiorze króla Stanisława Augusta, a mianowicie: Dorota, księżna kurlandzka; Chevalier de Saxe; lir. Aloizy Brühl, generał artylleryi; z książąt Lubomirskich lir. Rzewuska, hetmanowa w. kor.; Fryderyka Bacciarellowa, żona artysty; Kazimierz Plater, podkanclerzy w. lit. (wówczas w Dawgie-liszkach, w majątku rodzinnym, w gub. Wileńskiej). — Porów. E. Rastawiecki „Słownik malarzów polskich, tudzież obcych, w Polsce osiadłych lub czasowo w niej przebywających” (Warszawa 1850, tom I, str. 180 — 183); R. Muther „Anton Graff, ein Beitrag zur Kunstgeschichte des XVIII Jahrhunderts” (Lipsk 1881).

Graff Karol Antoni, syn poprzedniego, ma-larz-pejzażysta (* 1774 w Dreźnie — f 1832 r. tamże). Uczeń Zingga, znanego pejzażysty, przejął jego metodę, którą udoskonalił studyami z natury w podróżach swoich po Szwajcaryi i Włoszech. Pejzuże jego odznaczają się wy bor nem oświetleniem.

Graff Eberhard Gotlib, filolog i językoznawca niemiecki, ur. 10 marca 1780 w Elblągu, urn. 18 paźdź. 1841 w Berlinie. Od r. 1797 studjował filologję w Królewcu, w 1802 został nauczycielem w Jenikowie, w 1805 w Elblągu, w 1810 radcą regiencyjnym i radcą szkolnym w Kwidzynie, 1814 na takież stanowisko przeniesiony do Arnsberga (w Westfalji), następnie do Koblencji, gdzie pozostawał do r. 1820. W r. 1824 został profesorem jęz. i literatury niemieckiej w Królewcu. Odtąd poświęcił się badaniu starej niemczyzny. W tym celu też odbył w r. 1825—27 kosztem rządu podróż naukową do Niemiec, Francji, Szwajcarji i Włoch, gdzie studjował rękopisy staroniemieckie. Od r. 1830 zamieszkiwał w Berlinie, jako członek tamtejszej akademji, oddany pracom naukowym.

hund.” (Quedlinburg 1839); wydał także przekłady starogórnoniemieckie z objaśnieniami dwuch traktatów Arystotelesa, oraz pisma o Boecjuszu i o Marcjanie Capelli (Berlin 1837); nadto napisał i ogłosił dwie rozprawy gramatyczne: „lieber die althochdeutschen Praepositionen” (Królewiec 1824) i „Die Theorie der schwachen. Deklination” (Berlin 1836). W okresie dawniejszej swojej działalności pedagogicznej G. wydał rozprawę o reformie szkolnej p. n. „Die für die Einführung eines erziehenden Unterrichts notwendige Umwandlung der Schulen” (wyd.

A. A. K.

Dr J. P

tyka).

Najważniejszym z dzieł jego jest słownik staro-górnoniemiecki : „Der althochdeutsche Sprachschatz” (Berlin 1835 — 43), w 6-u tomach, do którego wykaz wyrazów, stanowiący tom 7-my, ułożył Massmann (Berlin 1846): cały słowozbiór uporządkowany tu dosyć niepraktycznie, gdyż podług pierwiastków, mimo to dzieło G-a nie straciło dotąd na swojej wartości. Poprzednio ogłosił kilka zabytków języka i piśmiennictwa staroniemieckiego, a m.: „Diutiska, Denkmäler deutscher Sprache und Litteratur aus alten Handschriften” (Sztutgart i Tubinga 1826 — 29, 3 tomy); „Deutsche Interlinearversionen der Psalmen aus Handschriften des XII und XIII Jahr

2-e Lipsk 1818).

Graffenauer Jan Filip (*w Strasburgu d. 27 czerwca r. 1775 — f ?), lekarz wojskowy za czasów Napoleona I; przebywał przez czas dłuższy w Polsce i napisał „Lettres écrites en Allemagne, en Russie et en Pologne dans les années 1805—6—7 et 8, contenant des recherches statistiques, historiques, littéraires, physiques et médicales; avec des détails sur les monuments publics, les usages particuliers des ha-bitans, les établissement utiles, les curiosités, les savants et leurs découvertes etc. ainsi que des notices sur divers hôpitaux militaires de l’armée et des fragments pour servir à l’histoire de la dernière campagne” (Paryż i Sztrasburg 1809; przekł. niem. Chemnitz 1811). Oprócz tego ogłosi! jeszcze mnóstwo prac innych, mniejszych i większych, lekarskich i nielekarskich, tłómaczył też książki różne z niemieckiego na język francuski.—Por. S. Kośmiński ego „Sł. lek. pols.” str. 151.—Ca lii sen, w „Med. Schriftsteller - Lexicon” T. VII str. 351 i T. XXVIII str. 254, wylicza wszystkie prace jego.

Graffigny Franciszka d’Issembourg d’Happoncourt de G., autorka francuska (* w Nancy 1695—f w Paryżu 1758). W r. 1745 wystąpiła na arenę literacką z dosyć słabą no-wellą p. t. „Le Mauvais Exemple produit autant de vertus que de vices”. W dwa lata później była już sławną. Jej „Lettres d"une Péruvienne” (Paryż 1747), w rodzaju Listów perskich, pełne świetnych opisów i sentymentalizmu, miały wielkie powodzenie i zostały przełożone na wszystkie języki europejskie. W salonie jej zaczęli bywać Helvetius, Turgot i wszystkie wybitniejsze znakomitości ówczesne. W r. 1750 wy« stawiła komedyę „Cenie”, która sławę jej jeszcze powiększyła. Cieszyła się nią jeszcze przez lat kilka, wreszcie wystawiła w Comédie-Française nową sztukę p. t. „La Fille d’Aristie”; zapowiadana, być może, za szumnie, sztuka ta doznała zupełnego niepowodzenia. Cios ten tak silnie dotknął panią G., że wkrótce potem zmarła. Zostały po niej jeszcze ciekawe listy, ogłoszone pod tytułem „Vie privée de Voltaire et de M-me du Châtelet” (Paryż 1820); wydał je powtórnie Asse, opatrzywszy notatką biograficzną (Paryż 1879); oprócz tego kilka drobnych sztuk teatralnych: „Ziman et Zenise”, „Phaza” i t. d. Jest kilka zbiorowych wydań jej dzieł, jako to: „Oeuvres complètes” (Londyn 1788, 5 tomów); „Oeuvres de théâtre” (1770); „Oeuvres choisies” (1782, 2 tomy) i t. d. — Por. Guerle „Madame de G.” (Nancy 1882).

Graficzny (grec, gra fein = pisać), tyczący się rysunku lub pisma, stąd figury graficzne, toż co znaki piśmienne, szkice rysunkowe. W naukach doświadczalnych i w ogólności przy wszelkiem gromadzeniu danych liczebnych obrazem graficznym lub przedstawieniem graficznem nazywa się wyobrażenie rysunkowe, za pośrednictwem linii lub innych figur, zastępujące zestawianie liczb w tabelle, co daje tę korzyść, że rezultaty badań dają się łatwiej ujmować i między sobą porównywać. Rysunki takie nazywają się zwykle diagramy; przykład ich daje krzywa przebiegu temperatury ciała ludzkiego w ciągu doby, podana pod wyrazem „Ciepło zwierzęce” (t. XII, str. 997). Szczególniej korzystne jest podobne przedstawianie rzeczy w statystyce (ob.), która do celu tego zresztą używa różnych metod. W różnych działach matematyki metody graficzne służą do rozwiązywania zadań, a w szczególności w statyce traktowanie graficzne przedstawia w wielu razach dogodności większe, aniżeli stosowanie rachunku, zwłaszcza w celach praktycznych, dla potrzeb inżynierów i architektôvir; taka statyka graficzna, czyli graf o statyka, rozwinęła się

nawet obecnie w naukę samodzielną (ob. Sta-

s. K.

Grafika, grec, grafikę téchnê (od grâfôopiszę, maluję, rysuję) pospolicie oznacza sztukę rysowania, rycia, lub pisania głosek na drzewie, miedzi lub kamieniu; u Greków nawet malowidło nazywano „grafikę téchnê”, a wyrażenie „eikona gräfein” znaczyło obraz malować. W pojęciu szczuplejszym, gramatycznym, grafika o-znacza sztukę pisania czyli kreślenia znaków, służących do wyrażania pojedyńczych brzmień mowy ludzkiej. Dzisiaj sztuka ta wydaje się nam dość prostą, powitanie jej wszakże nie było doraźne i łatwe: wytwarzała się ona zwolna, stopniowo, w ciągu całych stuleci. Ludzkość przejść musiała długie szeregi stopni w swoim rozwoju, zanim doszła do sposobu graficznego czyli piśmiennego oznaczania i przekazywania swych myśli. Same początki grafiki, czyli kreślenia postaci piśmiennych, używanych dziś przez ludy oświecone, były bardzo niekształtne i nieudolne. Początkowo niezgrabne malowidło lub rysunek przedmiotu wyrażał bardzo ogólnie i niedokładnie jakąś myśl, jakieś zdanie. Z czasem z takiego pierwotnego sposobu rozwijają się postaci graficzne wyrazów, przedstawiające już nie myśli w obrazach, ale pojedyncze wyrazy, które, gdy były użyte w pewnym określonym następstwie po sobie, dokładniej już myśl tłumaczyły. Potym w rysunkach przedstawiano pojedyncze zgłoski, a w końcu odrębnemi znakami zaczęto wyrażać pojedyncze dźwięki, z których składają się wyrazy mowy ludzkiej. W ten sposób powstały znaki graficzne czyli a-becadła u różnych narodów. Do grafiki należy przedstawienie wszystkich postaci piśmiennych czyli liter, jakiemi się posługujemy przy oznaczaniu w piśmie brzmień słyszanych pewnego języka. Zarówno więc wykład postaci obrazkowego pisma egipskiego jak i chińskiego, pisma fenickiego, etjopskiego i t. d., jako też przedstawienie kształtów i znaczeń liter różnych języków indoeuropejskicli, starożytnych i dzisiejszych, i wogóle postaci pisma czyli znaków a-becadła wszelkich narodów należy do zakresu grafiki. Wiadomości, dotyczące zaznaczonych tu pytań, ob. w artykule „Abecadło” w t. I-m Encyklop. str. 32—33, w art. „Chiński język”

t. XII str. 614 ns., w art. „Etjopski język” t. XX str. 702 i innych.—G. nie jest to samo, co pisownia czyli ortografja. Przez pisownię rozumiemy naprzód sposób oznaczania wyrazów i form gramatycznych w piśmie; powtóre, pisownia jest także nauką, mającą za przedmiot wykład tych zasad, których dany język trzyma się przy pisaniu. Grafika zaś zajmuje się jedynie sposobami oznaczania pojedyńczych brzmień czyli głosek za-pomocą liter lanego abecadła, ich połączeń i przyjętych znaków djakrytycznych (rozróżniających). Grafika np. objaśnia nas, że brzmienie językowo-zębowe, które w jęz. polskim oznaczamy dwiema literami sz, ma w jęz. czeskim, w łużyckich oraz w chorwackim i słoweńskim, znak graficzny ś, w rosyjskim, serbskim i bułgarskim w, w angielskim oddaje się dwiema literami sh, trzema zaś sch w niemieckim, a przez samo s w węgierskim (gdzie przeciwnie dwójka sz oznacza brzmienie naszego s) i t. p. Rzeczą zaś pisowni jest wykład np. zasady pisania w języku francuskim w 3-ej osobie lp.: il parle, il cherche... (z końcowym e), a w 3-ej lm.: ils parlent, ils cherchent... (z końcowym ent)-, lub odróżnianie w piśmie: le pain i le pin, ver, vers i vert i t. p. Do zakresu grafiki polskiej należy np. pytanie, jak oznaczać samogłoski nosowe: przez en, on, czy też przez e, a, albo o z ogonkiem u dołu, tj. przez ę, ą, lub ę (lub może przez 0> jak było w wieku XIV i XV);

albo też sposób wyrażania miękkich spółgłosek, w pewnych razach, zapoinocą kreski nad literą (ś, ć, dź, ń); jedną też z właściwości grafiki polskiej jest pisanie na początku wyrazów i po samogłoskach samego i zamiast zgłoski ji\ np. w wyrazach: imię=jimię, moichmmojich, stoi, stoimy — stój i, stojimy, i t. p., dotyczy to bowiem sposobu pisania jednego dźwięku, a nie jakiejś kategorji gramatycznej. Przeciwnie znowu pisanie brzmień ę, ą przez en, on, w wyrazach obcego pochodzenia (np. student, konsyljum...), lub też pisanie s w przyrostkach -ski, -stwo (boski, paryski, bóstwo, męstwo...) i t. p. należy do zakresu pisowni polskiej.—Grafika polska kształtowała się początkowo pod bezpośrednim wpływem grafiki czeskiej, podobnie jak utwory starszego piśmiennictwa czeskiego oddziałały silnie na rozwój piśmiennictwa polskiego w wieku XIV i XV-ym. Przy zastosowaniu znaków abecadła łacińskiego do wyrażenia znacznie liczniejszych brzmień polskich, starano się brakowi odpowiednich liter w abecadle łacińskim zaradzić takiemiż sposobami jak i u Czechów; mianowicie oddawano w piśmie brzmienie cz przez: cz, czz, chz, czs, chzs, brzmienie sz przez: ss, sz, sch, spółgłoskę rz przez: rz, rs, rsz; nawet spółgłoskę j, w zgłoskach je, ji wyrażano przez ge, gi, jak w piśmie czeskim (gegor=:jego, gim— jim, i t. p.). Tej niejednostajności w oddawaniu jednego i tego samego brzmienia różnemi sposobami graficznemi starał się zaradzić u Czechów Jan Hus, układając w r. 1411 traktat o or-tografji czeskiej, dla użytku szkół, p. n. Orthographia bohemica in usum scholarum (drukowany 1547 r.; wydanie A. Szembery 1857, w Wiedniu, z przekładem czeskim). Projekt Husa poprawienia grafiki czeskiej polegał na tym, że pozostawił on litery abecadła łacińskiego na o-znaczenie takichże, jakie i łacina posiada, brzmień czeskich, usunął zaś używane przez Czechów litery podwójne i wogóle znaki złożone, jak: cz, sz, rz, czz, chz... na oznaczenie brzmień wyłącznie czeskich, zalecając natomiast litery poje-dyńcze z dodanemi u góry kropkami odróżniającemu c, s, r, ń... Przez wprowadzenie do grafiki tej prostej zasady, że każde brzmienie osobnym w piśmie wyrażać należy znakiem, Hus stał się twórcą poprawnego abecadła czeskiego. W Polsce pracę tego samego rodzaju, i pod wpływem projektu Husa, podjął pierwszy Jakób Parkosz, rektor uniwers. krakowskiego w pierwszej połowie wieku XV-go (1438—1440). Dziełko jego o grafice polskiej pozostawało w rękopisie aż do r. 1830, w którym pierwszy raz ogłosił je drukiem J. S. Bandkie p. n. „Jacobi Par-cossii de Żorawice antiquissimus de orthographia polonica libellus” (w Poznaniu, w 16-ce str. X -j- 99). Pomysł swój oddawania brzmień polskich, których niema w łacinie, Parkosz oparł nie na zasadzie kropkowania liter łacińskich, jak Hus, lecz na pewnym przekształceniu postaci liter

łacińskich, jak np. na zmianie prawego półkola steine und das Schrifttum der nicht alfabetarisch liter b, p na kwadrat; na dodaniu ogonka u dołu litery c dla wyrażenia miękkiego c, i t. p.

schreibeuden Völker” (Lipsk 1877, w 8-ce, str. 782, z 34 tablicami rysunków); Karol Faulmann „Das Buch der Schrift, erhaltend die Schriftszeichen und Alphabete aller Zeiten u. aller Völker des Erdkreises” (Wiedeń, wyd. 2-e 1880) i tegoż „Illustrirte Geschichte der Schrift” (Wie-

A. A. K.

deń 1879).

Grafion, narzędzie służące do kreślenia na papierze linii żądanej grubości tuszem (ob.) lub inną jaką farbą; składa się z obsady i narzędzia właściwego, t. j. pióra. Pióro złożone jest z dwóch metalicznych połówek, od środka płaskich, od zewnątrz zaokrąglonych, w jednym końcu zaostrzonych, a w drugim stale spojonych. Części pióra za pomocą szrubki, umieszczonej w połowie ich długości, mogą się do siebie cokolwiek zbliżać lub oddalać, co daje możność kreślenia linij grubszych lub cieńszych.— G. do kreślenia łuków lub okręgów kół obsady nie posiada; część przeciwległa piszącej może być zginana pod kątem prostym i jest odpowiednio urządzona, aby mogła być połączoną z cyrklem (ob.), który w tym celu jedną z nóżek ma wyjmowaną (odszrubowywauą). Do kreślenia kół o większych promieniach używa się jeszcze t. zw. przedłużalnika, który się wstawia po-

E. D.

Pomysły Parkosza w praktyce nie znalazły zastosowania. Tę samą sprawę poprawienia grafiki polskiej wznowił w kilkadziesiąt lat po Par-koszu Stanisław Zaborowski w dziełku swym „Orthographia seu modus recte scribendi et legendi polonicum idioma quam utilissimus” (Kraków 1518). Idąc otwarcie za pomysłami Husa, radzi on brzmienia, właściwe wyłącznie jęz. polskiemu wyrażać literami łacińskiemi, opatrzonemi u góry jedną lub dwiema kropkami. Bliższe wiadomości o Parkoszu, Zaborowskim i dalszych kolejach rozwoju G-i polskiej podane są pod wyrazem „Abecadło” w Encyklop. t. I, str. 33 — 36, jako też w pracach: Wład. Wisłocki „Nauka języka polskiego w szkołach polskich przed Kopczyńskim” (Lwów 1868, w 4-ce str. 64, odbit. ze Sprawozdania rocznego gimnazjum); Emil Kałuż-niacki „Historische Übersicht der Graphik und der Orthographie der Polen” (Wiedeń 1882, w 8-ce st. 42; ob. przytym ocenę tej rozprawy w Przewodn. bibljograf. 1882, str. 175); Frań.

między cyrkiel i grafion.

Grafit, minerał o postaci krystalograficznej, dotąd jeszcze nieoznaczonej ściśle. Najpospo-litszemi postaciami jego są blaszki sześciobocz-ne. Doskonale łupliwy, giętki w cienkich blaszkach, łagodny i tłustawy w dotknięciu, smoli i pisze. Połysk ma metaliczny, całkiem nieprzezroczysty, żelazisto-czarny. Rysę daje czarną, doskonale przewodzi elektryczność. Cięż. wł. od 1.9 do 2.25. Pod względem składu chemicznego G. jest czystym węglem. W tlenie spala się na dwutlenek węgla trudniej niż dya-ment. Mieszanina dwuchromianu potasu i kwasu siarczanego utlenia go. Topiony z saletrą słabo wybucha. Ogrzewany z kwasem azotnym i chloranem potasu żółknie, przybierając tlen i wodór i stając się kwasem grafitowym, a w roztworze dając kwas melitowy. G. zawarty w surowcu oraz w meteorytach jest zupełnie podobny do grafitu tellurycznego. Pochodzenie G-u w przyrodzie pewni badacze przypisują działaniu wysokiej temperatury na antracyt; w niektórych bowiem miejscowościach w niższych warstwach pokładów antracytowych znaleziono znaczne ilości grafitu. — W laboratoryach również można węgiel bezpostaciowy przeistoczyć w grafit, poddając go działaniu silnego prądu elektrycznego (600 elementów Bunsena w przestrzeni bezpowietrznej); w tych warunkach węgiel silnie się rozgrzewa i, ulatniając się, osiada w postaci G-u. Również G. można otrzymać przez stopienie węgla z żelazem; węgiel rozpuszcza się w stopionem żelazie, a po ostudzeniu otrzymanego stopu wydziela się w po-

Ks. Malinowski „Krytyczno-porównawcza Gramatyka języka polskiego” (Poznań 1869; dwa początkowe rozdziały: 1-szy o grafice wogóle, st. 1—15, 2-gi o graf. polskiej, 16—79); J. E.

Purkyńe „O korzyściach z ogólnego rozprzestrzenienia łacińskiego sposobu pisania w dziedzinie języków słowiańskich” przełożył z czesk. J. Nie-cisław Baudouin (Warsz. 1865); J. Baudouin „Kilka słów z powodu wzmianki... o rozprawie Purkyńego...” (t-że 1865); L. Rzepecki „Hil-ferding, czy ks. Malinowski... dadzą Słowianom wszechsłowiańskie abecadło?” (Poznań 1872, 8-ka wielka st. VIII -f- 40: tłumaczenie broszury J.

Baudouina de Courtenay „HŁckoibko cjiob'b no noßo,a,y «06m;ecjiaBjmcKOH a36yim»”); L. S.

Korotyński „Słów kilka o grafice, pisowni i czystości języka pols.” (Warsz. 1882); Filo-graf (=kś. Ant. Borkowski) „Teoretyczna poprawa grafiki polskiej” (Warsz. 1888); E. Bogusławski „Słówko o racjonalnej grafice polskiej” (Warsz. 1888); Filograf „Racjonalne słówko o racjonalnej grafice polskiej” (Warsz.

1891). O poglądach na grafikę polską J. Mro-zińskiego (1824), Trąbczyńskiego (1793), oraz o pomysłach D. Łazowskiego (1848), A. Morzyc-kiego (1857), J. Steckiego (1858), F. Zagórow-skiego (1858) mówi kś. Malinowski we wskazanym powyżej rozdziale swej Gramatyki. O grafice pisali nadto: F. N. Golański „Kopja autentyczna pewnej konferencji” (Wilno 1809), Stan.

Przypisy do nauki czytania

W a śniewski

i pisowni polskiej” (Warsz. 1848). Wiadomości szczegółowe o postaciach graficznych wielu abecadeł podają dzieła: Ballhorn „Alphabete orientalischer u. occident. Sprachen” (wyd. 12-e,

Norym berga 1880); Henr. Wuttke „Die Entstehung der Schrift, die verschiedenen Schriftsy-

Grafitoid —

c⁵

Z. W , K. Sł. i St. L.

Z. W.

IŁ.

staci G-u.—G. występuje w wapieniach Finlan dyi, w granitach Syberyi i Uralu, w gnejsach cejlońskich i syberyjskich. Znany w niektórych miejscach Wołynia (Mecherzyńce, Cudnów) i Szląska pruskiego (Świdnica, Wolbrzycha, Dusz-nika). — G. w technice, oprócz używania go na ołówki (ob.), ma liczne zastosowanie: służy do wyrobu tygli i dysz do topienia metali o wysokiej temperaturze topliwości, do wysypywania form z piasku przy odlewaniu przedmiotów żelaznych, do pokrywania form w galwano-plastyce celem uczynienia z nich przewodników elektrycznych; zmieszany z pokostami i innemi substancyami daje farbę chroniącą od rdzy, cement do łączenia żelaza i t. p. Miałko zmielony służy do polerowania śrutu i jako smar do maszyn. — Nazwa pochodzi od wyrazu greckiego Ypàcpetv = pisać. U nas dawniej nazywano G. pospolicie ołówkiem.

Grafitoid lub szungit oznacza węgle bezpo' staciowe drobne, niekiedy rozsiane w gnejsie» łupku mikowym i kwarcycie.

Grafofon, Ob. Fonograf.

Grafologia, wyraz grecki, oznaczający umie" jętność odgadywania charakteru człowieka z kształtu jego pisma. Jak wszystkie ruchy każdego osobnika: chód, postawa, a nawet mowa i głos, noszą na sobie piętno jego charakteru, tak samo, i to jeszcze w nierównie wyższym stopniu, jego ręka i końce palców, w których skupione są końce nerwów. Ma to wielkie znaczenie zarówno w kreśleniu liter przez pisarza, jak w wykonywaniu obrazów przez malarza, lub utworów muzycznych przez wirtuoza i t. p. Już w rękopisach szkolnych daje się widzieć wielka rozmaitość; lecz najwyraźniej odbija się w piśmie charakter wtedy, gdy piszący nie troska się o kaligrafię, i takie właśnie pismo ma największą wartość dla grafologa. G. zasadza się na ścisłej obserwacyi porównawczej i na wyprowadzanych z niej wnioskach. Tak np.: człowiek, wesoło usposobiony, podnosi głowę, smutny, przygnębiony, ją spuszcza. Grafolog przeto z pisma, którego linie kierują się ku górze, wnosi, że piszący ma charakter wesoły, pewny siebie i przedsiębiorczy; z takiego zaś, w którem pochylają się ku dołowi, odpowiednio do stopnia tego pochylenia, upatruje smutek, zwątpiałość, aż do melancholii. Dalej zastanawia się grafolog nad tern, czy dane pismo jest bujne, czy też drobne, szerokie, czy ścieśnione, okrągłe czy kończaste, proste czy pochyłe, równe czy pokręcone, oraz jakiemi cechami szczególnemi odznacza się w niem każde zosobna pociągnięcie pióra, i z tych spostrzeżeń wysnuwa wnioski o dalszych szczegółach charakteru. Grafolog powinien odznaczać się pamięcią, być biegłym w psychologii, logice, etyce, głównie zaś posiadać gruntowną znajomość ludzi.—Najpierwszy krok na drodze G-i możnaby upatrywać w Swetoniuszu, który nadzwyczaj szczegółowo rozebrał pismo cesarza Augusta. Roku 1622 Camillo Balda w Bolonii napisał całe dzieło w tym przedmiocie, ale z niego zachowały się tylko niektóre, niewiążące się z sobą, urywki w bibliotece szkoły lekarskiej w Montpellier. Po nim G-ą zajmowali się prawie wyłącznie księża, głównie zaś jezuici: Marton, Flandrin i Michoń, oraz biskup amieński, Boudinet, i arcybiskup Cambrejski, Régnier; największą wszakże popularność G. zawdzięczała Michonowi. lubo metoda jego była empiryczna i w praktyce dyskredytowała raczej tę umiejętność. Goethe zbierał starannie różne rękopisy w celu studyowania charakteru ich autorów; za jego też podnietą oddał się G-i Lavater, ale ważniejszych wyników nie osiągnął. Dopiero w nowszej dobie niektórzy systematycy cierpliwi uporządkowali bezładne spostrzeżenia pierwszych grafologów, przed innymi zaś dentysta z Rouen, Crepieux-Jamin, umysł trzeźwy, oględny, najlepszy swego czasu grafolog, autor dzieł: „Le traité pratique de graphologie, étude du caractère de l’homme d’après son écriture” (bez daty; wydanie drugie 1895) i „1’Ecriture et le caractère” (1889). Ostatniemi czasy zaczęli pracować nad G-ą i uczeni, lekarze i antropologowie (Ferrari, He-ricourt, Richet i inni). Dobry podręcznik G-i wydał L. Deschamps „Philosophie de l’écriture, exposé de l’état actuel de la graphologie” (1892) z obszerną bibliografią grafologiczną. W Paryżu pod redakcyą Varinard’a wychodzi specyalne czasopismo, poświęcone temu przedmiotowi, p. t. „Graphologie”. W Niemczech pracowali nad G-ą: Schwiedland („Die Gr.; Geschichte, Theorie und Begründung der Handschriftendeutung”, Berlin 1883); Scholz („Die Handschrift und ihre charakteristischen Merkmale”, Brema 1885); Macher („Ueber Graphologie”, Zurych 1888). Roczniki 1886, 1887 i 1888 czasopisma „Von Fels zum Meer” zawierają zupełny, lubo treściwy, wykład nauki grafologicznej Amselmanna. U nas G-ą zajmuje się jedynie p. -Joanna Belejowska, która w r. 1892 wydała książkę, traktującą o tym przedmiocie, a w „Tygodniku illustrawa-nym” prowadzi stałą rubrykę odpowiedzi, nadsyłającym swoje skrypta z żądaniem, aby z nich poznano i opisano ich charakter.

Grafomania, od Ypâcpsiv—pisać i p.avia—obłęd, oznacza obłęd pisarski. Jest to jedna z licznych postaci obłędu cząstkowego czyli monoman ii (ob.). Głównie C. Lombroso usiłował zindywidualizować tę postać obłędu za pomocą stałych rysów znamiennych w swojein dziele „Geniusz i Obłąkanie”. Dotkniętych tym obłędem nazywa on grafomanami i zalicza do rozległej kategoryi psychopatów zwyrodnionych czyli mat-toidów. Grafomanów cechuje niepowściąguio-ny popęd do działalności pisarskiej, niewiążącej się ani z zawodem autora, ani z jego wykształceniem, bez względu na okoliczności prak

M. Nordau „Entartung .

St. L.

nów; około 9 000 m-ców.

tyczne, napotykane przeszkody i stanowcze niepowodzenia. Pisma grafomanów odznaczają się zazwyczaj ekscentrycznością tematów, treści i formy. Przesadnie oceniają oni swoje zdolności, wartość swoich pomysłów i zasługi, nie zrażają się przeszkodami i troskami życia praktycznego; wytrwale trzymają się jednej idei, której usiłują systematycznie podporządkowywać wszystko, przy rozwijaniu zaś pomysłów swoich wypowiadają rażące niedorzeczności, ustawicznie wikłają się w sprzecznościach, odznaczają się nadzwyczaj nem gadulstwem, zapamiętałą drobiazgo-wością bez sensu. Znamionuje ich najczęściej próżność, jakoż przypisują sobie wielkie posłannictwo, uważają się za reformatorów i rewolu-cyonistów, powołanych do obwieszczenia nowych poglądów, urągających wszelkim dotychczasowym powagom i utartym opiniom; z wielką pewnością siebie i naiwnością przeciwstawiają swoje paradoksalne i mniej lub więcej dziwaczne twierdzenia uznawanym poglądom i sposobom oceny, nie troszcząc się bynajmniej o uzasadnienie lub krytykę. Grafomani odznaczają się pospolicie niezwykłą płodnością pisarską, której osią bywa jeden pomysł ulubiony; lubują się w sensacyjnych nagłówkach, chętnie tworzą nowe dziwaczne wyrazy, uciekają się do symbolów i znaków; dbali są bardzo o formę zewnętrzną, jak wyszukany papier, niezwykłe czcionki, podkreślanie wyrazów, układ typograficzny tekstu. Do naju-lubieńszych tematów należą: rozwiązywanie zagadki wszechbytu, nowe systemy świata, kwadratura koła, perpetuum mobile, uniwersalne leki, projekty i pomysły reformujące z gruntu życie i uszczęśliwiające ludzkość, mrzonki na temat elektryczności, magnetyzmu, hypuotyzmu, spirytyzmu, stosownie do tego, co w danej chwili budzi ciekawość ogółu, uchodzi za sensacyjne lub tajemnicze. Grafomani bywają bardzo wstrzemięźliwi, skłonni do ascetyzmu, krańcowo oszczędni; ale za to bezwzględnie hojni, gdy chodzi o wydanie pism, dla których nie znajdują nakładców. Poza obrębem swoich interesów autorskich bywają to najczęściej zwykli ludzie, którzy w codziennych sprawach i przygodach nie odbiegają od zwykłej miary rozsądku pospolitego, i zdradzają się wtedy tylko, gdy wkraczają w specyalną dziedzinę swoich pomysłów autorskich. W poglądach swoich bywają tak stanowczy i uporczywi, iż żadne argumenty przeciwne ani krytyka nie zdolne są zachwiać ich dogmatów, przedewszystkiem dlatego, że nie wnikają w nie z góry, nie są zdolni ich uwzględniać. Pomiędzy grafomanami zdecydowanymi a zwykłymi pisarzami z jednej strony i genialnymi pisarzami z drugiej, Lombroso zaznacza szereg nieznacznych przejść. G. ma się rozwijać na tle dziedzicznych zwyrodnień i objawiać się w rodzinach dziwaków i obłąkańców. Niektórzy au-torowie dowolnie rozszerzają pojęcie G-i, jak np. Nordau w swojej książce „Entartung”, któ-

ry zalicza do grafomanów wszystkich pisarzy o kierunkach mniej lub więcej krańcowych, przedstawicieli doktryn naukowych i artystyczny cli jednostronnych lub nawet poprostu przez siebie, Nordaua, nieuznawanych.—Liter.: C. Lombroso „Geniusz i obłąkanie”; Philomneste „Les fous littéraires”; Le Pierre „La littérature des fous”;

Ad. M.

örafometr. Narzędzie używane w miernictwie (ob.) do mierzenia kątów (ob. Kątomierz).

Grafostatyka, to samo co statyka graficzna, ob. Graficzny.

Grafotypia. Sposób robienia klisz illustra-cyjnych, wynaleziony przez Hitchcocka z Nowego Yorku. Płytę metalową, pokrytą warstwą mielonej kredy z odpowiednim klejem, poddaje się silnemu ciśnieniu, prasy hydraulicznej. Na tak sprasowanej warstwie kredowej artysta rysuje specyalnym atramentem, nadającym warstwie kredowej taką twardość, że części jej nie tknięte atramentem dają się pogłębić przez szorowanie ich szczotką. W ten sposób otrzymuje się płytę z wypukłym rysunkiem. Półtony i cienie w rysunku wydobyć można jedynie za pomocą kresek i punkcików. Z płyty tak otrzymanej zdejmuje się stereotyp (ob.), lub odbitkę galwanopl a styczną (ob.). G. została niemal zupełnie zastąpiona cynkografią (ob.) i innemi sposobami reprodukcyi, opartemi na fotografii.

Grafstroem Andres Abraham, poeta szwedzki (* 1790 w Sundsvall—f 1870). Studya odbywał w Upsali, w r. 1820 został tam docentem, w 1821 nauczycielem w akademii wojskowej w Carlberg pod Sztokholmem. W r. 1830 wstąpił do stanu duchownego, w 1832 objął stanowisko lektora historyi w gimnazyum w Hernösand, otrzymał później tytuł profesora; od r. 1835 był pastorem w Umea, gdzie przebywał do śmierci. Jako poeta liryczny G. występować zaczął w różnych czasopismach; wydał następnie zbiory poezyj „Skalde-Försök” (2 części, Sztokholm 1826—32) i „Sänger fräu Norr-land” (Sztokh. 1841); poezye G-a podobały się ogólnie, zwłaszcza z powodu pięknych opisów przyrody; G. zawdzięcza im przyjęcie w poczet 18 członków Akademii Szwedzkiej (1839). Treści religijnej są jego „Jullfijor” (2-e wyd. Sztokh.

1852) i „Christeliga tänkerspräk” (tamże 1855). W r. 1864 ogłosił zbiorowe wydanie swych poe-zyj p. t. „Samlade skaldestycken”. G. napisał też tekst do zbioru rycin Forssella „Ett ar i Sve-rige” (Rok w Szwrecyi; Sztokh. 1827—35).

Grafton, rodzina książąt angielskich, oh. F i t z r o y.

Gragnano, miasto w prowincyi Neapolitańskiej, obwodzie Castellamare, przy drodze żelaznej Castellamare - G.; uprawa wina, wyrób makaro-

w. J.

Graham Ryszard, wice-hrabia Preston (* w Netherby 1648—f w Numington 1695). Od 1675 do 1681 był przedstawicielem Cockermou-thu w parlamencie. Jako zacięty torys, bronił gorąco praw księcia Yorku do sukcessyi. W r. 1780 Karol II mianował go parem Szkocyi i nadał mu tytuł wicehrabi Preston; w 1682 G. jeździł do Francyi, jako poseł nadzwyczajny. Wrócił do Anglii po wstąpieniu na tron Jakóba II; Cumberland wybrało go do parlamentu; wszedł też do rady tajnej i został kanclerzem królowej wdowy. W r. 1688 prezydował w radzie. Na-próżno starał się nakłonić króla do umiarkowania. Po rewolucyi był jednym z naj czynniej -szych agentów dworu w Saiut-Germain i dostał od Ludwika XIV znaczne subsydya. Aresztowany w 1689, dostał się do Wieży Londyńskiej.

Enoykl. Powie. Iluitr. Zeig, 202 I. XXVI.

Graham Jan, trzeci hrabia of Montrose, mąż stanu szkocki (* około 1547—f 1608). Towarzyszył regentowi w bitwie pod Langside (1568), był pod Stirling i przyczynił się do pacyfikacyi Pertheńskiej (1572). Od r. 1578 stał się jednym z najulubieńszych doradzców Jakóba VI; przyczynił się do upadku Mortona. Mianowany gubernatorem w Glasgowie (1583), używał wpływów swych i władzy na zajadłe prześladowanie swych nieprzyjaciół, jak Angus i hr. of Mar. Szedł ręka w rękę z Arranem, ale Angus, na czele wszystkich lordów malkontentów, zmusił ich do kapitulowania. W r. 1587 dopiero pojednały się o-statecznie dwie partye, które walczyły o opanowanie króla. W 1598 G. został prezesem rady tajnej, w 1599 lordem kanclerzem Szko-cyi. Po wstąpieniu na tron angielski (1600) Ja-kób VI powierzył rządy Szkocyi G-owi i lordowi Fyvie; G. brał udział w dyskussyach parlamentu w sprawie unii dwu królestw. Od r. 1604 był wice-królein Szkocyi i prezydował w „Parlamencie Czerwonym” (1606). Król wyprawił mu pogrzeb wspaniały.

Graham Wilhelm, hrabia of Menteinth, hrabia of Airth, mąż stanu angielski (* 1591—f 1661), był bardzo dobrze widziany na dworze Karola I, który go mianował w r. 1626 kom-missarzem skarbu (Exchequer), a w 1628 prezesem rady, i był przez króla uważany za jednego z najlepszych znawców spraw szkockich. Ale te łaski królewskie ściągnęły na niego nie-przyjaźń wielu wpływowych osobistości. Oskarżono go, jakoby miał utrzymywać, że równie ma uzasadnione prawa do tronu, jak i król. Karol odebrał mu wszystkie urzędy i pensye cofnął. W r. 1637 G. odmówił przystąpienia do Covenan-tu (ob.), co mu przywróciło łaskę królewską. Wrócił do rady tajnej; król powierzył mu zaciąg wojska przeciwko covenanterom. Hrabstwo Airth otrzymał w r. 1632. Tytuł ten przeszedł na jego wnuka, Wilhelma, i wygasł w 1783 w o-sobie jednego z hrabiów Menteinth, tak ubogiego, że go powszechnie hrabią-żebrakiem nazywano.

Odzyskał wolność w roku następnym, po 'upoka-rzającem, publicznem wyznaniu win swoich. W grudniu 1690 aresztowano go powtórnie, właśnie gdy wybierał się do Francyi; znaleziono przy nim mnóstwo papierów kompromitujących. Oskarżony o zdradę stanu, skazany został na śmierć. Ocalił głowę, wydając cały spisek Ja-kobitów i denuncyując swych wspólników, między którymi byli Clarendon, Dartmouth, biskup Ely, Wilhelm Penn. Usuuął się potem do York-shire’u, ścigany pogardą przez Jakobitów. W o-statnich latach życia zajmował się przekładem dzieła Boecyusza „De consolatione philosophiae”; przekład ten wydano po jego śmierci (Londyn 1696).

Graham Jan of Claverhouse, wicehrabia Dundee (* ok. 1649—f w Killiencrankie 1689). Otrzymał dosyć wysokie wykształcenie na uniwersytecie w Saint-Andrews i zajmował się głównie matematyką. W bardzo młodym wieku zaciągnął się do kontyngensu angielskiego armii Turenniusza, przeszedł (około 1674) do służby Wilhelma Orańskiego, któremu ocalił podobno życie w bitwie pod Senef; nie mogąc doczekać się nominacyi na pułkownika, wrócił do Anglii (1677) i wstąpił do gwardyi konnej mar-grab. Montrose Wysłany na południe Szkocyi (1678), by przywrócić do posłuszeństwa Cove-nanterów (ob. Co venant), wypełnił to polecenie z okrucieństwem, które smutną sławę na imię jego ściągnęło. Doprowadził prześladowaniem swem ludność do rozpaczy. Wybuchło ogólne powstanie i G., pobity pod Drumclog (1679), do Glasgowa uciekać musiał. Popłoch był tak wielki, że naznaczono wodzem naczelnym księcia Monmouth, który wygrał bitwę pod Bothwell-Bridge i, stosując się do rady G-a, polecił mu kraj sterroryzować. G. spustoszył ogniem i mieczem hrabstwa: Ayr, Dumfries i Gal-loway. Ponieważ to ostatnie poddać się jednak nie chciało, wysłany tam po raz drugi (1681), z taką gorliwością grabił i prześladował, że rada tajna przysłała mu podziękowanie za energię, z którą wypełniał jej rozkazy, i poleciła mu zastosować ten sam system w hrabstwach Lanark i Ayr. O mało co go nie zamordowano, poczem stał się jeszcze okrutniejszym. Złamał bez litości opór rodziny Dalrymple (ob.); wynagrodzono go częścią łupu po Lauderdale’a i umieszczono w radzie tajnej szkockiej. Zaledwie ożenił się z córką lorda Cochrane (1684), gdy dowiedział się, że pomocnik jego, pułkownik Buchan, wpadł w zasadzkę. Wyruszył więc G. znów na Covenanterôw i zaczął nową seryę prześladowań. Ten okres nieszczęśliwe ofiary jego nazwały epoką mordów („Killing time”). G. skazywał na śmierć nawet niewiasty i kazał rozstrzelać kamieniarza, Jana Browna, w obecności jego żony i dzieci. W r. 1686 mianowano G-a generałem-ma-jorem; w 1688 ostatni męczennik Covenantu,

76

Renwick, zginął na rusztowaniu. Po upadku Jakóba II Wilhelm Orański pozwolił G - owi usunąć się do Szkocyi. Było tam jeszcze trochę Convenanterôw, którzy postanowili zamordować swego oprawcę; ostrzeżony w porę, G. zdążył uciec. Przerzucił się wtedy gwałtownie do partyi Jakobitów, udał się w góry i klany pobuntował. Gen. Mackay, na czele szkockich pułków Wilhelma, wyruszył przeciwko buntownikom. G. zwyciężył go pod Killiecrankie, zginął jednak w tej bitwie. Po jego śmierci powstańcy rozpierzchli się. Zostały po G-mie ciekawe listy, których część wydrukował Banuaty-ne Club p. t. „The letters of viscount Dundee with illustrative documents” (1826); reszta znajduje się w „Memorials of Dundee” Napiera (1859— 62) i w „Red Book of Menteith” Frasera. Walter Scott zrobił G-a jednym z bohaterów swych Purytanów Szkockich i w „Wandering Wil-lie’s Tale”.—Por. T. F. Henderson „Life of John G. of Claverhouse viscount Dundee” (Londyn 1890).

G-raham Tomasz lord Lynedoch, generał i polityk angielski (* 1748 r.—f w Londynie 1843). W r. 1772 w hrabstwie Perth stawiał bez skutku kandydaturę swą do parlamentu; w dwa lata później ożenił się z córką lorda Cathcart i do r. 1791 żył po wielkopańsku, nie mieszając się do spraw publicznych. W r. 1791 umarła mu chorowita żona i G., zrozpaczony, zaczął podróżować bez celu, wreszcie zaciągnął się do wojska. Podczas wyprawy tulońskiej był adjutantem lorda Mulgrave (1793), później wystawił swym kosztem batalion ochotniczy z Perth-shire, którego dowódzcą go mianowano. Hrabstwo Perth wybrało go do Izby gmin (1794). Na czele swego oddziału był pod Quiberon i na wyspie Dieu, służył potem jako koimnissarz angielski przy armii austryackiej we Włoszech. Zamknięty w Mantui, zdołał się przedostać przez linie francuskie i zawiadomić kwaterę główną austryacką o rozpaczliwem położeniu oblężonych. W 1798 odznaczył się przy zdobyciu Minorki, w 1799 organizował obronę Messyny, później, w stopniu brygady era, dowodził wojskami, oblegaj ącemi Maltę, którą w r. 1800 kapitulowała. Wybierany do parlamentu przez hrabstwo Perth w 1795, 1802 i 1806, popierał politykę liberalną. Był adjutantem Moore’a w Szwecyi, potem w Hiszpanii, należał w r. 1809 do wyprawy na Walcheren i objął w 1810 (po gen. Sherbrooke) kommendę nad wojskami w Portugalii. Odniósł w 1811 zwycięstwo pod Barossą. Generałowie hiszpańscy, zwłaszcza Lapena, zawistnie odmawiali mu zaszczytu tego zwycięstwa; dotknięty ich postępowaniem, przeszedł do armii Wellingtona i odbył zaszczytnie pod jego rozkazami całą kampanię; był pod Vittorią (21 czerwca 1813), bombardował S. Sebastian i choć go Emmanuel Rey z wielkiemi stratami odepchnął (24 lipca), zdołał jednak zdobyć cytadelę 9 września. Zły stan zdrowia zmusił go do powrotu do Anglii. Wkrótce jednak (w listopadzie 1813) dowodził znów wojskami angielskieini, które miały razem z Biilowem wystąpić przeciwko Antwerpii. Starał się napróżno o zdobycie Berg op Zoom w nocy 3 lutego 1814. Po zawarciu pokoju wynagrodzono zasługi jego tytułem barona Lynedoch (1814). Mianowany generałem w r. 1821, został gubernatorem Dumbartonu w 1829. G. jest założycielem wielkiego klubu wojskowego „Senior united Service Club”, znany jest też jako sports-man i stajnia jego kilka wielkich nagród zdobyła.

Graham sir Jakób Robert Jerzy, mąż stanu angielski (* w Netherby 1792 — f tamże 1861 roku). W roku 1818 wszedł do Izby Gmin jako poseł liberalny z Hull; zasiadał do r. 1820, poczem przez lat sześć trzymał się zdała od życia publicznego, zajmując się gorliwie ekonomią polityczną. Wybrany w Carlisle (1826) i Cumberland (1827), wyrobił sobię opinię daleko idącego liberalisty, kiedy zażądał w Izbie Gmin zmniejszenia płac wyższych urzędników. Lord Grey powierzył mu w swym gabinecie urząd pierwszego lorda admiralicyi (1830). G. był też członkiem komitetu, który miał przygotować pierwszy bill reformy parlamentu; powtórnie wybrany po r. 1831, zajął się gorąco reformą admiralicyi. Nie mogąc pogodzić się z gabinetem w sprawie Kościoła w Irlandyi, podał się do dymissyi wraz ze Stanleyem. Wybrany znów w r. 1835, ściągnął na siebie niechęć stronnictwa wigów przez to, że podczas kampanii wyborczej traktował dosyć szorstko dawnych swych kolegów. Starano się go ośmieszyć, co nie było trudne z powodu jego manier dandysowskich i pompatycznej wymowy. Zniechęcony, G. zbliżył się do konserwatystów. Zmiana ta nie spodobała się jego wyborcom, którzy go opuścili w r. 1837; powiększyło to jeszcze jego gorycz. Wybrany w Dorchester (1841), objął w gabinecie Roberta Peela wydział spraw wewnętrznych. Na tern stanowisku był wyniosły i despotyczny: jego postępowanie w sprawach Irlandyi, podczas procesu 0’Connella,—uważane przez wielu za arbitralne, naiwne wyznanie wobec całej Izby, że istnieje „czarny gabinet”,— wszystko to wywołało przeciwko niemu oburzenie powszechne. „Punch” karykaturował go bez litości. G. był jednak człowiekiem uczciwym i, gdy klęska głodu zagroziła Irlandyi (1845), nie zawahał się zażądać zniesienia cła na zboże; bill tej treści odrzucony został w r. 1846 i spowodował upadek Roberta Peela. G. znalazł się wtedy w Izbie zupełnie odosobniony: opuścił wigów, a toryso-wie nie mogli mu przebaczyć wystąpienia przeciwko cłom ochronnym. W r. 1847 Jan Russell ofiarował mu urząd wicekróla Indyj, w 1848 admirała, w 1851 prezesa biura kontroli; nie przyjął jednak żadnej z tych propozycyj. Wybrany w Ripon (1851), opierał się żywo zachcian-

coe.

z. w.

mes, dotychczas wydajne.

kom protekcyonistycznym Disraelego W r. 1857 dawni jego wyborcy z Carlisle znów mu mandat powierzyli. W gabinecie lorda Aberdeen objął zarząd admiralicyi, zachował go w gabinecie Palmerstona i ustąpił wraz z Gladstonem i Si-dneyem Herbertem, gdy parlament, pomimo toczącej się jeszcze wojny z Rossyą, chciał mianować kommissyę do roztrząsania operacyj wojennych (1855). Schorzały i przybity śmiercią żony (1857), G. nie brał odtąd aż do śmierci udziału w polityce. — Por. T. Mac Cullagh Tor-rens „Life and times of sir James G.” (Londyn 1863); Linsdale „Life of sir James G.” (Londyn 1868).

Graham Tomasz, słynny chemik angielski (* 20 grudnia 1805 r. w Glasgowie—f 16 września 1869 r. w Londynie), ukończył studya chemiczne w Glasgowie i Edynburgu. Objął katedrę chemii w mieście rodzinnem w Andersonian In-stitution (1830—1837), i następnie w University College w Londynie (1837 — 1855), po otrzymaniu stanowiska dyrektora mennicy londyńskiej po I. Hęrschelu porzucił profesurę. G. wzbogacił chemię liezneini pracami. Badania jego nad jedno-dwu- i trzyzasadowemi kwasami fosforowemi są epokowe i przyczyniły się do rozwoju chemii teoretycznej; nadzwyczaj cennemi są prace fi-zyczno-chemiczne o dyffuzyi gazów, dialyzie płynów, osmozie. Odkrył on, że pallad może się łączyć z wielkiemi ilościami wodoru (palladowodór) i uważał wodór w stanie zgęszczonym za metal. Badania G-a są zebrane w „Chemical and phy-sical Researches” (1876). Znakomity podręcznik „Elements of chemistry” (Londyn 1842) został przełożony na język niemiecki przez Jul. Otto jako „Graham-Otto’s Lehrbuch d. Chemie”. W-Br-

Graham sir Gerald, generał angielski (* 1831). Kształcił się w akademii wojskowej w Wo-olwich, w 1850 wstąpił w stopniu porucznika do korpusu inżynierów i dosłużył się stopnia generała-porucznika (1884). Brał udział w wojnie krymskiej (1854 — 56) i odznaczył się pod Bałakławą, Inkermanem i Almą. W r. 1860 walczył w Chinach i otrzymał ciężką ranę podczas zdobywania fortów Taku. Mianowany w 1882 dowódzcą brygady w armii okkupacyjnej egipskiej, brał udział w bitwie pod Tell-el-Kebir, pobił Osmana Digmę pod El-Tel (1884) i wysłany został w końcu r. 1884 do Sudanu na pomoc Gordonowi, oblężonemu w Chartumie; nie mógł jednak dotrzeć tak daleko i musiał się zatrzymać w Suakimie do maja 1885 r. Miał też odtworzyć drogę z Suakimu do Berberu i zbudować tam kolej żelazną; plan ten jednak nie dał się wykonać. G. ogłosił drukiem sporo artykułów z .dziedziny inżynieryi wojskowej i przełożył na język angielski sprawozdanie von Goetza z działalności inżynieryi wojskowej niemieckiej podczas wojny r. 1870—71.

Grahama prawa, prawa tyczące się dyffuzyi cieczy, ob. Dyffuzya, Dializa.

Grahama ziemia, obszar podbiegunowy ant-arktyczny, znajduje się na przedłużeniu niejako Ameryki południowej ku pd., 65° — 67° sz. pd., 56° — 67° dł. zach. G. Odkrył ją kapitan Biscoe w r. 1832. Tuż przy brzegach G. ziemi znajdują się wyspy Wilhelma (odkrycie Dal-

manna w r. 1874), dalej łańcuch wysp Bis-

w. J.

Grahamit, minerał zbliżony do asfaltu. Skład jego w przybliżeniu wyrażony być może wzorem: C₇ Hn O. Ogrzany topi się, wydaje gazy palne i obfitą pozostałość pulchnego węgla. Występuje w Wirginii, wypełnia tam szczeliny w skałach.

Grahamstown, 1) główne miasto dywizyi Al-bany w brytańskim kraju przylądkowym, 33° 19' sz. pd., o 43 kim. odległe od morza; siedziba biskupa, muzeum, biblioteka, ogród botaniczny, handel. Około 10 000 m-ów, Droga żelazna do portów Elżbiety, Alfreda, do Graaf Reinet.— 2) G., miasto na północnej wyspie Nowej Ze-landyi, w prowincyi Auckland; piękny kościół anglikański, biblioteka, fabryki, rybołówstwo. Około 5 000 m-ców. W pobliżu pola złote Tha-

w. J.

GrahaŚCl, ob. Bramini.

Grahowo. 1) Kraina w Czarnogórzu z miasteczkiem tegoż imienia i 21 wioskami, o 8 do 10 godzin drogi od Czetynii, na północ od Kry-woszyi i Rysna. Grahowskie pole na przejście wzdłuż potrzebuje godziny czasu, wszerz—pół godziny. Kraina, przy Wysokiem swem położeniu, jest górzysta, kamienista i jałowa. Wojewodowie miejscowi są już trzeciem pokoleniem rodu Dakowiczów. Po niepomyślnem pokuszeniu się r. 1807 Rossyan i Czarnogórców o Kłobuk, między Turkami a Czaruogórcami toczyły się walki nieustanne o G. Ali-pasza Ryzwanbegowicz, ze Smailem agą Czengiczem i innymi agami mahometańskimi Hercegowiny, r. 1836 wyparli Czarnogórców z Grahowa, wojewodę Jakóba Pero-waDakowicza, po długiem oblężeniu w jego gródku, zmusili do uznania zwierzchnictwa sułtańskiego, a G. przyłączyli do kadyliku niksickiego. R. 1838 władyka Piotr II wtargnął do G-a, zbudował w niem gródek na wzgórzu Umac i zawarł umowę z paszą bośnijskim, której mocą Jakób Dakowicz uznany został za wojewodę grahow-skiego, a haracz Turkom ograniczony do 250 talarów, z przeznaczeniem pewnej z nich kwoty wojewodzie tytułem pensyi. Umowa ta wszakże była zerwana, poczęści skutkiem łupieżnic-twa Grahowian w krajach tureckich, poczęści zaś skutkiem wiarołomstwa Ali-paszy Ryzwanbe-gowicza. R. 1849 Ali-pasza wyruszył osobiście na G. i władykę, naciśniętego jednocześnie ope-racyami paszy skanderskiego, zmusił do zawarcia z sobą układu, którym wymógł na nim zburzenie gródka czarnogórskiego na G - ie. Kraina ta odtąd płaciła haracz Turkom. Przy re-

R.

St. A. K.

j. K.

gulowaniu granicy za księcia Daniła I-go zapaliła się znowu walka o G. Hussein-pasza i Kadry-pasza z osmiotysiącznem wojskiem d. 1 maja r. 1858 zostali przez wojewodę Mirka, brata Dani-łowego, na głowę porażeni: 6 000 Turków padło trupem na placu boju, a w ich liczbie i Kadry-pasza; Czarnogórcy zdobyli 8 dział oraz cały obóz turecki. Uczestnicy tego zwycięstwa otrzymali od księcia Daniła medal grahowski; a książę Mikołaj I r. 1864 na polu walki bohaterskiej założył świątynię. Potem międzynarodowa kommissya graniczna przysądziła G. Czar-nogórzu nazawsze. Podczas wojny 1877 — 78 pokuszenie się Turków o wtargnięcie od Kłobuka do G-a spełzło na niczem.—(M. Dragowicz w „Starmach” t. 20; Dacie „Kniżowne radovi” t. 3). „Ottiw slovnik naućny”.—2) Grahowo, dolina w Bośnii, w okręgu Liwańskim, między górami Dinarą i Jedownikiem, wpobliżu granicy dal-mackiej (797 m. nad poziomem morza), z kilku wioskami, których mieszkańcy w większości swej należą do kościoła wschodniego.

Grailly, stary ród, pochodzący od domów Sabaudzkiego i Foix, imię swoje wziął od ziemi G. (obec. Grilly, w kant. sabaud. Gex). Stał się głośny dopiero wtedy, gdy posiadł kaptalat Buch i hrabstwo Foix (1401). Archamband de G., ożeniony z Izabellą de Foix, kaptal Buchu (od 1376), domagał się hrabstwa Foix po śmierci szwagra swego, Macieja (1396), i dostał to lenno, ale pod warunkiem, że zerwie ze stronnictwem angielskiem. Umarł w 1412 r. On-to jest protoplastą domu Foix-Grai 11 y (ob.), który się na wiele poszczególnych linij podzielił. Podług La Chenaye Desbois istnieją jeszcze potomkowie rodu G. w Poitou i Szwajcaryi (baronowie le Rolle w kant. Vaud).

Grainville Jan Chrzciciel Franciszek Ksawery Cousin de G., literat francuski (* w Hawrze 1746—f w Amiens 1805). Był wy-chowańcem seminaryum Saint-Sulpice, gdzie poznał się z Sièyesem; wstąpił do zakonu i zaczął walczyć z doktrynami filozoficznemi w kazaniach i rozprawach; jedno z pism takich, p. t. „Quelle a été l’influence de la philosophie sur le XVIII siècle” (1778) uwieńczyła akademia w Besançon. Wystąpienia te ściągnęły na niego prześladowanie. Złożył przysięgę na kon-stytucyę, pomimo to uwięziono go w Amiens. Odzyskał wolność, dzięki członkowi Konwencyi Dumont, który mu poradził, by się ożenił, co też G. uczynił. Założył wtedy szkółkę, która miała zrazu pewne powodzenie, wkrótce jednak u-padła. To, oraz złe przyjęcie jego poematu „Le Dernier Homme” doprowadziło go do takiej rozpaczy, że sobie życie odebrał. Z pism jego zasługują na wzmiankę: „Le Jugement de Paris” (1789), dramat; „Epître sur les progrès et la décadence de la poésie” (1762); „Le Dernier Homme” (1805, 2 tomy). Poemat ten wystawia schyłek życia na ziemi; zostało już tylko dwoje ludzi, mężczyzna i niewiasta; geniusz ziemi błaga ich, by rodowi ludzkiemu wygasnąć nie dali, Adam zaś—by dali nieszczęśliwej ludzkości zginąć w swych osobach. Beruardin de Saint-Pierre pokrył koszty pierwszego wydania; K. Nodier przedrukował ten poemat, załączając notatkę o autorze (Paryż 1811).

Grajcar (po niem. Kreuzer), pierwotnie niemiecka moneta zdawkowa, tak nazwana od krzyża, wybitego na stemplu (stąd średniowieczna nazwa: crucifer i crosatus). Z początku bito ją w Tyrolu, poczem w XV-ym w. rozpowszechniła się w Szwajcaryi i w części Niemiec. Wspominają o G-rze edykty menniczne od 1490 r. Pierwotnie bito go z pośledniego srebra, potem z miedzi. W krajach niemieckich waluty guldenowej (w południowych Niemczech) G. utrzymał się do czasu wprowadzenia marki niemieckiej i stanowił 60-tą część guldena (ob.). W Austryi i księstwie Lichtenstein został wprowadzony w r. 1858 t. zw. nowy G. (Neu-Kreu-zer) —'/₁₀₀ guldena. Była to moneta miedziana, równa nominalnie 0.6 kopiejkom rossyjskim. Obecnie zastąpił ją halerz (Heller == ¹/₂ grajcara).

Graje (rpatai, dosłownie = baby), istoty mityczne, znane głównie z podania o walce Perseus z a (ob.) z Gorgoną (ob.) i miały być córkami Forcysa i Ceto (dlatego Forcydami zwane); urodziły się siwowłose; miały wspólnie jeden ząb i jedno oko, których sobie kolejno udzielały; według niektórych podań późniejszych, przybierały postać łabędzi i przemieszkiwały w jaskini; Perseusz, dążąc do Gorgony, nasam-przód z Grajami musiał się rozprawić, zmuszając je odebraniem zęba i oka do wskazania kryjówki Gorgony. Dawniejsze podania znają dwie G., Pefredo i Enyo; późniejsze dodają trzecią, De ino. Zdaniem Roschera, G. były upostaciowaniem chmur, a ich ząb i oko—piorunu. Przechowało się bardzo mało plastycznych wyobrażeń tych istot mitycznych. — Ob. Roschera „Lexikon der griech. und röm. Mythologie”, artykuł Graiai; jegoż „Gorgonen” (1879).

Grajewo, miasto w pow. Szezuczyńskim, gub. Łomżyńskiej. Leży na samej granicy Królestwa Polskiego od Prus, przy dawnym trakcie pocztowym z Warszawy do Kowna, o 29 l/₂ mili od W-y. Ma cerkiew prawosławną, kościół katolicki murowany w stylu gotyckim, o jednej wieży, wzniesiony po dawnym z r. 1479, który spłonął w 1878; synagogę, stacyę pograniczną dr. ż. brzesko-grajewskiej, komorę celną I klasy, urząd gminny, dwie szkółki początkowe, st. pocztową i telegraficzną, fabrykę tasiemek, młyn parowy, gorzelnię. Liczy do 5 000 mieszkańców. W r. 1889 przez komorę tutejszą przywieziono towarów za 4 180 400 rubli, wywieziono za 28 290 000 rubli.

Grajnert Józef (* 1831), literat, urodził się we wsi Kowale, w powiecie Wieluńskim; gimna-

kowie.

zyum ukończył r. 1848 w Piotrkowie. W piśmiennictwie dał się najprzód poznać rozprawą: „Studya nad podaniami ludu naszego”, drukowaną r. 1859 w „Bibliotece Warszawskiej”, a równocześnie tegoż roku ogłoszonym przekładem głośnego poematu Izajasza Tegnera: „Frithjof-saga”. W ożywionym ruchu, mającym na celu o-światę ludu, brał gorący udział, ogłaszając r. 1862— 63 trzy tomiki p. t. „Podarek dla ludu naszego”. Od r. 1866 do 1886 był redaktorem pisma dla ludu p. t. „Zorza”. W r. 1876 miał odczyt „O oświacie ludowej” (drukowany t. r. w „Ateneum”). Wydawał „Skarbczyk” i „Wybór powieści i opowiadań” (12 tomików). Obok tych i innych pism dla ludu i dla dzieci, tworzył poezye, których pierwszy zbiorek ogłosił w Warszawie 1863 r., a dalsze w różnych czasopismach, jak „Tygodnik ilustrowany”, „Kłosy”, „Nowo-rocznik dla Polek”. Lubił formę dramatyczną, więc przekładał z Geibla: „Sfonisbę”, z Halma: „Syna puszczy”. Oryginalnie napisał dramat 4-aktowy wierszem p. t. „Wanda” (w „Tygodniku Powieści i Mód”), krotochwilę ludową w 2 aktach p. t. „Pan Łapcewicz” (graną w Tearze Małym), monodram „Natura wilka ciągnie do lasu” wierszem rymowanym (druk. w „Ognisku domowem”). Za prace etnograficzne został członkiem kor-respondentem Akademii Umiejętności w Kra-

P. Chm.

Grajworon, miasto powiatowe w gub. Kur-skiej, nad rzeką Worskłą, przy uściu do niej Grajworonki, oddalone o 205 w. od miasta gu-bernialnego.' Zaczęło się wznosić w końcu XVII

w., miastem powiatowem zostało w 1838 r. Mieszkańcy, w liczbie 5 426, trudnią się handlem zbożem i wełną, garbowaniem skór owczych, z których na miejscu wyrabiają kożuchy. Przemysł mało rozwinięty. G. ma szkołę powiatową, progimnazyum żeńskie, bank miejski; dochody i wydatki miejskie wynoszą rocznie koło 23 tysięcy rubli. —Powiat Graj wo r o liski, w połudn.-zachodniej części gub. Kurskiej, obejmuje przestrzeń 2 789 PI wiorst, liczy 185 700 m-ców.

Grakchowie, dwóch braci, Tiberius i Gaju s Sempronius Gracchus, których działalność polityczna, skierowana ku wewnętrznej reformie rzymskiego państwa, ważną rolę odgrywa w dziejach rzymskiej konstytucyi. Reformami swemi, wprowadzanemi w formie praw (zwanych stąd leges Semproniae), a mającemi na celu szczególnie podniesienie i wzmocnienie podupadłego stanu średniego obywatelstwa rzymskiego, wywołali oni tak zwane grakchowe rozruchy i dali tym sposobem początek zaciętej walce pomiędzy stronnictwem arystokratycznem (optimates) i demokratycznem (populäres), która zakończyła się ostatecznie w ciągu jednego wieku upadkiem rzeczypospolitej i przejściem rządów państwa republikańskich w ręce monarchy. G. należeli do starego, znakomitego, chociaż ple-bejuszowskiego, rodu Semproniuszów (ob.). Ojciec ich, Tiberius S. G., mąż i na polu bitwy dzielny, i doświadczony w politycznej radzie senatu, wyznający zawsze zasady konserwatywne, piastował dwa razy urząd konsula, raz zaś jeden wysoką godność cenzora, a z powodu zwycięstw odniesionych nad Iberyjczykami i Sardyńczykami dwa razy odbył, za zezwoleniem senatu, wjazd tryumfalny do stolicy. Synów swych wcześnie odumarł. Wdowa po nim, sławna Cornelia, córka Publiusza Korneliusza Scypiona Afrykańskiego Starszego, najszlachetniejszych przymiotów niewiasta, przejęta duchem nawskroś narodowym, jaknaj staranniej wychowała synów s wy cli, wielkiemi zdolnościami już z natury obdarzonych. Odmówiła ręki swej królowi egipskiemu, żeby nie zaniedbać wychowania synów. Dumną też z nich była tak dalece, że, wydawszy córkę za Scypiona Emiliana, zdobywcę Kartaginy i Numancyi, nie pozwalała nazywać siebie teściową Scypiona, bo chciała pozostać „matką Grakchów”. Obydwóch kształcił Blosius, filozof szkoły stoickiej. l)Tyberiusz (* 163 r.—f 133 przed Chr)., cichego i poważnego usposobienia, w ruchu każdym i spojrzeniu spokojny i ujmujący, obyczajów surowych, wyposażony w dar porywającej wymowy, służył w wojsku jako 16-letni młodzieniec z odznaczeniem pod kommendą dziewierza swego, Publiusza Korneliusza Scypiona młodszego, w wojnie przeciw Kartaginie w r. 147—6, a potem jako kwestor Lucyusza Hostiliusa Man-cinusa w nieszczęśliwej jego wyprawie przeciw Numancyi w r. 137. Warunków pokoju, który Tiberius w imienia konsula zawrzeć musiał, senat nie zatwierdził, nie śmiał jednak ulubieńca ludu w ręce Numantyńczyków wydać. Z powrotem przez Etruryę widział T., jak zamiast wolnych włościan, uprawiających grunta własne, sami niewolnicy obcego pochodzenia, w ciężkie łańcuchy okuci, pracowali na rolach, które do rzymskich magnatów należały, a widok ich nędzy i myśl o skutkach nieszczęsnych dla państwa, gdy stan mniejszych właścicieli gruntu zupełnie wywłaszczonym zostanie i jako proleta-ryat stolicy zmarnieje, dały mu pierwszy impuls do podjęcia ważnej reformy socyalnej, zmierzającej do powiększenia liczby wolnych włościan rzymskich. Poparty w tym szlachetnym, iście patryotycznym, zamiarze, przez teścia swego, Ap-piusa Klaudyusza, i przez innych zacnych członków rzymskiej arystokracyi, do których prze-dewszystkiem znakomite rody Scypionów, Klau-dyuszów, Metellów się zaliczały,, wystąpił T. w r. 133 jako trybun ludowy z projektem swym do prawa, który w głównych, choć ze względu na prawa historyczne obecnych posiadaczy znacznie złagodzonych, zarysach, był tylko odnowieniem dawnego prawa Licyniuszowego (ob.) z r. 376, popadłego przez lat wiele w niepamięć. I tak według lex sempronia agraria nikt nie miał z’roli skarbowej (= ager publions) posiadać więcej nad 500 jugerów (=231 morgów), jednakże wolno było ojcu rodziny dla dwóch synów niedorosłych drugie tyle roli zatrzymać, razem więc 1 000 jugera (=462 mórg.) roli własnością państwa będącej, posiadać. Za grunta, które dotychczasowi właściciele winni byli odstąpić, mieli oni ze skarbu publicznego otrzymać odpowiednie wynagrodzenie. Grunta zyskane w ten sposób miały być w działkach po 30 jugerów pomiędzy ubogich obywateli rzymskich podzielone, jednakże z tern wyraźnem zastrzeżeniem, że nowym posiadaczom nie wolno będzie gruntów takich ani sprzedać, ani w zastaw dać; mieli oni zatem role owe, nie jako własność osobistą uważać, lecz w wieczystej mieć dzierżawie, z obowiązkiem płacenia co rok pewnego czynszu do skarbu. Kommissya, corocznie przez lud wybierana, z trzech członków złożona (= triumviri agris dividundis) miała, według projektu, zająć się podziałem roli skarbowej i rozstrzygać w kwestyacb spornych, czy grunt jaki jest prywatną lub rządową własnością. Wnioski T-a były z radością przyjęte na zgromadzeniu ludo-wem, ale wywołały srogą burzę wśród Optyma-tów. Ich nieprzejednaną nienawiścią do żywego dotknięty trybun cofnął swój projekt względem odszkodowania właścicieli, oni zaś tymczasem zjednali dla swej sprawy jednego z kolegów T-a, energicznego trybuna, Marka Oktawiusza, Na-próżno przedstawiał Tiberius upartemu koledze zbawienne dla państwa całego skutki swej reformy, nadaremnie oświadczał gotowość zapłacenia mu z własnego majątku summy odszkodowania, jaką sam-by stracił przez odstąpienie gruntów skarbowych. Gdy nadszedł dzień głosowania na sejmie centuryalnym, Oktawiusz założył swoje veto przeciw czytaniu projektu. T. pobiegł wtedy do senatu, aby go nakłonić przynajmniej do tymczasowej uchwały (senatus auctoritas), którą lud miał głosami swemi potwierdzić, wszakże odprawiono go tutaj z oburzeniem tylko i z szyderstwem. Wtedy T. oddał na drugi dzień w zgromadzeniu ludowem rewolucyjny wniosek pod głosowanie: azali przystoi, aby trybun, który wrogie stanowisko względem ludu zajmuje, nadal swą godność piastował? W tym względzie postąpił T. nie tak, jak niegdyś Licyniusz, ponieważ prawo, opiewające, że osoby trybuna ludowego ani naruszyć, ani go też z urzędu złożyć nie wolno, było uroczyście zaprzysiężonem i stanowiło jedną z najwalniejszych podstaw rzymskiej konstytucyi, której ze względów wyłącznie osobistych nigdy nie należało rozstrząsać. Lud, powolny życzeniom swego ulubieńca, rozstrzygnął głosowaniem na niekorzyść Oktawiusza i sło-żywszy go z urzędu, przyjął całe prawo, a T-a, młodszego brata jego Gajusza i bogatego Appiu-sza Klaudyusza, teścia T-a, mianował członkami kommissyi, mającej wprowadzić w życie nową ustawę. Gruntowne przeprowadzenie tak ważnej reformy w praktyce napotkało jednakże wielkie trudności, gdyż stronnictwo optymackie stawiało na każdym kroku opór twardy i zaraz z początku samego trzeba było niezliczone spory rozstrzygać, która rola jest prywatną własnością, a która przynależy się skarbowi. Sprawa cała postępowała bardzo wolnym krokiem, a lud, nie widząc namacalnych dla siebie korzyści, stygnąć począł w pierwotnych swych zapałach. Okazała się więc konieczność zyskania znowu reformie przychylności masy ubogich obywateli z pomocą nowych środków, któreby ludowi zaraz wielkie przyniosły korzyści, a nieprzejednaną arystokra-cyę o ciężkie straty przyprawiły. Stawiał zatem Tiberius wniosek, aby skarby Attalosa III, króla pergameńskiego, który testamentem je narodowi rzymskiemu w dziedzictwie pozekazał, podzielono pomiędzy ubogich obywateli jako zapomogę na pierwsze zagospodarowanie (=ut eis, qui Sempronia lege agrum accipere deberent, pecunia, quae regis Attali fuisset, divideretur), a nadto, aby administracya państwa pergameńskiego, jako nowej prowincyi, przeszła z rąk senatu na lud, a wreszcie, aby od sądów, złożonych z senatorów, dozwoloną była apellacya do ludu. Ażeby przeprowadzić nowe wnioski swoje, które dążyły teraz otwarcie do podkopania znaczenia i usunięcia przywilejów nieugiętyeh Optymatów, ubiegał się Tiberius w r. 133, wbrew dotychczasowemu zwyczajowi, znowu o godność trybuna na rok przyszły. Lecz nieprzyjaciele jego wytężyli teraz wszystkie siły, aby powtórny jego wybór żadną miarą nie przyszedł do skutku. Gdy nadszedł dzień wyborów i pierwsze dwa obwody miejskie oddały głosy na rzecz Tiberiusa, wrogie jemu stronnictwo założyło protest, twierdząc, że ponowny wybór trybuna sprzeciwia się konstytucyi. Skutkiem tych sporów odłożono czynność wyborczą do drugiego dnia. Pokazał się na rynku w szatach żałobnych, a wiodąc syna swego nieletniego za rękę, aby go polecić opiece i życzliwości ludu. Gdy zaczął mówić, Optymaci zagłuszali słowa jego hałasem; wskazał więc rękoma na głowę swoją, chcąc ludowi dać do zrozumienia, że życie jego będzie zagrożone, jeśli go na trybuna nie obiorą. Wieść tę, umyślnie przekręconą, jakoby gestem swym chciał okazać, iż królewską koronę na głowę swą chce włożyć, skwapliwie doniesiono senatowi, który obradował równocześnie w świątyni bogini Wierności. Tutaj zażądano natychmiast obrad nad środkami, jakichby w krytycznem położeniu chwycić się należało. Przewodniczący konsul, Scaevola, wzbraniał się oddać wniosek taki pod dyskussyę. Wtedy Scypion Nasica Serapio, pochodzący z bocznej linii wielkich Scypionów, zagorzały wróg reformatora Optymatów, zawołał: „Kto dba o dobro rzeczypospolitej, niechaj idzie za mną!” i ruszył na czele licznych senatorów i klientów, uzbrojonych kijami i nogami od połamanych. stołków, na plac. Lud, przestraszony pojawię-

iiiem się gniewnie usposobionych senatorów, rozbiegł się na wszystkie strony; nikt nie myślał o jakimkolwiek oporze. Otoczenie T-a, około 300 stronników jego najgorliwszych, ubito; trybuna samego, który w ucieczce ratunku szukał, dopędzono i u podnóża Kapitolu zamordowano. Ciała poległych wrzucono do Tybru, jako wyklętych wrogów państwa, niegodnych, by popioły ich kryła ziemia ojczysta. Stronnictwo T-a jednakże, razem z poważniejszymi członkami ary-stokracyi, przeprowadziło ustawę agrarną, a dzieląc rolę skarbową, pomnożyło do r. 131 liczbę wolnych obywateli o 76 000. W miejsce T-a obranym został jako kommissarz do spraw agrarnych, Publius Crassus Mucianus, a gdy ten, jako też Appius Claudius, umarł, powołani zostali do tej godności: Marek Fulvius Flaccus i Gajus Papirius Carbo. Carbo też ponowił, jako trybun ludowy, w r. 131 wniosek T-a względem powtórnego wyboru trybunów, który później, gdy Scypion Młodszy, naonczas najsilniejsza podpora arystokratycznego stronnictwa, w r. 129 zamordowanym został, istotnie też jako prawo przyjęto.—Por.: Plut. Tib. Gracch. 1 — 14; Ap-pian „Bell. civ.” 1, 7 —17; Vellej. Paterc. 2, 2; „Gell. Noct. Att.” 15, 22; Liw“ „Epit.” 58.— 2) Gajus (* 151—f 121 przed Chr.); sprawował ku wielkiemu zadowoleniu mieszkańców urząd kwestora w Sardynii 126 — 124, wrócił potem wbrew woli senatu do Rzymu i został tutaj w r. 123 trybunem ludowym, z niezło-mnem postanowieniem postępowania zarazem w socyalno-politycznej dziedzinie śladami swego starszego ukochanego brata, którego zdolnościami, a szczególnie ognistą wymową i zapalczywą energią, przewyższał. Mniej wszakże odnowieniem ustawy agrarnej, którą tymczasem powierzono w ręce konsulów, niż nowym projektem, normującym sprzedaż zboża po tanich cenach ubogim obywatelom przez państwo, zyskał sobie przywiązanie ludu, który go także na rok 122 trybunem poraź wtóry wybrał. Pierwsze wnioski, z jakiemi G. jako trybun w r. 123 wystąpił, były niejako obiatą błagalną, poświęconą cieniom niecnie zamordowanego brata, żądał zaś w nich, aby w walnych sprawach kryminalnych, dotyczącycli życia i śmierci obywatela rzymskiego, decydujący wyrok przysługiwał wyłącznie ludowi (= ne de capite civium Romanorum injussu vestro judicaretur, Cic. pro Rabir. 12). Prócz tego wystąpił G. z całym szeregiem reform, mających na celu polepszenie doli ludu rzymskiego. Wnioski, aby ubogim obywatelom rzymskim sprzedawano zboże, co miesiąc 5 miar pszenicy, po cenie stałej i nizkiej, mianowicie po ö/₆ assa (— ut semisse et triente frumentum plebi daretur, Liv. Epit., 60). Stąd wynikała konieczność założenia magazynów skarbowych i ustanowienia umyślnego urzędnika (praefectus annonae), któryby czynił zakupy zboża z pieniędzy skarbowych, kupcy bowiem, nie znajdu

jąc dość zboża w Italii na wyżywienie ogromnego miasta i sprowadzając je okrętami z Egiptu lub Sycylii, narażeni na przypadki morskiego transportu i korsarskich rabunków, podnosili cenę na rynku czasem bardzo gwałtownie. Żądał też, aby skrócono czas służby wojskowej, dalej, aby żołnierz na wyprawy wojenne ubranie na koszt państwa dostawał, a nie sam sobie, jak dotychczas, je sprawiał. — Zjednawszy sobie takim sposobem życzliwość proleta-ryatu miejskiego, umiał G. z nadzwyczajną zręcznością zasiać ziarno niezgody w samem łonie arystokracyi. W tym celu postawił następujące wnioski, zmierzające właściwie do zmiany konstytucyi. I tak przez wniosek do prawa o sądach przysięgłych (lex judiciaria) pragnął osłabić senat, wprowadzając 600 jeźdźców do składu sądowego ; ci mogli więc przegłosować zawsze 300 senatorów w sprawach kryminalnych i cywilnych. Nadużycia senatorów i niesprawiedliwe wyroki sądowe były tak krzyczące, że prawo, wniesione przez trybuna, bez żadnych rozpraw przyjętem zostało. Lex agraria G-a odnowiła prawo agrarne Tyberyusza i rozszerzyła je jeszcze znacznie przez rozporządzenie, że nowe osady rzymskie zakładać wolno i należy nietylko w obrębie półwyspu italskiego, lecz i w innych podbitych prowincyach. Wreszcie według lex de civitate sociis danda miało rzymskie prawo obywatelskie być przyznane najwięcej uprzywilejowanym szczepom latyńskim, a prawo t. zw. latyńskie miało być nadane wszystkim italskim sprzymierzeńcom, aby takim sposobem jeszcze więcej wzmocnić średni stan rzymskiego obywatelstwa. Tak zręczną polityką umiał G. ująć dla swych reform nietylko szerokie koła italskich sprzymierzeńców, lecz zyskać dla siebie stanowczo i rycerzy rzymskich i poróżnić ich z senatem. Aby zaś głosowanie na sejmach centuryalnych, w których wszystkie klasy udział brały, niezależnem uczynić od pierwszej, najbogatszej centuryi, która głosowaniem swem zwyczajnie decydujący wpływ na dalsze centurye wywierała, postawił wniosek tej treści, że centuria praerogativa, czyli pierwsza w głosowaniu, miała być przez los wskazywana. Zresztą G. nie pytał o zatwierdzenie senatu i przeprowadził uchwałę, że postanowienia zgromadzeń ludowych, plebejuszowskich, mają moc prawa. Był obrany na trybuna ludowego także w r. 122. Wtedy chodziło mu szczególnie o nadanie rzymskiego prawa obywatelstwa italskim sprzymierzeńcom. Wniosek ten jednakże obruszył wielu własnych jego stronników, z czego nie omieszkali korzystać Optymaci. Chwycili się więc sztuczki politycznej, nadzwyczaj podstępnej. Trybun ludowy, Livius Drusus, pozyskany przez nich, stawił bowiem wnioski, które prześcigały jeszcze daleko projekty G-a, a mianowicie obiecywał ludowi, że zamiast dwóch kolonij będzie założonych w imieniu senatu 12 kolonij, każda po

3 000 osadników, i bez opłaty czynszu. Gdy G. Lau „Die Gracchen und ihre Zeit” (Hamburg z Afryki, gdzie przez siedem tygodni bawił, aby 1854); Schmidt „Die bürgerliche Gesellschaft na gruzach Kartaginy osadę Junonię urządzić, in der altrömischen Zeit und ihre Umgestaltung do Rzymu powrócił, zastał umysły chwiejnego durch das Christenthum” (Lipsk 1857); Schmidt ludu dla sprawy, a nawet dla osoby swej, zupełnie R. „Kritik der Quellen zur Geschichte der Grac-zmienione. Kapłani orzekli, że grzechem było- chischen Unruhen” (Berlin 1874); Neumann by osiedlać obywateli rzymskich na wyklętej „Geschichte Roms während des Verfalls der Re-ziemi kartagińskiej. Na tej zasadzie senat za- publik” (Wroclaw 1881 — 1884, w 2 tomach); bronił zakładania Junonii. G. pośpieszył do Ka- Klimke „Die ältesten Quellen zur Geschichte pitolu na posiedzenie senatu, żeby sweje veto i der Gracchen” (Bytom 1886) i „Beiträge założyć. W tej chwili składał ofiarę konsul; usłu- Geschichte der Gracchen” (Żegań 1892). — gujący liktor, spostrzegłszy przybywającego try- Tragiczne losy G-ów opracowano w nowszych buna, podniósł rękę, żeby wypędzić „złych oby- czasach w nader licznych utworach dramatycz-wateli”, jak powiadał, ze świątyni, lecz padł nycli.    s. Drz. i t. k.

zur

Gral, ob. Gr aal.

Gralath Daniel, urodzony w drugiej połowie w. XVIII w Gdańsku, był tam sekretarzem a potem rajcą magistratu. Współczesny i przyjaciel Lengnicha, pomagał mu w niektórych pracach naukowych i sam z zamiłowaniem oddawał się studyom prawniczym i historycznym. Naj-ważniejszem z dzieł jego jest obszerna, oparta na źródłach archiwalnych, historya Gdańska („Versuch einer Geschichte Danzigs”, Królewiec 1789— 1792, w 3-ch tomach).

Gralath, herb polski z nadania. Na tarczy ukośnie czteropolowej w polach I i IV, t. j. w dwóch polach pionowo pod sobą leżących, złotych — lilia błękitna, w II i III, obok siebie leżących i błękitnych — również lilia złota w każdem. Nad hełmem w koronie lew z kulą do podpierania się w każdej łapie, opartą o ramię. Nadany w Prusach Karolowi Gralath owi, radz-cy wojennemu i burmistrzowi miasta Gdańska, d. 5-go czerwca 1798 roku. Obecnie pieczętują się nim potomkowie jego w Poznańskiem d ł a: Siebmacher III, 2, 196; Borkowski; 0-strowski.

przebity mieczem. Wnet powstała okropna wrzawa, G. nie mógł przyjść do słowa, a senat skorzystał z takiego wypadku, aby nadać natychmiast konsulowi Opimiusowi władzę dyktatorską celem uśmierzenia rewolucyjnych rozruchów.

W ciągu nocy zrobiono przygotowania; nazajutrz od rana zebrali się na Kapitolu senatorowie i Optymaci, każdy z dwoma uzbrojonymi niewolnikami; uszykowano łuczników kreteńskich.

PA>

W⁷ y

Wszelkie propozycye G-a, zmierzające do zawarcia zgody, odrzucono z szyderstwem. Zbrojne zastępy ruszyły na Awentyn, główną siedzibę plebsu, gdzie G. z wiernymi towarzyszami swymi się schronił, i odniosły łatwe zwycięstwo, gdyż G. nie stawiał żadnego oporu. Wszedłszy do świątyni Minerwy, chciał przebić się mieczem, ale mu przeszkodzono; więc uszedł na prawy brzeg Tybru do gaju Furyny. Nazajutrz znaleziono tam zwłoki jego, a obok leżał trup niewolnika wiernego, który prawdopodobnie na wyraźny rozkaz naprzód panu swemu, a potem sobie śmierć zadał. Ciało G-a wrzucono do

•V JL

Fig. 213. Gralath (hei'b).

osiedli. — Ź r ó -

i).

Gralewski Mateusz (* ok. 1833, pseudon. Mateusz z Mazewa), publicysta, rodem z Łęczyckiego; żołnierz na Kaukazie, potem zamieszkał w Warszawie. Pisywał dużo artykułów do „Czytelni Niedzielnej” i „Kmiotka” i odznaczył się w nich umiejętnością przemawiania do ludu. — Osobno wydał: „Opowiadania o pań-szczyźnie” (Warszawa 1861), następnie „Kolendę dla dzieci polskich, zebraną u piśmiennych ludzi i podaną do druku” (tamże 1863). Wyjechawszy za granicę, uczestniczył w wydawnictwie pisma ludowego p. t. „Braterstwo” (Lipsk 1864), gdzie pomieścił: „Opowiadania

Tybru razem ze zwłokami 250 towarzyszów, w walce bratniej pomordowanych. Za głowę niebezpiecznego trybuna zapłacił rząd temu, który ją znalazł i do senatu przyniósł, tyle złota, ile na szali zaważyła. Kornelii zakazano nosić żałobę. Arystokraci, upojeni tak łatwem zwycięstwem, wydali niebawem jeszcze na 3 000 stronników G-a wyroki śmierci na uduszenie w więzieniu, a przez ten akt krwawy i okrutny zdołali na pewien czas przytłumić zupełnie ruchy demokratyczne w stolicy. A jakby na ohydne urąganie, wystawił rząd ze skonfiskowanych majątków pomordowanych demokratów nową, wspaniałą świątynię Zgody (Concordia). Z czasem wszakże, gdy Kornelia umarła, postawił jej lud wdzięczny kolumnę z chlubnym napisem: „Matce Grakchów”, synom zaś jej osobne pomniki: kaplice na miejscach, gdzie krew w obronie uciśnionych obywateli przeleli. — Lit. Plut. Gaj. Gracch.; Appian. Bell. civ. 1, 18 — 27; Gell. Noct. Att. 15, 12. — Gerlach „Tiberius und Gajus Gracchus” (Bazylea 1843); Wallon „Histoire de l’esclavage dans l’antiquité” (Paryż 1847, w 3-ch tomach); Nitzsch „Die Gracchen und ihre nächsten Vorgänger” (Berlin 1847);

P. Ohm.

A. K.

ry)-

ni atyk a.

o dwóch braciach”, „O skarbach zaklętych”, „O poświęconym żywocie”, „O Gruzinach”, „O gruntach i lasach”, „Hej, w gaju”. Prócz tego ogłosił broszurę: „Myśli o naszych działaniach w kraju i za granicą” (Lipsk 1865). Ostatnią jego wiadomą pracą jest obszerna książka p. t. „Kaukaz; opisanie kraju, ludność, zwyczaje i obyczaje” (Lwów 1877, str. 560).

Gralewski Jan, ksiądz (* 1866 r. we wsi Włóki, w powiecie Sierpeckim, w gub. Płockiej), ukończywszy nauki gimnazyalne w Warszawie, tamże wstąpił do seminaryum i r. 1891 otrzymał święcenia kapłańskie. Tegoż roku rozpoczął swą pracę w Winnicy Pańskiej jako wikary parafii grodziskiej, w 1893 tenże obowiązek objął w Warszawie u św. Barbary, a zarazem oddał się wykładom religii w Szkole realnej i na pensyacli żeńskich pań Smolikowskiej i Sikorskiej, które z wielkim pożytkiem moralnym dla młodzieży aż do r. 1900 prowadził. W r. 1896 został wikarym przy kościele Matki Boskiej Łaskawej, w którym od r. 1898, t. j. od zgonu księdza Krupińskiego, jest rektorem. Jego staraniom świątynia ta zawdzięcza swoje odnowienie; do niej on też darem podniosłej a serdecznej wymowy na swe kazania i konfe-rencye wielkopostne ściąga licznych słuchaczów ze sfery intelligencyi i młodzieży. Obok tego gorliwie oddaje się sprawom społecznym, szczególniej jako członek Towarzystwa hygienicznego, w którem kieruje działem hygieny pedagogicznej i urządzeniem instytutu hygienicznego fundacyi Lenvala. Uczestniczy też w pracy Towarzystwa kolonij letnich, obok zaś opieki nad ubogą dziatwą nieletnią troskliwość swą rozciągnął i na szkolną, niekwalifikującą się do kolonij a potrzebującą wzmocnienia sił wiejskiem powietrzem, i staraniami swojemi wyjednał w kilku domach ziemiańskich gościnność dla uboższych uczniów gimnazyalnyeh, których według swego wyboru na czas wakacyjny do nich wysyła. Rad zawsze służyć dobru ogólnemu, ks. G. na początku r. 1900 objął redakcyę działu religijnego w Encyklopedyi niniejszej, a po wznowieniu Encyklopedyi wychowawczej został jej stałym współpracownikiem. Osobno wydał „Przygotowanie do pierwszej spowiedzi i Kommunii” (1898).

Grallatores. Nazwa ta obejmuje rząd ptaków Szczudłowatych czyli Brodzących. Odznaczają się one długiemi nogami, które w dolnej części zwykle są nagie i pokryte łuskami. Palce bardzo rzadko spięte błoną; u niektórych Brodzących każdy palec obwiedziony wązką błonką. Czwarty (tylny) palec bywa rozmaitej wielkości, niekiedy zaś niema go wcale. Znamienną cechę większości Brodzących stanowi długi, wązki dziób i długa szyja. Skrzydła są średniej długości, ogon zawsze krótki. Barwa upierzenia zawsze jednostajna. Są to ptaki przelotne, gnieżdżące się na ziemi: na bagnach, polach, łąkach, na brzegach wód i t. p. Pisklęta jednych zaraz po wykluciu się idą na żer, innych czas jakiś pozostają w gnieź-dzie i są przez rodziców karmione. Żywią się rybami, płazami, gadami, mięczakami i t. p. Należą tutaj: bociany, czaple, dropie, chróściele, żórawie, bekasy, dubelty i wiele innych.

Gram (franc, gramme, w oznaczeniu skró-cozem gr lub g), jednostka zasadnicza wag w układzie miar metrycznych; jest to ciężar jednego centymetra sześciennego wody destylowanej w próżni i w stanie największej jej gęstości, przy 4#C. Tysiąc gramów czyni kilogram (kg), który jest właściwą jednostką wag handlową i przedstawia ciężar decymetra sześciennego czyli litra wody, ważonej w powyższych warunkach. G. dzieli się wredług ogólnych zasad układu metrycznego na 10 decygra-mów (dg), 100 centygramów (cg) i 1000 miligramów (mg);    10 gramów tworzy 1 dekagram

(dkg lub Dg), 100 gramów hektogram (hg). Nazwa G. wziętą została od starożytnej miary greckiej gram ma, która wynosiła '/₃ drachmy. Gram = *uta nowopolskiego = ^ zołotni-

ka rossyjskiego. (Ob. Metryczne mia-

s. K.

Gramatyk, r. żeń. gra maty czka, lub gra-matykarz, r. żeń. gramatykarka: Uczony, zajmujący się gramatyką; pedagog, wykładający gramatykę; autor dzieł gramatycznych, bądź to całych gramatyk, bądź też tylko monografji z zakresu gramatyki. W starożytności, w czasie rozkwitu badań uczonych Aleksandryjskich, zwano gramatykiem tego, kto studjował język i literaturę wogóle lub też nauczał tych przedmiotów. Było to tedy mniej więcej równoznaczne z dzisiejszym filolog i krytyk.—Ob. Gra-

B. d. c.

Gramatyka. Od greckiego T(litera) 1. mn. 'jfpifip.ata (a to od Ypàcpw, piszę), skąd przymiotnik Ypap.p.aTixôç (biegły w piśmie), Ypap.p.au%Tq (porządek liter, alfabet), YPa^aTt^ TśXVYi (sztuka czytania i pisania). Później zaś, kiedy Ypip.p.ata zaczęło oznaczać „utwory piśmienne”, „skarby literatury” Greków, to oczywiście i Ypap.p.axc%^ vé^vrj przyjęło znaczenie „znajomości literatury”. W tym też znaczeniu przełożono to wyrażenie na łacińskie: ars gram-matica. Ponieważ zaś wyraz łaciński litera, lit ter a znaczył pierwotnie to samo co grecki Ypà[ip.a, a literatura, litteratura znaczyło pierwotnie bądź to same „litery”, bądź też „pisanie liter”, a dopiero później naukę czytania i wogóle naukę języka, czytanie poetów, znajomość języków, gramatykę, więc początek zna-czeniowo-językowy „gramatyki” i „literatury” jest jednakowy, a i później oba te wyrazy pozostają synonimami, do których dołącza się trzeci, filologja. Dziś każda z tych trzech nauk i sztuk ma inny, ściśle określony przed

77

Eno. Pow. Ilaatr. Zeiz. 202. 1. XXVI,

miot badania i nauczania. Gramatyka stała się główną, podstawową częścią językoznawstwa, a z pojęciem jej łączy się: l-o pojęcie kompleksu praw, odkrywanych w życiu językowym przez człowieka myślącego i badającego, oraz kompleksu prawideł, ustanawianych przez człowieka, dążącego do normy, do ideału, czyli zbioru przepisów sztuki poprawnego mówienia i pisania; 2-o pojęcie książek, zawierających naukę o właściwościach języka lub zbiór prawideł językowych, albo też tak jedno, jak drugie. Od książek, obejmujących całkowity zbiór czyli całokształt praw językowych i przepisów gramatycznych, t. j. od tak zwanych całkowitych „Gramatyk”, odróżniamy monografje gramatyczne, poświęcone pojedyńczym kwestjom z zakresu nauki języka.—Przenośnie nazwa „gramatyki” stosuje się do wszelkiego zbioru prawideł i wskazówek, zwłaszcza w zakresie sztuk pięk nych. Tak np. mówi się o „gramatyce” muzyki, jako o wykładzie początków teorji muzycznej, których uczą jako wstępu do harmonji, kompozycji i instrumentacji.—W szkołach średniowiecznych nazywano gramatyką klasę drugą, następującą po infimie, a stanowiącą pierwszy stopień tak zwanych wówczas „nauk wyższych”. W klasie tej uczono prawie wyłącznie gramatyki w jej ówczesnym pojęciu.— Nasza dzisiejsza gramatyka, stanowiąca część językoznawstwa, rozwinęła się drogą tradycji bezpośredniej z początków nauki czytania i pisania u Greków, od których nauka ta przeszła do Rzymian, a następnie, ulegając najrozmaitszym przeobrażeniom w ciągu Wieków Średnich i nowożytnych, doszła aż do naszych czasów. Niezależnie od tradycji gramatycznej w Europie rozwijała się gramatyka jako nauka i sztuka języka u Chińczyków, u Egipcjan, u Indjan, u Arabów, u Hebrajczyków... Co do Arabów zresztą, to, jak we filozofji i matematyce, tak i w gramatyce, należy chyba uznać pewien związek z teorjami uczonych greckich.—Wszędzie początek gramatyce dały cele czysto praktyczne, pedagogiczne, a mianowicie potrzeba uczenia czytać i pisać. Później zjawia się potrzeba studjowania, komentowania i rozumienia dawniejszych pisarzów, poetów i prozaików, a to nadaje gramatyce nową cechę, cechę filologiczną. Na najwyższy szczebel umysłowości w tej sferze myślenia, t. j. do zapatrywania się na zjawiska językowe ze stanowiska przyrodniczego i psy-chologicznie-objektywnego, wznieśli się gramatycy europejscy dopiero w najnowszych czasach, i to tylko niektórzy, gdyż znakomita większość tkwi dotychczas w więzach filologji i erudycji, t. j. pobożnego powtarzania i przeżuwania zastarzałych formułek.—Kiedy u Greków starożytnych zaczęła rozwijać się wszechwiedza czyli filozofja, to, rzecz oczywista, musieli oni także zająć się skrzętnie wydoskonaleniem nauki czytania i pisania, zwanej przez nich YPap.p.atixfy ^ Twv Ypa[i.[JL(ÄT(ov [rdtfbjaię, lub też nauką o pierwiastkach mowy (atot/sfa, YPip-p-ata), o „elementach”. Stąd to „elementarze“ wyczerpywały wówczas całą naukę gramatyki. Nauczyciele zaś czytania i pisania zwali się YPa^p-aTicTYjc, Ypap.p.ocTo - SiSdaxotXoç. Nie gramatyści jednak stworzyli prawdziwą gramatykę, ale tylko filozofowie i sofiści. Pierwszym świadomym gramatykiem teoretykiem był, o ile się zdaje, Plato, u którego znajdujemy już wyrażenia Yp<*p.p.aTixóę, Ypap.p/xTix^ (té^vy]), i który w dyjalogu Kr a tyłoś zajmuje się bardzo poważnie zagadnieniami językoznawczemi. Również Arystoteles zastanawiał się nad właściwościami języka. Ale najwięcej zasług około zbadania języka greckiego położyli z pomiędzy filozofów stoicy. Było to jednak tylko ogólnikowe traktowanie form gramatycznych, bez wnikania w szczegóły. Dopiero dwa fakta całkiem różnej natury wpłynęły na pogłębienie i rozszerzenie badań gramatycznych. Jednym z nich były wyprawy zdobywcze Aleksandra W. i wywołane przez nie stworzenie centrów uczoności greckiej w Egipcie i w Azji Mniejszej, drugim zaś zajęcie się poematami przypisywanemi Homerowi. Uczeni Aleksandryjscy i Pergamscy (Pergameńscy) poświęcali się głównie wszechstronnemu zbadaniu Homera, a to dało powód do bujnego rozkwitu gramatyki, obok krytyki i hermeneutyki. W Aleksandrji odznaczyli się najbardziej Ary-stofanes z Bizancjum i Arystarchos, a zwłaszcza ten ostatni, który na długie lata pozyskał sobie powagę wyroczni, przygnębiającej wszystkich innych uczonych. Uczeń Arystarcha, Dyjonizjusz Tracki (Dionysios Thrax), ok. r. 100 przed nar. Chr., pierwszy napisał gramatykę systematyczną języka greckiego, te/vy] Ypap,p.aTixfy obejmującą zbiór prawideł o głosach, o formach i o łączeniu wyrazów w zdania. Głównym zaś przedstawicielem szkoły Pergamskiej był Kratęs z Mallos (ok. r. 170 przed nar. Chr.).—Między temi dwoma głównemi centrami studjów „gramatycznych” czyli filologicznych, wywołanych studjowaniem i komentowaniem Homera, t. j. między Aleksandrją i Pergamem, toczyła się długoletnia walka o zasady w pojmowaniu zjawisk językowych, a mianowicie o to, czy w języku panuje „analogja” czyli prawidłowość, czy też „anomalja” czyli wyjątkowość. Aleksandrja broniła analogji, Pergamon anomalji. Walka ta odzwierciedla się do dziś dnia w gramatykach szkolnych, któremi dręczymy młodzież uczącą się: „prawidła” gramatyczne są zastosowaniem zasady „analogji”, „wyjątki” zaś—zastosowaniem zasady „anomalji”. Tak owa dawna walka uczonych Greków, jako też i dzisiejsze „wyjątki” obok „prawideł” pochodzą z braku pojęcia rozwoju i ewolucji w głowach gramatykarzy. Wyobrażają sobie oni język jako skamieniały, jako nieruchomy. Tymczasam język zmienia się stopniowo, a wskutek komplikacji przez skrzyżowanie różnorodnych wpływów rozmaite jego części nie idą równomiernie, nie idą pari passu: jedne poruszają się prędzej, inné po wolniej. Stąd przeważnie pochodzą tak zwane „wyjątki”.—Od Greków przeszła nauka gramatyki do Rzymian, którzy najprzód stosowali ją przy uczeniu się języka greckiego, a następnie zaczęli się zastanawiać nad właściwościami własnego języka. W pierwocinach gramatyki łacińskiej cieszył się największą sławą

M. Terencjusz Varro, wogóle najznakomitszy i najwszechstronniejszy uczony rzymski (116— 28 r., przed nar. Chr.). Za jego przykładem poszło wielu innych. Najbujniej zaś rozkwitła gramatyka łacińska w czasie stopniowego upadania społeczności rzymskiej, w pierwszych sześciu wiekach po nar. Chr. Gramatycy ówcześni zwracali między innemi uwagę na subtelności wymawiania łacińskiego, na tak zwane figury gramatyczne, i wogóle wydoskonalili ter-minologję gramatyczną.

Cała Europa zachodnia, ujarzmiona umysłowo i kulturalnie przez Rzym, patrzyła z pogardą na języki narodowe (linguae vulgares) i uznawała za godne poznania i badania jedynie tylko języki „święte” i „szlachetne”: łaciński, grecki i hebrajski. Był to dalszy ciąg podbojów rzymskich i niewoli rzymskiej: w literaturze, w sztuce, w prawodawstwie, w kościele i t. d. Ciemnota Wieków Średnich doskonale się do tego nadawała. Zresztą i dziś jeszcze jesteśmy ste-roryzowani przez Rzym i Bizancjum, a najmłodsze pokolenie niewolników, młodzież szkolna, jęczy pod uciskiem gramatyk szkolnych i tak zwanego „wykształcenia klasycznego”, urągającego zdrowemu rozsądkowi oraz najelementar-niejszym zasadom zdrowej pedagogiki. — Obok gramatyki szkolnej poczęły się rozwijać nowe kierunki myślenia o kwestjach gramatycznych. Tak między innemi w końcu wieku XVII-go powstała we Francji „gramatyka filozoficzna” (grammaire philosophique), inaczej „gramatyka ogólna czyli rozumowana” (grammaire générale ou raisonnée), której rezultaty złożone zostały w dziele „Grammaire générale de Port-Royal”, napisanym przez uczonych samotników z Port-Royal, a głównie przez Arnaulda i Claude Lan celo t’a, i wydanym w r. 1660. Ta „Méthode de Port-Royal” miała we Francji cały szereg naśladowców, aż do naszych czasów. Podobnie i w Niemczech układano takie gramatyki ogólne czyli „filozoficzne”, oparte na klasyfikowaniu zjawisk językowych według z góry powziętych formułek i kategorji logicznych, i wogóle na pomieszaniu gramatyki z logiką. Głośnym przedstawicielem owego ciasnego poglądu na naturę języka i na zadanie gramatyki był w pierwszej połowie XIX-go stulecia K. Becker, autor zdyskredytowanego dzieła „Organismus der Sprache”.

Twórcą właściwym najnowszego językoznawstwa, a więc także gramatyki, jako jego części, jest znakomity filozof końca XVII-go i początku XVIII-go wieku, Leibnitz. On to pierwszy zerwał z przesądem, że język hebrajski jest językiem pierwotnym, i stanął, w stosunku do badań języków, na stanowisku prawdziwie naukowym. Wypowiedział on zdanie, że „badanie języków powinno się opierać na zasadach nauk ścisłych”. Uważał za przewrotne zaczynanie badania od tego, co nieznane i niedostępne, t. j. od języków starożytnych, zamiast zwrócenia się przedewszystkim do języków nowożytnych, dostępnych bezpośredniej obserwacji. Tym swoim zdaniem Leibnitz wyprzedził nietylko wszystkich współczesnych mu uczonych, ale także wielu mędrców dzisiejszych, którym za nic się w głowach nie mieści, jak to można dawać pierwszeństwo jakimś gwarom żyjącym przed tak czcigodną starzyzną, jak języki grecki i łaciński. Leibnitz nietylko dawał rady filologom, ale także zwracał się z prośbą o współudział do misjonarzy, do podróżników, do monarchów. W r. 1713 pisał do Piotra W. Przygotowywał też programy badań i zestawiał wyrazy, których przekład na rozmaite języki uważał za pożądany. Katarzyna II, jeszcze jako wielka księżna, podjęła myśl Leibnitza i pragnęła stworzyć „słownik powszechny”. Zachęcała Daniela Du-maresq, kapelana faktorji angielskiej w Petersburgu, do badań w tym kierunku. Skutkiem tego powstał „Słownik porównawczy języków wschodnich” („Vocabulaire comparatif des langues orientales”), a w r. 1786 wyszedł pierwszy tom „Słownika cesarskiego” (Dictionnaire impérial), obejmujący 285 wyrazów w przekładzie na 51 języków Europy i 149 języków Azji. Rezultaty zaś badań, wywołanych przez Leibnitza, zostały złożone w dwuch wielkich dziełach: Hervas’a „Catalogue des langues” i Adelung’a i Vater’a „Mithridates”. Hervas pierwszy wypowiedział zdanie, że określanie pokrewieństwa języków powinno się opierać na faktach gramatycznych, a nie na podobieństwie wyrazów. Postulat Hervasa urzeczywistnił Franciszek Bopp.

Obok płodnych w następstwie myśli Leibnitza na stworzenie nowego kierunku badań językowych w Europie wpłynęło w znacznym stopniu zaznajomienie się z literaturą i nauką indyjską. Podobnie jak dla uczonych greckich w Aleksandrji i Pergamie Homer, tak znowu dla uczonych indyjskich święte księgi Ved stały się pobudką do ćwiczeń myśli w kierunku komentowania tekstów i dociekań gramatycznych. Komentarze gramatyków indyjskich do Ved nie mają nic sobie równego, a powstałe w dalszym ciągu dzieła gramatyczne, poświęcone sanskry-towi, pozostają dotychczas niedoścignionym ideałem pod względem gruntowności i wszechstronnego uwzględuiania wszelkich odcieni wymawia-nia i strony formalnej języka. Najznakomitszym gramatykiem indyjskim jest Panini.—Historja filologji sanskryckiej czyli wschodnio-indyjskiej w Europie zaczyna się od założenia przez Anglików Towarzystwa azjatyckiego w Kalkucie w r. 1784. Zapoczątkowali to William Jones, Colebrooke, Carey, Wilkins, Forster... Pierwszym, co na lądzie stałym Europy zwrócił uwagę na ważność sanskrytu, był poeta niemiecki Fryderyk Schlegel (Ueber die Sprache und die Weisheit der Inder. Heidelberg 1808). On też pierwszy użył nazwy „indogermanische Sprachen”. Na tym gruncie rozwinęła się gramatyka porównawcza języków „indogiermańskich” (indoeuropejskich, aryjskich, arjoeuropejskich), z Boppetn na czele (ob. Gramatyka porównawcza). Wpływ gramatyków indyjskich na metodę badań uczonych europejskich był potężny. Gramatycy indyjscy stworzyli fonetykę w swoim rodzaju doskonałą, opartą na spostrzeżeniach ścisłych i dokładnych; oni też ustalili dla swego języka pisownię bezwzględnie fonetyczną; oni to z nieporównanym mistrzostwem dzielili wyrazy na części znaczeniowe (morfe-my), wydobywając z nich przedewszystkim pierwiastki czyli morfemy rdzenne, co wielce ułatwiała przejrzysta budowa wyrazów sanskryc-kich; oni to nareszcie stworzyli bardzo drobiazgową i ściśle określoną klasyfikację wszystkich kategorji morfologicznych. Ta potężna wiedza i twórczość gramatyczna gramatyków indyjskich do tego stopnia zaimponowały młodszym cywilizacyjnie Europejczykom, że wiele twierdzeń przyjęli na wiarę, bez krytyki, pomimo że twierdzenia te albo były błędne i niezgodne z istotnym stanem rzeczy, albo też mogły się stosować tylko do języka sanskryckiego. Dość jednak było kilku dziesiątków lat, ażeby się oswobodzić od paraliżującego wpływu gramatyki indyjskiej, i nie ma już ani jednego jej dogmatu, któregoby nie poddano krytyce i nie zastąpiono racjonalniejszym poglądem. — Podobnie też wyemancypowuje się gramatyka dzisiejsza coraz bardziej z pod wpływu poglądów filologicznych. Dawniej gramatyka była tylko nauką pomocniczą filologji; obecnie stanęła na własnych nogach i stała się częścią językoznawstwa.

Materjał do badań i wniosków gramatycznych stanowią: 1) Same języki żywe w całej ich rozmaitości, jako materjał dany bezpośrednio i dostępny dla wszechstronnej obserwacji (spostrzegania), a nawet dla doświadczeń (eksperymentów). 2) Imiona własne miejsc (nazwy miejscowości), ludzi (imiona i nazwiska) i zwierząt.

3) Język dzieci i dysfatyków (ludzi w mniejszym lub większym stopniu upośledzonych pod względem językowym), których badanie daje początek embrjologji i patologji językowej. 4) Język dany w ustach innoplemieńców. 5) Ślady wpływu danego języka na języki obce, a więc wyrazy, zwroty, oraz wszelkie inne właściwości, przyswojone z danego języka do języków obcych.

6) Zabytki języka, t. j. objawy wszelkich skojarzeń graficzno-fonetycznych i wogóle graficzno-językowych w najobszerniejszym znaczeniu tego wyrazu. Należy więc tu właściwie cała literatura i wszystko, co kiedykolwiek było napisane w danym języku. Szczególniejsze znaczenie mają teksty, zapisywane w celach gramatycznych, dyjalektologicznych i wogóle językoznawczych, oraz zabytki dawne, z epok życia językowego, niedostępnych badaniu bezpośredniemu. Niemniej ważne dla poznawania właściwości języka są listy i wszelkie utwory piśmienne ludzi niezupełnie piśmiennych, t. j. niezupełnie biegle wła-dnących danym językiem literackim. Również należą tu wszelkie napisy, tak dawne, jak i nowoczesne, na których badaniu opiera się nauka zwana epigrafiką, a więc: napisy nagrobkowe, pamiątkowe, szyldy, napisy na ścianach, w najrozmaitszych miejscach, chociażby skąd inąd unikanych, i t. d. Jak mówienie dysfaty-ków (ludzi niedokładnie mówiących) przedstawia wiele danych do określania właściwości języka mówionego, tak znowu pisanie dysalfabetów (ludzi nie całkiem piśmiennych) przedstawia wiele danych do określania właściwości języka pisanego. Tak do jednych, jak i do drugich można stosować metodę nietylko obserwacyjną (spostrzegawczą), ale także eksperymentalną (doświadczalną). 7) Osobną odmianę zabytków stanowią wyrazy danego języka, rozrzucone w zabytkach innojęzykowych, np. wyrazy polskie w dokumentach łacińskich.—Ze stanowiska ob-jekty wnie- psychologicznego gramatyka rozpada się na następujące działy: 1) Fonologja (ob.); 2) Semazjologja (Semantyka, Znaczeunia), nauka o znaczeniu, czyli o skojarzeniach wyobrażeń pozajęzykowych z wyobrażeniami ściśle językowemi; 3) Morfologja czyli nauka o budowie języka, rozpadająca się a) na naukę o budowie wyrazów czyli Morfologję w ściślejszym znaczeniu, oraz li) na składnię (syntaxis), jako naukę o budowie zdań i ich połączeń, oraz o związku wyrazów w zdaniu i o ich wzajemnej zależności. 4) Leksjologja czyli nauka o wyrazach i wyrażeniach najrozmaitszej wielkości, treści i zakresu. 5) Etymologja czyli nauka o pochodzeniu wyrazów i ich części.—W sema-zjologji i etymologji mamy do czynienia jedynie z asocjacjami czyli skojarzeniami wyobrażeń przez podobieństwo, gdy tymczasem w trzech pozostałych częściach wchodzą w grę asocjacje tak przez podobieństwo, jako też przez przyle-głość. W morfologji, w obszernym znaczeniu tego wyrazu, mamy do czynienia z opisem budowy zdań, wyrazów i ich części, z określeniem porządku, w jakim te części po sobie następują, oraz wzajemnej ich zależności. W składni najprostszemi, dalej niepodzielnemi częściami są wyrazy i stałe wyrażenia, równoważne

Od tego znowu

oraz tematy naród- i t. d. we

z wyrazami; w morfologji zaś w ściślejszym znaczeniu czyli w nauce o budowie wyrazów najprostszym elementem jest morfema. W rozmaitych językach morfemy mają rozmaity wygląd i rozmaite sposoby wzajemnego łączenia się w większe całości językowe: w osnowy (tematy), w wyrazy i t. d. Inną jest morfologja języków jednozgłoskowych, a właściwie jednomorfemo-wych, w rodzaju chińskiego, inną w językach aglutynujących czyli zlepkowych, inną w flek-syjnych na sposób semicki, inną w językach arj o europejskich stanu względnie pierwotnego, zcentralizowanego, a inną nareszcie w tychże językach arjoeuropejskich na stopniu późniejszym, z dążnością do decentralizacji wyrazowej. Ta sama uwaga stosuje się mniej więcej do składni (ob. Językoznawstwo). Między morfe-mami takich np. języków, jak język polski, rozróżniamy, z jednej strony, morfemy rdzenne, rdzenie wyrazów, pierwiastki, pnie (radices), z drugiej zaś strony, rozmaite morfemy dodatkowe, przyrostkowe, afiksy, które mogą być „przedrostkami” (prefiksami), dodawanemi przed morfemą rdzenną, lub też „porostkami” (sufiksa-mi), dodawanemi po morfemie rdzennej. Prócz tego przyrostki mogą być, ze stanowiska syn-taktycznego, dwojakiego rodzaju: jedne z nich tworzą tylko osnowy (tematy) czyli pnie wyrazów, jeszcze nie gotowych syntaktycznie, drugie zaś tworzą gotowe wyrazy, mogące być żywemi częściami zdania. Pierwsze z nich zowią się przyrostkami w ściślejszym znaczeniu tego wyrazu, drugie zaś końcówkami lub też „przodówkami”. (Takiemi „przodówkami” są tak zwane „przedimki” czyli rodzajniki, artykuły języków romańskich, języka angielskiego, niemieckiego i t. d., jak również przyimki, prae-positiones, we wszystkich językach).

W wyrażeniu polskim: z usiłowań wynaradawiających, mamy następną podzielność morfologiczną: z-u-s^-ow-a-ń wy-na-rar/-awi-a--j-ąc-ych. Rdzeniami zmiennemi pod względem fonetycznym i semazjologicznym są tu sil i rad. Z rdzeniem -sił- łączą się przedewszystkim su-fiks -oio i prefiks u-, tworząc osnowę (temat) usiłow-, który to temat rozszerza się za pomocą sufiksu -a-, dając dalszy temat usiłowa-. Z tym tematem verbalnym (czasownikowym) rozszerzonym łączy się sufiks -ń, którego wyobrażenie kojarzy się z wyobrażeniem tak zwanego imienia odczasownikowego. Dotąd wyraz ten jest tylko tematem, a dopiero dodanie wyobrażenia „przodówki” ruchomej, odłączalnej, z- i wyobrażenia końcówki zero, czyli braku osobnej końcówki, robi ten wyraz członkiem zdania. Z rdzeniem -rad- w postaci fonetycznej rod- połączył się przedewszystkim prefiks na-, dając temat imienny na-rod-, rozszerzony za pomocą sufiksu -oie- w temat przymiotnikowy narodow-, z którego znowu z sufiksem -i- wytworzył się temat czasownikowy (verbalny) narodowi-. Prefiks ioij-rozszerza ten temat w temat również czasownikowy wynarodowi-, a z tego tematu, przez dodanie sufiksu -a i zmianę alternacyjną (ob. F o-nologja) obu samogłosek o tematu narodowi-, powstaje temat wynaradawia tematu formuje się przez dodanie dwuch sufik-sów, -j i -ąc-, temat przymiotnika odczasownikowego, wynaradawiając-, w tym znaczeniu pozostający jedynie tematem i niezdolny do łączenia się z innemi wyrazami zdania. Dopiero dodanie końcówki -ich (-ych) robi z tego wyrazu żywy członek zdania. Jak wyrazy te dzielą się ze stanowiska fonetycznego, objaśnia nam Fonolo-gj a (ob. str. 792). Dla semazjologji wyrazy te dostarczają o tyle materjału, o ile możemy studjować na nich przejście znaczeń jednych w drugie, przejścia znaczenia czasownikowego w znaczenie imienne, lub odwrotnie, przejście znaczeń konkretnych w abstrakcyjne (oderwane) itp. W związku z semazjologją stoją kwestje etymologiczne: jakiego pochodzenia są przedewszystkim rdzenie sil- i rod właściwych im znaczeniach, t. j. przy właściwych im skojarzeniach wyobrażeń pozajęzyko-wych. Nareszcie do leksjologji należy zaliczenie tych wyrazów do właściwych im klas (części mowy, względna pierwotność i pochodność i t. d.).

Połączenie składni z morfologją w jeden wspólny dział gramatyki polega na tym, że tak jedna, jak druga zajmuje się budową języka. Wszelki wyraz i wszelkie wyrażenie może być uważane za skrócone zdanie, zdanie zaś za rozszerzony, rozwinięty wyraz. W gramatykach szkolnych morfologję w ściślejszym znaczeniu, w różnicy od składni, nazywano etymologją, który to termin, jak widać z powyższego, używamy w gramatyce naukowej w całkiem innym znaczeniu. W morfologji w ściślejszym znaczeniu rozróżniamy dwie części: do jednej należy rozpatrywanie budowy wyrazów jeszcze nie gotowych dla zdania, czyli właściwie dopiero osnów (tematów), do drugiej zaś określanie tych cech i dodatków, za pomocą których wyraz staje się członkiem zdania. Dwie te części rozróżniamy za pomocą terminów: słowotwórstwo (Wortbildung) i odmienni a (fleksja, Flexion). Niektórzy, jak np. Miklosich, nazywają pierwszą część nauką o tworzeniu tematów (Stamm-bildungslehre), drugą zaś nauką o tworzeniu wyrazów (Wortbildungslehre). Do pierwszej części, tj. do słowotwórstwa, Małecki zastosował nazwę e t y m o 1 o g j i, ksiądz Malinowski zaś nazywał drugą część, o odmianach wyrazów, o fleksji, pierwoskładnią, w różnicy od składni właściwej. Odmiennia rozpada się na dwa wielkie działy: na odmiennię imion czyli naukę o przy-padkowaniu, o deklinacji, i na odmiennię czasowników czyli naukę o czaśowaniu, o konju-gacji.

językowych, dostarczają umysłowi ludzkiemu materjału do badania wiedzy symboliczno-języko-wej, istniejącej obok dwu innych rodzajów wiedzy, obok wiedzy wyobrażeniowo - intuicyjnej, artystycznej, nastrojowej, oraz obok wiedzy scjentyficznej, naukowej, analitycznej, pojęciowej. Wobec istnienia pisma, wywołującego wyobrażenia językowe, rozróżniamy: język mówiony, przy którym mamy do czynienia ze skojarzeniami wyobrażeń fizjologiczno - akustycznych z innemi wyobrażeuiami językowemi i pozajęzy-kowemi, a język pisany, przy którym sprawa komplikuje się przez dodanie wrażeń graficznych i skojarzeń z wyobrażeniami graficznemi. Zgodnie z tym do wyżej wymienionych części gramatyki przyłączają się odpowiadające im części w sferze pisma, rozkładającego się pojęciowo na alfabet (abecadło), grafikę i pisownię czyli ortografję. Zresztą, ściśle biorąc, tylko wyobrażenia z zakresu fonologji i morfologji w szerokim znaczeniu tego wyrazu (a więc łącznie ze składnią) kojarzą się bezpośrednio z wyobrażeniami graficznemi, gdy tymczasem w semazjologji, leksjologji i etymologji język pisany ma tylko pośrednie zastosowanie (ob. Pisownia).

Za konieczną część gramatyki należy uważać leksjologję czyli naukę o wyrazach. Bez niej bowiem niewiadomo, co począć z rozmai-temi kwestjami, nastręczającemi się co chwila, a niedającemi się zaliczyć ani do morfologji, ani do semazjologji. Tak np. z nauką o tak zwanych częściach mowy tylko przez nadużycie załatwiamy się w morfologji, gdy tymczasem właściwe jej miejsce może być tylko w leksjo-logji. Następnie należą do leksjologji : nauka o cząstkach czyli partykułach; nauka o pojedyń-czości i złożoności wyrazów; nauka o stałych wyrażeniach, o przysłowiach i wszelkiego rodzaju formułach; nauka o wszelkiego rodzaju wyobrażeniach, kojarzących się z wyobrażeniami wyrazów niezależnie od ich połączeń w zdaniu, jako to: o rodzaju, liczbie, o stopniowaniu przymiotów, o postaciach czasowników (ciągłość, trwanie czynności; dokonanie lub niedokonanie; jednokrotność i wielokrotność i t. p.); nauka o różnych znaczeniach tego samego wyrazu, lub też o jednakowym znaczeniu różnych wyrazów, o synonimach, o homonimach... Dalej należy tu historja wyrazów, dochodzenie ich źródeł, określanie, skąd weszły do danego języka, czy w prostej linji rozwoju historycznego, czy też z boku, z jednego z języków obcych; czy wprost, czy też za pośrednictwem innego (np. do jęz. polskiego z łaciny za pośrednictwem języka niemieckiego lub czeskiego); czy weszły z obcych języków do danego języka drogą obcowania ludów, czy też drogą literatury. W związku z tym pozostaje nauka o dubletach czyli o rozgałęzieniach tego samego wyrazu pierwotnego (np. w polskim m a-gister—maj ster — mistrz — metr, adwokat—wójt, w rosyjskim rjiaBa — rojona, y-sejiT. — BeH3eii., we francuskim camp — champ, avoué —avocat itp.). Nareszcie ważną część leksjologji stanowi nauka o izolacji czyli odosobnianiu (osierocaniu) wyrazów, o zrastaniu się dwuch wyrazów w jeden i o rozpadaniu się jednego wyrazu na dwa (tak w porządku asocjacji przez przyległość, jako też w porządku asocjacji przez podobieństwo), oraz o tworzeniu nowych rodzin wyrazowych i o przyciąganiu wyrazów osieroconych przez rodziny istniejące, co podprowadzamy zwykle pod pojęcie tak zwanego słoworodu ludowego czyli e tym ologji ludowej (Volksetymologie). W słownikach porządkujemy wyrazy alfabetycznie, w leksjologji zaś powinny być one rozpatrywane racjonalnie, systematycznie.

Etymologja stanowi pod pewnym względem część leksjologji, opierając się zarazem na fo-nologji i semazjologji, ale, o ile te trzy działy gramatyki (fonologja, semazjologja i leksjologja) mogą się w znacznej mierze poruszać w ramach jednego języka, o tyle znowu prawdziwa etymologja musi mieć za podstawę porównywanie wielu języków.—Semazjologja i etymologja, mając stale do czynienia z rozwojem wyobrażeń poza-

W rozwoju najnowszym gramatyki rozróżnia się zwykle następujące kierunki: 1) opisowy, 2) filozoficzny, 3) historyczny i 4) porównawczy. Zestawianie tych określeń jako pojęć równorzędnych nie da się usprawiedliwić i jest błędem logicznym. Co innego jest oparcie klasyfikacji kierunków na zestawianiu lub też niezestawianiu różnych modyfikacji tego samego niegdyś stanu językowego (różnica tak zwanej „porównawczości” i ograniczania się jednym językiem w pewnej chwili jego istnienia), a co innego zuowu oparcie tej klasyfikacji na różnicy między ograniczaniem się do czystego opisywania zjawisk i faktów, a objaśnianiem tych faktów w związku przyczynowym i dążeniem do opartych na tym objaśnianiu uogólnień (kierunek opisowy w różnicy od filozoficznego). Ażeby zaś być całkiem w zgodzie z logiką, formułujemy owo rozróżnianie kierunków w sposób następujący: Ponieważ myślenie ludzkie o języku porusza się w rozmaitych kierunkach, więc też i gramatyki bywają rozmaite: 1) Gramatyki języków pojedyńczych, których pojęcie powstaje albo przez abstrakcję z całego zastępu języków indywidualnych, albo też przez zebranie w jedną całość norm idealnych, norm pożądanych. 2) Gramatyki porównawcze, zestawiające ze sobą dwa lub więcej języków (ob. Gramatyka porównawcza). 3) Gramatyka ogólna, zwana inaczej gramatyką filozoficzną (ob. Językoznawstwo). Gramatyka ogólna może być albo istotnie ogólną, szukającą uogólnień z faktów, albo też tylko ogólnikową, wymijającą fak-ta, a zadawalniającą się pustemi zdaniami aprio-rystycznemi. Dziś gramatyka filozoficzna stała

Z literatury przedmiotu. W wielkiej 28-to-mowej „Encyklopedji powszechnej” Orgelbranda (1862 r.) umieszczono ogromny artykuł J. K. Plebańskiego „Gram ma tyka i Grammatycy”. Chociaż dużo tam cennych szczegółów, to jednak nierównie więcej szczegółów zbytecznych i nużących. Wogóle zaś jest to artykuł, przerażający tak swemi rozmiarami (123 stronice jednym tchem, bez żadnego ustępu!), jako też napuszystością, pretensjonalnością,-

się właściwie psychologiczną. Dawniej panowała gramatyka filozoficzna, której najwybitniejszym przedstawicielem w Niemczech był Wilhelm Humboldt. Steinthal (wydający niegdyś wraz z Lazarusem „Zeitschrift für Völkerpsychologie und Sprachwissenschaft”) stoi na rozdrożu między gramatyką filozoficzną a psychologiczną, podkreśla on jednak z wielkim naciskiem znaczenie metody psychologicznej.

Językoznawstwo wogóle może być albo czyste, albo też stosowane (ob. Językoznawstwo), więc też to samo stosuje się do gramatyki, jako części językoznawstwa. Gramatyka nauka jest częścią językoznawstwa czystego, gramatyka zaś sztuka, gramatyka praktyczna— częścią językoznawstwa stosowanego. Gramatyka sztuka, gramatyka praktyczna, jest: 1) orto-logją czyli ortoepją, podającą przepisy poprawnego mówienia; 2) ort o graf ją, zawierającą przepisy poprawnego pisania (ob. Pisownia). W różnicy od gramatyki poznającej i badającej, gramatyka przepisowa ma za zadanie ułatwiać przyswajanie sobie języka i języków, począwszy od najwcześniejszych lat. Może to być albo przyswajanie języka ojczystego, albo też przyswajanie języków obcych.

Zwykle przeciwstawia się gramatykę szkolną gramatyce naukowej. Tymczasem przeciwstawianie to jest całkiem niesłuszne. Prawda w szkole nie powinna być różną od prawdy naukowej. Tylko wstecznictwo i obłuda skazują szkołę na przeżuwanie przestarzałych twierdzeń, złożonych do archiwum wiedzy ludzkiej i niezgodnych z dzisiejszemi zapatrywaniami. W szkole powinny się wykładać najnowsze zdobycze naukowe, ale oczywiście w sposób przystępny dla umysłów uczących się. W zastosowaniu do nauki języka trzebaby zachowywać w szkole i w podręcznikach dla samouków mniej więcej następujące stopniowanie: Na stopniu pierwszym ograniczać się do zestawień i uogólnień, dających się wyciągać ze spostrzeżeń nad własnym językiem. Na drugim stopniu możemy już porównywać różne modyfikacje tego samego dawniej poznanego materjału językowego, a więc np. język polski dzisiejszy ze staropolskim, język polski z rosyjskim, język polski ze starosłowiańskim. Nareszcie na trzecim stopniu wolno jest dawać uogólnienia daleko sięgające i stosować do języka pojęcie rozwojowości, pojęcie ewolucji.

zawiłością, nieprzejrzystością i korapilacyjnością niższego rzędu. Tytuły innych dzieł, rozpraw i czasopism, dotyczących gramatyki, znajdzie czytelnik w artykule „Językoznawstwo”. — Ob. Językoznawstwo (Lingwistyka, Glotologja), F o n o 1 o g j a, F i 1 o 1 o g j a, Pedagogika, b. de c.

Gramatyka porównawcza. Wielu uważa „porównywanie” za cechę znamienną najnowszej gramatyki i najnowszego językoznawstwa, i dla tego tak chętnie używa nazw „gramatyka porównawcza”, „porównawcze badanie języków”, „językoznawstwo porównawcze”, „filologja porównawcza”. Jest to pewna jednostronność i wyłączność. Przyjmując te nazwy, jako prawie równoznaczne z nazwami „gramatyka naukowa”, „naukowe badanie języków” i t. d., należałoby przymiotnik „porównawcza” dodawać do nazw wszystkich nauk: matematyka „porównawcza”, astronomja, fizyka, psychologja, logika, gieogra-fja, historja, ekonomja polityczna „porównawcza”.... Przecież porównywanie jest koniecznym procesem myślowym we wszystkich naukach. Inaczej się jednak rzecz przedstawia, jeżeli się zwrócimy z zapytaniem do historji nauki. Bo właśnie nazwa ta, „gramatyka porównawcza”, ma znaczenie historyczne: oznacza ona nową szkołę, nowy kierunek, któremu zawdzięczamy doniosłe odkrycia. Było to porównywanie całych języków pokrewnych i wogóle języków według ich podobieństw i różnic. Podobne znaczenie historyczne mają też nazwy: „anatomja porównawcza” (oznaczająca porównywanie ustroju człowieka i zwierząt), „mitologja porównawcza” (porównywanie wierzeń różnych ludów) i t. p. — „Porównawczą” jest też w tym sensie gramatyka, zajmująca się zestawianiem i porównywaniem budowy różnych języków; do nazwy zaś „językoznawstwo” przymiotnik „porównawcze” dodaje się całkiem zbytecznie. Językoznawstwo jest tylko językoznawstwem i niczym więcej. Nauką osobną jest tu językoznawstwo, a gramatyka porównawcza, podobnie jak i gramatyka zwykła, jest częścią tej nauki (ob. Językoznawstwo). Jak nie należy mieszać pojęcia gramatyki porównawczej z pojęciem językoznawstwa wogóle, tak też jeszcze niewłaściw-szym jest nazywanie gramatyki porównawczej „filologją porównawczą”.— Jeszcze na wiele lat przed powstaniem gramatyki porównawczej zestawiano rozmaite języki, wywodząc jedne z drugich. Tak np. starano się wyprowadzić wszystkie języki z hebrajskiego, jako niby z najdawniejszego języka rodu ludzkiego; język łaciński wywodzono z greckiego i t. d. Było to skutkiem stałej a potężnej w skutkach sugiestji narzucanych z góry przesądów i podstawiania rozmaitych szeregów wyobrażeń na miejsce objektyw-nego myślenia o samych faktach językowych. Z początku wieku XVII-go pochodzą dwa obszerne dzieła, poświęcone zestawianiu wielu języków: Etienne Guichard „Harmonie étymologique des langues, 1606”; Claude Duret Bourbonnois „Thresor de l’histoire des langues de cest univers. Contenant les Origines, Beautez, Perfection, Décadences, Mutations, Changements, Conversions, et Racines des Langues. 2-e édition. A Yverdon 1619” (in 4-o).

Inicjatorem dzisiejszej gramatyki porównawczej jest Leibnitz, który dał demokratyczne hasło równouprawnienia naukowego wszystkich języków, w różnicy od dawnej gramatyki filologicznej, uznającej za godne badania tylko języki z piętnem boskości lub królewskości na czole (ob. Gramatyka). Zaznajomienie się z sau-skrytem i z gramatykami indyjskiemi wydosko-liło metodę zestawiania i porównywania, dzięki której Franciszek B o p p mógł wystąpić w roku 1816 z pierwszą próbą monografji z zakresu gramatyki porównawczej w ścisłym znaczeniu tego wyrazu („Über das Conjugationssystem der Sanskritsprache in Vergleichung mit jenem der griechischen, lateinischen, persischen und germanischen Sprache, etc. Herausgegeben und mit Vorerinnerungen begleitet von Dr. K. J. Win-dischmann. Frankfurt am Main, 1816”), od której datuje się początek systematycznego badania gramatyki porównawczej języków indoeuropej-skich (arjoeuropejskich, indogiermańskich) (ob. Gramatyka). W kilkanaście lat potym ukazał się tom I-y pierwszego wydania „Gramatyki porównawczej” Boppa (1833 — 1852 r.). Drugie wydanie: „Vergleichende Grammatik des Sanskrit, Send, Armenischen, Griechischen, Lateinischen, Litauischen, Altslavischen, Gothisclien und Deutschen von Franz Bopp. 2-e, gänzlich umgearbeitete Ausgabe (3 tomy) Berlin 1857, 1859, 1861” (Trzecie wydanie 1868 i nasi). Obok Boppa jednym z najdawniejszych i najznakomitszych pracowników na tym polu był Friedrich Pott (główne dzieło „Etymologische Forschungen”, wydanie 1-e 1833, 1836; wyd. 2-e, całkiem przerobione, 1859 i nast.; prócz tego mnóstwo innych dzieł i rozpraw niepośledniej doniosłości). Bopp i jego szkoła wyobrażają pierwszy okres w historyi gramatyki porównawczej języków arjoeuropejskich, okres zdobywczy, okres luźnych podbojów, jeszcze bez ściśle wyrobionej metody i bez krępowania się stałemi prawami. Drugi okres streszcza August Schleicher („Compendium der vergleichenden Grammatik der Indogermanischen Sprachen etc. 4-e Auflage. Weimar 1876”; 1-e wydanie 1862), odznaczający się wielką ścisłością w formułowaniu swoich twierdzeń, ale zarazem ich zdogma-tyzowaniem, oraz ciasnotą i jednostronnością poglądów, wyłącznością i fanatyzmem naukowym. Zapatrywania epoki, do której należy Schleicher, uległy wszechstronnej krytyce i musiały ustąpić innym. W zakresie fonetyki w związku z morfologją epokowe znaczenie mają badania De Saussure’a (ob. Fonologja arjoeuropej-ska, str. 801). Zmieniły się poglądy tak na związek

wzajemny języków arj o europejski cii, jako też na następstwo zjawisk i na naturę procesów językowych wogóle. Rezultaty najnowszych badań na polu gramatyki porównawczej, charakteryzujące trzecią epokę w rozwoju tej nauki, złożone są w olbrzymim dziele K, Brugmann’a i B. Delbrück’a: „Grundris der vergleichenden Grammatik der indogermanischen Sprachen etc. von Karl Brugmann. Strassburg I Bd. 1886 (2-e Bearbeitung 1897); II Bd. 1892; Indices 1893; III Bd. (^Vergleichende Syntax der indogermanischen Sprachen von B. Delbrück) 1893, 1897”.—Obok tych dzieł streszczających (Boppa, Potta, Schleichera i Brugmann’a z Delbrückiem) ukazywały się od czasu do czasu gramatyki porównawcze, obejmujące bądź to wszystkie lub też prawie wszystkie starsze języki arjoeuropejskie, bądź też tylko niektóre z pomiędzy nich: K. M. Rapp „Versuch einer Physiologie der Sprache nebst historischer Entwickelung der abendländischen Idiome nach physiologischen Grundsätzen (2 Bde: 1-er Bd.: Die vergleichende Grammatik als Naturlehre dargestellt. 2-er Bd.: Die Sprachen des Mittelalters psychologisch entwickelt). Stuttgart und Tübingen. 1836, 1839”; Louis Ben-loew „Aperçu général de la science comparative des langues. Paris, 1858”; Leo Meyer „Vergleichende Grammatik der Griechischen und Lateinischen Sprache. Berlin 1861—65”; Eichhoff „Grammaire générale indo-européenne, Paris, 1867”; F. W. Eichhoff „Vergleichung der Sprachen von Europa und Indien etc. Aus dem Französischen etc. von J. H. Kaltschmidt etc. Leipzig, 1840”; Fr. Bau dry „Grammaire comparée des langues classiques, Paris 1868” i t. d. W języku polskim niema nic podobnego. Wyciągiem z wykładów Brugmanna w uniwersytecie lipskim jest artykuł Jana Hanusza „Szkic gramatyczny na podstawie języków indoeuropej-skich” (Prace filologiczne. Tcm I. Warszawa, str. 434—457). Dziś najlepszym pomiędzy Polakami znawcą języków arj oeuropej skich i badaczem, trzymającym się metody ściśle naukowej, jest Jan Rozwadowski, profesor uniwersytetu krakowskiego. — Inne dzieła, rozprawy i czasopisma, odnoszące się do Gramatyki porównawczej języków arj oeuropej skich, albo były już przytoczone w artykule Fonologja arjoeuropej-ska (ob.), albo też będą podane w artykułach Indoeuropejskie języki, Językoznawstwo (ob.).—Obok ogólnej gramatyki porównawczej języków arjoeuropejskich lub też kilku z pomiędzy nich, obejmującej zresztą tylko starsze stadja rozwoju tych języków, stoją gramatyki porównawcze pojedynczych rodzin, jako to: języków i narzeczy aryjskich (indoirańskich, indo-perskich) (ob. Aryjskie języki), indyjskich (ob. Indyjskie języki), irańskich (erańskich) (ob.), greckich (ob ), italskich (ob.), romańskich (ob. Romańskie języki), celtyckich (ob.), giermańskich (ob. Europejskie języki), bał-

Gramatyka porównawcza.

ńl 7

niejszych, odtwarzamy teoretycznie stany dawniejsze, tak zwane prajęzyki (Ursprachen) i języki względnie pierwotne (Grundsprachen), a następnie z tych odtworzonych stanów dawniejszych wyprowadzamy stany późniejsze, bądź to dostępne bezpośredniemu spostrzeganiu i badaniu, bądź też również odtworzoue. Owe teoretycznie skonstruowane prajęzyki nie mogą sobie wcale rościć pretensji do tożsamości z rzeczy-wistemi niegdyś istniejąceini stanami językowe-mi; są to bowiem po prostu kompleksy wspólnych stadjów rozwoju historycznego różnych stron języka, które chronologicznie mogły istnieć w rozmaitym czasie. Przyjmowane w gramatyce porównawczej wspólne stadja rozwoju są jak gdyby rzutem nierównomiernie posuwających się właściwości wspólnych na jedną płaszczyznę czasową. — Pewną i niezawodną cechą zewnętrzną pokrewieństwa czy też powinowactwa języków jest możność przekładu fonetycznego z jednego języka na drugi, t. j. możność przedstawiania każdego jasnego w swoim składzie i co do swego pochodzenia wyrazu jednego języka w formie fonetycznej języka z nim pokrewnego, według pewnych ustalonych odpowiedniości głosowych. Tak np. części znaczeniowe czyli mor-femy wyrazów języka polskiego ze spółgłoską c mają w rosyjskim odpowiedniki albo ze spółgłoską c (u) albo też c (u) (lic-e, kupi-ee...—jrnu e, ityii-eîf.; świec-a, noc, strzec...—cerbn-Si, non, cme-pen-..). Morfemom języka polskiego z grupą -ro-między spółgłoskami odpowiadają morfemy rosyjskie nieprzyswojone albo z -ro- (-po-), albo też z -oro- (-opo-) (grom, bród-u bród... — zpoM, ópod\ bród-a, groch...—ôopod-a, zopox...)- Na podstawie tych i tym podobnych odpowiedniości twierdzimy, że języki polski i rosyjski są pokrewne, t. j. że przedstawiają modyfikacje jakiegoś dawniejszego wspólnego stanu językowego, oraz, że oba te języki mogą być przedmiotem porównawczego zestawiania i badania, zwanego gramatyką porównawczą języków słowiańskich. — Niema chyba na świecie ani jednego języka absolutnie czystego, t. j. całkiem nie-zmieszanego z naleciałościami z innych języków. Przynajmniej we wszystkich znanych nam dotychczas językach odkrywamy żywioły obce, bądź to tylko w postaci wyrazów przyswojonych, bądź też prócz tego w postaci zapożyczonych zwrotów syntaktycznych, zapożyczonych partykuł (cząstek), sufiksów i końcówek, a nawet w postaci nowych głosek (fonem) i właściwości fonetycznych. Z tego względu każdy tego rodzaju język mieszany należy nie do jednej, ale co najmniej do dwuch gramatyk porównawczych. Języki słowiańskie tylko swoim żywiołem czysto słowiańskim należą do gramatyki porównawczej słowiańskiej; żywioły zaś obce, żywioły zapożyczone łączą je, ze stanowiska gramatyki porównawczej, z językami innych plemion i szczepów.

tycko-słowiańskich (litewsko-słowiańskich) i na- | kierunkach: zestawiając właściwości stanów póź-reszcie słowiańskich (ob. Słowiańskie języki). Co do tych ostatnich, można powiedzieć, że niema dotąd żadnej gramatyki porównawczej słowiańskiej, bo t. zw. „Vergleichende Grammatik d. slavischen Sprachen” Fr. Miklosich’a powstała przeważnie przez połączenie w jedną książkę wyciągów ze zwykłych gramatyk kilku języków słowiańskich. — To wszystko odnosi się do gramatyki porównawczej języków szczepu arjo-europejskiego. Z innych szczepów najwięcej dotychczas opracowano szczepy ugro-fiński i urało-ałtajski (turko-tatarski), a przyczynków do ich zbadania najwięcej dostarczyli uczeni węgierscy pod egidą Akademji nauk budapeszteńskiej, uczeni fińscy w Helsingforsie i uczeni rosyjscy lub też w Rosji na tym polu pracujący cudzoziemcy.

Jedną z nowszych jest W. Radloff’a „Vergleichende Grammatik der nördlichen Turksprachen.

Leipzig 1882, 1883” (ob. Ur ało - ałtaj s ki e języki, Turecko-tatarskie języki, Ugrofińskie języki). Dosyć dużo też zrobiono dla zbadania języków szczepu semickiego (ob.

Semickie języki). Co do innych szczepów oh. poświęcone im artykuły Eneyklopedji, a prócz tego artykuł „Językoznawstwo”.

Gramatyka porównawcza w zwykłym znaczeniu tego wyrazu zajmuje się naukowym zestawianiem i porównywaniem języków pokrewnych, a to w dwuch kierunkach: albo zestawiamy stan dawniejszy z nowszym, np. stan języka łacińskiego ze stanem jednego z języków romańskich, albo też zestawiamy równorzędne rozgałęzienia tego samego dawniejszego stanu, np. stany jednoczesne rozmaitych języków arjoeuro-pejskieh, stany jednoczesne rozmaitych języków słowiańskich i t. d. Jak wszelkie tego rodzaju pokrewieństwo, tak i pokrewieństwo języków sprowadza się ostatecznie do pokrewieństwa stanów późniejszych ze stauami dawniejszemi. Tak np. języki słowiańskie można uważać za pokrewne jedynie dla tego, że są one rozmaitemi modyfikacjami czyli odmianami tego samego stanu językowego, stanu prasłowiańskiego lub wspólnie - słowiańskiego; podobnie wszystkie języki arjoeuropejskie przedstawiają modyfikacje wspólnego niegdyś stanu praarjoeuropejskiego i t. d.

Ponieważ zaś stany dawniejsze, ustępując miejsca stanom nowszym, musiały eo ipso przestać istnieć, więc dla operacji gramatyki porównawczej muszą być odtwarzane drogą całego szeregu hipotez naukowych. Istnienie zabytków tego lub owego stanu dawniejszego ułatwia nam podobne odtwarzanie, ale nigdy go nie zastępuje. Tak np. istnienie zabytków języka łacińskiego tylko naprowadza nas na wnioski o właściwościach żyjącego niegdyś języka łacińskiego mówionego, ale nie uwalnia nas wcale od pracy nad odtwarzaniem hipotetycznym właściwości tego języka. — W ten sposób metoda badań gramatyki porównawczej porusza się stale w dwuch

78

fînoykl. PowiE. llattr, Zeir. 202 T. XXVI

00

Od gramatyki porównawczej odróżniamy gramatykę historyczną. Różnica jednak między niemi jest tylko kierunkową i czasową, nigdy zaś zasadniczą. Gramatyka historyczna i gramatyka porównawcza są to właściwie tylko dwa różne kierunki tego samego zestawienia faktów i myślenia o nich. Zestawianie i porównywanie w porządku chronologicznym na tej samej linji rozwoju historycznego daje gramatykę historyczną; zestawianie zaś różnych rozgałęzień tego samego materjału pierwotnego stanowi gramatykę porównawczą. Z jednej strony krewni w linji wstępnej i zstępnej, z drugiej zaś strony w li-njach bocznych; podobieństwo jednak, na podstawie atawizmu tradycyjnego, i tu i tam. Faktycznie zaś gramatyka historyczna odznacza się drobiazgowym uwzględnianiem zabytków języka i określaniem wszystkich szczegółów w nieprzerwanym następstwie stopniowo zmieniających się stanów tego samego języka, który oczywiście po pewnym czasie staje się o tyle różnym, że musi być już uważany za inny język, a przynajmniej za inne stadjum rozwoju. Gramatyka zaś porównawcza, wychodząc z bardziej ograuiczo-

Gramatyka polska.

nego materjału faktycznego pewnych stadjów rozwoju, luki między niemi wypełnia sposobem więcej abstrakcyjnym (oderwanym); konstruuje ona teoretycznie stany prajęzykowe i wspólnie-językowe, bez których gramatyka historyczna zwykle się obchodzi. — Za twórcę gramatyki historycznej w wyższym stylu należy uważać Jakóba Grimma („Deutsche Grammatik”, 1819 i następnych, i „Geschichte der deutschen Sprache”, 1848) (ob. Giermańskie języki, Giermańska filologja, Niemiecki język). W ciągu XIX-go stulecia gramatyka historyczna rozkwitła bardzo bujnie u wszystkich prawie narodów europejskich (ob. odpowiednie artykuły).—Do historyi języka polskiego istnieje dziś bardzo wiele przyczynków w formie wydań tekstów i pojedynczych monografji (ob. Polski język). Prócz tego mamy próbę całkowitej hi-storji w dziele „Historja języka polskiego przez Antoniego Kalinę. Tom I. Formy gramatyczne języka polskiego do końca XVIII-go wieku etc. Lwów 1883”.

Ob. Językoznawstwo, Historja języka, Filologja, Indoeuro pej skie języki, Semickie języki, Urało-ałtajskie języki, Fonologja arj o e ur o p ej s k a, Fonologja słowiańska.

B. de c.

Tak np. język polski należy wprawdzie przede-wszystkim do gramatyki porównawczej słowiańskiej, ale swojemi zapożyczeniami z języków giermańskich należy do gramatyki porównawczej giermańskiej, zapożyczeniami z języków romańskich — do gramatyki porównawczej romańskiej, i t. d. Do gramatyki porównawczej arjo-europejskiej należy przedewszystkim badanie tych składników wszystkich języków arjoeuro-pejskicli, które można uważać za kontynuację bezpośrednią praarjoeuropejskiego stanu językowego; o ile zaś w językach tych kontynuują się składniki pochodzenia obct go, o tyle należą one także do gramatyk porównawczych innych szczepów. Język ormiański (armeński) np. jest językiem nietylko szczepu arjoeuropejskiego, ale także szczepu turecko-tatarskiego. Oczywista rzecz, że wszelkie zapożyczenia np. z języków słowiańskich do języków inuoplemieunych powinny być rozpatrywane także w gramatyce porównawczej języków słowiańskich w najobszerniejszym znaczeniu tego wyrazu, a do gramatyki porównawczej języków arjoeuropejskich należą wszelkie zapożyczenia z tych języków do języków innych szczepów.—Obok gramatyki porównawczej języków historycznie powiązanych i gienealogicznie pokrewnych istnieje także porównywanie podobieństw i różnic, porównywanie jednakowych i różnych zjawisk, jednakowych i różnych prądów, jednakowych i różnych zmian w życiu rozmaitych języków, bez względu na ich pokrewieństwo i powinowactwo historyczne. Tego rodzaju ćwiczeń myśli ludzkiej w zestawieniach i uogólnieniach nie można zaliczać do gramatyki porównawczej w zwykłym znaczeniu tego wyrazu; należą one do gramatyki ogólnej czyli filozoficznej.

B. de c.

Gramatyka polska przedstawia zastosowanie zasad gramatyki wogóle do materjału, dostarczanego przez język polski.—Najlepszą dziś gramatyką języka polskiego w języku polskim jest „Gramatyka języka polskiego przez Adama Antoniego Kryńskiego. Warszawa 1897” (drugie wydanie 1900), obejmująca zresztą tylko krótką fonologję, obszerną fleksję czyli naukę o odmianach i pisownię. Jako dopełnienie tej książki pod względem składniowym mogą służyć prace Antoniego Krasno wolskiego: 1) „Systematyczna składnia języka polskiego. Warszawa 1897”; 2) „Składnia języka polskiego (mniejsza). Warszawa 1898”. — Z uowszych gramatyk polskich w językach obcych wymieniam: 1) „KpaT-itaa (jtoneTiiKa h Moptjwjioria nojibCKaro *i3iiKa. . JleKiim PoMaiia BpaiißTa Mocitna 1894”; 2) „Gramatyka języka polskiego przez Radowana Koszuticza. Belgrad 1898. TpaMaima iiojib-cKora jesnita cacTamto Pa^OBaH KomyTuh. Beorpa^ 1898” (ułożona głównie na podstawie gramatyki Kryńskiego); 3) „Polnische Grammatik von Dr. Asmus S o er e ns en. Erste Hälfte. Leipzig 1898” (druk drugiej połowy jest na ukończeniu). Jest to bardzo sumienna i dokładna praca, odznaczająca się zwłaszcza bogactwem starannie usystematyzowanego materjału.

Ob. artykuły: Filologja polska (t. XXI, 475), Fonologja polska (XXII, 811) i Polski język, gdzie podaną będzie także bibljografja monografji gramatycznych, jako też dawniejszych gramatyk, zasługujących na uwagę.

W hi storji gramatyki języka polskiego odróżnić się dają trzy główne okresy jej rozwoju.

Okres 1-szy, od najdawniejszych prac, dotyczących pisowni i grafiki polskiej, t. j. od połowy wieku XV-go, w którym Jakób Par kos z, rektor uniwers. krakowskiego (r. 1440), napisał traktat o grafice polskiej (De orthographia polonica), aż do drugiej połowy wieku XVIII-go, w którym wystąpił Onufry Kopczyński ze swoją „Gramatyką języka polskiego i łacińskiego dla szkół narodowych” (1778). Trzy wiekowy ten okres obejmuje czasy wszechwładnego panowania łaciny w dziedzinie nauki i szkoły i odznacza się traktowaniem nauki języka polskiego w ścisłej zależności od gramatyki łacińskiej, t. j. według sposobów i wzorów, jakich spółcześnie używano przy nauce łaciny. Dzieła w tym okresie wydawane mają na celu praktyczne nauczanie języka; odznaczają się przeważnie przedmiotowym podawaniem faktów i zjawisk językowych, które porządkują podług kategorji, przyjętych w nauce języka łacińskiego.—Obok prac Parkosza i Zaborowskiego (1518), które miały na celu poprawę grafiki polskiej i usunięcie chwiejności w wyrażaniu na piśmie pewnych brzmień języka polskiego (ob. art „Abecadło” Encykl. t. I, str. 33 ns. i art. „Grafika” t. XXVI, str. 597), do wybitniejszych dzieł gramatycznych teęo okresu należy w wieku XVI-ym Gramatyka Stój eńskiego (Statorius) „Polonicae Gram-maticae institutio in eorum gratiam qui ejus linguae elegantiam cito et facile addiscere cu-piunt” (Kraków 1568); jest to pierwsza całkowita gramatyka jęz. polskiego. W wieku XVII-ym takie samo znaczenie ma gramatyka Meniń-s k i e g o „Grammatica seu institutio Polonicae linguae, in qua Etymologia, Syntaxis et reliquae partes omnes exacte tractantur, in usum exterorum édita Authore Francisco Mesgnien Lotharingo” (Gdańsk 1649). O innych gramatykach jęz. polskiego, w tym okresie w dość pokaźnej liczbie występujących, ob. J. Plebańskiego art. „Gramatyka i gramatycy” w Encykl. Orgelbr. większej z r. 1862, t. X st. 537 nst. Dodać należy, że już w samych początkach tego okresu, w w. XV-ym, układano w celach dydaktycznych bądź to wokabularze w językach: łacińskim i polskim, lub łaciń., polskim i niemieckim, albo też jeszcze we włoskim i francuskim, mające służyć do ułatwiania nauki tych języków; bądź to słowniki większe i mniejsze, w których opracowywano słowozbiór języka pols. w zestawieniu z językiem łacińskim, niemieckim, a później także z litewskim, rosyjskim i innemi. Pomijając wokabularze rękopiśmienne, w wieku XV-ym u nas spotykane (ob. Prace filol. t. V: „Średniowieczne słownictwo polskie”), z drukowanych w wieku XVI-ym znane są: słownik Murmeljusza (w 14-tu wydaniach, od r. 1526...), Mymera (1541 ns.), Tucholczyka (1531 ns.), Wo-

kabularz czterech języków: łać., włos., pols. i niem., czyli „wielmi pożyteczny słowarz” (1532), Oratiuncule varie... albo „Namowy rozliczne dla użytku nauki dźatek wyłożone” (1527) i inne; ze słowników abecadłowo ułożonych: Mączyń-skiego (łać.-poi. 1564), Knapskiego (p.-ł. i ł.-p. 1621...), Dasipodiusa (ł.-p.-n. 1642), Szyrwida poi -litew. 1677), Trotza (p.-n.-f. 1740...), Schwar-tza (niem.-poi. 1769), Kondratowicza (pol.-ros. 1775) i inne.

Okres 2-gi, od drugiej połowy wieku XVIII do połowy wieku XIX, tj. od wystąpienia Kopczyńskiego do ukazania się pierwszych prac gramatycznych, opartych na badaniach porównawczych. Przeszło półwiekowy ten przeciąg czasu jest okresem Kopczyńskiego i jego naśladowców. Rozpoczyna go Kopczyński równoległym traktowaniem języka polskiego i łaciny; w dalszym zaś ciągu cały ten okres charakteryzuje dążność do rozważania i przedstawiania właściwości języka ojczystego wyłącznie, w odosobnieniu od innych, tudzież stała dążność do pewnego filozofowania, opartego jedynie na poczuciu rodzimej budowy języka, które, kierowane jedynie fantazją, bez szerszych podstaw ściśle naukowych, prowadziło częstokroć na manowce i dla nauki języka żadnych prawie wyników dodatnych nie osiągnęło. W okresie tym wśród szerszego ogółu piszących panowało mniemanie, że gramatyk, jako „prawodawca języka” (!), mocen jest poprawiać żywą mowę ogółu, a nawet narzucać jej właściwości lub formy, nieistniejące w samym języku, według własnego widzenia rzeczy. Stąd też wzięły początek twierdzenia i przepisy gramatyczne dowolne, pomyślane i sformułowane niezależnie od faktów żywego języka spółczesne-go i sprzeczne z jego przeszłością. Do takich np. pomysłów, zgoła nienaukowych i z prawdą niezgodnych, należy przepis, wydany przez Kopczyńskiego, odróżniania rodzaju nijakiego od męskiego w dwuch przypadkach, narzędniku i miejscowniku licz. poj. przymiotników i zaimków (■ém i -ym), jako też odróżniania tych rodzajów w narzędniku 1. mn. (-mi, -ymt)-\ do nich też należy błędna całkiem reguła o wtrącaniu w imiesłowach na -szy spółgłoski l przed tym przyrostkiem (np. zjad-ł-szy, zam. zjad-szy). Tego rodzaju „prawidła” gramatyczne, stworzone poza językiem i rozpowszechnione następnie przez naśladowców Kopczyńskiego, do dziś dnia w pisowni większości utrzymują się jedynie pod osłoną powagi... raz wyrzeczonego fałszywego przepisu. W długim szeregu następców i naśladowców tego gramatyka większą samodzielnością badania odznaczają się w pierwszej połowie okresu autorowie gramatyk: Mrongowjusz (1811... 1837), Józef Mroziński (1822 i 1824), Jerzy Samuel Bandtkie (1808... 1824), niektórzy z członków Deputacji Towarzystwa Przyj, nauk (1830; ob. art. „Deputacja...” w Encykl. t. XV st. 391) i Józef Muczkowski (1825 i póź.); w dru-

Gramatykarz — Gramme Zenobiusz.

A. A. K.

620

giej połowie: F. Żochowski (1838), D. Łazowski (1848 nst.) i A. Kozłowski (1850).

Okres 3-ei, od połowy wieku XIX-go do dni naszych. Okres ten zwiastują naprzód pierwsze prace gramatyczne, oparte na głębszych studjach porównawczych, zapomocą których przeszczepiają się zwolna na grunt polski nowsze metody badań językoznawczych, wyrobione na Zachodzie. Tu należą prace: H. Cegielskiego (1842, 1854), H. Sucheckiego (1857 ns.), Frań. Ks. Malinowskiego (1845 ns.), Br. Trzaskowskiego (1861,    1865), J. Przyborowskiego (1857

i 1861), wreszcie „Gramatyka języka polskiego” A. Małeckiego (1863), opracowana głównie na podstawie gramatyki porównawczej języków słowiańskich Fr. Miklosicha, profesora tego przedmiotu .w uniwers. wiedeńskim (jego Głosownia, wyd. r. 1852; Nauka o formach 1856). Ukazanie się gramatyki Małeckiego miało przedewszystkim doniosłe znaczenie pedagogiczne; przy pomocy bowiem tej książki pierwiastkami wiedzy językoznawczej użyźniano do pewnego stopnia grunt swojski, co jednocześnie podnosiło poziom nauczania języka polskiego, a następnie, łącznie z innemi czynnikami przyjaznemi, sprowadziło w szerszych kołach zmianę w pojmowaniu i traktowaniu nauki tego języka i przyczyniło się pośrednio do dalszego rozwoju u nas tej nauki. Obok wydania gramatyki Małeckiego, do warunków i czynników, które wpłynęły korzystnie na rozwój u nas gramatycznych badań nad polszczyzną, należą: a) wykłady na wydziale filologicznym w Szkole Głównej warszawskiej (1863—1869), mianowicie działalność profesorska J. Przyborowskiego i B. Kveta, którym słuchacze zawdzięczali poznanie metody historycznego i porównawczego badania języka; b) założenie Akademji Umiejętności w Krakowie (1873), której czynny i stały udział w rozwoju naszej nauki mamy widoczny w ogłaszanych przez nią wydawnictwach, zwłaszcza w „Rozprawach Wydziału filologicznego” (32 tomy do r. 1900); wreszcie c) pierwszorzędnego znaczenia dla tego rozwoju było objęcie w r. 1877 katedry fiłologji słowiańskiej w uniwers. Jagiellońskim przez ś. p. Lucjana Malinowskiego i jego dwudziestoletnia wielce pożyteczna działalność na tym stanowisku (f 1898). Wykłady jego i prace w seminarjum filologicznym wykształciły cały szereg uzdolnionych pracowników w dziedzinie badań polszczyzny; z pomiędzy zaś prac drukiem ogłoszonych, rozprawą swoją O djalekcie opolskim (1873) L. Malinowski założył trwałą podstawę ściśle naukowych badań djalektologicznych i stworzył nową gałąź nauki— djalektologję polską.— Oprócz wzmiankowanych Rozpraw Wydziału filol. Akad. Urn. sprawie rozwoju badań naukowych w zakresie polszczyzny służą także „Prace filologiczne”, wychodzące w Warszawie od r. 1885.—Kilka rysów o spółczesnym stanie językoznawstwa u nas podaje art. „Filologja polska” w Encykl. t. XXI, str. 175—177.

Gramatykarz, ob. Gramatyk.

Gramatyt, zwany też tremolitem, jest to biały lub jasno-popielaty rodzaj amfibolu. Pod tą nazwą grupujemy amfibole, zawierające przeważnie krzemian CaMg., Si₄0₁₂. — Ob. Am fi-» bol.    '    z-w-

Gramineae, ob. Trawy.

Grammatin Mikołaj Teodorowie z, filolog rossyjski (* 1786—f 1827); kształcąc się na uniwersytecie w Moskwie, zaczął drukować przekłady i wiersze oryginalne w czasopismach. Za rozprawę O starożytnej literaturze rosyjskiej (O drewniej russkoj słowiesnosti, 1809) otrzymał stopień magistra nauk literackich. Został dyrektorem szkół gub. Kostromskiej Tłó-maczył Sąd Lubuszy (1823) i Słowo o pułku Igora, drukowane w „Wiestniku Jewropy” 1823, V); zasługę jego stanowi trafne objaśnienie wielu wyrazów niezrozumiałych dzisiaj. Zbiorek oryginalnych poezyj p. t. „Wczasy” (Dosugi) wyszedł w Petersburgu 1811. (Podług „Encikłop. Słowar” Brockhaus—Efrona).

Gramme Zenobiusz, słynny elektrotechnik, (*    4 kwietnia 1826 r. w Jehay Bodegnee

w Belgii). Pochodząc z biednej i licznej rodziny, krótko tylko mógł uczęszczać do szkoły i, nauczywszy się zaledwie czytać i pisać, był zmuszony opuścić ją i dla zarobku wziąć się do stolarstwa, w którem doszedł nawet do pewnego wyrobienia. Następnie w r. 1851, w czasie swej bytności w Leodyum, uczęszczał na kursa dla dorosłych i tam nabył nieco wiadomości z geometryi stosowanej. W roku 1856, w czasie pierwszej swej bytności w Paryżu, wykazał swe zdolności wynalazcze: zaprojektował kilka pomp oryginalnej konstrukeyi, machinę do ogrzewania wody przez tarcie i t. p. W roku 1860 wstępuje do fabryki towarzystwa „l’Alliance” w Paryżu jako modelator i ma sposobność obserwować machinę Nollet’a, której działanie wprowadza go w zachwyt. Posiadając jedynie elementarny podręcznik fizyki, stara się wyjaśnić sobie na mocy własnych obserwa-cyj działanie tej machiny. Przy pomocy powyższego podręcznika i słownika, do którego zmuszony jest często zaglądać dla zrozumienia wyrażeń, studyuje zawzięcie naukę o elektryczności.—Rezultatem tych studyów jest ulepszenie machin towarzystwa „l'Alliance”. Pracuje on następnie u Rumhorffa, Disderi’ego i robi pod kierunkiem Bazina próby oświetlenia kopalni łupku w Angers. W roku 1867 G. uzyskuje już patent na cały szereg machin o prądzie zmiennym i porzuca swoje rzemiosło, ażeby oddać się całkowicie wynalazkom. Będąc prawie bez środków do życia i mając za całe laboratoryiun własną—kuchnię, a jako przyrządy: płytę gutaperkową, dwa magnesy i kilka kilogramów

K. Gr.

D.

w. n.

iniedzi, dochodzi do zdumiewających rezultatów. W roku 1879 bierze patent na machinę o prądzie stałym, a w 1872 r. wykonywa pierwszą dynamo-machinę, odpowiednią do celów przemysłowych. W dynamo-machinie tej był po raz pierwszy zastosowany twornik systemu wynalezionego przez G. (niezależnie od podobnego wynalazku Pacinottiego), nazywany dotąd: „pierścieniem G-a” (ob. Dynamo-machin a, Twornik).

Grammlicli, herb polski z indygientatu. Na tarczy dwuściętej w polu I, złotem—orla łapa "żarna, do góry szponem odwrócona, trzyma dwa wieńce z wawrzynu; w II, czerwonem, między dwiema sześciopromiennemi złotemi gwiazdami—• takiż półksiężyc; w III, purpurowem—lew z mieczem z poza muru wyskakujący. Nad hełmem, nakrytym czapką czerwoną, otoczoną futrem i o-zdobioną w środku kitą złotą—półksiężyc złoty, za którym pięć piór strusich. Labry z prawej czerwone, podbite złotem, z lewej purpurowe,

W*

Fig. 214. Grammlich (herb).

podbite srebrem. Herb rodziny saskiej Gramm-liclTów, z której Adam, pułkownik, i Jan Karol, kapitan w regimencie Wodzickiego—pierwszy w 1780, a drugi w 1790, — otrzymali indy-gienat polski.— Źródła: Dyaryusz Sejm. 1780 r. fol. 399 i Konst. 1790 r. fol. 227; Dyplom 1780 roku w zbiorach Bisier’a, antykwaryusza w Warszawie; Borkowski, Ostrowski.

Grammont, ród rycerski w Burgundyi, który trzeba odróżniać od rodu Gramontów, książąt de Caderousse, pochodzących z hrabstwa Venaissin, i od G-ów z Nawarry francuskiej. Imię swoje wywodzi od obronnego zamku G., położonego między Vesoul a Montbéliard; zalicza się do najznakomitszych rodów w Burgundyi.

Grammos, góry na półwyspie Bałkańskim, część Pindu, ciągnąca się między Albanią i Macedonią z północy, na południe od górskich jezior Albanii do przejścia Mecovon albo Zygos. Góry te, około 2 000 m. wysokie, składają się z wapienia kredowego. Z północnego ich krańca wypływa rzeka Devol, z południowego, Wju-sa (Wojuca), płynące na zachód do Adryatyku. W sąsiedztwie Wjusy bierze początek Wistrica, płynąca na wschód do zatoki Salonickiej. Gramofon, ob. Fonograf.

Gramont. Młodszą linię domu tego, zwaną d’Aure, rozpoczyna Sanche Garcie d’Aure (XIV w.), ożeniony z Bertrandą de Jussan; pozostawił on troje dzieci. Wnuk jego Manaud lub Menaud (f w 1534 r.), rotmistrz chorągwi 50-konnej (hommes d’armes) za Franciszka I, zaślubił w 1525 Klarę de G., która wniosła tę posiadłość do rodziny d’Aure’ôw. Syn Menauda, Antoni, przyjął nazwisko i herb G-ów, był namiestnikiem Nawarry i Bearnu, odznaczył się przy wzięciu Calais i zaborze kraju Boulonnais; początkowo protestant, nawrócił się następnie na katolicyzm i służył wiernie Henrykowi III-mu do samej śmierci (1576). Miał trzech synów. Jeden z nich, F iii bert, burmistrz Bayon-ny, seneszal Bearnu, zmarł w 28 m roku życia z rany, otrzymanej przy oblężeniu miasta la Fè-re; był mężem pięknej Dyany d’Andouins. Syn jego, Antoni II (f 1644), wicekról Nawarry, burmistrz dziedziczny Bayonny, mianowany został dukiem i parem w 1643. Żonaty był dwa razy: z Ludwiką de Roquelaure i Klaudyą de Montmorency; miał 4 synów, z których najstarszy, Antoni III, marszałek Francyi (* w He-getmau w 1604—f w Bayonnie 12 lipca 1678 r.), wysłany do Paryża na wyższe studya naukowe, wkrótce porzucił je, żeby wziąć udział w oblężeniu miast: Saint-Antonin i Montpellier (1621). Po zawarciu pokoju w 1625 udał się do Hollandyi i walczył przy obronie Bre-dy przeciwko Hiszpanom. Pojedynek z Hocquin-courtem zmusił go do emigrowania na czas pewien do Niemiec, gdzie służył pod rozkazami Tillego ; następnie udał się do Włoch i odznaczył przy obronie Mantui (1630); wzięty do niewoli, odzyskał wolność traktatem w Chernsco; wrócił do Francyi 1633 r. Mianowany namiestnikiem Normandyi i burgrabią pałacu w Rouen, walczył jeszcze we Włoszech pod gen. La Valette jako dowódca kawaleryi; 18 kwietnia 1639 został pułkownikiem gwardyi francuskiej; odznaczył się również we Flandryi. Za męstwo i waleczność, jakie okazał przy oblężeniu miast Aix, La Bas-sće i Bapaume, otrzymał buławę marszałkowską; 26 maja 16^2 r. przegrał bitwę pod Hon-necourt; w 1644 służył pod ks. d’Enghien i został wzięty powtórnie do niewoli pod Nördlin-gen; wykupiony wkrótce, towarzyszył księciu Kondeuszowi do Flandryi, przy zdobywaniu m. Courtrai, następnie był przy oblężeniu Lerydy w Katalonii (1647). Przeważył również szalę zwycięstwa pod Leus; otrzymawszy tytuł księcia (duc) i para, służył jeszcze pod rozkazami Kondeusza. Pozostał wiernym królowi podczas Frondy; 1657 jeździł jako poseł na sejm elekcyjny niemiecki do Frankfurtu. Jeździł do Madrytu z poleceniem uzyskania ręki infantki Maryi Teresy dla Ludwika XIV. W 1667 G. odbył jeszcze kampanię do Flandryi i uczestniczył w oblężeniu Tournai i Douai. Przebywszy lata 1668—71 w posiadłości swej Béarn, powrócił na dwór, z którego usunął się ostatecznie w 1677. Żonaty był z siostrzenicą Richelieu’go, Franciszką Małgorzatą Chivré; miał dwóch synów: Armanda, hrabiego de Guiche, i Antoniego Karola. Jego Pamiętniki wydano w 1716 r.— Antoni Karol, hrabia, potem książę G., odbył służbę w Hollandyi, brał udział w oblężeniu Besançon (1674); ożeniony z Karoliną de Castelnau, umarł w 1720.—Syn jego, Antoni IV, książę de G., drugi marszałek z rodziny G-ów (* w 1672—f 16 sierp. 1725); w 1705 powierzono mu ambasadę przy Filipie V, z której wszakże wywiązał się nieudatnie. Miał trzech synów, z których 1) Louis-Antoine-Ar-mand f 16 maja 1741, 2) Antoine-Adrien, 3) Antoine-Antonin, pułkownik piechoty, był żonaty po raz drugi z Beatryksą de Choiseul-Stainville (* w Luneville 1730), kobietą wielkiej intelligencyi i bardzo wyniosłą, która odegrała rolę polityczną przy bracie swym, ministrze de Choiseul; popychając go do walki otwartej z panią Dubnrry, temsamein przyczyniła się do jego upadku; za Rewolucyi skazana została na śmierć przez Trybunał rewolucyjny i stracona 17 kwietnia 1794. Z małżeństwa Antoniego Adryana pozostali dwaj synowie: Anto in e-Louis-Marie, duc de G. (* 17 sierp. 1755— f w Paryżu 28 sierp. 1836 r.), który emigrował; po powrocie do Francyi z Ludwikiem XVIII otrzymał tytuł para, odegrał wybitną rolę w procesie marszałka Neya,—i Antoine-François (* 1 wrześ. 1758—f w Londynie na emigracyi w lutym 1795). Pierwszy z nich miał syna Antoine-Héraclius-Geneviève-Agénor, hr. de G., później książę de Guiche i de G. (* w Wersalu 15 czerw. 1789—f w Paryżu 4 marca 1855), który służył w armii angielskiej, towarzyszył ks. Angoulême do Portugalii i Hiszpanii, 1823 mianowany generałem-lejtenantem, był w Cherbourgu i Szkocyi z Karolem X, powrócił do Francyi 1833. Syn drugiego, Antoine-Louis-Raymond-Geneviève hr. de G. d’Aster (* w Paryżu 1787—+ na w. Martynice 25 lipca 1825), służył w szeregach francuskich za Cesarstwa, odznaczył się pod Moskwą i dosłużył się stopnia pułkownika podczas Restaura-cyi; miał syna Antoine-Eugène-Amable-Stanislas-Agénor, hr. de G. d’Aster, para Francyi (* 1814—f 1885).—Antoine-Alfred-Agénor, duk na G. i na Guiche, książę na Bidaehe, dyplomata francuski (* w Paryżu 1819— f w Paryżu 1880), syn Antoine-Heraclius-Gene-viève-Agénora. Kształcił się początkowo w szkole politechnicznej. Za drugiego cesarstwa był kolejno ministrem pełnomocnym w Kassel, Sztut-gardzie, Turynie, ambasadorem w Rzymie, w Wiedniu, zaś 15 maja 1870 został mianowa-ny miaistrem spraw zagranicznych. Przyczynił się do zadrażnienia sprawy o kandydaturę Hohenzollerna w Hiszpanii, a więc i do wywołania wojny francusko-niemieckiej (ob. Francya t. XXIII, str. 131 — 134). Obalony przez mini-steryum Obviera, napróżno starał się rozmaite-mi odezwami zrzucić na innnych odpowiedzialność moralną swego czynu. Napisał: „La France et la Prusse avant la guerre” (Paryż 1872); „L’Allemagne nouvelle” (praca ta wydaną była pod pseudonimem Andrzeja Memor). Antoine-Léon-Philibert-Auguste, duc de Lesparre, generał francuski, brat poprzedniego (* w Paryżu 1 lipca 1820—f 4 wrz. 1877). W r. 1870 dowodził brygadą kirysyerów w armii reńskiej; pod Rezonville został ranny i wzięty do niewoli, generałem dywizyi mianowany w 1873. Brat jego przyrodni Antoine-Alfred- Anérius-Théophile, hr. de G. (* 2 czerwca 1823—f 18 grud. 1881), w 1870 był pułkownikiem armii reńskiej, postradał rękę w bitwie pod Reichshoffen, generałem brygady mianowany został w czasie, gdy pozostawał w niewoli niemieckiej.—Le P. Anselme „Histoire généalogique” (t. IV i IX); La Chesnage Desbois „Dictionnaire de la noblesse”; De Courcelles „Histoire généalogique des pairs de France”. (Podług „Gr. Eue.” Lamiraulta).

Gramont Diane d’Andouins hr., kochanka Henryka IV (* w Hegetmau 1554—f w 1620 r.), wychowywana starannie po śmierci rodziców przez Joannę d’Albret, nie przyjęła od niej wyznania protestanckiego. Słuchała wykładów udzielanych młodemu królewiczowi Nawarry, Henrykowi, i siostrze jego Katarzynie. Oczytanie, zachwycająca gra na lutni, zamiłowanie do poezyi, wreszcie nadzwyczajna piękność zwracały na nią oczy wszystkich i zjednały jej przydomek „la belle Corisande”. W 13-ym roku życia wydała ją królowa Nawarry za lir. Philiberta de G. Przybywszy w r. 1576 na mały dwór do Nérac, poznała tu Montaigne’a, który dedykował jej sonety „La Boétie”, wydane później w jego „Essais”. W tym również czasie przypada początek stosunku jej z Henrykiem, wówczas już królem Nawarry, stającego się coraz ściślejszym po śmierci jej męża, poległego pod murami la Fére (1580); w 1583 wzajemna skłonność przybrała największe rozmiary. Według słów d’Aubigné król myślał przez czas jakiś o zerwaniu małżeństwa swego z Małgorzatą Valois i o zaślu bieniu Dyany de G., która wspomagała go kilkakrotnie w trudnych okolicznościach życia i której miłość była zawsze bezinteresowną; ale wkrótce ochłódł, zaczęła też mijać powoli piękność hrabiny. W 1597 przyjaźń odzyskała swe prawa i król obsypał ją łaskami wzamian za usługi, jakie mu świadczyła w Nawarze. Z obszernej ich korrespondencyi pozostały tylko „Lettres missives”, wydane przez Bergera de Xi-vrey. — Ag. d’Aubigné „Mémoires” (1889);

W. N.

Nr 14, 15.

Granaoci Franciszek, malarz włoski ze szkoły florenckiej (* 1477 we Florencyi — f 1543). Uczeń Dominika Ghirlandaja (ob), którego naśladował, nim uległ wpływowi nowego przyjaciela swego, Michała Anioła, któremu towarzyszył w podróży do Rzymu. Większość obrazów jego w muzeum berlińskiem (N. N. 74, 76, 80, 88, 97) nosi wyraźne ślady wpływu na niego tych dwóch mistrzów, niektóre zaś (np. N. 229: Trójca) pokazują jak dalece G. naśladował później w kolorycie swoim Leonarda da Vinci i Fra Bartolommea. Dążąc do doskonałości, G. w końcu przejął się zupełnie wpływem Rafaela; wpływ ten jest wyraźny w obrazie przechowywanym w Uffiziach we Florencji, który przedstawia Matkę Boską w obłokach, darzącą swoją przepaską św. Tomasza, a także

w obrazie Wniebowzięcie Matki Boskiej (tamże,

s. s.

Rozległość G-y wynosi 12 768 kim. kw.

„Amours du grand Alcandre” (Paryż 1786).—„Gr. Eue.” Lamirault’a.

Grampian, góry najwyższe w Szkocyi, zajmujące środkowy pas tego kraju, między doliną Glenmore na północy i doliną Clyde na południu. Składają się one z licznych łagodnych grzbietów i grup, porozdzielanych głębokiemi dolinami. Najwyższe punkta znajdują się w części zachodniej; tu wznosi się nad południowo-zachodnim końcem kanału Kaledońskiego (w dolinie Glenmore) szczyt Ben Nevis (1 340 m.). Dalej na wschód między górnemi dolinami Spey i Dee spotykamy szczyt Mac Dhui (1310 m.); w tych okolicach znajduje się zamek królewski Balmoral Castle. Trzeci szczyt, BenWywis (1045

m. ), leży wyjątkowo wpobliżu morza Północnego. Na szczytach tych przez większą część roku utrzymuje się nieco śniegu; niegdyś jednak (epoka lodowa) góry te były zlodowaciałe, jak tego dowodzą moreny. Z przejść naj godniej-szem uwagi jest Killiecrankie („kaledońskie Termopile”). Pod względem geologicznym góry składają się z warstw archaicznych i starszych palezoicznych; stare sfałdowania zostały pokrajane uskokami, ostre formy uległy złagodzeniu wskutek denudacyi. Pod względem składu, genezy i plastyki góry te więc należą do tego samego typu co góry środkowe niemieckie, mimo to różnią się od nich pod względem krajobrazowym, a to z powodu braku szaty leśnej; zieleń łąk też rzadko się napotyka; charakter krajobrazu stanowią wrzosowiska i torfowiska, śród których tu i owdzie napotyka się rozsiane odłamy głazów i małe ponure jeziorka o ciemnej barwie wód; nie brak też i jezior większych (Lochs) niżej leżących. Nad tym smutnym krajobrazem rozpościera się niebo pochmurne, a często mrzący deszcz przysłania widoki.

Gran, dopływ Dunaju, ob. Hron.

Gran, miasto węgierskie, ob. Strygonia.

Gran (z łac. gra nu m = ziarno, franc, i ang. grain), drobna jednostka wag. W układzie miar nowopolskich G.= '/₂₄ skrupułu=Y₉₂₁₆ funta — 44 miligramom. W wagach aptekarskich G.= 7₂₀ skrupulu^'/âïeo funta=62 miligramom. G. jako waga menniczna ob. Karat, Próba. s-K-

Gran Canaria, druga co do wielkości z wysp Kanaryjskich (ob.).

Gran Chaco (el), „wielki obszar łowiecki”, w Ameryce południowej, pomiędzy 19° sz. pd., gdzie teren wznosi się (Llanos de Chiquitos), a 29° sz. pd., gdzie za rz. Salado, prawym dopływem Paraguayu, zaczynają się Pampy; od ws. granicę obszaru stanowi prawy brzeg Paraguayu, od zacli. zaś—przedgórza Andów. Rozległość obszaru wynosi 537 000 kim. kw. z czego przypada na Argentynę 325 000, na Boliwię— 120 000, na Paraguay 92 000 klm. kw. G. Ch. jest to równina wzniesiona na zacli. na 300 m.

n.    p. m., na ws na 100 m.; pochyla się od pnzach.

ku pdws., o czem świadczy kierunek rzek. Przez G. Ch. płyną prawe dopływy Paraguayu: Pilcomayo, interesująca ze swej bifurkacyi Ber-mejo, Salado i wiele pomniejszych. W wielu miejscach znajdują się płytkie stawy, moczary i strumienie bezodpływowe. Temperatura ulega tu znacznym i nagłym wahaniom (maximum w lecie 45°, minimum w zimie 9°); część pnws. ma obfitsze opady, niż pdzach.; część pu. zalewana jest podczas pory dżdżystej (liczne stawy i bagna). Co do roślinności, G. Ch. jest krainą parkowatą; sąsiadują tu z sobą obszary zadrzewione, równiny łąkowe, szuwary i gaje palmowe (Copernicia). Lasy w G. Ch. co do obfitości gatunków drzew ustępują brazylijskim. Na wybrzeżach rzek ciągną się rozległe bagna z właściwą sobie roślinnością. W zacienionych puszczach, na kwiecistych łąkach, zdumiewa nas cisza cmentarna, przerywana tylko odgłosami ptaków błotnych, zamieszkujących laguny. Na obszarze G. Ch. żyją różne plemiona Indyan, nawpół dzikich (30 — 40 000), skupiając się głównie na wybrzeżach rzecznych. Dołączają się do nich coraz liczniej koloniści pochodzenia europejskiego. Rolnictwem mniej można się tu trudnić, zato do pasterstwa G. Ch. nadaje się doskonale. Skarbów mineralnych mało (ropa naftowa, boraks). Dzielimy G. Ch. na część północną (Ch. boréal) aż do Pilcomayo, środkową (Ch. central) pomiędzy Pilcomayo a Berme-jo, oraz południową (Ch. austral) na pd. od Bermejo. — Sievers „Amerika” 1894; Koch „Die

Lenguas Indianer in Paraguay”; „Globus” t. 78,

w. J.

w Akademii.

Granada, prowincya królestwa hiszpańskiego, obszar środkowy Wyższej Andaluzyi, graniczący od zach. z Malagą, od pnzach. z Cordobą, od pn. z Jaenem, od pnws. z Albacete i Mur-cyą, od ws. z Almerią, od pd. z m. Środziem-nem.

G. jest jedną z najpiękniejszych krain („raj”) Hiszpanii: wyżynowa i górska, z dolinami żyz-

w. J.

Dzieje. Terrytoryum królestwa G-y, t. j. obecnych (od 1833) prowincyj: G., Almeria i Malaga, było za czasów rzymskich częścią prowincyi Baetica i Hispania Carthaginensis ; od V w. po Chr. należało po kolei do Wandalów, Alanów, Swewów i Wizygotów; miasta nadmorskie do cesarstwa Wschodniego (534—624). Po zdobyciu przez Arabów (711) należało od 755 do sułtanatu (od 929 kalifatu) Kordoby. Pó upadku

i t. p.; około 10 000 m-ców.

Granat, nazwa mineralogiczna, obejmująca liczne gatunki krzemianów, ogólnego wzoru

nemi i bujnie zarosłemi („vegas”), zraszauemi obficie wodą strumieni, spływających ze śnieżystych Sierra Nevada i innych pasm Kordylie-rów Betyckich; przeważnie dorzecze Gwadalkwi-wiru z klimatem ciepłym, który łagodzą chłod-nem tchnieniem góry; jedna z najurodzajniejszych i najbogatszych dzielnic Hiszpanii, rodzi pszenicę, jęczmień, kukurydzę, ryż, warzywa, oliwki, wino, cytryny, pomarańcze, migdały, granaty, na pobrzeżu zaś bawełnę i trzcinę cukrową; bogate zasoby mineralne (sól, żelazo, miedź, ołów, cynk, siarka, marmur, alabaster), dotychczas słabo eksploatowane. Przemysł dopiero w zawiązku; jedwabniczy, niegdyś słynny, dziś nawet w zaniku. Około 500 000 m-ców, 15 obwodów sądowych.—Gr., stolica prowincyi G., leży u stóp Sierra Nevada, 669 m. p. n., na prawym, północnym brzegu rzeki Geuilu, która zlewa się tu z rz. Darro, przy dr. ż. Bobadilla - G., pomiędzy dwoma wzgórzami (południowe wieńczy Alhambra). Naokół wzgórza z Alhambrą miasto zakreśla półksiężyc, przedmieściami zaś wrasta daleko w doliny Genilu i Darra. Na zboczu drugiego wzgórza, na prawym brzegu Darra, znajduje się starożytna dzielnica—Albaicin, zamieszkana przez ludność ubogą, zwłaszcza cygańską, Wzdłuż obudwu wybrzeży Darra ciągną się szeregi domów—to Alcazaba, niegdyś siedziba arystokracyi maurytańskiej. Właściwe miasto leży wśród szczerej równiny, na zach. od Alcazaby. Starsze gmachy nawpół maury-tańskie (płaskie dachy, wieżyczki z gankami, podwórce z wodotryskami i t. p.), zresztą błędnik ciasnych, krętych zaułków. Centralny punkt handlowy—bazar Alcaiceria, odnowiony w czystym stylu maurytańskim. Katedra na miejscu (dawnego meczetu) bogato ozdobiona, z grobowcami Ferdynanda i Izabelli, Filipa I i Joanny, dwadzieścia kilka kościołów parafialnych, kilkadziesiąt klasztorów, pałac arcybiskupi. Alhambra (ob.). Około 75 000 m-ców (1897). Uniwersytet (około 1 000 słuchaczów), szkoła sztuk pięknych, teatr, cyrk (walka byków). Siedziba kapitana generalnego, gubernatora, arcybiskupa, wyższego sądu. W zamierzchłej przeszłości celtyberyjska Eliberis (stąd nazwa Elwiry, przedmieścia G-y), w VIII-em stuleciu arabska G.,— pod panowaniem Maurów doszła do rozkwitu (w chwili zdobycia jej przez Hiszpanów liczyła 400 000 m-ców); po tern zdobyciu widownia kilkakrotnych powstań Maurów.

Omajadów (1028) G-ą właściwą zawładnęli Zeiri-dowie, Malagą—Edrizydzi (1025—86), Almerią— Beni Somadih (1041—91); w 1238 utworzyło się z G-y niezależne królestwo Maurytańskie pod dynastyą Alhamarów. W epoce największego rozkwitu państwo G-y liczyło 33 okręgi, tyleż miast większych i 97 mniejszych, 3 miliony m-ców; wystawić mogło 100 000 wojska. Żyzne i starannie uprawiane ziemie zapewniały dobrobyt krajowi; oprócz zboża i owoców, wina i oliwy, wywożono jeszcze dużo jedwabiu, zwłaszcza do Włoch. Już w r. 1246 musieli królowie G-y ustąpić Jaen Kastylii, uznać jej zwierzchnictwo nad sobą i zobowiązać się do płacenia daniny. Gdy Mulei Hassan jej odmówił i zagarnął nawet Zaharę (1481), zaczęła się jedenastoletnia wojna z Izabellą I i Ferdynandem II katolikiem; skończyła się ona pokonaniem ostatniego króla mau-rytańskiego Abu Abdullaha (Boabdilla), zdobyciem miasta G-y (2 stycz. 1492) i ostatecznym upadkiem panowania Maurów w Hiszpanii.—Por. Washington Irving „Chronicie of the conquest of G.” (2 tomy, Londyn 1829); Lafuente y Alcan-tara „Historia de G.” (4 t., Granada 1843); M. J. Müller „Die letzten Zeiten von G.” (Monachium 1863).

Granada, 1) departament w rzeczypospolitej środkowo-amerykańskiej Nicaragua, pomiędzy jeziorami Nicaragua i Managua a oceanem Wielkim; 6 698 kim. kw., około 40 000 m-ców; przeważnie sawanna; na wygasłym wulkanie plantacye kakaowca. — 2) Stolica departamentu tejże nazwy, u stóp wygasłego wulkanu. Wywóz indyga, drzew barwierskich, kakao, skór

w. J.

ii iii

Me₃R₂Si₃0₁₂(Me=Ca,Mg,Fe,Mn...;R:=Al,Fe,Cr...), krystalizujących się w układzie regularnym. Typową ich postacią krystalograficzną jest dwuna-stościan rombowy. Łupliwość równoległa do ścian 12-ścianu, lecz zaledwie dostrzegalna; tw. 6.5 do 7.5, C. wł. 3.4—4.3. Spółczynnik załamania światła od 1.7 do 1.8. Większość kryształów granatu zachowuje się w świetle spolaryzowa-nem anomalnie. Chemicznie granaty są to mieszaniny równopostaciowe kilku analogicznych krzemianów, występujących niekiedy w stanie czystym, np. grosular Ca₃Al₂Si₃Ol2. W płomieniu dmuchawki topią się na szkło, w kwasach prawie nierozkładne. Wypalone w mocnym ogniu zmniejszają swój ciężar właściwy i stają się w kwasach rozkładnemi. Stopione i ostudzone zwolna krystalizują się, ale nie w postaci pierwotnej, lecz rozpadają się na mieszaninę minerałów takich, jak anortyt, oliwin wapienny, melilit itp. To upoważnia do przypuszczenia, że granaty pod względem swej budowy chemicznej są pokrewne sodalitom: np. grosular Ca₃Al₂Si₃0]2

Z. W.

rozpada się na anortyt CaAl₂Si₂0₈ i oliwin wapienny Ca₂Si0₄. Wzór zaś sodalitu jest

3 (N a₂ Al₂ Si₂ 0₈) 2N aCl.

Grosular, poddany działaniu roztworu chlorku magnezu, daje produkty podobne do serpentynu. Niektóre granaty (melanit, spespartyn) odtworzono sztucznie na drodze ogniowej. Granaty rozpowszechnione są w łupkach krystalicznych i granitach. W wapieniach występują jako minerały kontaktowe. W skałach wybuchowych rzadkie. Granaty podlegają przeobrażeniom najrozmaitszym, najczęściej jednak przechodzą w chloryt i mikę.— Ze względu na skład chemiczny odróżniamy skupienia następujące: 1) Grosulary, bezbarwne, żółte, szparagowo-zie-lone, czerwone, brunatne. Tw. 6.5—7, C. wł. 3.4—3.6. Zawierają w składzie swym przeważnie giinokrzemian wapnia Ca₃A]₂Si₃0₁₂. Występują w Kamieńcu na Szląsku, w Telemarken w Norwegii, nad rz. Wiłuj, w dolinie Fassa. 2) Al-mandyny (G. szlachetne), krwisto-czerwone, wiśniowe, brunatno-czerwone. Tw. 7 do 7.5, C. wł. 4.1—4.3. Składają się przeważnie z krzemianu Fe₃Al₂Si₃0₁₂. Rozpowszechnione w łupkach mikowych i gnejsach, np. na Wołyniu, w Tatrach. Piękne, przezroczyste okazy pochodzą z Cejlonu i Brazylii. 3) Mela ni ty—żółte, zielone, czerwone, brunatne, czarne. Tw. 7, C. wł. 3.8, 4.1. Przeważa krzemian Ca₃Fe₂ Si₃0₁₂. Żółte, t. zw. topazolity, pochodzą z Zermatt, zielone (aplomy) z Saksonii i z porzecza Leny. Melanit właściwy, aksamitno - czarny, znany z martwicy wulkanicznej koło Frascati i na Kai-serstuhlu wBadenie. 4) Spespartyn Mn₃Al₂Si₃0,2 (granat glino-manganowy) występuje w Ascliaf-feuburgu, w Salm-Château, w Haddam i na Uralu. 5) Granat pospolity jest zawsze mieszaniną granatów wymienionych poprzednio. Zwykle zie-lonawy, brunatny. Zdarza się często w kryształach narosłych (Zillerthal, Morawica, Schwarzenberg, Wezuwiusz) lub wrosłych w łupkach mikowych, Alitach, eklogitach. W postaci skupień ziarnistych lub zbitych nosi nazwę a loch roi tu. Do niego należy kolofonit brunatny, występujący tak w kryształach narosłych, jak i w skupieniach ziarnistych i zbitych. 6) Piropy, ciemno-lub krwisto-czerwone. Zwykłe w luźnych ziarnach, które rzadko tylko przybierają postać sześcianu. Przeważa w nich krzemian magnezyowy Mg₃Al.₂Si₃0₁₂, atoli zawsze z domieszką substancyi almandynowej. Rozpowszechniony jako przypadkowa część składowa niektórych serpentynów (Karlstätten w Austryi Niższej, Krzemże w Czechach, Zóblitz w Saksonii). Używa się jako kamień ozdobny (czeski granat). 7) U w a r o w i t— ciemno-szmaragdowo-zielony, kryształy narosłe. Zawiera przeważnie chromokrzemian wapnia Ca₃Cr₂Si₃0₁₂. Minerał rzadki. Występuje w niektórych miejscowościach Uralu, gdzie tworzy druzy w chromicie.

fino.l Powie. Iuitr. Ze». 202. T. XXVI.

Granat, Granatowieć, Granatowe drzewo, ob. P u n i c a.

Granat jest to pocisk działowy, którego puste wnętrze zapełnione jest szczelnie prochem lub innym materyałem wybuchowym, stanowiącym t. zw. ładunek wybuchowy. Po zapaleniu tego ostatniego za pomocą zapalnika (ob.) G. pęka, rażąc ludzi i konie odłamkami swego korpusu, burząc budowle i rozsadzając nasypy gazami ładunku wybuchowego, o ile ten jest

ii

--------------------

<TS JL

Fig. 215. Granat (objaśnienie w tekście).

znaczny. Dawniej wypełniano G-y nietylko prochem, ale i materyałem palnym, przeznaczonym do wzniecenia pożaru, i G-y takie zwano pOżarowem i. Dziś G-y takie wyszły z użycia, ponieważ i bez tego wywołują pożar, pękając w budowlach drewnianych. Z dział o gładkich lufach strzelano G-ami kulistemi, zaopatrzo-nemi w zapalniki lontowe, które płomień naboju działowego zapalał. G-y dział gwintowanych mają kształt cylindrów, zakończonych w części

79

nych G-ów ob. Grenady er.

p. M

przedniej ściętym ostrokręgiem, i o ile nie są przeznaczone specyalnie już-to do rażenia odłamkami, już to do rozsadzania, już-to do przebijania, nazywają się z w y c z a j n e m i. Granaty wyrabia się z żelaza lanego lub ze stali. Cylinder G-u jest zaopatrzony w przyrząd prowadzący a, który nadaje pociskowi ruch wirowy, wrzynając się w gwint lufy. U szczytu znajduje się otwór b, w który wśrubowuje się zapalnik uderzeniowy, t. j. przyrząd, zapalający ładunek wybuchowy G-u przy uderzeniu o ciało twarde. Dno G-u posiada drugi otwór, potrzebny do odlania pocisku wewnątrz pustego; w otwór ten wkręca się śrubkę żelazną lub stalową c, zaopatrzoną w talerzyk d i główkę kwadratową do klucza; bomby czyli G-y, ważące pud lub więcej, zaopatrzone są nadto w kółko żelazne e, ułatwiające manipulacyę z niemi. Pomiędzy talerzykiem a dnem bomby umieszcza się krążek ołowiany, zamykający otwór hermetycznie. G. zwyczajny pęka na 15 do 25 części, niezależnie od swej wielkości. Chcąc otrzymać większą i dającą się z góry określić dość ściśle liczbę odłamków, i przytem mniej więcej jednakowych, potrzeba zbudować G. w ten sposób, iżby pękał w pewnych kierunkach swego korpusu. Temu wymaganiu czynią zadość G-y pierścieniowe, wynalezione przez generała austryackiego Uchatiusa. G-y takie posiadają podwójne ściany. Ścianę wewnętrzną stanowi szereg pojedynczych pierścieni zębatych kształtu ff lub gg, ułożonych w ten sposób, że tworzą stos lii, przyczem zęby leżą jedne na drugich. Pierścieni drugiego rodzaju używają tylko do większych G-ów, nie chcąc otrzymywać zbyt drobnych odłamków. Stos pierścieni jest oblany z zewnątrz żelazem tak, iż na pozór G. pierścieniowy nie różni się od zwyczajnego. G-y pierścieniowe artyleryi polowej rossyjskiej dają przeciętnie po 120 lub 220 odłamków; G-ami pierwszego rodzaju strzelają działa lekkie, stanowiące olbrzymią większość, G-ami drugiego— działa ciężkie, mające być zastąpione lekkiemi. W granacie lekkim jest 11 pierścieni dziesięcio-zębnyeh kształtu ff, w G-cie ciężkim 13 dwuna-stozębnych kształtu gg. G-y pierścieniowe są niezdatne do rozsadzania, ponieważ zawierają w sobie niewielki ładunek wybuchowy, jak również do przebijania, ponieważ ściany ich są słabe. Ażeby pocisk był najzdatniejszy do rozsadzania, należy powiększyć ładunek wybuchowy. W tym celu pocisk powinien być, o ile można, długi i posiadać ściany jaknajcieńsze. Dlatego G-y rozsadzające robi się ze stali; są to zwykle bomby. W Rossyi w bomby rozsadzające zaopatrzone są działa forteczne i oblężni-cze, tudzież moździerze połowę, których cesarstwo posiada 7 pułków z 24 bateryami sześciodziało-wemi. Bomby moździerzy polowych rossyjskich ważą po 26 klgr. i przed zaprowadzeniem prochu bezdymnego (który jest silniejszy od dawnego, skutkiem czego potrzeba go mniej) zawie

rały w sobie bez mała po 5 klgr. prochu. Specyalnie do przebijania używa się bomb przebijających. Muszą one być tak mocne, iżby nietylko nie rozbijały się, napotkawszy na silny opór, ale nawet nie zmieniały swego kształtu. Dlatego wyrabiane są ze stali hartowanej, są ostro-zakończone i wewnątrz puste, gdy strzela się do celów pionowych (np. do pancerzy okrętowych), ponieważ doświadczenie nauczyło, że, gdy są naładowane, pękają wprzód, zanim przebiją pancerz; mieszczą one w sobie ładunek wybuchowy tylko wtedy, gdy strzela się niemi w łuku mocno napiętym do celów poziomych (np. do pomostu słabo opancerzonego). Artylerya połowa ros-syjska używa, jak wspomnieliśmy wyżej, dwojakiego rodzaju G-ów pierścieniowych: lekkich i ciężkich; pierwsze ważą po 7 klgr., drugie po

12.5    klgr. Artylerya połowa niemiecka zaopatrzona jest w G-y rozsadzające (zwane Spreng-granate), które ważą po 7.5 klgr. i nałado-dowane są substancyą, zwaną urzędownie „Granatfüllung C.88”, pokrewną francuskiemu kre-zylitowi (który wyrugował osławiony melinit) i austryackiemu ekrazytowi. Oprócz artyleryi niemieckiej tylko francuska używa G-ów rozsadzających, które zresztą i tu, i tam stanowią nieznaczny procent pocisków (baterya piesza niemiecka posiada 705 szrapneli, 150 granatów i 30 kartaczy, francuska zaś 750 szrapneli, 75 G-ów i 21 kartaczy, obie są sześciodziałowe). Nazywają się one „obus allongés” i ważą po

8.5    klgr.; ładunek wybuchowy stanowi 1.4 kg. krezylitu. Włoska artylerya połowa, podobnie jak rossyjska, posiada działa ciężkie (lżejsze znacznie od ciężkich rossyjskich), oraz lekkie, i zaopatrzona jest w G-y pierścieniowe, ważące po 6.5, albo też po 4.3 klgr. W Austro-Węgrzech wreszcie artylerya połowa jest zaopatrzona w G-y pierścieniowe, ważące po 6.3 klgr.—Co do ręcz-

p. M.

Granatnik, nazwa dział o gładkich lufach, z których strzelano kulami i granatami lub też wyłącznie granatami, używając silnych nabojów działowych, a zatem ze znaczną szybkością początkową i w łuku płaskim. Brak ustalonej terminologii wojskowej jest powodem, że wielu u nas utożsamia granatniki z haubicami, co jest błędem. W 1850 z rozkazu Napoleona III wypróbowano we Prancyi granatniki 42-funtowe, w które następnie uzbrojono artyleryę; znane były pod nazwą „canon de l'Empereur”. W Pru-siech jeszcze w 1863 zaopatrzono artyleryę połową w granatniki narówni z działami gwinto-waneini, lecz w 1866 je wycofano.

Granatoedr, czyli dwunastościan rombowy, jest to postać krystalograficzna, należąca do układu regularnego. Składa się ona z dwunastu rombów. Każda ściana tej postaci odcina od dwóch osi głównych odcinki jednakowe, do trzeciej zaś jest równoległa. Stąd znak tej po-

typową formą z. w.

Francuzami 31 grudnia 1870 r.

wiony handel.

łączy się z Tamizą.

staci jest (110). Postać ta jest granatów; stąd nazwa.

Fig. 216. Granatoedr.

Grancey 1) Jakób Rouxel de Médavy, hrabia de G.), marszałek Francyi (* 1603—f w Paryżu 1680). Ojcem jego był Piotr Rouxel, baron de Médavy, marszałek polny, namiestnik Normandyi, matką Karolina de Hautemer, hrabianka de G. Przeznaczony zrazu do stanu duchownego, wstąpił jednak do wojska; w 1616 mianowany kapitanem w pułku lekko-konnym, w 1618 gubernatorem Argentanu, w 1630 oboź-nym (mestre de camp), w 1636 marszałkiem polnym i gubernatorem Montbéliard’u, 1646 generałem porucznikiem, w 1651 marszałkiem Francyi, w 1656 gubernatorem Thionville; w 1661 wystąpił ze służby. Za wierność dworowi podczas Frondy wynagrodzony został buławą i kom-mendą naczelną nad armią włoską w r. 1653 i 1654: pobił wtedy pod Roąuetą i nad Bormi-dą markiza de Caracène. Z małżeństwa z Katarzyną de Mouchy zostawił, oprócz dwóch córek, syna Piotra (* 1626—f 1704), ten zaś był ojcem Jakóba Leonora i Franciszka (f 1729 r.), w którego osobie wygasł dom Rouxel-G. — 2) Jakób-Leonor Rouxel de Médavy, hrabia de G.), marszałek Francyi (* w zamku Chalancey 1655 — f w Paryżu 1725), wnuk poprzedniego. Wstąpił jako kadet do gwar-dyi, odbył kampanie: hollenderską (1673) i do Franche-Comté (1674), niemiecką pod rozkazami wielkiego delfina, sabaudzką pod Catina-t'em; był ciężko ranny pod Marsalą. Mianowany w 1702 generałem-porucznikiem, służył we Włoszech pod rozkazami Filipa V; w 1703 był naczelnym wodzem armii, która zajmowała Tyrol włoski. W 1706 pobił księcia hesko -kas-selskiego pod Castiglione, potem bronił Mantuy. Mianowany dowódzcą armii sabaudzkiej, bronił wraz z marszałkiem Tessé granicy alpejskiej i uwolnił Tulon, oblegany przez księcia Eugeniusza. Marszałkiem Francyi został w r. 1724.

Grand-Carteret John, historyk i ikonograf francuski (* w Paryżu 1850). Pisał dużo do gazet paryskich; artykuły jego odznaczały się wielką znajomością stosunków niemieckich. W 1893 rozpoczął wydawnictwo ilustrowane w zupełnie nowym rodzaju p. t. „Le Livre et l’Image”. Na dziesięć lat przedtem urządził w Paryżu wystawę podobizn J. J. Rousseau,

pierwszą wystawę ikonologiczną we Francyi, i przyczynił się też bardzo do powodzenia wystawy historycznej rewolucyi francuskiej (1889). Specyalnie zajmował się study ami nad karykaturą i obyczajami w różnych krajach. Główne prace jego: „Les Moeurs et la caricature en Allemagne, en Autriche et en Suisse”(1885), „La France jugée par l'Allemagne” (1886), „Raphaël et Gambrinus, ou l’art dans la brasserie” (1886), „La Femme en Allemagne” (1887), „Les Moeurs et la Caricature en France” (1887), „Bismarck en caricatures” (1890), „Crispi, Bismarck et la Triple Alliance en caricatures” (1891), „J. J. Rousseau jugé par les Français d’aujourd'hui” (1889), „Wagner en caricatures” (1892), „Le XIX siècle: classes, moeurs, usages, coutumes, inventions” (1893), „Les Caricatures sur l’alliance franco-russe” (1893), „Bibliographie des almanachs français” (1894).

Grand-Couronne, miasteczko we Francyi, w departamencie Niższej Sekwany, okręgu Rouen, na lewym brzegu Sekwany; fabrykacya tiulu; około 1 500 m-ców. Zwycięstwo Niemców nad

w. J.

Grand-Island, główne miasto hrabstwa Hall, w Ameryce północnej, w stanie Nebraska, nad Platte River; krzyżownica dróg żelaznych; 7 636 m-ców (1890); fabryki cukru buraczanego; oży-

w. j.

Grand-Jnnction nazwa kanału w Anglii, łączącego luźne kanały środkowej części królestwa z Tamizą. Długość kanału wynosi 144 kim., szerokość 13.1 m., głębokość 1.5 m., zaopatrzony jest w 98 szluz. Początek bierze z kanału Oxfordzkiego pod Braunston, przepływa hrabstwa: Northampton, Buckingham, Hert-ford, Bedford i Middlesex, i pod Brentfordem

E. D.

Grand-Lien, jezioro we Francyi, w departamencie Loire-Inférieure, po lewej stronie dolnej Loary, o dwie mile na południo-zachód od Nantes. Rozciąga się na 9 km. wzdłuż, na 6 km. wszerz, na obszarze około 7 000 ha., wśród brzegów nizkich, błotnistych; głębokość średnia bliz-ko 1 in„ maksymalna 8 m. Do jeziora tego wpadają rz. Boulogne i 1’Ognon, a wypływa Achenau, rzeka żeglowna, która wpada do Loary pod nazwą Etier de Buzay. Jezioro to ma zmienny poziom i brzegi stosownie do pory deszczu lub suszy. W czasie wysokiego stanu Loary, wody tej rzeki płyną do jeziora. Jezioro Grand-Lieu jest więc analogiczne do jezior Bienho wpobliżu doliny Kambodży (Mekon-gu), które również to odpływa do tej rzeki (za pomocą rz. Toulé Sap), to zasila się jej zbytecz-nemi wodami; oba te jeziora są też słynne z obfitego rybołówstwa w czasie wysokiego stanu wody. Płytkie jezioro Grand-Lieu, osadzające na dnie żyzny muł, łatwoby było wypompować, podobnie jak Haarlemskie, i zmienić w bujne ni-

w. N.

w. J.

w. j.

szluz posiada yO.

w. N.

wy, ale zyski z rybołówstwa i hodowli ptactwa wodnego powstrzymują mieszkańców nadbrzeżnych od tego przedsięwzięcia.

Grand-Rapids, główne miasto hrabstwa Kent w Ameryce północnej, w stanie Michigan, obok wodospadu Grand River (6 m. wys.), o 50 km. od uścia tej rzeki do jeziora Michigan; krzy-żownica wielu dróg żelaznych, około 60 000 m-ców (1894). Odlewnie, fabryki maszyn i t. p.— Wpobliżu bogate łomy gipsu.

Grand-River, 1) rzeka w Ameryce północnej, w stanie Michigan, 430 km. długa, wpada do jeziora Michigan pod Grand Haven; spła-wna od miasta Grand Rapids aż do uścia, t. j., na przestrzeni 65 km.— 2) Wschodni strumień źródłowy rzeki Colorado w Ameryce północnej, wypływa na zacli. od Longs Peak, pod 40° 17' sz. pn., 105° 43' dł. zach. G., w Middle Parku, w stanie Colorado (2 485 m. n. p. m.); toruje sobie drogę w głębokich kanionach, wstępuje do stanu Utah i po 560 - kilometrowym biegu łączy się z rz. Green River.

Grand-Trunk, nazwa kanału w Anglii, łączącego zatokę Mersey z rz. Trent, a temsamem m. Irlandzkie z Półnoenem. Bierze początek z kanału Bridgewater pod Preston-Brook w hrabstwie Chester, dalej przepływa przez hrabstwa Stafford i Derby, i tu pod Cavendish Bridge łączy się z rz. Trent. G.-T. jest jednym z główniejszych kanałów Anglii pod względem kommunikacyjnym; zbudowany został w latach 1766—1777. Długość kanału wynosi 149 km., głębokość 1.4 m;

E. D.

Grande-Brière, błotnista równina w departamencie Loire Inférieure, na północ od St. Na-zaire, między uściami Loary i Vilaine. Rozciąga się na 15 kim. wzdłuż i 10 kim. wszerz, na 8 000 ha. obszaru. Wśród tej równiny wznoszą się tu i owdzie miejsca wyższe, suche, niby wyspy, służące za miejsce osad. Wśród torfu znajduje się mnóstwo pni drzewnych, szczególniej dębu, tak czarnego i twardego jak heban. Wszyst kie te pnie mają korzenie zwrócone na południo-zachód, a wierzchołki na północo-wschód; widocznie zostały zwalone przez burzę, czy przez fale morskie, które przyszły z południo-zachodu. Mieszkańcy („Les Brierons”) zajmują się przeważnie eksploatacyą torfu.

Grande Chartreuse (Wielka Kartuzya), klasztor we Francyi, główna siedziba zakonu Kartuzów; położona na terrytoryum gminy Saint-Pier-re-de-Chartreuse, w obwodzie Grenoble, wśród lasów, należących do dóbr narodowych, tej samej nazwy; 970 m. n. p. m. Został założony w r. 1084 przez św. Brunona, którego bp Gre-nobli, św. Hugo, wprowadził do puszczy, wówczas niedostępnej, wraz z sześciu towarzyszami. Pierwotny klasztor, składający się z chatek drewnianych, położony był między kaplicami Saint-Bruno i Notre-Dame-de-Casalibus, a na miejscu

drugiej zbudowano z nich w r. 1085 kościół. Skromne to schronienie dokładne już dawało pojęcie o późniejszych celach Kartuzów, składających się z trzech pokoików: sypialni, gabinetu i pracowni. W r. 1090 Bruno, powołany do Rzymu przez dawnego swego ucznia, pap. Urbana II, musiał opuścić klasztor, a gdy towarzysze jego udali się za nim, pustelnia została jakiś czas osamotniona, aż dopiero r. 1094 wrócili do niej zakonnicy, ulegając prośbom ukochanego przełożonego. D. 30 stycz. r. 1132 lodozwały zniszczyły klasztor i pogrzebały żywcem siedmiu zakonników. Staraniem przeora Guignes został odbudowany na miejscu bezpieczniej szem, które do dziś - dnia zajmuje. Wielka Kartuzya była zrabowana, a archiwa jej spalone w r. 1562, klasztor zaś sam stawał się 6 razy pastwą płomieni w w. XIV do XVII, a mianowicie w latach: 1320, 1371,    1473,    1509,

1592 i 1676. Wskutek tego ostatniego pożaru generał zakonu, dom Innocenty (Le Masson), kazał go przebudować podług nowych planów, mających na względzie uchronienie od ognia, i obecnie istniejące zabudowania klasztorne pochodzą z owej epoki.—Por. A. du Boys „La Grande Chartreuse” (Grenobla 1845, in 8-vo); „La Grande Chartreuse par un Chartreux” (Dom Bontrais, Grenobla 1884, in 12-o, III ed.); Saint-An-déol „L’Archéologie au monastère de la G.-Cli.” (tamże 1869, in 8-vo); a także św. Bruno.

Grande del Norte Rio, rzeka w Ameryce Północnej; główny strumień ma swe źródła w San Juan Mountains (Colorado), uście otwiera się do zatoki Meksykańskiej; linia powietrzna, łącząca źródła z uściem, 1 600 kim. długości, ma kierunek z pn.-zach. ku pd.-wsch.; długość samej G. d. N. wynosi przeszło 3 000 kim. Rzeka ta, przepływając przez podłużną dolinę Kordylierów, w kilku miejscach biegnie w zacieśnionych ja-'rach (kanion bazaltowy powyżej Albuquerque, 600 kim. długi szereg kanionów Pilares, Bofe-cillos, San Carlos i t. d.). Kiedy, bezpośrednio po topnieniu śniegów, padają w jej obszarze istne potopowe ulewy, charakterystyczne w tej miejscowości, ilość wód rzeki wzrasta tak bardzo, iż głębokość jej dochodzi miejscami do 30 m.; w innym czasie rzeka wysycha miejscami niekiedy całkowicie; zdarzyło się to pod El Paso w r. 1851 (znaczna część wód rzecznych używana jest do sztucznego nawodniania). Z lewych dopływów najznaczniejszy jest strumień Pecos River, spływający z gór Santa Fć,’ niedaleko rzeki głównej w jej biegu górnym; z prawych zaś w górnym biegu: Rio Chama, Rio Puerco, dalej z wyżyny Meksykańskiej zbiegają Rio Conchos, Sala-do i Pesqueria; wiele innych zdąża tu do G. d.

N., ale, jako ubogie w wodę, do celu nie dochodzą, kończąc się w słonych lagunach (Rio de Casas Grandes w lagunie Guzman, Rio de Santa Marta w lag. S-ta Maria, Rio del Carmen w lagunie de Patos). G. d. N. jest żeglowna na nie-

w. J.

W. Br.

str. 506).

0 + 0+0 + ....=

/ 2>

i t. d.

wielkiej przestrzeni dolnego biegu. Od El Paso do uścia służy za granicę Stanów Zjednoczonych północno-amerykańskich z Meksykiem.— Sievers „Amerika” 1894; atlas Andréego 1899.

Grandeau Ludwik Mikołaj, chemik i agronom francuski (* J8 maja 1834 w Pont-a-Mous-son). Doktor medycyny i zarazem nauk filozoficznych, profesor od wielu lat chemii rolniczej na wydziale nauk ścisłych w Nancy; od r. 1878 do 1888 był dziekanem tegoż wydziału. Prócz tego był dyrektorem stacyi rolniczej i członkiem rady najwyższej rolnictwa. Ogłosił bardzo wiele prac w czasopismach chemicznych. Ważniejsze dzieła: „Méthode générale d’analyse des eaux” (Paryż 1860); „Instruction pratique sur l’analyse spectrale” (Paryż 1863); „Traité d’analyse des matières agricoles”; „Etudes experimentales sur l’alimentation du cheval”, przy współpra-cownictwie A. Leclerc’a (Paryż 1882—89).

Grandi Jakób (* w r. 1646 w Gajato [ks. Modeńskie] — f d. 11 lutego r. 1691 w Wene-cyi), lekarz, anatom. Do nauk lekarskich przykładał się w Bolonii, Wenecyi i Padwie, następnie osiadł w Wenecyi, gdzie naprzód przez lat sześć był prosektorem, następnie zaś profesorem anatomii. Katedr, ofiarowanych mu, w Padwie i Pizie nie przyjął. Był założycielem Akademii Dodonea, oraz członkiem Akademii Leopol-dyńskiej naturae euriosorum i Akademii de’Ge-lati w Bolonii. Wydał: „Orazione nel aperirsi il nuovo teatro d’anatomia in Venezia” (Wenecya 1671) i „Dissertatio epistolaris de stibio eiusque usu in re cosmetica” (tamże 1687). Był też autorem poematu łacińskiego na cześć Jana Sobieskiego, oswobodziciela Wiednia (Wenecya 1683).—Por. „Biographie médicale” (t. IV,

Dr J. p.

Grandi Guido, geometra włoski, kameduła (* 1671 w Kremonie — f w 1742 w Pizie), był profesorem filozofii, a następnie matematyki w Pizie. Ogłosił dość liczny szereg prac z geometryi, analizy i mechmiiki. W piśmie „Qua-dratura circuli et hyperbolae etc.” (Piza 1703), podał pewien paradoks z teoryi szeregów nieskończonych, który doprowadził go do równości

mogącej być symbolem stworzenia świata z niczego. To i następnie wydane pismo „De infinitis infinitorum etc.” (Piza 1710), w którem G. zastanawia się nad pojęciem różniczek i nieskończenie małych Leibniza, wywołało spór naukowy, prowadzony przez Leibniza, Wolfa, Grandiego i Varignona. W geometryi G. zajmował się badaniem rozmaitych krzywych na podstawie postaci z góry przepisanej i ogłosił w tym przedmiocie pisma „Flo-rum geoinetricorum manipulus” (1723), a następnie „Flores geometrici ex rhodonearum et claeliarum descriptione résultantes”, gdzie podał opis krzywych, złożonych z liści i przypominających róże. Napisał „Synopsis sectionum coni-carum”, podręczniki arytmetyki, geometryi, mechaniki. W „Philos. Trausact.” (1709) ogłosił rozprawę o naturze i własnościach dźwięku

s. D.

Grandidier Alfred, podróżnik, geograf i na-turalista francuski (* w Paryżu 1836 r.). Studya odbywał w Collège de France (1845—56). W latach 1858 — 9 przedsięwziął z bratem swoim, Ernestem Ludwikiem, podróż po Ameryce Południowej; zbadali oni Peru, Chile, Boliwię, Pampy i kraj Botokudów. W 1863 G. udał się do Indyj, zbadał Dekkan i Cejlon; w 1864 zebrał ciekawą kollekcyę zoologiczną na Zanzibarze i poblizkich brzegach Afryki. W 1865 udał się po raz pierwszy na Madagaskar; wyspę odwiedził jeszcze dwa razy potem w 1866 i w 1868—70. Trzy razy przebiegł Madagaskar, zrobił 1 500 zdjęć geodezyjnych, zanotował 800 nieznanych dotąd miejscowości, zebrał mnóstwo dokumentów i danych z dziedziny topografii, geologii, klimatologii, demografii, historyi, fauny i flory kraju. Wykonał wielką mapę całego Madagaskaru (1872) i dwóch prowincyj Imerina. W 1872 przy współudziale grona uczonych (Milne Edwards, Sauvage, L. Vaillant, Mabille, Bâillon, de Saussure, Fisher, Crosse, Forel, Kunckel) rozpoczął pomnikowe wydawnictwo p. t. „Histoire physique, naturelle et politique de Madagascar” w 40 tomach. Ogłosił też drukiem sprawozdania ze swych podróży dawniejszych. W 1872 Towarzystwo geograficzne w Paryżu przyznało mu wielki medal złoty, w 1885 Akademia nauk w Paryżu zaliczyła go w poczet członków swej sekcyi geograficznej. — Porów. „Notice sur les travaux scientifiques de M. Alfred G.” (Paryż 1884).

Grandier Urban, ksiądz, proboszcz i kanonik z Loudun (* r. 159U, spalony żywcem 18 sierp. r. 1634). Syn regenta z Rovère pod Sabie, wychowywał się u Jezuitów w Bordeaux, i dzięki ich staraniom dostał probostwo parafii św. Piotra w Loudun, a przytem kanonię sw. Krzyża w temże mieście. G., jako wymowny kaznodzieja, wykształcony, ujmującej powierzchowności, miał swoich zwolenników pomiędzy katolikami tego napół protestanckiego miasta; lecz to posiadanie dwóch naraz urzędów pobudziło zawistnych. Zasadą pierwszego oskarżenia było postępowanie G-a zbyt świeckie i kilka przygód miłosnych, z których znieważenie córki prokuratora król. Trinquant było powodem aresztowania go i skazania przez bpa z Poitiers (22 paźdz. 1629) na surowy post przez ciąg 3-cli miesięcy, tudzież na zasuspendowa-nie w obowiązkach kapłańskich nazawsze w Loudun, a przez pięć lat w obrębie dyece-zyi Poitiers. Arbp z Bordeaux zniósł ten wyrok i G. wrócił tryumfalnie do Loudun. W tym czasie rozeszła się pierwsza pogłoska o wypadku opętania przez dyabła wśród Urszulinek, zgromadzenia, założonego r. 1626 w Loudun, przy

das”, wyszydzającego pochodzenie kardynała, ani też, żeby wiele wagi przywiązywał do tego niedorzecznego paszkwilu, pochodzącego z otoczenia królowej, a przypisywanego przez posądzonych o autorstwo karmelitów G-owi. Richelieu był tylko w błąd wprowadzony fałszywemi doniesieniami, i na tem się ogranicza jego udział w sprawie, za którą odpowiedzialność i hańba ciężą jedynie na zauszniku kardynała, rad. stan. Laubardemoncie

dla

A. Pol.

moty wę—górską.

którem istniał także pensyonat panien. Przełożoną była matka de Belciel (Jeanne des Anges), krewna Laubardemonta, Richelieu zaś i Sourdis mieli tam również swoje krewne. Pierwsza matka de Belciel zaczęła się skarżyć na prześladujące ją wizye i duchy, a następnie wiele innych sióstr zaczęło doznawać w dzień i w nocy fantastycznych widziadeł, tajemniczych doty-kań niewidzialnych osób. Urszulinki wśród spazmów i konwulsyj powtarzały i przysięgały, że G. je czarował, zsyłał na nie dyabłów pod postaciami kwiatów, czarnych cieni, kropli wody i t. p. Zawiadomiony o tem G. wyjednał, by śledztwo nie odbywało się publicznie, a napady opętanych ustały; lecz wkrótce znowu rozpoczęło się z całą potęgą prześladowanie przez dya-bła, czemu dopiero kres położył przyjazd arbpa z Bordeaux i surowe środki przezeń zastosowane. Po jego odjeździe wdał się w tę sprawę bawiący w Loudun intendent wojenny, Laubardemont, który, w porozumieniu ze swą krewną de Bel-ciel, otrzymał od króla pozwolenie na rewizyę procesu G-a. Niema żadnego dowodu, by Richelieu wierzył, że G. był autorem „Lettre de la Cordonnière de Loudun à M. de Barra-

kierującym śledztwem przypodobania się potężnemu ministrowi. Z chwilą przybycia jego do Loudun opętania wybuchły z nową siłą, już nietylko między Urszulinkami, lecz i między świeckiemi pannami, przybierając charakter najwyraźniejszy epidemii nerwowej; pomimo to jednak G. został aresztowany 16 grud. 1633 i uwięziony w Angers. Nie pomogły już ani błagania starej, 70-letniej matki, ani odwołanie oskarżenia przez 2 urszulinki: G. został skazany na spalenie żywcem, i wyrok ten wykonano w Loudun.— Por. „Interrogatoire de maître U. Grandier” (25 czer., Paryż 1634, in 8-vo); „Extrait des registres de la Commission ordonnée par le roi....” (18 sierp., Poitiers 1634, in 8-vo) ; De la Menardaye „Examen et discussion critique de Phist. des diables à Loudun” (Paryż 1747); Alph. Bléau „Précis d’hist. sur la ville et les possédées de Loudun” (Poitiers 1877, in 8-vo).

Grandioso (włos.) wyrażenie muzyczne, obja-śniące wykonawcę, że dany ustęp muzyczny, tym terminem oznaczony, powinien być oddany „świetnie”, „wspaniale”.

Grandis Sebastyan, inżynier francuski (* 1817—f w Turynie 1892). Konstruktor budowy tunelu Mont - Cenis. Plany budowy tunelu opracował wspólnie z inżynierami Sommeillerem

i Gratonim. G. zbudował swego systemu loko-

E. D.

Grandjean Karol Ludwik Dieudonné, baron, generał-porucznik (* w Nancy 1768 r. — f 1828). Wstąpił młodo do wojska, kampanie Rzeczypospolitej odbył w niższych stopniach. Dnia 26 maja 1799 zdobył obóz oszańcowany pod Postringo, wziął 1 200 jeńców i 4 działa.

Za ten czyn mianowano go generałem brygady.

D. 3 maja 1800 przyczynił się do zwycięstwa pod Eugen Stoekach. W 1807 odznaczył się na Pomorzu pod Rainkenhagen, Stralsundem, Ankla-mem. Wysłany w 1808 do Hiszpanii, brał udział zaszczytny w zdobyciu Lerinu i oblężeniu Sara-gossy. Po bitwie pod Wagram Napoleon mianował go baronem Cesarstwa. G. walczył mężnie w Rossyi w 1812 iw 1813 pod Gdańskiem, gdzie dostał się do niewoli. Za drugiej Restau-racyi musiał z wojska wystąpić.

Grandmont albo G ram mont, zakon (Ordo Grandimontensis) założony r. 1073 przez Stefana de Tierno czy Pigerno, na pustyni Muret, w dzikich górach Owernii. Założyciel, umierając 8 lut. r. 1124, niewielu zostawił członków swego zgromadzenia. Wówczas augustyanie klasztoru w Am- • bazoc upomnieli się o pustynię Muret, jako dawniejszą swą własność, zakonnicy zaś tamtejsi—zgodnie ze słowami podania,—nie wiedząc, gdzie się podziać, uciekli się do modlitwy, a usłyszawszy podczas Mszy św. głos mówiący: „Do Grandmont! do Grandmont!”, udali się tam, gdzie pod rządami Stefana de Lisiac, który spisał regułę, dotychczas ustnie tylko przekazywaną, zakon tak się rozszerzył, że liczył 60 klasztorów we Fran-cyi. Jeden z tych domów był im nadany przez Ludwika VII pod nazwą „bons hommes de Grandmont”. Chociaż w małej ilości, lecz istniały również kobiece zakony tej samej reguły; miały habit czarny wełniany, takiż sam duży szkaplerz, z kapturem i kołnierzyk płócienny, czyli ubiór taki sam jak w męskim zakonie. Ósmy z kolei przeor obostrzył ogromnie ich regułę, co zostało zatwierdzone przez pap. Innocentego III (Hurter „Innoc.” III IV 140), lecz z powodu wewnętrznych rozterek, powstałych z nadmiernego powiększenia liczby braci świeckich, których obowiązkiem była piecza nad dobrami ziemskiemi, znaczenie tego zakonu zmniejszyło się, i pomimo usiłowań nawet kilku papieży karność coraz bardziej się rozprzęgała. Dalsze dzieje nie przedstawiają nic zajmującego; zakonnicy zmienili swój habit na habit kanoników regularnych, usiłowania zaś Karola Fre-mont o zaprowadzenie reformy pozostały bez skutku i nie zdołały uchronić zakonu od upadku, a pierwsze zaraz ciosy Rewolucyi fr. położyły mu koniec. Grandmontins nazywali się zakonnicy tej reguły. Nikt potem nie starał się wskrzesić tego zakonu, który w ciągu swego istnienia nie wydał żadnego człowieka, ani też dzieła za-

H K.

K.

sługującego na wyróżnienie, a ogólny swój charakter, w którym się rozwijał, wziął po zwierzchniku założycielu, będącym duchownym podniosłym, lecz duchowo niewybitnym człowiekiem, reguła też nie miała nic charakterystycznego ani oryginalnego, i ponad pospolitość nie wzniósłszy się, zamarła.—Gerard Ithier „Vita s. Stéfani”; Martene „Coli. t. IV”; Helyot & Bul-lot „Hist. des ordres monastiques” (Paryż 1714, 1721); L. Guibert „Destruction de 1’ordre et de l’abbaye de Grandmont” (Paryż 1877, in 8-o).

Grandmougin Karol, literat francuski (* w Vesoul 1850). W r. 1873 zwrócił na siebie uwagę zbiorkiem wierszy p. t. „Les Siestes”; wkrótce potem napisał „Esquisse sur Richard Wagner” (Paryż 1873); szkic ten wywołał dosyć ożywioną polemikę. Odtąd ogłosił drukiem długi szereg utworów oryginalnych prozą i wierszem: poezyj, dramatów, opowieści, nowel, pisanych językiem bardzo czystym, prostym, obrazowym i naukowym. Poruszał głębokie zagadnienia filozoficzne i z upodobaniem zajmował się rekonstrukcyą naiwnych misteryów Wieków Średnich i tradycyj wiejskich z Franche-Comté. Do najlepszych prac jego należą: „Nouvelles Poésies” (1880), które zawierają dużo ładnych krajobrazów; „Prométhée” (1878) i „Orphée” (1882), dramaty starożytne; „Souvenirs d’Anvers” (1881); „Poèmes d’amour” (1884); „LaVouivre” (1884); „Rimes de combat” (1886); „A pleines voiles” (1888); „Les Chansons du village” (1890); „Les Heures divines, Contes d’aujourd’hui” (1886); „Medjour” (1893); dramaty liryczne, jak: „La Vierge” (1880); „Le Tasse” (1879); dramaty wierszem, jak: „Aryenis” (1891); „Le Christ” (1892); „L’Enfant Jésus” (1893); „L’Empereur” (1893), dzieło, w którem Napoleon jest po raz pierwszy bohaterem epopei, roztaczającej się od r. 1807 do 1821 r.

Grandowie (po hiszp. grandes), tytuł najwyższej szlachty, nadawany w królestwie Kastylii od XIII wieku nietylko krewnym domu pa-• nującego, lecz i osobom wyróżniającym się pochodzeniem i bogactwem. Dostojeństwo to było dziedziczne; G. wolni byli od podatków, bez specyalnego zezwolenia króla nie mogli być pociągani do sądów. Natomiast obowiązani byli służyć w wojsku. Specyalnym przywilejem G-ów było prawo nakrywania głowy w obecności króla, który nazywał ich w przemowach „Mi primo” (mój kuzynie). W kortezach zajmowali miejsce bezpośrednio za prałatami. Za czasów Izabelli i Ferdynanda katolickiego G. stracili swoje dotychczasowe stanowisko, a Karol V przemienił ich w szlachtę zależną od korony. Za czasów krótkiego panowania Józefa Napoleona G-ów zniesiono, a po Restauracyi przywrócono tytuł, lecz bez specyalnych przywilejów. Na zasadzie prawa z d. 10 kwietnia 1834 r. nadano G-om pierwsze miejsce w izbie panów. Ostatnia Rzeczpospolita znowu zniosła godność G-ów, lecz po wstąpieniu na tron Alfonsa XII G-ów przywrócono i tytuł ten do obecnej chwili istnieje w Hiszpanii. G. uważani są za „kuzynów” domu panującego. Ten charakter G-ów sprawił, że starali się o godność tę członkowie rozmaitych rodów możnowładczych i poza granicami Hiszpanii. Między innymi i niektórym arystokratom polskim udało się zyskać tytuł G-a.

Grandpré, główne miasto kantonu w départ. Ardennów, w okręgu Vousiers, na Wschodniej drodze żelaznej z Reims do Apremont. Bogate pokłady fosfatów. Obok znajduje się Défilé Grand-pré w Lesie Argońskim, wyżłobione przez rzekę Aire i mające 970 metrów szerokości, które skutkiem swojego położenia grało ważną rolę w wojnach trzech wieków ostatnich. Kościół miejscowy jest godnym uwagi zabytkiem architektury XV i XVI wieku. Z pałacu wspaniałego (XVI i XVII w.), zniszczonego przez pożar w r. 1834, ocalała jedynie główna brama w stylu Ludwika XIII.

Grandson, G ran son, niem. Gransee, m-czko w Szwajcaryi w kantonie Vaud, nad jeziorem Neufchâtel; 1 700 m-ców. Pamiętne bitwą 1476 r., w której Karol Zuchwały, książę Burgundyi, poniósł porażkę od Szwajcarów.

Grandville, miasto we Francyi, ob. Gra n-

I ville.

Grandville, właściwie Jan Ignacy Izydor Gérard, rysownik i karykaturzysta francuski (* 13 września 1803 w Nancy — f 17 marca 1847 w domu zdrowia w Vanves pod Paryżem). Poduczony w rysunku przez ojca swego, malarza-miniutyrzystę, wcześnie (1820) udał się do Paryża w celu dalszego kształcenia się na malarza. Tu z początku malował miniatury pod kierunkiem Mansiona; następnie, zachęcony przez Lecomte’a, rysownika-litografa, G. poświęcił się wyłącznie modnej wówczas litografii. Pierwsze prace jego na tern polu: „Le dimanche d’un bourgeois ou les tribulations de la petite propriété”, „Les plaisirs de tout âge”, „La Sibylle des salons”, nie miały wielkiego powodzenia; dopiero serya rysunków, zawierających krytykę obyczajową i przedstawiających, pod tytułem „Les métamorphose du jour”, (1828), wybitniejsze z osób ówczesnych, biorących udział w życiu politycznem narodu, zwróciły na niego uwagę wydawców, którzy odtąd ubiegali się o jego prace. Jego karykatury polityczne miały szszególne powodzenie, a rządy Ludwika Filipa nastręczały obszerne pole do rozwoju tego nowego wówczas rodzaju rysunków, zwłaszcza, że cenzura była bardzo względną, a dowcip G-a i kolegów jego, oraz wysoce estetyczna forma jego satyry rysunkowej, rozbrajały samego Ludwika Filipa. Jest to epoka najpłodniejszej twórczości G-a na polu karykatury. Nie było dnia, żeby dowcipne rysunki jego nie ukazywały się w wydawnictwach, w których był stałym współpracownikiem, jako to „La Silhouet-

s. s.

s. s.

w Salonie paryskim 1900 r.).

te”, „L’artiste”, „Le Charivari” i „La Caricature”. Dar chwytania podobieństwa osób nadawał tym karykaturom wartość portretów satyrycznych; a niektóre z wybitnych osobistości ówczesnych miały stałe stereotypowe swoje formy i akces-sorya bardzo popularne, jak np. Casimir Périer, marszałek Soult, Lo.bau, Persil, a zwłaszcza cenzor Argout, przedstawiany stale z nożycami w ręku. Z zaprowadzeniem cenzury prewencyjnej (prawa wrześniowe) werwa na polu karykatury politycznej musiała z konieczności rzeczy osłabnąć. Skrępowany na tem polu, G. powrócił do ulubionego dawniej tematu świata zwierzęcego, a raczej ludzkiego, przedstawianego pod formą zwierząt, w które artysta wcielał dowcipnie wady i ułomności ludzkie, znakomicie dobierając swe typy. Jego „Scènes de la vie privée et publique des animaux”, do których tekst układali najsławniejsi w owej chwili pisarze, jak Balzac, George Sand, Nodier, Paweł i Alfred Musset, należą też do najlepszych jego dzieł i uchodzą wogóle za arcydzieło komizmu. Wprawdzie pomysł spożytkowania ciała zwierząt, a zwłaszcza głów zwierzęcych, do wyrażania ułomności charakterów ludzkich nie był zupełnie nowy, bo już Martinet dał dowcipną próbkę tego rodzaju satyry w lekcyi muzyki, ale G. doprowadził ten rodzaj satyry, rzec można, do doskonałości. Dbały zawsze o poprawność rysunku i wykończenie artystyczne, umiał przytem wybornie charakteryzować swoje typy. Prócz karykatury G. uprawiał także rysunek ilustracyjny wogóle, i w tym kierunku pozostawił wyborne rzeczy, mogące służyć za wzór dla innych. I tak, ilustrował „Bajki” Lafontaine’a, „Pieśni” Bérangera, „Gul-liwera”, „Robinsona”, „Jérome’a Paturot” i wiele innych. G. umarł przedwcześnie. Pomimo nadzwyczajnej pracowitości i uznania powszechnego, nie zdołał zabezpieczyć bytu swej rodzinie; stąd w ciągłych troskach o życie codzienne, rozstrojony nerwowo, gdy, na domiar cierpień, tracił po kolei dzieci swoje, uległ obłędowi i w szpitalu życie zakończył. Ostatni z synów, który go przeżył, dorobiwszy się majątku, pozostawił legat ze znacznym funduszem swemu miastu rodzinnemu Nancy, na wzniesienie pomnika dla ojca. Pomnik ten, piękne dzieło E. Bus-sière’a, rzeźbiarza, i budowniczego Jassona, wzniesiony został w Nancy w 1893 r.

Granet Franciszek Maryusz, malarz francuski (* 1775 r. w Aix-en-Provence — f 1849 w Malvallat). Wychowaniec pejzażysty Constan-tina, kształcił się w pracowni Davida, poczem długi czas przebywał we Włoszech. G. miał głównie upodobanie w przedstawianiu wnętrz kościołów, budowli, sal piwnicznych, wogóle sklepień wszelkiego rodzaju, w których umiejętnie rozkładał po ścianach światło, specyalnie z natury wy-studyowane. Obrazy jego, w tym kierunku tworzone, jak np: Wnętrze kościoła Kapucynów w Rzymie, Wnętrze kościoła Św. Klary tamże, Wnętrze willi Mecenasa w Tivoli, Willa Aldobrandinich, Wnętrze dolnego kościoła w Assyżu,—w epoce Restauracyi (1830—40) miały wielkie powodzenie; artysta został członkiem Instytutu i konserwatorem muzeów królewskich. G. uprawiał także i dział malarstwa historycznego, ale z mniej-szem powodzeniem; specyalnością jego były zawsze obrazy rodzajowe na tle wnętrz ze skoin-plikowanem oświeceniem (Montaigne, odwiedzający Tassa w więzieniu [w muzeum w Montpellier] i liczne obrazy, przedstawiające mnichów w kościołach). Był on artystą wykształconym, wyższego umysłu, co widać z pozostałej po nim kor-respondencyi. Liczny zbiór szkiców i studyów swoich przekazał testamentem miastu rodzinnemu, Aix, gdzie prace jego zgromadzone są w ogólnej sali w muzeum miejskiem.

Granet Piotr, współczesny rzeźbiarz francuski (* 17 grudnia 1843 w Villeneuve-d’Ornon, w dep. Girondy), uprawia przeważnie rzeźbiarstwo posągowe, a także i allegorycme. Z posągów osób sławnych, najważniejsze są: posąg Monte-squieu’go, wzniesiony w Bréda, i posąg Mirabeau, postawiony staraniem prezydenta Carnota w Mon-targis (1888). Z popiersi portretowych wymienić należy: Gambettę, Daueya, mera miasta Bordeaux, Deganna, mera z Arcachon i malarza Leona Cognieta. Z rzeźb allegorycznych na wyróżnienie zasługują: Młodość i Chimera (grupa marmurowa), Malarstwo i Rzeźba (dwa posągi, zdobiące muzeum w Bordeaux), Boleść (1892), oraz nagrodzony na konkursie posąg Rzeczypospolitej. Z innych prac jego wybitniejsze są: Lata dziecięce

Bachusa (grupa bronzowa) i Judyta (wystawiona

s. s.

Granet Stefan Armand Feliks, polityk francuski (* w Marsylii 1849). W 1877 mianowany prefektem dep. Lozère, w 1879 prefektem dep. Vienne, w 1880 dyrektorem personelu ministeryum spraw wewnętrznych. Przed wyborami 1881 r. podał się do dymissyi i postawił swą kandydaturę w Arles, które mu też mandat poselski powierzyło. G. wystąpił z programem radykalnym i zasiadł w Izbie na skrajnej lewicy. Zwalczył energicznie opportunistów i przyczynił się do upadku gabinetu Gambetty (1882). Polityka kolonialna i sprawa Tonkinu dostarczyły mu tematu do licznych interpelacyj, z których jedna, z powodu Langsonu, wywróciła gabinet Ferrego (1885). W 1886 został ministrem poczt i telegrafów w gabinecie Frey-cineta i zachował tę tekę i w gabinecie Goble-ta (do r. 1887). Administracyę jego gwałtownie krytykowano z powodu łask niezwykłych, jakiemi personel obdarzał. W 1889 posłował z Marsylii; nie odgrywał już wtedy roli tak wojowniczej i głosował z republikanami postępowymi. Podczas wyborów 1893 r. kandydatury swej nie postawił i usunął się z życia parlamentarnego.

p. M.

Fig. 217. Grange (herb).

D.

cm.

S. D.

Graniastosłnp ucięty (ukośnie), inaczej pień lub kloc graniastosłupowy, jest to bryła, którą otrzymujemy z graniastosłupa przeciętego płaszczyzną nierównoległą do jego podstaw; jest-to więc bryła o dwóch podstawach nierównole-głych, o ścianach trapezowych i krawędziach bocznych równoległych. Zależnie od podstawy graniastosłup ucięty bywa trójkątnym, czworokątnym, pięciokątnym i t. d. Objętość graniastosłupa uciętego trójkątnego równa się iloczynowi z pola jego podstawy dolnej przez trzecią część summy długości prostopadłych spuszczonych na nią z trzech wierzchołków podstawy górnej. Objętość graniastosłupa uciętego wielo-kątnego równa się iloczynowi z pola jego przekroju normalnego (wielokąta powstałego z przecięcia bryły płaszczyzną prostopadłą do krawędzi bocznej) przez prostą, łączącą środki ciężko-

Grangarda, za czasów księstwa Warszawskiego, żywcem z francuskiego (grande garde) przyjęty w wojsku polskiem wyraz, oznaczający straż główną przednioczatową. Przednie czaty, czyli oddziały, do czuwania nad bezpieczeństwem obozu przeznaczone, dzielą się na placówki (w ka-waleryi pikiety), na główną straż i rezerwę przednioczatową. Batalion i mniejszy odeń oddział wysuwa przed siebie tylko placówki, czyli oddziały couajmniej z 8-u ludzi złożone, których zadaniem jest wystawiać czaty podwójne lub wedety czyli czaty pojedyńcze. Pułki i brygady zabezpieczają się za pomocą placówek i straży głównych w sile jednej, dwu lub trzech kompanij (w kawaleryi szwadronów), dywizye zaś wysuwają nadto przed siebie rezerwę przednioczatową, którą stanowi połowa wojska, do służby przednio-czatowej przeznaczonego. Placówką dowodzi zwykle podoficer (wyjątkowo niższy oficer); wystawia się ją w odległości mniej-więcej 1 000 kroków od obozu, albo też od głównej straży, w ukryciu, z którego można obserwować okolicę. Straż główna znajduje się w odległości 2 000 do 3 000 kroków od obozu, albo też rezerwy przednio-czatowej, wpobliżu dróg, któremi nieprzyjaciel mógłby się zbliżać. Według regulaminu francuskiego, brygada piechoty przeznacza do służby przednioczatowej jeden batalion. Dwie kompanie batalionu stanowią rezerwę. Każda z dwu pozostałych w charakterze straży głównej wystawia po dwie placówki, które utrzymują po 5 do

7-u czat podwójnych. Każda placówka zasłania front szerokości 750 metrów, łańcuch przeto czat, wystawionych przez batalion, strzeże pasu szerokości 3 kilometrów. Wyraz G. jest w naszej terminologii wojskowej zbyteczny.

Grange (de la Grange d’Arquie n), herb polski z indygienatu. Na tarczy w polu błękit-nem trzy kozły lub jelenie złote: dwa u góry, jeden u dołu. Nad hełmem korona. Herb rodziny francuskiej margrabiów die la Grange d’Ar-quien, z których Ludwik, hrabia de Maligny, generał wojsk koronnych, otrzymał indygienat w roku 1690. Potomkowie jego wylegitymowali się ze szlachectwa, lecz nie z tytułu, w Królestwie Polskiem w roku 1841.—Zródła: „Vol. Legum” (V, 7 16); Kosiński (I, 167); Rietstap; Stalle katedry ś-go Jana w Warszawie.

Grange de la Montigny, ob. Arquien t. V, str. 48.—Młodszy brat jego, Antoni de la G., pan d’Arquien, gubernator Calais etc., był ojcem margrabiego Henryka (ob. tamże) d’Arquien i dziadkiem Maryi Kazimiery, żony naprzód Ja-

Enoykl. Powie. Iluitr. Zese. 202. T. XXVI.

na Zamoyskiego, wojewody sandomierskiego, a następnie Jana Sobieskiego, króla polskiego.

Graniastodziób, ptak należący do rzędu Łażących (Scansores), do rodziny Kukułek (Guculidae), do rodzaju Leptosomus Vieill. Jedyny gatunek, żyjący na Madagaskarze—L. di-scolor Gab. Wierzchołek głowy, dziób, lotki i sterówki czarne, przód głowy, szyja, piersi— szaro - niebieskie, grzbiet zielony. Długość 45

k. a. c.

Graniastosłnp, inaczej pryzmat, jest to bryła ograniczona ścianami ' płaskiemi, z których dwie, zwane podstawami, są wielokątami po-łożonemi na płaszczyznach równoległych od siebie i równemi (przystającemi), pozostałe zaś ściany, zwane bocznemi, są równoległobokami. Proste, wspólne każdym dwóm ścianom, nazywają się krawędziami G-a. Wszystkie krawędzie boczne G-a są równej długości. Stosownie do podstaw G. nazywa się trójkątnym, czworokątnym, pięciokątnym itd. G., którego podstawami są równoległoboki, nazywa się równoległośćianem. G., którego ściany boczne są prostopadłe do podstaw — są one wtedy prostokątami — nazywa się prostym; taki, którego ściany boczne nie są prostopadłe do podstaw— pochyłym. Wysokością G-a jest najkrótsza odległość jego podstaw, t. j. odcinek prostej prostopadłej do podstaw, między płaszczyznami podstaw zawarty. W G-ie prostym wysokość jest równa każdej z jego krawędzi bocznych. Przecięcie G-a płaszczyzną równoległą do podstaw jest wielokątem równym podstawie. Powierzchnię G-a, tj. summę pól jego ścian bocznych otrzymujemy, mnożąc długość krawędzi bocznej przez obwód wielokąta, otrzymanego z przecięcia G-a płaszczyzną prostopadłą do krawędzi. Powierzchnię całkowitą G-a otrzymujemy, dodając do powierzchni bocznej pola dwóch jego podstaw. Objętość G-a wyraża iloczyn pola jego podstawy przez wysokość.

80

ści podstaw, albo inaczej przez prostą, popro- zakreśla się linią geometryczną, poprowadzoną wadzoną przez środek ciężkości przekroju nor- bądź przez punkta oznaczone sztucznie na mapie, malnego równolegle do krawędzi i zawartą po- bądź też przez G-e naturalne (góry, rzeki itp.). Na między podstawami G-a uciętego.    s-D- gruncie kommissya graniczna linię tę oznacza

lat sprawdzana, przy czem powinny być wykonane roboty demarkacyjne, według potrzeby. W rozumieniu dyplomatycznem rektyfikacya oznacza niekiedy zmianę terrytoryum, jak to było z granicą rossyjsko-bessarabską, według traktatu paryskiego r. 1856. — W naukach znane są granice wzroku i słuchu, granice roślinności, wreszcie granice etnograficzne czyli językowe. —Bibliogr.: Calvo „ Le Droit international théorique et pratique”(§ 657); F. de Martens „Traité de droit international”; Klüber „Droit des gens”; Bluntschli „Droit international codifié". *

Granica, osada, niegdyś miasteczko, w powiecie Kozienickim, graniczy z przyległą osadą Gniewoszowem, leży o 3 wiorsty od Wisły i przystani we wsi Regów. Dziedzic jej, Myszkowski, wyniósł ją r. 1735 na miasto, co August III zatwierdził z nadaniem prawa magdeburskiego; dla braku wszakże odpowiednich warunków miasteczko rozwinąć się nie mogło. Mieszkańców liczy około półtora tysiąca, trudniących się rolnictwem i zarobkowaniem na Wiśle; rzemiosła, liche, w ręku Żydów.

Granica, miasteczko na granicy austryackiej, w powiecie Będzińskim, w gub. Piotrkowskiej, nad Białą Przemszą, w okolicy piaszczystej, pagórkowatej, na gruntach wsi, zwanej Maczki. Jak to stacya pograniczna drogi Warszawsko-Wiedeńskiej i komora celna klasy pierwszej; mieszkańców z górą 5 000. R. 1889 przewieziono tędy towarów za 17 805 000 rubli, wywieziono za 1 762 000 rubli.

Granica. Wyraz ten używany jest w matematyce w kilku różnych znaczeniach: 1) w geometry i: jako ograniczenie, naprzykład, ciała geometrycznego powierzchnią, powierzchni—linią itd.; 2) w analizie wyższej i teoryi funkcyj: mówimy, że funkcya y zmiennej x ma dla x równego a granicę A, jeżeli, dawszy sobie a dowolnie małe, możemy zawsze znaleźć otoczenie punktu a takie, że dla każdej wartości x w niem zawartej, wartość bezwzględna funkcyi y różni się od 4 o ilość mniejszą od o. Badanie granic, do których zmie rzają funkcye, t. j. zmienne zależne przy dążę niu zmiennych niezależnych do pewnych wartości stałych, do zera lub do nieskończoności,

Granica jest to linia oddzielająca przyległe po- słupami kamiennemi, kopcami, fossami i t. p.— siadłości dwóch właścicieli. Wszelka granica. Ze względu na to, że granice konwencyonalne czy między dobrami ziemskich obywateli, czy pod wpływem przyczyn naturalnych mogą cza-między gruntami włościańskiemi lub miejskietni, sem ulegać zmianom, państwa pograniczne nie-dalej gminami, powiatami, guberniami, jest bar- kiedy umawiają się z sobą o peryodyczną rek-dzo ważna i powinna być ściśle oznaczona, naj- tyfikacyę linii granicznej. Tak np. na mocy de-większe zaś znaczenie ma w prawie międzyna- klaracyi, zawartej między Szwecyą i Norwegią rodowem, wymagającem jak najdokładniejszego a Rossyą, 1 czerwca 1847 r. w Petersburgu, gra-określenia, gdzie się kończy władza jednego pań- nica między Rossyą a Norwegią musi być co 25 stwa, a zaczyna władza drugiego. G-e bywają bądź I fizyczne, t. j. przyrodzone, bądź konwencyonalne (umowne). G-ami fizycznemi są morza, rzeki, strumienie, góry, stepy, rozdoły. Co do granicy morskiej, według mniemania ogólnego, władza państw nadbrzeżnych rozciąga się na taką przestrzeń, jak daleko sięgnie wystrzał armatni, a ponieważ obecnie doniosłość dział jest bardzo rozmaita, przyjęto więc odległość 3 do 5 mil morskich. Co do granicy rzecznej, uważa się za nią koryto rzeki, lub też linia matematyczna, poprowadzona w równej odległości od obu brzegów, lecz G się nie zmienia w razie, jeśli rzeka zmieni łożysko. W górach G. ciągnie się po ich grzbiecie, czyli po linii rozdziału wód. Zresztą rzeki i góry, jakkolwiek uważane za granice przyrodzone, same przez się ich nie stanowią, lecz tylko na mocy traktatów nabierają tego znaczenia. Podczas kongresu Wiedeńskiego Bonald opracował teoryę granic przyrodzonych, która znalazła zwolenników i w dyplomacyi, i w nauce, zwłaszcza we Francyi i we Włoszech. Według teoryi rzeczonej, państwo, które dosięgło granic swych przyrodzonych (np. Francya Renu) nie ma już zgoła żadnego interesu w nowych podbojach; zalecano więc teoryę Bonalda, jako najrozumniejszy i najbardziej pokojowy systemat rozgraniczania państw. W rzeczywistości wszakże granice przyrodzone są pojęciem względnem i historycznie zmiennem: jedne z państw dążą do ich rozszerzenia, a drugie do ścieśnienia.

R.

Nadto zaś jest to pojęcie bardzo subjektywne: pisarze tej samej epoki i tego samego narodu rozmaicie o G-ach przyrodzonych sądzili, a pisarze różnych narodów wzajemnie się wdzierali niemi w cudze terrytorya. Francuzi (osobliwie zaś Napoleon III) za przyrodzoną G-ę Francyi uważali Ren, Niemcy zaś ze swojej strony posuwali je ku Wogezom („der Rhein Deutschlands Strom, nich Deutschlands Grenze”). W ogólności więc w czasach dzisiejszych G-e przybrały charakter sztuczny, konwencyonalny, oparty na traktatach. Do ustanowienia granic tego rodzaju państwa sąsiadujące z sobą wyznaczają kommissye graniczne, do których ostatniemi czasy weszło w zwyczaj wprowadzać także kommisarzy trzeciego państwa. G-e konwencyonalne, za wza-jemnein porozumieniem się stron interesowanych,

mi dla wielkości x.

1893, T. IV, str. 372 i uast.).

stanowi zagadnienie podstawowe w teoryi funk-cyj i w rachunku wyższym. Pojęcie funkcyj ciągłych i nieciągłych, pojęcie pochodnych, teo-rya zbieżności szeregów nieskończonych itp., są z tym problematem nieodłącznie związane; 3) w rachunku całkowym G-ami nazywamy dwie wielkości, pomiędzy któremi bierze się całka określona (ob.):

rh

j f(x)dx

^ a

tu aib są G-ami: pierwsza nazywa się niższą (dolną), druga— wyższą (górną); 4) granicami nazywamy też wogóle w algebrze, teoryi liczb i analizie dwie wielkości, pomiędzy któremi zmienia się lub zawiera się wielkość rozważana, tak np. jeżeli pewna wielkość x winna czynić zadość warunkowi a/_x /_b, t. j. jeżeli x może być, co najmniej, równe a i, co najwyżej, równe b, wtedy a i b można nazwać granica-

s. d.

Graniczna skarga. Z natury własności indywidualnej wypływa, że każdy właściciel nieruchomości może zmusić swojego sąsiada do rozgraniczenia stykających się własności. Stąd pochodzi skarga G. Jest ona prawem nieulega-jącem przedawnieniu. Znaczy to, że domagać się rozgraniczenia można zawsze bez względu na datę wejścia w posiadanie. Tak mniej-więcej rzecz ta wynika z art. 646 k. Nap., obowiązującego w Królestwie. Przepis ten nadto obejmuje wzmiankę, że rozgraniczenia dopełnia się wspólnym kosztem. We Francyi skargi G-e w myśl prawa z d. 25 maja 1838 ulegają kom-petencyi sędziów pokoju, o ile kwestya własności oraz tytułów nie ulega sporowi. W przeciwnym razie sprawa należy do jurysdykcyi trybunałów. U nas brak specyalnego postanowienia prawodawczego co do skarg G-ycli. Według ogólnych przepisów proceduralnych sądy okręgowe rozstrzygają kwestyę rozgraniczenia. Wskutek powództwa strony interesowanej sąd deleguje na miejsce geometrę, który przeprowadza projekt linii granicznej. Następnie sąd wyrokiem ostatecznie ją określa. W prawie rzym-skiem skarga graniczna nosiła nazwę actio finiuni regundorum. W nowym kodeksie niemieckim skarga G. znalazła uwzględnienie w dwóch artykułach 919 i 920. Pierwszy z nich stanowi, że właściciel nieruchomości może żądać od sąsiada postawienia stałych znaków granicznych. Sposób rozgraniczenia oraz postępowanie określają prawa krajowe, a w ostateczności zwyczaje miejscowe. Rozgraniczenie takie odbywa się w zasadzie na wspólny koszt. Następny § 920 orzeka, że w wypadku sporu co do granicy posiadanie jest rozstrzygającem. Jeśli zaś posiadania ustalić niepodobna, to każdej z nieruchomości wydziela się połowę spornego gruntu. Zresztą należy się w tej mierze kierować zasadami słuszności.—Por. Laurent „Principes de droit civil français” (Paryż 1887, T. VII, str. 476 i nast.); Théophile Hue „Commentaire théorique et pratique du Code Civil” (Paryż

H. K.

Graniczne prawo w Polsce. Pojęcie prawa granicznego obejmowało w Polsce ogół przepisów i zwyczajów prawnych, których przedmiotem były granice dóbr nieruchomych. Liczne nadania książąt i królów polskich, którzy od połowy XII w. szafowali hojnie ziemią na rzecz biskupstw, kapituł, kościołów, klasztorów i rycerstwa, pokryły Polskę niezliczoną ilością ter-rytoryów immunitetowych, gęsto wśród niezmierzonych przestrzeni dóbr książęcych (królewskich) rozsianych. Wyłoniła się potrzeba stałych i pewnych granic oddzielających grunta różnych właścicieli. To też książęta, nadając dobra, opisywali w dokumencie donacyj-nym granice tych dóbr, a nawet nieraz sami objeżdżali granice darowanego terrytoryum. Wtedy zwoływano sąsiadów i, dążąc śladem książęcego konia, utrwalano natychmiast granice, sypano kopce, kładziono kamienie graniczne, wbijano pale, nacinano znaki na drzewach. Rychło też spotykamy się ze sporami grauiczneini. Natura tych procesów wymagała naocznego obejrzenia przedmiotu spornego i—co za tein idzie — odpowiednich zarządzeń. Sąd nie zawsze mógł zjeżdżać na miejsce sporu: wyrobił się tedy zwyczaj wysyłania na grunt urzędnika, którego zadaniem było obejrzenie granic, odnawianie dawnych i ustalanie niepewnych. W czynności tej pomagała mu ludność okoliczna (vicinia) zwłaszcza ludzie starzy, którzy pamiętali dawne granice (senes scioli). Wysyłanie urzędników było tern konieczniejszem, że spory graniczne rozstrzygały pierwotnie wyłącznie sądy królewskie, później sądy wiecowe, nieraz daleko od miejsca sporu, a dopiero w XV w. sądy ziemskie. Sądy te wysyłały na miejsce sporu zwykle urzędnika zwanego komornikiem, szczególnie jego zastępcę—podkomorzego. W miarę jak procesy graniczne coraz częstszemi się stawały, i to nietylko wśród drobnych, ale nawet wśród wielkich właścicieli ziemskich, rosło znaczenie urzędu podkomorskiego, który powierzano coraz - to znaczniejszym osobistościom, tak, że ostatecznie komornicy spadli do rzędu pomocników podkomorskieh, a urząd podkomorski stał się pierwszym w ziemi urzędem. Rozwój tego urzędu dokonał się w pierwszej połowie wieku XIV, tak, że już w samej połowie tego wieku spotykamy się w źródłach z wyrażeniem, że rozgraniczenie dóbr należy do urzędu podkomorskiego. Przy końcu w. XIV interweneya podkomorzego w sprawach granicznych stała się nieodzowną, tak, że nawet, gdy urząd ten wakował, musiał któryś z wyższych

urzędników ziemskich funkcyę podkomorską sprawować. Doszło wreszcie do tego, że nawet, gdy sąsiedzi chcieli granice poprowadzić dobrowolnie i z obopólną zgodą, albo zdali się na wyrok arbitrów, obecność podkomorzego była nieodzownie potrzebna przy akcie granicznym.

ani na drugim terminie nie stanęła, sąd przyznawał powodowi t. zw. powództwo, wództwo było prawem służącem jednej ze stron do okazania podkomorzemu granic. Strona, która uzyskała to prawo, ukazywała mu granice i poprzysięgała je, podczas, gdy strona przeciwna nie mogła się sprzeciwiać lub dowodzić, że granica idzie inaczej. Po przyznaniu stronie powództwa sąd odsyłał sprawę do pod-

Po-

graniczenia. Podkomorzy wyznaczał termin i wzywa! strony na miejsce sporu. Tam strona mająca powództwo ukazywała granice, które natychmiast utrwalano kopcami lub innemi znakami. Na ostatnim kopcu strona z sześciu świadkami przysięgała, że granice poprowadziła słusznie i że gruntu przeciwnikowi nie odjęła. Czyn ność tę wykonywano na gruncie nawet wtedy, gdy strona przeciwna mimo doręczonego wezwania nie stanęła. Po dokonaniu rozgraniczenia podkomorzy ogłaszał, iż granice te mają odtąd trwać nienaruszone, i wygotowywał akt, który wciągano do ksiąg ziemskich. Tak wyglądał proces graniczny zaoczny. Gdy zaś obie strony stanęły, sąd przeprowadzał rozprawę, na której badał wartość dowodów przez obie strony przedstawionych. Rezultat rozprawy mógł być dwojaki: albo sąd przyznał jednej ze stron powództwo i odsyłał sprawę do podkomorzego, albo nie przyznawał powództwa nikomu i odsyłał sprawę podkomorzemu, aby on sam na miejscu zbadał granice i jednej stronie przyznał powództwo i granice ustalił. Jeżeli w toku sporu granicznego jedna ze stron dopuściła się gwałtu na stronie drugiej, na jej rodzinie, czeladzi lub świadkach, albo też gwałt ten na samym gruncie wykonała (np. przez zabranie płodów) temsamem traciła możność uzyskania powództwa, które dostawało się stronie przeciwnej. Na terminie przez podkomorzego na gruncie wyznaczonym strony mogły żądać odroczenia, np. z powodu choroby, służby publicznej, wyprawy wojennej, lub dla zebrania poważniejszych dowodów. Także sam podkomorzy mógł rozprawę odroczyć dla deliberacyi. Strony mogły się na gruncie bronić ekscepcyami, a więc np. zarzucać, że któraś ze stron do sporów wchodzących, lub któryś z sąsiadów, nie otrzymali wezwania, że ktoś nie ma pełnomocnictwa, że jest więcej współdziedziców jednej wsi, a nie wszyscy otrzymali wezwanie, lub że niema woźnego, który przy akcie był niezbędnie potrzebny. Gdy który z zarzutów okazał się uzasadniony, wówczas termin był udaremniony, w razie przeciwnym sąd podkomorski przystępował do czynności. Polegała ona na rewizyi dowodów przez obie strony przedstawionych, a więc znaków granicznych, jako to: kopców, drzew z naciosanemi znakami, kamieni, pali, rowów etc. Znaki te były bardzo ważne, gdyż

Uchwała zaś wiecu w Sieradzu 1416 r. zagroziła nawet karą ,piętnadziesty” tym, którzy bez przybrania podkomorzego lub komornika granice ustanawiali. Podkomorzowie wybierali sobie komorzego (remissio ad campum) czyli na pole, do pomocy komorników, których sami mianowali, jako do wykonawcy dokonać się mającego roz-Już w początkach w. XV widzimy, że podkomorzowie mieli po kilku komorników, zapewne tylu, ile było powiatów w ziemi, później stało się to regułą. Ustawodawstwo polskie zawiera liczne postanowienia, mnjące na celu ochronę granic. Statuty Kazimierza W-ego groziły karą „siedmnadziesta” temu, kto zrąbie trzy drzewa, znakami granicznemi opatrzone, lub rozrzuci trzy kopce graniczne. Postanowiły dalej, że gdy rzeka, granicę stanowiąca, sama zmieni koryto, to granica powinna iść starem łożyskiem, gdyby zaś jeden z sąsiadów przekopał dla rzeki nowe łożysko przez własne grunta, wówczas nowe koryto ma stanowić granicę.

Znajdujemy wreszcie przepis o przedawnieniu granic. Kto mianowicie wystawi płot na cudzym gruncie, a właściciel gruntu tego, w jednej wsi z nim mieszkając, nie pozwie go o to w ciągu dwu lat, to po upływie tego czasu skargę o to utraci. Statut warcki Władysława Jagiełły (1420) postanowił, że sprzedający dobra, ma kupującemu okazać granice tych dóbr w przytomności sąsiadów przez woźnego zwołanych.

Sąsiad, który mimo wezwania na granicy nie stanął i w ciągu trzech lat i trzech miesięcy nie pozwał nowonabywcy o granice, tracił prawo skargi i już go potem niepokoić nie mógł.—

W postępowaniu sądowem granicznem dają się rozróżnić dwa stadya. Pierwszem z nich był spór graniczny, który wynikał zazwyczaj z jakichś czynów, narażających na szwank prawo własności. Spór ten toczył się przed sądem ziemskim, wiecowym, sejmowym lub królewskim. Drugiem stadyum był t. zw. proces p odko morski, który się rozpoczynał od chwili, gdy sąd, przed którym toczył sie spór graniczny, odesłał sprawę podkomorzemu do załatwienia jej na gruncie spornym. W razie naruszenia granic, np. przez rozsypanie kopców granicznych, lub zaoranie gruntu, poszkodowany udawał się do sądu ziemskiego, który mu wyznaczał woźnego i dwu z pośród szlachty. Ci delegaci sądowi stwierdzali na miejscu fakt naruszenia granic, co się nazywało widzeniem (visio), a woźny składał o tem sądowi relacyę. Poszkodowany wnosił następnie do sądu protesta-cyę z powodu naruszenia granic, a potem wnosił pozew, który sąd doręczał strome pozwanej, wyznaczając jej termin do stawienia się w sądzie. Gdy strona pozwana ani na pierwszym,

na mocy statutu warckiego, kto wskazał trzy kopce lub trzy inne znaki nietknięte i niewątpliwe, pierwszym był do prowadzenia linii granicznej. Dla przekonania się, czy wskazana wyniosłość jest istotnie kopcem granicznym, rozkopywano go, gdyż w kopcach takich znajdowały się: węgle, cegła, kawałki żelaza lub szkła, żużle kowalskie, proso w butelkach i t. p. Badano dalej pokładane przez strony dokumenty i mapy, a wreszcie, jako świadków—okolicznych kmieci, zwłaszcza starców. Najważniejszą rzeczą było ustalenie tak zw. narożności (angularitas), t. j. punktów, w których granica stykała się z granicami innych właścicieli, po-czem podkomorzy przysądzał jednej ze stron prawo prowadzenia granicy między dwoma narożnikami. Po ustaleniu kopców narożnych zwanych narożnikami lub węgielnikami (sco-pulus acialis, angularis) sypano w pewnych odległościach, np. co staje,, kopce zwane ścienił e m i (sc. parietalis). Po ukończeniu całej czynności podkomorzy przez woźnego ogłaszał granice za ustalone i spisywał cały przebieg rozgraniczenia w osobnym dokumencie, który oblatowano w sądzie. Od wyroku sądu podko-morskiego można było apellować do sądu królewskiego, względnie sejmowego lub wiecowego, a od r. 1578 do Trybunału Koronnego. Wedle zasady ogólnej apellacya od wyroku podkomor-skiego in merito była niedozwoloną, in fornali zaś tylko w pewnych, prawem przewidzianych, wypadkach; w praktyce jednak łamano często tę zasadę. — Batwiejszem było postępowanie o odnowienie niewyraźnych już granic. Miało ono na celu zapobiedz procesom w przyszłości. Wobec tego, że istniały jeszcze jakieś ślady granic, a niekiedy nawet dawne dokumenty graniczne, cała czynność ograniczała się do porównania aktu ze znakami, które odnawiano. Nawet w toku sporu granicznego strony mogły powierzyć zagodzenie sporu wybranym osobom, czyli „zapisać się na kompromis”. Osoby wybrane nazywały się arbitrami, jedna z nich prezydowała i zwała się superarbitrem. Był nim zwyczajnie podkomorzy lub komornik. Wreszcie strony same mogły się zgodzić na stałe między sobą granice, przypozwać sąsiadów i komornika i dokonać rozgraniczenia. Za czynność swą pobierał podkomorzy wynagrodzenie. Statuty Kazimierza W-go przepisały, że należy mu się suknia lub pół grzywny, gdy rozgraniczenie trwało tylko jeden dzień, a trzy grzywny, dwie siekiery i dwa rydle lub dwie motyki, gdy się przeciągnęły dłużej. Kopce przez podkomorzego usypane były nietykalne. Formula processus z r. 1523 przepisała karę trzech grzywien za rozrzucenie kopca granicznego, a sześciu skojców za zniszczenie innego znaku. Nadto sprawca musiał własnym kosztem sprowadzać podkomorzego na grunt i nauowo ustalać granice. Kto samowolnie na cudzym gruucie znaki stawiał, płacił karę trzech grzywien za każdy kopiec narożny, a po sześć skojców za każdy inny znak, i winien był znaki te usunąć. Gdy chodziło o przeprowadzenie granic między dobrami szlacheckiemi a królewskiemi, wówczas postępowanie było nieco odmienne. Do każdej takiej sprawy król delegował sąd osobny, t. zw. komm is s ar s ki, złożony z urzędników królewskich i z podkomorzego. Początkowo sąd taki składał się z dwu urzęduików królewskich i z podkomorzego, później z dwu dygnitarzy osiadłych w tej ziemi, w której spór się toczył, z dwu urzędników niższych i z komornika. Niekiedy król wyznaczał obok kom-missarzy jeszcze osoby inne, jako prowizorów czyli prokuratorów, którzy mieli przestrzegać interesów skarbu i dóbr królewskich, Kommissa-rze wydawali stronom i sąsiadom granicznym

t. zw. innotescencye, w których zawiadamiali o dniu i miejscu sądu, poczem, zjechawszy na miejsce, kazali woźnemu obwołać, iż sąd jest ufundowany, następnie zwoływali starców z okolicy, odbierali od nich przysięgę i dopiero za ich wskazówką i świadectwem dokonywali rozgraniczenia. Okazywanie granic przez starców nazywano technicznie zajazdem (notiflcatio, progressas). Gdy świadkowie nie zgadzali się w zeznaniach, kommissarze winni byli postąpić wedle własnego uznania. Decyzya ich zapadała większością głosów.—Na Mazowszu postępowanie w sprawach granicznych wogóle było podobnem do koronnego, miało jednak pewne różnice partykularne. Zasada ogólna, iż strona, która lepsze dowody i znaki okazała, otrzymywała powództwo i że je traciła w razie popełnionego gwałtu, obowiązywała, oczywiście, także na Mazowszu. Ustawodawstwo mazowieckie zajęło się bardziej szczegółowo sprawą dowodu w procesie granicznym i wydało kilka zasadniczych w tej mierze postanowień. Istniała więc np. presumpcya, że droga jest równocześnie granicą między dobrami, i kto ukazywał drogę jako granicę, temu sąd przyznawał powództwo. W razie zbiegu granic kilku własności u jednego węgła (kopca), bywał on uznawany za znak graniczny, nawet mimo sprzeciwienia się jednego z właścicieli, jeżeli tylko inni go uznali. W kilku kierunkach prawo mazowieckie różniło się od koronnego. Tak np.: statut warcki przepisał, iż gdy niema żadnych znaków granicznych, wówczas pierwszym do prowadzenia granicy ma być powód; na Mazowszu było odwrotnie, tam pozwanemu przysługiwało powództwo w tym wypadku. Na Mazowszu obok podkomorzego miał jeszcze starosta głos w sprawach granicznych i pobierał nawet równe z podkomorzym wynagrodzenie—30 groszy, a w razie dobrowolnego rozgraniczenia—15 groszy. Podobnież postępowanie w razie rozgraniczenia dóbr książęcych od szlacheckich innem było na Mazowszu niż w Koronie. Książęta mazowieccy nie

1875). Ob. Dukt.

A. Pol.

wyznaczali kommissarzy, ale sami zjeżdżali na miejsce sporu. Po przyłączeniu Mazowsza do Korony Zygmunt I zniósł ten zwyczaj i przyrzekł wysyłać kommissarzy. Na Litwie postępowanie w sprawach granicznych różniło się początkowo znacznie od polskiego. W czasie wydania pierwszego Statutu litewskiego (1529) nie było jeszcze na Litwie podkomorzych. W razie procesów granicznych zjeżdżali na miejsce sporu sędziowie zwani jezdokami. Zasady, któremi się kierowali, były odmienne od polskich. W razie sporu o grunt pierwszeństwo do prowadzenia dowodu miał posiadacz gruntu spornego. Dowodem najważniejszym był dowód ze świadków. Obie strony stawiały ich w liczbie po 18 osób, z których sześć wybierano. Sąd rozstrzygał, której strony świadkowie są „godniejsi” i tę stronę przypuszczał do dowodu; godniejszymi zaś byli nie ci świadkowie, którzy pochodzeniem lub majątkiem się odznaczali, ale ci, którzy mieszkali bliżej spornej granicy. Świadkami mogli być tylko chrześcianie. W statucie litewskim trzecim (1588) prawo graniczne wygląda już inaczej. Statut ten cały rozdział poświęca prawu granicznemu (R. IX „O Podkomorzym w powiatach i o prawach ziemnych, o granicach i o miedzach”), które traktuje szczegółowo. Zasady tego prawa są już jednak czysto polskie, gdyż silny wpływ prawodawstwa koronnego, który się odbił na całym statucie litewskim trzecim, zatarł zupełnie dawne litewskie prawo graniczne i zastąpił je polskiem.— Literatura: Łochowski Stanisław „Processus judiciarius granicialis Regni Poloniae Cracoviae 1641”; Paciorkowski Marcin „Reguła processus granicialis campestris Regni Poloniae se-cundum praxim moderni saeculi ad dislimitanda bona regalia, spiritualia et terrestria” (w Częstochowie 1749, w Lublinie 1760, w Częstochowie 1776, plagiat Łochowskiego); Gaworski Jan Nep. Ignacy „Dissertatio Canonico—Civilis de mensoribus sive agrimensoribus sive geo-metris” (1775); ks. Teodor Ostrowski S. P. „Prawo cywilne albo szczególne narodu polskiego....” (Warszawa 1784, dwa tomy; tamże 1787); Kor o wieki Aleksan der „Proces graniczny” (Wilno 1827); St(osław) Ł(aguna) „O prawie granicznem polskiem” (Warszawa

Dr Al. w.

Graniczny Grzegorz (z XVII w.), muzyk na dworze Władysława IV, króla polskiego, słynny sztorcista; w nagrodę służby długoletniej otrzymał od króla „aream seu liortum certum Firla-gowski Varsaviae consistentem”.

Granier de Cassagnac Bernard, polityk francuski (* 1806 —f 1880), kształcił się najpierw w Tuluzie, a potem w Paryżu, gdzie poznawszy się z Wiktorem Hugo, został zagorzałym romantykiem i w duchu romantycznym rozpoczął swą działalność piśmienniczą przez ogłoszenie szeregu artykułów literackich. W r. 1840 wysłany i był przez rząd na wyspy Antylskie. Wróciwszy ztamtąd, poświęcił się polityce i różnym kwe-styom społecznym, z których najżywiej obchodziła go kwestya zniesienia niewolnictwa. Po re-wolucyi 1848 r. oddał się całkowicie Napoleonowi i został współpracownikiem dziennika rządowego „Constitutionnel”. Od r. 1852 do 1870 był posłem w zgromadzeniu prawodawczem z departamentu Gers i zasłynął jako bezwzględny wielbiciel konserwatyzmu; należał do stronnictwa t. z. arkadowców (ulica de 1’Arcade), najwybitniejszych wsteczników; głosowali oni w r. 1868 tylko z sześciu członkami przeciw prawu o wolności druku W r. 1866 G. założył dziennik „Pays”, w którym zapalczywie polemizował z postępowcami. Po wojnie pruskiej opuścił Francyę i za granicą wydawał dziennik „Le drapeau”, w którym stanął w obronie bonapartyzmu. Wróciwszy do kraju, chwilowo był uwięziony, później znów wydawał „Pays”, a w r. 1877 obrany na posła stanął po prawicy i bronił starego systemu klery-kalnego w szkolnictwie francuskiem. G. znany jest jako autor licznych prac historycznych: „Histoire de la Révolution française” (1850), „Histoire du Directoire” (1851—56), „Histoire de la chûte de Louis Philippe, de la révolution de Février et du rétablissement de l’Empire” (1857), „Histoire populaire illustrée de Napoléon III” (1874), „Histoire de la colonne Vendôme” (1877), „Portraits littéraires” (1852) i t. d. Prócz tego wydał dwie powieści: „Danae” (1840) i „La reine des prairies” (1845, wyd. 2-e 1859). N-Granier de Cassagnac Paweł Adolf Mary a Prosper, syn Bernarda, również polityk francuski (* 1842); ukończywszy study a prawne, poświęcił się dziennikarstwu, a potem polityce; występując w obronie absolutyzmu pod wpływem ojca, głosił swoje wsteczne idee z nierównie większą niż on zaciętością i z niesłychaną gwałtownością walczył ze swymi przeciwnikami, przekraczając w polemice wszelkie granice przyzwoitości i nawet rozsądku, skutkiem czego narażał się na częste pojedynki i miał licznych nieprzyjaciół. Podczas wojny pruskiej był w bitwie pod Sedanem wzięty do niewoli. Uwolniony, wrócił do kraju i w dalszym ciągu walczył w obronie władzy monarchicznej; jako redaktor „Pays” od r. 1879 agitował przeciw Zgromadzeniu narodowemu i trzykrotnie stawał przed kratkami sądowemi za agitacyę na korzyść bonapartyzmu. W r. 1876, zostawszy posłem, walczył zaciekle z republikanami i wywoływał nawet skandale w izbie sejmowej. W r. 1879 stawał przed sądem pod zarzutem obrazy ministra spraw wewnętrznych, ale był uniewinniony. W łonie nawet samych bonapartystów zasiał niezgodę, gdy stanął po stronie księcia Wiktora, pomimo, że inni chcieli jego ojca, księcia Hieronima Bonapartego, uważać za kandydata do tronu. W r. 1885 musiał opuścić dziennik „Pays”, I który przeszedł w ręce stronników ks. Hieroni-

N.

Pod

II

60.81

21.21

OS

Si0₂

A1₂0₃

Fe₂0₃

CaO

1.96

1.00

cc cc

0.75

9.98

58

2.65

1.00

ma, i założył inne czasopismo „L’Autorité”. Wybrany w tymże roku’na posła z dep. Gers, połączył się z bulanżystami, popierając ich program rewizyjny. W czasach ostatnich znacznie ostygł w swym zapale politycznym. G. napisał dwa ważniejsze utwory: „Empire et Royauté” (1878) i „Histoire de la troisième République” (1875).

Granik, rzeka w Azyi. Bitwa; ob. Aleksander Macedoński, t. II, str. 616.

Granik, ob. Funt.

Granit, skała pierworodna lub głębinowa* budowy ziarnistej, lstotnemi jej częściami skła" dowemi są felspaty alkaliczne (ortoklaz, mi' kroklin, albit, mikropertyt, oraz czasami a‘ nortoklaz) i kwarc. Prócz felspatów alkalicz⁻nych niektóre granity zawierają plagioklazy* stąd odróżniamy dwie główne grupy granitów: granity alkaliczne i alkaliczno-wapienne. Obie-dwie te grupy zawierają jeszcze prócz tego minerały z grupy mik, amfibolów lub piroksenów, a jako akcesoryjne występują w nich w ilościach nieznacznych: magnetyt, hematyt, apatyt, cyrkon, tytanit, kordyeryt, ortyt, topaz, granat i turmalin. W żadnym ze znanych granitów nie występują wszystkie razem minerały wskazane. Granity alkaliczne oprócz części istotnych (fels-patu i kwarcu) zawierają w niewielkich ilościach mikę i wyjątkowo jeden z alkalicznych amfibolów lub piroksenów. Granity sodowo-wapienne bogatsze są w minerały akcesoryjne. Granity dzielimy na grupy następujące: 1) granit właściwy (kwarc, felspat alkaliczny, oligoklaz, biotyt, muskowit), 2) granityt (kwarc, felspat alkaliczny, oligoklaz, biotyt), 3) granit amfi-bolowy (kwarc, felspat alkaliczny, oligoklaz, hornblenda), 4) granit piroksenów y (kwarc, felspat alkaliczny, oligoklaz, dyopsyd). względem chemicznym granity są skałami za-wierającemi największą ilość krzemionki. Magma ich przesycona jest tem ciałem: więc wydzieliło się ono wolne w postaci kwarcu. Drugim rysem charakterystycznym magmy granitowej jest obfitość alkaliów, mała zawartość wapna i magnezyi. O składzie chemicznym granitów dają pojęcie przybliżone przytoczone analizy:

III 76.00

13.64 2.42

0.70

MgO

KaO

Na₂0

H₂0

I i II Granityt z Żytomierza, III Granityt amfi-bolowy z Trihuria na Wołyniu (T. Morozewicz

„Pam. Fiz.” T. IX). — Zawartość wody wskazuje, że granity podległy wietrzeniu. Najłatwiej wietrzeje w granicie felspat. Produktami wietrzenia są: muskowit, kaolin, chloryt i serpentyn. Budowa granitów jest przeważnie równomierna ziarnista, minerały składowe postaci własnych nie posiadają. Często widzieć się dają przejścia ku budowie porfirowej: ortoklazy, rzadziej plagioklazy, wpadają w oko swojemi wymiarami większemi od reszty minerałów. Wielkość ziarn granitu jest bardzo rozmaita, najpo-spolitszeini są granity ziarna średniego. Bardzo często przybierają budowę równoległą, co tworzy liczne a nieznaczne ich przejścia do gnejsów. Budowa gnejsowa granitów często jest wynikiem procesów dynamo - metamorficznych. Kształt ciosowy granitów przeważnie równole-głościenny. Granity żylne rozpadają się na małe sześciany, na płyty, czasami zaś mają kształt ciosu nieregularny. Kształt powierzchni granitów różni się bardzo w płaskowzgórzach, krainach pagórkowych i w górach łańcuchowych. W pierwszych (Wołyń) widzimy niewielkie tylko wgłębienia, zajęte przez jeziora lub torfowiska; w drugich (Szląsk) granity tworzą łagodne kopulaste krajobrazy, obfitujące w płytkie szerokie doliny. Wreszcie w górach łańcuchowych (Tatry) granity tworzą śmiałe ostre sterczące wir-chy, szczyty, turnie. Wybitne te różnice zależą jednak, nie od przymiotów skały, lecz stopnia posunięcia i napięcia procesów erozyjnych. Genetycznie odróżniamy granity pierwotne, występujące wraz z gnejsami w nader rozległych płaskowzgórzach (np. Finlandya, płyta południowo ruska, osi krystaliczne Tatr, Alp itp.), granity pniowe, tkwiące w postaci wielkich mas, wciśniętych pomiędzy skały, tworzących rozległe pasy kontaktowe, i granity żyłowe, stanowiące przejście ku porfirom, wciśnięte w szczeliny (płyta południowo-ruska). Granity są bardzo rozpowszechnione. Alkaliczne, najrzadsze, występują w Górach Kruszcowych, na południu Norwegii, na Korsyce, w Massachusetts. Granity właściwe znamy w Wogezach, w Szumawie, w Karkonoszach, w Kornwalii, Irlandyi i wielu innych. Granityty znajdują się prawie we wszystkich utworach górskich. Nazwa granitu pochodzi od wyrazu łacińskiego granum=ziarno, przez alluzyę do jego budowy ziarnistej; stąd nazwa polska ziarnowiec używana niekiedy przez dawniejszych autorów. O granitach Wołynia i Tatr patrz rozprawy J. Morozewicza w „Pamiętniku Fizyograficznym”.    z-w-

Granityt, ob. Granit.

Granius, plebejuszowski ród rzymski, który wydał kilku pisarzów, wszakże różne kontro-wersye co do ich życia i dzieł do dzisiaj w święcie uczonym nie są rozstrzygnięte. 1) G. Fl accus napisał za czasów Cezara dzieło prawnicze o t. z w. „Jus Papirianum” i inne jeszcze pod tytułem „Indigitamenta”, dzieło treści religijnej,

S. Drz.

E.

J. K.

zyjne, t. j. powstałe z masy ognistociekłej, która wydostała się na powierzchnię ziemi i tu zastygła, lub uwięzła w płytkich żyłach. Skład mineralogiczny i chemiczny zbliżony do składu granitów.

zawierające nazwiska wszystkich bóstw rzymskich i sposób, w jaki cześć im oddawać należy. Bliższe szczegóły o autorze i dziełach jego nie dochowały się.—Prócz niego znanym jest jeszcze 2) G. Lic i ni anus. Z dzieła jego „Annales” odkrył w r. 1853 w Muzeum Bry-tańskiein Paweł de Lagarde w trzykrotnie zapisanym palimpseście syryjskim fragment, z 13 kart złożony, obejmujący ustępy z 26, 28 i 36 ej księgi dzieła G-ego, które opisują dzieje rze-czypospolitej z r. 163 i 78 przed Chr. Z wielu trudnościami odrysował ten fragment uczony niemiecki Pertz wespół z synem, a młodszy Pertz wydał go razem z facsimile palimpsestu w Berlinie w r. 1857. Krytycznie szczątki te opracowało siedmiu młodszych filologów w Bonn; badania swe opublikowali w Lipsku w r. 1858. Autor, w rękopiśmie wyraźnie wymieniony, nie był jednakże prawdopodobnie spółczesnym Cycerona i Sal-lustyusza, jak Pertz przypuszcza, ani też nie skażono dzieła jego interpolacyami w późniejszych czasach, lecz żył pewnie w II wieku po Chr. i napisał dość lichą historyę rzymskiej rzeczypospolitej. Uczony duński Madvig jest zdania, że dzieło G-a, którego treść nie ma zbyt wielkiej wartości historycznej, jest ekscerptem z III lub IV wieku po Chr.

la Granja lub San Ildefons o, sławny pałac wiejski królów hiszpańskich w prowincyi Segowii, przepysznie ozdobiony przez Filipa V (1724—27) na wzór pałacu wersalskiego. Położony na wysokości 1266 m. nad poziomem morza, na stoku północnym Guadaramy, przy drodze z Madrytu do Segowii, ma wygląd bardzo malowniczy. Park jego, zajmujący 1 500 hektarów jest prześliczny: posągi, stawy, fontanny wiele mu wspaniałości dodają. Tutaj - to w r. 1836 wojsko zbuntowane zmusiło królową Krystynę do przyjęcia konstytucyi z r. 1812. Obecnie w tym pałacu znajduje się fabryka królewska kryształów.

GranilUS, przydomek, czy może synonim A-polina na napisach ofiarnych w okolicy górnego Dunaju, średniego i dolnego Renu, koło Edym-burga i w Szwecyi: „Apollini Granno”. Uczeni wywodzą wyraz ten z celtyckiego g ri an=słoń-ce, światło i przypuszczają, że G. był bóstwem słonecznem Celtów, utożsamianem, za czasów rzymskich, z Apollinem. Być może, że w nazwie Akwisgranu dopatrywać też należy echa tego imienia. Spotyka się ono też często w połączeniu z imionami Hygiei (ob.) i Sirony (ob.), i z tego powodu niektórzy mniemają, że G. był patronem wód mineralnych i chorych.— Obacz Roschera „Ausfiihrl. Lexicon der griech. und röm. Mythologie” pod wyrazem Grannus, gdzie wskazano dotyczącą literaturę.

Granofiry, skały należące do liparytów. Cechą ich zasadniczą jest budowa porfirowa i ziarnista budowa masy zasadniczej. Są to skały efu-

z. w.

Granów, miasteczko, w po w. Hajsyńskim, nad rzeką Werbiczem, 5 500 m-ców, zarząd gminny, kościół parafialny Przemienienia Pańskiego, wystawiony przez Adama Sieuiawskiego w 1724, a wykończony przez ks. Adama Czartoryskiego; w latach 1828—49 nowy murowany wzniesiony; cerkiew pod wezwaniem św. Mikołaja; oprócz tego jest tu nadetatowy klasztor mnichów prawosławnych, mieszczący w sobie 3 cerkwie. G. od czasu swego istnienia zostawał w posiadaniu trzech rodzin: Granowskich, Sieniawskichi Czartoryskich, przechodząc od jednej do drugiej po ką-dzieli. W 1735 roku hajdamacy go zniszczyli. August III przywilejem z 21 listopada 1744 r. nadał miastu prawo magdeburskie i herb Leliwę. W 1 775 r. było w mieście 179 domów, a na przedmieściach 153; do klucza tego należało 25 wsi, zamieszkanych przez lud dorodny i więcej rozwinięty od innych. Pułk, z nich utworzony, kozaków granowskich, na posługi Rzplitej, przez ks. Adama Kazimierza Czartoryskiego, generała ziem podolskich, odznaczał się urodą, ubiorem i dzielnością. Po 1831 roku klucz granowski, do którego należały oprócz m. G-a, wsie: Adamówka, Czartoryjka, Duchy, Michałówka, Ros-sochowata i Słobodyszcze, z posiadania ks. Adama Czartoryskiego przeszedł na własność rządu.— „Słów. geogr.”.

z Granowa Wincenty, herbu Leliwa, r. 1392 kasztelan nakielski, a 1409 i generał wielkopolski. Gdy w r. 1408 Krzyżacy zagrabili na Wiśle polskie statki ze zbożem, Jagiełło, powstrzymany przez panów rady od wojny, zgodnie z ich zdaniem wyprawił do W. mistrza poselstwo z upomnieniem się o zwrot grabieży, powierzywszy tę missyę pomiędzy innymi i Wincentemu. W. mistrz zadośćuczynienia odmówił, Jagiełło więc rozpoczął kroki wojenne, ale go powstrzymał król czeski Wacław, zaproponowawszy sąd rozjemczy w Pradze. Król przystał na to i wysłał swych pełnomocników do Pragi, a w ich liczbie i Wincentego. Zjazd ten spełznął na ni-czein, bo margrabia morawski Jodok, który w zastępstwie, oddanego nałogowi pijaństwa, króla Wacława wszystkie sprawy załatwiał, w zmowie z Krzyżakami sąd na krzywdę Polaków zawczasu przygotował i wyrok miał czytać po niemiecku. Polacy opuścili zamek, a wkrótce po powrocie ich do ojczyzny król Władysław rozpoczął przygotowania wojenne. W wiekopomnej bitwie pod Griinwaldem Granowski wystąpił ze swoim hufcem pod chorągwią niebieską, ozdobną półksiężycem z gwiazdą pośrodku (herb Leliwa); a gdy po pogromie Krzyżaków Prusy przeszły pod władzę polską, król, znakomitsze w nich miejsca obsadzając panami polskimi, Toruń przeznaczył Granowskiemu, wszakże wkrótce umarł — jak wieść niosła — z otrucia. Żonaty był z Elżbietą Pilecką, którą w 7 lat po jego zgonie zaślubił król Władysław Jagiełło. *

Granowski Kazimierz, wojewoda rawski za Stanisława Augusta, syn Franciszka Hieronima, generała majora wojsk koronnych. W 1746 był już Kazimierz oberstlejtnantem artylleryi regimentu koronnego. Król francuski Ludwik XV przysłał mu przez Walickiego do Polski order św. Łazarza Jerozolimskiego. G. ożenił się z Boną, córką wojewody bracławskiego, później rawskiego, Swidzińskiego, który mu wyjednał starostwo grodowe Radomskie. W r. 1757 teść złożył dla niego województwo Rawskie, za to G. ustąpił bratu żony, Michałowi Swidzińskiemu, starostwa Radomskiego. D. 6 sierpnia t. r. został z pułkownika generałem-majorem w wojsku koronnem. Lubował się swojem generalstwem, odbywał z ochotą mustry, parady. Sztuki wojennej nie znał, w bitwach nie bywał. Kiedy został w roku 1759 generałem-lejtenantem, odbył jedną taką rewię regimentu pieszego gwardyi koronnej, żeby się zainstallować (17 września i dni następnych). W tym czasie zaczął budować w Nowem Mieście kościół i klasztor kapucynów. Na sejmie elekcyjnym 1764 roku wybrany na członka kommis-syi do ułożenia paktów-konwentów, a potem, po nominacyi króla, do oznajmienia mu wyboru („Dyaryusz sejmowy”). Nareszcie, lubo należał do malkontentów, sam obrany na sejmie Cza-plica, 29 listopada 1766, na konsyliarza z senatu do kommissyi wojskowej, kilka lat w niej zasiadał. Należał do wszelkich konfederacyj, które po tym sejmie wybuchły. Jakiś czas prezydował w kommissyi wojskowej, jako najstarszy jej członek, i w tym charakterze 5 maja 1768 r. odbywał rewizyę korpusu kadetów w Warszawie. Wdał się w jawne stosunki z Barszczanami. Pociągały go ku tej stronie nawet rodzinne wspomnienia. Szwagier jego, Michał Swidziński, kasztelan radomski, miał Krasińską, a Krasińscy rej wodzili w konfederacyi. Cały majątek przyniósł braciom walczącym w ofierze. Z nim żona i siostra żony, Lanckorońska, kasztelanowa połaniecka, przeszły pod chorągwie Baru. Wszystko troje wyjechali do Cieszyna i na krok nie odstępowali siebie przez cały czas dobrowolnego wygnania. Kiedy konfederacya rozpadła się w roku 1772, wojewoda nie chciał się uniżać i o przebaczenie ani myślał prosić ; uciekł do Gdańska. Wszystko straciwszy, oboje Gra-nowscy byli na łasce siostry, kasztelanowej połanieckiej, która szlachetnie pomoc im swoją niosła. — J. Bartoszewicz w „Encykl. Orgelbranda” większej.

Granowskij Tymoteusz Mikołaj ewicz, historyk, znakomity profesor na uniwersytecie w Moskwie (* 9/21 marca 1813 w m. Orle —

Encykl. Powie, lluitr. Zen. 303. T. XXVI.

f 4/16 października 1855 roku), był synem dość zamożnego obywatela ziemskiego gubernii Orłowskiej. Z uwielbieniem wspominał o matce swojej, która była z pochodzenia Małorusinką. W domu nauczył się języków francuskiego i angielskiego, a czytywał podróże, powieści i książki historyczne. Naukę szkolną pobierał tylko przez dwa lata w prywatnym pensyonacie Kiistera i wrócił do domu, gdzie lekturą jego kieruwała wykształcona guwernantka sióstr, Guéritaux. W roku 1831, t. j. w 18-ym roku życia, przyjechał do Petersburga i wstąpił do ministeryum spraw zagranicznych na aplikacyę, lecz nie upodobał sobie pracy biurowej: porzuciwszy ją tedy, zamierzył wejść na drogę naukową przez uniwersytet. Było to dowodem niepospolitych jego zdolności, że w ciągu kilku miesięcy zdołał przygotować się do egzaminu. Zapisał się na wydział prawny, nie poczuwając się do takiej znajomości języków starożytnych, jakiej wymagał wydział filologiezno-historyczny. Studyo-wał jednakże z największem zamiłowaniem hi-storyę, literaturę, potrosze filozofię; uwielbiał żyjącego jeszcze wówczas Puszkina, tłómaczył z francuskiego i angielskiego, próbował pisywać sam wiersze, a tym sposobem wyrobił sobie styl wdzięczny. W roku 1835 otrzymał patent uniwersytecki i musiał przyjąć posadę sekretarza w departamencie hydrograficznym marynarki, ponieważ ojciec dosyłał mu pieniędzy zbyt mało i nieregularnie. Ale przyjmował też współ-pracownictvto w czasopismach, wydrukował w miesięczniku „Bibliotieka dla Cztienia” obszerniejszą pracę historyczną p. t. „Losy ludu hebrajskiego od upadku Machabeuszów do dziś-dnia” (1835), zyskał dobrą markę u wydawców i literatów, aż niebawem otrzymał od kuratora okręgu naukowego moskiewskiego, hrabiego Sergiusza Strogonowa, propozycyę wyjazdu za granicę na koszt skarbu dla przysposobienia się do wykładów historyi powszechnej na wakującej w uniwersytecie moskiewskim katedrze. Życzliwym pośrednikiem w tej sprawie był urzędnik kura-toryi, W. K. Rżewskij. Pobyt za granicą trwał dwa lata: ód r. 1837 do 1839. Drezno, Praga, Wiedeń zabrały niewiele czasu; najwięcej karmi dla swego umysłu znalazł G. w Berlinie, owo-czesnych Atenach niemieckich. Tu mógł słuchać, a bardziej czytać i podziwiać Rankego, oraz twórcę szkoły historycznej prawa, Savignego, i wielce dla historyi zasłużonego geografa Rit-tera. Zapoznał się też z filozoficznym systema-tem Hegla przez wykłady jego ucznia, Karola Werdera, który zarazem był krytykiem literackim i poetą, oraz przez przyjacielskie obcowanie z młodym Rossyaninem, M. W. Stankiewiczem, z którym poznał się w Moskwie, a następnie spotkał się zimą 1837 roku w Berlinie. Po ukończeniu tych studyów wrócił do Rossyi i wstąpił na katedrę. Odrazu pozyskał sympa-tyę słuchaczy i cieszył się nią aż do zgonu,

81

a słuchaczami jego bywała nietylko gromada akademików, tłocząca się w jego audytoryum, ale i wykształcona doborowa publiczność na odczytach trzykrotnie dla niej urządzanych: w r. 1848, 1845 i 1851. Szczególnie cenione były „Cztery charakterystyki historyczne”, wygłoszone przed publicznością w r. 1851 jako studyum nad nazwą „wielki człowiek”, nadaną wcale niepodobnym do siebie wzajemnie postaciom: Ti-mura, Aleksandra Macedońskiego, Ludwika Świętego i lorda Bacona. Słaby organ głosowy nie przeszkadzał powodzeniu, bo w sali panowała cisza i natężenie uwagi zaostrzało słuch. Zdarzało się, że przy końcu prelekcyi wybuchały oklaski, nie tolerowane wówczas przez władzę. W takim razie inspekcya uniwersytetu otrzymywała naganę i napomnienie od ministra oświaty, jak świadczą odnośne akta („dieło o rukople-skanijach prof. G-omu”). Pomiędzy studentami

i-

mmi

Fig. 218. Tymoteusz Mikołajewicz Granowskij.

znajdowała się zwykle duża liczba Polaków, nie mających wówczas możności nabywania wyższego wykształcenia w Warszawie i Wilnie po zwinięciu uniwersytetów Aleksandryjskiego i wileńskiego. Przejmowali się oni podobnem uwielbieniem dla profesora, jak to zaznacza artykuł „En-cyklopedyi Orgelbranda” (większej), napisany widocznie przez jednego ze słuchaczy G-ego pod świeżem wrażeniem jego śmierci. Fachowemi pracami G. nie zyskałby takiej sławy i gorącej sympatyi, gdyż napisał tylko dwie monografie badawcze i to pod naciskiem ustawy uniwersyteckiej, wymagającaj stopnia magistra i doktora do pozyskania tytułów profesora nadzwyczajnego i zwyczajnego. Pierwszą była rozprawa, obroniona i ogłoszona w r. 1845, p. t. „Wolin, Joms-burg i Wineta”, wyjaśniająca na podstawie źródeł średniowiecznych, a z uwzględnieniem spół-czesnych historyków niemieckich, znaczenie słowiańskiego Julina, normandzkiego Jomsburga i urojonej, w podaniu ludowem sławionej Winę-ty, która miała zapaść się na dno morskie. Drugą jest rozprawa doktoryzacyjna z r. 1849 p. t. „Abbat Sugeryj”, opartą na drukowanych źródłach francuskich, jakie się znajdowały w bibliotekach moskiewskich, albo sprowadzone być mogły drogą księgarską. O większą obfitość ma-teryału, o wprowadzenie mianowicie dyplomatów rękopiśmiennych trudno było kusić się w owo-czesnych stosunkach służbowych. Zresztą metoda jest dobra, konstrukcya składna, pogląd szeroki, sięgający od pierwszego Kapeta aż do Ludwika XIV-go. Jednakże w literaturze naukowej obie te rozprawy, liczące niespełna po sto stronic, nie mogą zająć bardzo wydatnego miejsca już nawet ze względu na wagę tematów: Wolin bowiem skromną odegrał rolę w dziejach, właściwie w stosunkach handlowych Słowiańszczyzny prastarej, o Sugeryuszu zaś sam autor powiada, że nie można go przyrównać do wielkich działaczy historyi powszechnej, że nawet pomiędzy spółcześnikami jego znajdujemy ludzi „z rozleglejszym zakresem wpływu i z głębszym rozumem”. Pobudką do podjęcia badań była naprawa niesprawiedliwości, jakiej dopuszczała się dotychczasowa historya na twórcy pierwotnym monarchii fraucuskiej. Wogóle bowiem historya „częstokroć wkłada wieniec zwycięstwa na czoło niegodne... Niechże każdy otrzyma uznanie wedle zasługi: wdzięczność dla różnych pracowników, którzy w pocie czoła czynili dla ludzkości, zaspokoili jakąkolwiek jej potrzebę, a surowe potępienie na ludzi, którzy oszukali spół-czesnych udatną odwagą lub genialnym egoizmem. Możliwość takiego sądu niesie jakąś głęboką pociechę człowiekowi. Myśl o tem budzi w znękanej duszy nowe siły do walki życia”. Znękanych dusz było wśród wykształconego społeczeństwa rossyjskiego wiele w ostatnim okresie rządów cesarza Mikołaja i dlatego-to wygłaszane przez G-ego critérium etyczne tak się podobało, tak pożądanem dla jego słuchaczy było. A przy-tem G. bacznie obserwował prądy nowe, jakie się pojawiały w nauce i życiu, trafnie je porządkował w myśli swojej, a następnie charakteryzował lub sądził ze stanowiska podniosłego. Tak, naprzykład, wśród sporu sławiano-filów z t. zw. zacho dowcami („zapadniki”) o pierwotny ustrój Słowiańszczyzny (gminowład-ny, czy rodowy?) G. przysłużył się wyświetleniem zapatrywań na ustrój rodowy Eichhorna, Sybla, Grimma, Kemble’a i t. d., dedykując pismo swoje kolegom Sołowjewowi i Kawelinowi („O rodowom bytie u drewnich Germancew”). Zauważywszy wytwarzanie się nowej podówczas umiejętności, antropologii, przetłómaczył, notami uzupełnił i w „Magazynie Ziemlewiedienija” wydrukował list otwarty Edwardsa do Amedeu-sza Thierrego o cechach fizyologicznych ras rodzaju ludzkiego i znaczeniu ich dla Historyi. Nie uszły jego uwagi statystyczne wywody Quétele-ta. Rozmyślał nad historyozofią Hegla i zdobył

(1893).

r. 1900 „Encyklopedyę” odstąpił współce

R.

się na ocenę jej samodzielną. Summę swoich spostrzeżeń i przekonań wypowiedział w pięknej mowie na posiedzeniu uroczystem uniwersytetu d. 12 stycznia 1852 p. t. O stanie obecnym i znaczeniu Historyi Powszechnej („O sowre-miennom sostojanii i znaczenii Wsieobszczej Isto-rii”). Zaznaczywszy artyzm historyków starożytnych i sam ujawniwszy dużo talentu artystycznego w wykładach swoich, wskazuje wszakże na inne cele nauki nowoczesnej. Największym historykiem XIX wieku nazywa Niebuhra za wynalezienie metody krytycznej; następnie przewiduje, że Historya wystąpi z koła nauk filologiczno - prawniczych i zbliży się do przyrodniczych, a „nowa metoda wyniknie z pilnego badania faktów świata duchowego i przyrody we współdziałaniu wzajemnem”; dalej G. unicestwia filozofię historyi Hegla i historykom z jego szkoły zarzuca, że „w powodzeniu widzą ostateczne usprawiedliwienie, a w nieudaniu się wyrok potępiający dla każdego czynu dziejowego”. „Ten nie jest historykiem, kto nie zdoła przenieść żywego uczucia miłości bliźniego na przeszłość i poznać brata w oddzielonym od niego stuleciami obcoplemieńcu. Przy każdem przestępstwie dziejowem Historya Powszechna przytacza okoliczności łagodzące winę przestępcy, ktokolwiek nim będzie — naród cały, czy pojedyńcza osoba... Ona wykazuje różnicę, istniejącą pomiędzy wiekuistemi, bezwzględnemi zasadami moralności i ograniczonem rozumieniem tych zasad w danym czasokresie”. Nie były to czcze słowa w ustach G-ego: stwierdzał je nieustannie w sądach swoich naukowych, i gdy po nagłej prawie, a przedwczesnej śmierci jego ukazały się w gazetach żałośne wspomnienia, Michał Kątków, poczynający wówczas działalność publicystyczną w towarzystwie kilku jego przyjaciół i uczniów, wymienił jako najwybitniejszą cechę jego charakteru, że nigdy nie słyszano od niego okrzyku: „Vae yictis!”. Niebawem, już w 1856, staraniem wdzięcznego i godnego ucznia, zajmującego już katedrę historyi powszechnej, Piotra Kudrjawcewa, wyszło wydanie pism w 2 tomach p. t. „Soczynienija T. N. Granowskaho” (Moskwa, drukarnia Gautier; wydanie 3-e wyszło w 1892 roku). — Życiorysy jego pisali: B. Grigorjew w kwartalniku słowianofilskim „Russkaja Biesie-da” (1856, t. III i IV), lecz tylko z lat dziecinnych i młodzieńczych przed objęciem katedry, podobnie jak Kudrjawcew w „ Russkim Wiestniku” (1885); całkowite życie objął P. Wi-nogradow w czasopiśmie „Russkaja Myśl”

T. K.

Granowski Franciszek Juliusz (* 1861 w Milnie, w Galicyi), kształcił się w wyższej szkole rolniczej w Dublanach, potem studya swe uzupełnił w Wiedniu. Zamieszkawszy w Warszawie, pracował naprzód w „Kuryerze Warszawskim”, potem od r. 1887 w „Codziennym”. Następnie przez pewien czas wydawał „Przemysłowca”, zmieniwszy go na pismo rolnicze p. t. „Gospodarz i Przemysłowiec”. Wr. 1889, zostawszy wspólnikiem, lubo nie firmowym, szwagra swojego, Józefa Saturnina Sikorskiego, właściciela drukarni, kierował wszystkiemi przedsiębiorstwami wydawniczemi tej współki. W r. 1889 objął kierownictwo „Wędrowca”, zadzierżawionego od Holewińskiego, a później nabytego na własność. W r. 1890 przedsięwziął, również wespół z Sikorskim, wydawnictwo „Wielkiej Encyklopedyi powszechnej ilustrowanej”, zaprosiwszy do zorganizowania jej i prowadzenia najwybitniejsze siły naukowe i literackie. W r. 1895 zainicyował wydawnictwo „Wielkiego Atlasu geograficznego” pod redakcyą Wacława Nałkowskiego i Andrzeja Świętochowskiego, a w 1897 założył „Bibliotekę dzieł wyborowych”, która dzięki swojej taniości wielkie powodzenie sobie zjednała, a zasłużyła się ogłoszeniem niektórych rzeczy bardzo cennych i pożytecznych, jak np. „Histo-rya polska” z przedmową Władysława Smoleńskiego i „Historya literatury polskiej” Chmielowskiego. Jako współwłaściciel nabytej od spadkobierców Paprockiego księgarni nakładowej, uświetnił prawdziwie jej firmę pięknem i sta-rannem drugiem wydaniem „Wewnętrznych dziejów Polski za Stanisława Augusta” T. Korzona, w sześciu tomach z licznemi ilustracyami foto-drukowemi i chromolitograficznemi, nad których wykonaniem, pod kierunkiem dyrektora części artystycznej wszystkich wydawnictw współki, Edwarda Nicza, sam czuwał, gorliwie się zajmując tym kunsztem i studyując go w pierwszo-izędnych zakładach europejskich. W roku 1899, rozwiązawszy współkę z Sikorskim, został właścicielem wyłącznym „Encyklopedyi” i „Biblioteki”;

jej redaktorów, której i sam też został uczestnikiem, a zatrzymał jedynie „Bibliotekę dzieł wyborowych”, z którą od r. 1901 wchodzi do spółki z redaktorem „Gazety Polskiej”, Janem Gadomskim.

Gran-Sasso dltalia, albo Monte-Corno, ob. Apenińskie góry.

Grant Karol, mąż stanu angielski (* 1746— f 1823), był prezesem izby handlowej w Kalkucie, potem dyrektorem Kompanii wschodnio-indyj-skiej, w której zaprowadził lepszy porządek i powściągnął sprzedaż urzędów. Obstawał za zniesieniem niewolnictwa i krzewieniem oświaty.R-

Grant sir William, mąż stanu angielski (* 1752 — f 1832), był synem poborcy ceł; odbywszy studya jurydyczne w Lejdzie, został adwokatem r. 1774. W 1775 odpłynął do Kanady i dowodził tam oddziałem ochotników przy oblężeniu Quebec’u. W r. 1776 zamianowany pełnomocnikiem generalnym Kanady, w kilka lat potem do Anglii powrócił, gdzie informacyami swojemi o Ameryce pozyskał względy Pitta i w r. 1790 został wybrany do izby gmin

R.

str. 259.

Grant sir James Hope, generał angielski (* w Szkocyi r. 1808—f w Aldershot 1875). R. 1826 zaciągnął się do 9-ego pułku ułanów, w którym odbył całą swą karyerę wojskową aż do wyniesienia na stopień generała majora. Brał udział w pierwszej wojnie z Chinami, potem w Indyach, gdzie walczył w krwawych bitwach pod Sobraon, Czilianwalla i na Gudżerat, następnie w wielkiej wojuie z Sepojami (pod Dehli, Lucknow, Cawpore i t. d.). W r. 1860 otrzymał dowództwo naczelne armii angielskiej, która z armią francuską do Chin wkroczyła, i niepospolite zdolności w tej potrzebie wykazał: zdobył najpierwej Tang-tu, potem 25 sierpnia 1860 Tientsin; we wrześniu w ciągu dni czterech dwukrot-

z miasta Shaftesbury, a w 1794 z Windsoru. Najwyższy sędzia w Chester r. 1798, podczas ministeryum Pitta (1799 -1801) był prokuratorem generalnym, a w r. 1801 został członkiem rady tajnej i naczelnikiem archiwum. Jako członek parlamentu G. wsławił się świetną swoją wymową, a jako sędzia—cierpliwością, grzecznością, bezstronnością i znakomitem wygłaszaniem wyroków.

Grant Robert Edmund (*w Edynburgu d. 11 listopada r. 1793—f w Londynie d. 22 sierpnia r. 1874), lekarz i przyrodnik, bardzo zasłużony. Na wydział lekarski w Edynburgu wstąpił w r. 1809, ukończył go w r. 1814 i po o-bronieniu rozprawy „De circuitu sanguinis in foetu” dyplom doktorski otrzymał. W latach 1815 —1820 podróżował po Europie w celach naukowych, zajmując się głównie zoologią. Po powrocie do ojczyzny przemieszkiwał przez lat kilka na wybrzeżach Szkocyi, Irlandyi oraz na wyspach sąsiednich, badając gorliwie faunę morską. W r. 1827 londyńskie University College powołało go na profesora anatomii porównawczej, zoologii i fizyologii; oprócz tego wykładał jeszcze równocześnie w zakładach naukowych następujących: Royal Institution, Aldersgate i Wind-mill Street School of Medicine, nakoniec w London Institution. Corocznie robił wycieczki dłuższe do Europy środkowej, szczególnie do Paryża, zawsze w celach naukowych. W r. 1847 został dziekanem University College i członkiem rady uniwersyteckiej (Council of University College Hosp.).—Pisarzem był bardzo płodnym, prace jego przeważnie są poświęcone badaniom zwierząt bezkręgowych. Z dzieł jego większych wymienić można: „Lectures on comparative ana-tomy and animal physiology, deliveed d iring the session 1833—34” (w „The Lancet” roczniki 1833 i 1834), „Introductory address on the study of medicine etc.” (Londyn 1833) i „Outlines of comparative anatomy” (Londyn i Paryż 1835 — 1837; przekład niem. K. Ch. S chmidt a, Lipsk 1838).—Por. „Medical Times and Gaz.” r. 1874 T. II, str. 277 i Callisen „Med. Schriftsteller -Lexicon” T. VII, str. 367 i T. XXVIII,

Dr J. P.

nie poraził Chińczyków, a 13 października wkroczył jako zwycięzca do Pekinu. Za- tę świetną kampanię otrzymał podziękowanie parlamentu. W r. 1861 zamianowany głównodowodzącym w Madrasie, 1865 wrócił do Anglii i do r. 1870 był w armii angielskiej generałem-kwatermistrzem, a wkrótce potem został kommendantem obozu w Aldershot, gdzie zaprowadził bardzo ważne reformy w manewrach. Był-to wódz bardzo surowy i skrupulatny, a nadzwyczaj szlachetny; musiał jednakże w Chinach zgodzić się na rabunek letniego pałacu cesarskiego. — Z jego dziennika Knollys wydał: „Incidents of the Sepoywar” (1873), oraz „Incidents in the China war of 1860” (1875).— Porów. Knollys „Life of General sir Hope G.” (Londyn 1874, w 2-ch tomach). ß-Grant Ulisses Sidney, wódz naczelny w wojnie amerykańskiej secessyjnej i prezydent Stanów Zjednoczonych (* 27 kwietnia 1822 w Point-Pleasant, w Ohio—f 23 lipca 1885 r. w Mount Mac-Gregor, w st. New - York). W roku 1839 wstąpił do akademii wojskowej w Westpoint i opuścił ją w stopniu porucznika w 4-ym pułku piechoty (1843). Brał udział w wojnie meksykańskiej (1845—48) i dosłużył się stopnia kapitana. W r. 1854 wystąpił jednak z wojska i osiadł jako geometra w S.-Louis, zajął się potem gospodarstwem na fermie w pobliżu tego miasta położonej, w 1859 wszedł do handlu skór swego ojca w Galena, w Illinois. Po wybuchu wojny domowej został w czerwcu 1861 dowódzcą 21-go pułku ochotników stanu Illinois; w sierpniu mianowano go generałem brygady. Opanował ważny punkt Paducah przy uściu rzeki Tennessee do Ohio i pobił generała Polk (7 listopada 1861) pod Belmont nad Mississippi, naprzeciw Columbus. Skutkiem zajęcia Paducah było zdobycie fortu Henry nad Tennessee (6 lutego 1862) i fortu Donelson nad Cumberlandem (16 lutego). Mianowano G-a wtedy generałem-majorem w armii ochotniczej; 6 kwietnia 1862 pod Pittsburg - Landing (albo Shiloh) napadli na niego Południowi pod Johnstonem i Beauregar-dem i pobili, zanim się zdążył z generałem Buell połączyć; dopiero dnia następnego, wzmocniony przez oddział Buella, zdołał nieprzyjaciół odeprzeć. Stanął wtedy na czele armii zachodnio-tennessyjskiej i odniósł we wrześniu i październiku r. 1862 zwycięstwa pod Yuka i Koryntem. Dnia 4 lipca 1863 zajął ważny punkt Vicksburg, którego silne fortyfikacye zamykały Mississippi. Operacye, których rezultatem było to zwycięstwo, trwały przeszło pół roku; G. prowadził je z energią i śmiałością, niezwykłą w dziejach wojny domowej amerykańskiej. Mianowany generałem - majorem armii Stanów Zjednoczonych, objął, po klęsce Rosecransa pod Chikamanga (we wrześniu 1863), kommendę naczelną nad armią połączoną pod nazwą Mississipijskiej. Spędził nieprzyjaciół z wyżyn Missionary - Ridge i Lookout-Mountain, panujących nad Chattano-oga (23—25 listopada 1863) i zmusił ich do odwrotu na Dalton w Georgii; manewrem tym zabezpieczył Kentucky i Tennessee i zagroził Georgii, jako też całej południowo-wschodniej części terrytoryum Secessyonistów. Dnia 2 marca 1864 G. został generałem - porucznikiem i wodzem naczelnym wszystkich wojsk północnych. Na wiosnę 1864 stanął na czele armii Potoma-ku, z którą wyruszył 3 maja na Richmond, osłaniany przez armię generała Lee. Po nierozstrzygniętych walkach 5 i 10 maja (pod Spottsylva-nia Court House), okrążył nieprzyjaciela i 29 maja ruszył naprzód przez Pamunkey. Dnia 30 Lee zaatakował go, by sobie zapewnić linię Chickahomini, atak ten jednak nie doprowadził do zamierzonego skutku; G., pomimo to, że go Lee pobił 3 czerwca pod Cold-Harbor, zdołał jednak przerzucić armię swą za rzekę James (14 czerwca), odepchnąć Lee i przystąpić do oblężenia Petersburga i Richmondu. Twierdze te poddały się dopiero 3 kwietnia 1865, a 9 kwietnia Uee z resztkami swej armii wpadł w ręce zwycięzców pod Appomattox Court House (w Wirginii); na tern skończyła się wojna. Po wojnie G. osiadł w Waszyngtonie jako naczelny wódz wojsk amerykańskich; 25 łipca 1866 obdarzono go umyślnie dla niego utworzoną rangą generała Stanów Zjednoczonych. Gdy prezydent Johnson w sierpniu 1867 pozbawił samowolnie teki ministra wojny Stantona, G. objął zarząd tymczasowy tego ministeryum i pozostawał na tern stanowisku do powrotu Stantona (w styczniu 1868 r.). Partya republikańska postawiła w r. 1868 kandydaturę G-a na prezydenta Unii. W kollegium wyborczem padło na niego 214 głosów z 294. Dnia 4 marca 1869 objął prezydenturę. W orędziu do kongresu z 6 grudnia 1869 zalecił przekopanie kanału przez przesmyk Daryeński i neutralność w sprawie powstania na Kubie; w orędziu z 5 stycznia 1870 doradzał stanowczo an-neksyę San Domingo, natrafił jednak na taki opór w kongresie i prasie, że wyrzec się musiał tego planu. Długo tocząca się sprawa „Ala-bamska” z Anglią została za jego rządów w sposób pokojowy załatwiona przez genewski sąd rozjemczy (14 września 1872); również i oznaczenie granicy pomiędzy terrytoryum Waszyngton a wyspą Vancouver, t. zw. sprawę San Juan, rozstrzygnięto wtedy, oddając ją pod sąd cesarza niemieckiego, który przyznał Stanom Zjednoczonym wyspy San Juan (21 października

1872). W listopadzie 1872 większością (762991) głosów obrano G-a powtórnie. Choć polityka zewnętrzna szła za jego rządów bardzo dobrze, nie udało mu się jednak za czasów drugiej prezydentury zachować wpływu dawnego na sprawy wewnętrzne i doprowadzić do pojednania Północy z Południem. G. nie był znawcą ludzi; wybór niektórych wyższych jego urzędników (np. Belknapa na sekretarza wojny) był zupełnie chybiony, tak, że ich postępowanie, ich przedaj-ność i przeniewierstwo zdyskredytowały w kraju stronnictwo republikańskie. G., człowiek nieposzlakowanej uczciwości i patryota, starał się zreformować służbę cywilną, usiłowania jego jednak sparaliżowała obojętność kongresu; starał się też ograniczyć nadmierne wydatki na pensye i w 1874 skorzystał ze swego prawa veto, by nie dopuścić do podniesienia kursu pieniędzy papierowych: G. wogóle był pierwszym prezydentem, który się z zasady do veto uciekał, i to często (43 razy). Po ustąpieniu (4 marca 1877) wyjechał do Europy i Azyi, gdzie go wszędzie z wielkiemi honorami przyjmowano. W 1880 postawiono znów jego kandydaturę na prezydenta, ale bezskutecznie. W 1882 G. stanął na czele towarzystwa, zawiązanego w celu eksploatacyi bogactw Meksyku. Wdał się też w inne spekulacye finansowe, które cały jego majątek pochłonęły. Kongres wyznaczył mu wtedy pensyę (1884), z której jednak G. niedługo korzystał.—Po jego śmierci wydano jego pamiętniki „Personal Memoirs” (2 tomy, Nowy-York i Londyn 1885 —1886).— Porów. „Report of the operations of the Union army from March 1862 to the close of the rébellion” (Nowy-York 1886); Badeau „Military hi story of Ulysses Sidney G.” (Nowy-York 1868); Dana i Wilson „Life of Ulysses Sidney Grant” (Springfield 1868); Phelps „Life und public services of Ulysses Sidney G.” (Boston 1873); Jones „Lincoln, Stanton and G.” (Londyn 1875); Larke „General Ulysses Sidney Grant” (Nowy York 1879).

Grant James, romansopisarz angielski (* 1822—1887), służył w wojsku i uczył się architektury, lecz zarazem oddawał się i piśmiennictwu, w którem znaczny rozgłos pozyskał. Naj-pierwszym i jednym z najlepszych jego utworów był „The Romance of war” (1845); za nim poszły: „The Highlauders in Belgium”; „Adven-tures of an Aide de Camp”; „Yellow Frigate” i in. Ogółem G. napisał 56 romansów, z których dwa najpóźniejsze: „Love’s Labour Won” i „Play-ing with fire”, osnute są na wypadkach z wojny sudańskiej. Oprócz tego napisał kilka utworów historycznych z dziejów Szkocyi: „Memoirs and adveutures of sir W. Kirkaldy of Grange” (1849); „Memorials of the Castle of Edinburgh” (1850); „Memoirs of Montrose” (1858) i inne. W r. 1852 założył Towarzystwo obrony praw politycznych Szkotów.    *

Grant James August, oficer angielski, podróżnik afrykański (* 1827). Służył w armii indyjskiej i odznaczył się w wojnie z Sepojami podczas powstania ich w r. 1857. Rozgłos wszakże pozyskał dzięki przedsięwziętej wespół ze Spekem podróży (1860—63) w celu odkrycia źródeł Nilu, którą opisał w dziełach: „A walk a-cross Africa” (1864); „Summary of the Speke and Grant expédition” (w „Journal of the Royal Geographical Society” 1872) i in. W 1867—68

Granta ziemia, kraina polarna, zaliczana do Ameryki, na płn.-zach. od Grenlandyi, od której oddziela ją kanał Robesona, pomiędzy 81°—83" sz. pn., odkryta przez Hayesa, Halla i Naresa. Badał ją Nares: średnia temperatura roku wynosi mniej-więcej — 20°, najniższa temperatura

w. J.

w. J.

z. w.

towarzyszył Napierowi w wyprawie abissyń-skiej.

Grant - Luft Mountstuart Elphinstone, polityk angielski (* 1829 w Sattara w Indyach Wschodnich); studya odbywał w uniwersytecie oxfordzkim, w 1854 osiadł jako adwokat w Londynie, w 1857 wszedł do parlamentu, gdzie przyłączył się do stronnictwa liberalnego; w 1868 Gladstone powierzył mu urząd podsekretarza stanu do spraw indyjskich i G. został na tern stanowisku do upadku gabinetu (1874). W 1867 i 1870 uniwersytet w Aberdeen obrał go na swego lorda-rektora. W ministeryum Gladstone’a z r. 1880 był G. podsekretarzem stanu kolonij, a od 1881 do 1886 gubernatorem Madrasu. Ogłosił drukiem, oprócz zbioru mów swych („El-gin speeches” 1871), jeszcze: „Studies on European politics” (1866); „A political survey” (1868); „Notes of an Indian journey” (1876); „Eastern question” (1876); „Miscellanies, political and literary” (1878); „Foreign policy, a lecture” (1880) i inne.

Grant Karol, pisarz angielski (* 1841 r.), mieszka stale we Florencyi, pracuje nad dziejami literatury angielskiej i niemieckiej. Wydał: „The last hundred years of English literaturę”; „The charm and the curse” (podania z mitologii germańskiej); zbiór poezyj p. t. „Studies in verse”, i seryę szkiców z literatury angielskiej w „Preussische Jahrbücher”.

— 58.8°.

Grantham, miasto w Anglii, w hrabstwie Ke-steven (Lincolnshire), nad żeglowną rzeką Wit-ham; piękny kościół św. Wulframa z wieku XIII (wieża 83¹/₂ m. wys.); ze szkołą łacińską (uczęszczał do niej Newton) i z fabrykami narzędzi rolniczych; handel zbożowy i słodowy; 16 746 m-ców (1891). Na wzgórku św. Piotra statua bronzowa Newtona. O 13 km. na pd. od G. znajduje się Woolsthorpe, miejsce urodzenia Newtona. Od G. prowadzi kanał do rzeki Trentu (do Nottinghamu).

Gramilacye, ob. Ziarnina.

Granulit, skała należąca do łupków krystalicznych; jest to typowy utwór bez miki, zawierający granat o budowie drobnołupkowej gnejso-watej, barwy białej, jasno-czerwonawej, żółtawej lub jasno-szarej, bardzo drobnego ziarna. Zasadniczemu minerałami granulitów są felspat i kwarc. W masie tych dwu minerałów rozrzucone są ziarna i kryształki granatów, a w drobnych ilościach akcesoryjne: apatyt, cyrkon, tur-malin, rutyl, sylimanit, cyanit i spinel. Skład chemiczny granulitów odpowiada bogatym w krzemionkę granitom. Prototypem granulitów jest granulit saski, tworzący soczewkę, rozciągającą się od Reichenbachu do Rossweinu.

Granulomat, Ob. Z i ar ni ni a k.

Granvella Antoni Perre not de, kardynał hiszpański (* 20 sierpnia r. 1517 w Omans pod Besançon, w hrabstwie Franche-Comté — f 21 września r. 1586 w Madrycie), był najstarszym synem Mikołaja, kanclerza cesarza Karola V-go. Studyował prawo w Padwie pod sławnym Bem-bo, teologię zaś w Paryżu i Lovanium, a otrzymawszy stopień doktora filozofii i teologii, przed dojściem do lat wymaganych kanonicznie do święceń kapłańskich udał się do ojca, przy którym zaczął się obznajamiać ze sprawami państwa, i w tym celu towarzyszył mu r. 1540 do Spiry na rozprawy religijne, a 1541 na sejmy do Wor-macyi i Ratysbony. Mianowany w 23-ym roku życia biskupem atrebateńskim (Arras), jako poseł Karola V-ego, piękną mową, wygłoszoną na soborze powszechnym w Trydencie 9 stycznia r. 1545, zwrócił na siebie uwagę i do r. 1550 sprawował niejednokrotnie rozmaite trudne poselstwa; jemu powierzone były układy po bitwie pod Miihlbergiem; on zdołał nakłonić Henryka VIII, króla Anglii, do związku z Karolem V-ym przeciwko Franciszkowi I-mu, królowi Francyi. Szczególniejszą uwagę zwracał G. na sprawy religijne Niemiec i w nich nie znosił półśrodków; zamiast augsburskiego interim, które nie zaspokoiło żadnej ze stron, radził przeprowadzić reformę w duchowieństwie i przywrócić karność kościelną, jak to uczynił w Hiszpanii kardynał Ximenes (ob.). Jako zaś wykształcony, władający siedmiu językami, sprytny, obeznany z enropejską polityką, otrzymał po śmierci ojca miejsce w radzie cesarskiej. On też głównie skojarzył małżeństwo między Filipem II a Maryą, królową angielską; przeprowadził układy pomiędzy Hiszpanią, Francyą i sprzy-mierzonemi państwami, zakończone r. 1559 pokojem w Château-Cambresis, mocą którego postanowiono pracować około położenia końca he-rezyi, a przywrócenia spokoju i jedności w Kościele. Tegoż roku został mianowany ministrem Małgorzaty austryackiej, ks. parmeńskiej. Na tym urzędzie podał królowi nowy plan urządzenia Niderlandów, wedle którego miały one stanowić osobne królestwo, a utrzymanie w niem religii katolickiej miało być prawem zabezpieczone. Roku 1560 G. otrzymał od króla arcy-biskupstwo mechlińskie, tudzież kilka opactw, w 1561 mianowany został przez papieża Piusa IV kardynałem. W zjednoczonych jednak pro-wincyaeh całe złe usposobienie przeciwko Hiszpanom zwróciło się ku kardynałowi, jako nie uznającemu praw ruchu narodowo - religijnego, i pierwszy też on padł jego ofiarą: wzrastająca oppozycya Niderlandów, tudzież osobista niechęć Małgorzaty, spowodowały, że G. opuścił swe stanowisko i osiadł w Besançon, dokąd mu towarzyszył dawniejszy jego sekretarz, a podówczas przyjaciel, sławny Justus Lipsius. G. powtarzał często swoje ulubione godło: „Durate et vosmet rebus servate secundis” („Aeneis” t. I, str. 207), a zdała od zgiełku świata poświęcał całe dni nauce i obcowaniu z uczonymi. Dopomógł Ariasowi Montanowi w opracowaniu jego polyglotty i kazał sporządzić nowe wydanie Summy św. Tomasza z Akwinu i dzieł Teofrasta. Dla podniesienia i szerzenia nauk teologicznych, ufundował w Besançon kollegium św. Maurycego. W 1565 udał się do Rzymu, by wziąć udział w conclave, na którem obrano Piusa V; zaś r. 1570 skojarzył przymierze między Filipem II, papieżem i Rzecząpospolitą Wenecką przeciwko Turkom, czego owocem było sławne zwycięstwo nad niewiernymi pod Lepantem, a roku 1571 Filip II mianował go wice-królem Neapolu, gdzie G. wytępił protestantyzm, i kiedy Malcie zagrażał Selim, okazał jej pomoc dzielną. Za jego głównie staraniem wstąpił r. 1571 na Stolicę Piotrową kardynał Buoncampagni, jako Grzegorz XIII. G., powołany r. 1575 na prezesa rady najwyższej do Madrytu, na tern stanowisku położył wielkie zasługi: prowadził układy o połączenie Hiszpanii z Portugalią (1580), skojarzył małżeństwo Infantki Katarzyny z ks. Sabaudyi. Mianowany przez kapitułę w Besançon biskupem r. 1584, przyjął ten dowód przywiązania swych ziomków, zrzekłszy się z tego powodu arcybiskupstwa mechlińskiego, chociaż daleko intratniejszego. G., zarówno jak i ojciec jego, gromadził starannie familijną galeryę obrazów. Z braci jego starszy, Tomasz (*1521 — t 1571), hr. Cante-Croix, poseł hiszpański w Paryżu i Wiedniu; drugi, Fryderyk (* 1536 r.— f 1600), był gubernatorem Antwerpii (1578 — 84). Liczne listy G-i i pamiętniki znajdują się w archiwum w Besançon, szczegóły zaś życia tego niepospolitego męża, oprócz w głównem źródle: M. Ch. Weiss „Papiers d’état du cardinal G.”, także w Leonarda „Recueil des traités de paix” (t. II, str. 287); Prosp. Levesque’a „Vie du card. G.” (Paryż 1753, 2 t.), „Histoire du card. de G.” (Paryż 1761); Poullet’a de Piot „Correspondance du cardinal G., 1565 — 1580” (Bruksella 1878—84).

Granville, 1) miasto we Francyi, departamencie Manche, okręgu Avranches, przy uściu rzeki Bosą do kanału La Manche. Stacya drogi żelaznej; składa się z ufortyfikowanej dzielnicy wyższej, oraz z przemysłowej—niższej, przystań morska. Kommunikacya codzienna z Jerseyem; kąpiele morskie; 12 721 m-ców (1891). Budowa statków, połów dorszów i ostryg, wyrób wódek, chemikaliów, tranu rybiego; w pobliżu łomy granitowe; handel, szkoła hydrograficzna.— 2) miasto w Australii, w kolonii Nowej Walii Południowej; około 500 m-ców.

Granville lub Grenville Jerzy, lord Lans-downe, poeta i polityk angielski (* 1667 r.— w Londynie 1735). Wykształcenie otrzymał we Francyi i w Cambridge. Wcześnie okazywać zaczął zamiłowanie do literatury. W 1696 wystawił komedyę „The Gallants”, która, przerobiona później i wystawiona pod zmienionym tytułem „Once a Lover and always a Lover”, cieszyła się powodzeniem. G. napisał potem tragedyę „Hervick Love” (1698), niefortunną przeróbkę Szekspira „The Jew of Venice” (1701); operę „The British Fmchanters” (1706). W 1702 wybrany został z Fowey do parlamentu. Wybrany podwójnie w 1710, z Helston i z hrabstwa Korn-wallii, wszedł do gabinetu jako sekretarz stanu wojny (1710). Obdarzony parostwem i tytułem lorda Lansdowne (1711), mianowany był jeszcze radzcą tajnym i kontrolerem domu królewskiego. Ten ostatni urząd stracił po wstąpieniu na tron Jerzego I. Przerzucił się potem do oppozy-cyi; podejrzewano go nawet o przygotowanie powstania w Kornwallii na rzecz pretendenta. Zamknięty w Wieży Londyńskiej od 1715 do 1717, wrócił potem do parlamentu, wreszcie przeniósł się do Paryża (1722—32), gdzie napisał apologie: „A vindication of generał Monk” i „A vindication of sir Richard Granville”. Po powrocie do Londynu ogłosił drukiem zbiorowe wydanie prac swoich p. t. „The Genuine Works in verse and prose” (1732; 2 tomy). Poezye jego były dość liche i więcej przysłużył się literaturze popieraniem Pope’a, niż własnemi pracami.

Granville Jan Carteret, hrabia, mąż stanu angielski (* 1690 — f w Bath 1763). Stu-dya odbywał na uniwersytecie oksfordzkim, w 1711 zasiadł w Izbie lordów i zamanifestował się od początku jako gorący stronnik suk-cessyi tronu w linii protestanckiej. Jerzy I mianował go swym dworzaninem, potem namiestnikiem Jersey i lordem-namiestnikiem Devonu. Od czasu rozdwojenia stronnictwa Whigów (1717) połączył się z SunderJandern. Mianowany ambasadorem nadzwyczajnym i ministrem pełnomocnym w Szwecyi (1719), pracował z powodzeniem nad zawarciem pokoju pomiędzy Szwe-cyą, F "isami i Hannowerem (9 marca 1720); rezultatem tego pokoju było pojednanie się Szwecyi z Danią (3 lipca 1720) i koniec wojny Północnej. Był potem ambasadorem nadzwyczajnym i ministrem pełnomocnym na kongresie w Cambrai, a w 1721 Walpole powołał go do swego gabinetu na stanowisko sekretarza stanu do spraw Południa. Wkrótce jednak wybuchła gorąca rywalizacya pomiędzy Walpolem i G-em. Każdy z nich chciał mieć przewagę w radzie i zaczęła się długa, skomplikowana walka, połączona z intrygą. Zastąpiono w mi-nisteryum G-a przez księcia Newcastle i mianowano go lordem-namiestnikiem Irlandyi (1724). By przysporzyć kłopotów Walpolowi, G. podniecał niezadowolenie Irlandczyków, spowodowane nadaniem Woodowi przywileju bicia bilonu; Wal-

Dr j. p.

pole odpłacił mu za to poleceniem stłumienia tych rozruchów, które po ogłoszeniu przez Swifta „Letters by M. B. Draper” zaczęły przybierać groźne rozmiary. G. zmuszony był odwołać przywilej bicia monety i wrócił do Londynu (1728). Jako członek rady tajnej proklamował Jerzego II, który mianował go znów wi-ce-królem Irlandyi (1727). Żył G. w dobrych stosunkach ze Swiftem; sześcioletnie rządy jego cieszyły się pewną popularnością. G. po dojściu do władzy lorda Townshend, swego nieprzyjaciela, musiał ze swego stanowiska ustąpić (1630). Przyłączył się wtedy do oppozycyi i nieraz napadał na Walpola. Między innemi żądał w Izbie lordów (1741), by podano królowi adres, proszący o usunięcie tego ministra nazawsze z jego rady i obecności. Wreszcie Walpole upadł (1742). W gabinecie Willmingtona, który po nim nastąpił, G. objął kierunek spraw zagranicznych. Starał się przez przymierze Austryi z Prusami zachwiać silne stanowisko, zajęte przez Francyę w Niemczech po obraniu cesarzem Karola Bawarskiego. Marya Teresa zgodziła się wreszcie na pokój Wrocławski i, uwolniona od Prus, wypędziła z Czech Francuzów; G. zaś przez blokadę Kadyksu i Neapolu zmusił don Carlosa do zachowania neutralności. Szło jeszcze o oderwanie Neapolu i Sycylii od królestwa Hiszpanii, Alzacyi i Lotaryngii od Fran-cyi i o nadanie małżonkowi Maryi Teresy godności cesarskiej. Po bitwie pod Dettingen Francuzi ustąpić musieli z Niemiec; Anglia, Prusy i Austrya zawarły ligę, która miała pokój utrzymać. Ale G. nie obliczył się z amb cyą Austryi, która, na wiosnę 1744, wysłała armię dla zdobycia Neapolu. Fryderyk pruski, nie chcąc dopuścić do przewagi Austryi w Niemczech, zawarł przymierze z Francyą, Marya Teresa—z Rossyą. Ludwik XV wysłał wojska do Niderlandów. Wszystkie plany G-a w ten sposób się rozchwiały; a że jego charakter arbitralny zniechęcił ku niemu wszystkich kolegów, więc, pomimo oppozycyi króla Jerzego, ustąpić musiał z ministeryum (1744). Tego samego roku odziedziczył tytuł hrabiowski po śmierci matki. W 1746 starał się napróżno o utworzenie nowego gabinetu. Mianowany prezesem rady (1750), nie chciał wejść w 1756 do ministeryum księcia Newcastle. Do końca życia interesował się żywo polityką zagraniczną. Współcześni, m. in. lord Chesterfield, porównywali go, z pewną przesadą, z Richelieu’m. Jego korres-pondencya i papiery znajdują się w British Museum.

Granville August Bozzi (*w Medyolanie w r. 1783—f w Duwrze d. 3 marca r. 1871), lekarz. Z urodzenia i pochodzenia był Włochem i nazywał się właściwie Bozzi, a dopiero po stałem osiedleniu się w Anglii przezwał się G. od nazwiska rodowego matki swej. Naukom lekarskim poświęcał się w Pawii i tam też w r. 1802 został doktorem medycyny, poczem podróżował wiele po krajach przylegających do morza Śródziemnego. W r. 1807 wstąpił do służby lekarskiej w marynarce angielskiej; opuściwszy ją w r. 1813, osiadł na stałe w Londynie i zajął się wykonawstwem lekarskiem. R. 1816 spędził w Paryżu, doskonaląc się tam w położnictwie, które później z wielkiem powodzeniem uprawiał. W r. 1819 został Physician Accoucheur w Westminster General Dispensary, w r. 1824 lekarzem szpitala dla dzieci (Royal Metropolitan Infirmary for Sick Children) i położnikiem zakładu Benevolent Lying-in Institution. Późuiej powołał go też książę Clarence na lekarza przybocznego. G. był lekarzem bardzo wykształconym i, chociaż głównie zajmował się położnictwem i chorobami niewieściemi, pracował też z powodzeniem nad farmakologią, balneologią, epidemiologią i naprawą stanu lekarskiego. Z bardzo wielkiej liczby prac jego wymienić tu możemy tylko: „An account of some experiments on the ergot of raye” (Londyn 1817), „An histo-rical and practical treatise on the internal use of the hydro-cyanic (prussic) acid etc” (tamże 1820; przekł. niem. L. Ceruttego, Lipsk 1820), „Memoirs on the present state of science and scientific institutions in France etc” (tamże 1820), „The catéchisai of health” (tamże 1831; przekł. niem. Stuttgard 1834), „Graphic illustrations of abortion and the diseases of menstruation, consisting of 12 plates etc” (tamże 1834), „The spas of Germany” (tamże 1837, 2 tomy), „The spas of England and principal sea bathing places” (tamże 1841, 3 tomy), W r. 1821 redagował „Medical Intelligencer”, przez dwa lata również „London Medical and Physical Journal” (tomy 47 i 48); pomieszczał też prace swe w „ Philosophical Transactions”, w „London Medical Gazette” i w innych wydawnictwach. Córka jego, Paulina, wydała napisaną przez niego autobiografię (Londyn 1874).—Por. „The Lancet” r. 1872, T. I, str. 490; „Medical Times and Gazette” r. 1872, T. I, str. 327 i Callisena „Med. Schriftsteller-Lexicon” T. VII, str. 368 i T. XXVIII, str. 261, gdzie wszystkie prace jego do r. 1845 ogłoszone wyszczególniono.

Granville Leveson-Gower Jerzy, hrabia, mąż stanu angielski (* w Londynie 1815—f tamże 1891). Zaczął karyerę dyplomatyczną jako attaché ambasady w Paryżu (1835), porzucił jednak wkrótce tę drogę. Wybrany z Morpeth do parlamentu w r. 1836, zajął w gabinecie Melbourna stanowisko sekretarza stanu do spraw zagranicznych (1840) i upadł wraz z tym gabinetem w 1841. W tym roku wybrano go jednak z Lichfield; po śmierci ojca, w 1846, wszedł do Izby lordów. G. był zdecydowanym zwolennikiem wolnego handlu i wygłosił szereg mów przeciwko cłom zbożowym (ob. Corn laws). W 1851 zastąpił Palmerstona w zarządzie spraw zagra-

Grapheus Benvenutus — Graptolity.

649

Fig. 219. Graphis scripta.

z pewnem podobieństwem do liter; stąd powstała nazwa rodziny. Najpospolitszym jej przedstawicielem jest, spotykający się i u nas, literak, Graphis scripta.

Graptolity (Graptolithidae, Wiabdophora Allm.). Zupełnie wygasły podrząd zwierząt, właściwycli formacyi sylurskiej. Ciało zaopatrzone w chi-tynową powłokę (periderm) i prętowa,tą oś (virgule), wydłużone, proste lub zwinięte spiralnie, pojedyńcze lub rozgałęzione. Jedna lub obie strony linijnego ciała obsadzone skośnemi komórkami, połączonemi z ogólnym podłużnym kanałem. Na przednim końcu krótki trójkątny lub sztyletowaty embrionalny utwór — sicula. Substancya skieletu (perisark) G-ów była giętka i chitynowa, w stanie kopalnym zwęglona; zwykle G. są spłaszczone, rzadko komórki wypełnione skałą. W tej powłoce zawarty jest wspólny kanał G-ów. Komórki leżą jedna nad drugą, w jednym lub dwu, a u jednego gatunku w czterech rzędach, łączą się bezpośrednio ze wspólnym kanałem; są one skośne do osi, koniczne lub cylindryczne. Oś (virgule) jest podporą ciała, składa się z włóknistej chityny, czasami wewnątrz pusta, na l/i milim. gruba, przyrosła do wewnętrznej strony perisarku; niekiedy po obu końcach wystaje z ciała G-a (radicula). Niekiedy część ciała G-ów składa się tylko z osi i kanału (funiculus), niekiedy rozrosłych w tarczkę. Ogromna większość graptolitów rozpoczyna się siculą, trójkątnym lub podłużnym utworem, z którego zazwyczaj wystaje oś; przytem widać, że zaczęły się po jednej lub naprzemian po obu stronach rozwijać komór-Co do sposobu rozmnażania się znaleziono w Ameryce okazy zaopatrzone w owalne wyrosty, ńiekiedy osadzone na szypułkach; uczeni uważają je za gonangia, gdzie rozwijały się młode G. Liczne takie gonangia znaleziono już oddzielone od macierzystego organizmu. Na zasadzie ukształtowania ciała G-ów, które nigdy nie posiada tarczowatego lub podobnego do korzeni końca, sądzimy, iż były to swobodnie pływające organizmy, zamieszkujące części morza o szlamistem dnie, gdyż znajdują się one w gliniastych i marglowatych łupkach. Co do ich zoo-

E. S.

nicznych; pozostawał w tem ministeryum do rodzina porostów (Liclienes), zawierająca liczne r. 1852. W gabinecie Aberdeena (1852 — 54) gatunki, rozpowszechnione po całej kuli ziem-był prezesem rady, w Izbie lordów—leaderem skiej i-przeważnie na korze drzew żyjące. Mi-(od 1855); dał się poznać przez udział w wysta- sęczki zarodnikowe (apołhecia) tych porostów wie powszechnej (1851) i skorzystał z pobytu mają postać pokrzywionych czarnych kresek, w Paryżu, by zawrzeć stosunki przyjazne Fran-cyi z Anglią. Był posłem nadzwyczajnym w Petersburgu podczas koronacyi cesarza Aleksandra Ii-go (1856); w r. 1859 objął prezydyum rady tajnej w gabinecie Palmerstona i po jego śmierci starał się go napróżno jako pierwszego ministra zastąpić. W ministeryum Gladstone’a (1868) był sekretarzem stanu kolonii i na tem stanowisku okazał zdolności administracyjne. W 1870 objął po Clarendonie tekę spraw zagranicznych. W dwa tygodnie potem wybuchła wojna Francyi z Prusami; G. zachowywał się względem Francyi nieprzychylnie: to też gdy chciał w 1872 odnowić traktat handlowy, natrafił na trudności ze strony rządu francuskiego. Prezydował konfe-rencyi Londyńskiej (1871) w sprawie postępowania Rossyi na morzu Czarnem i zawarł układ Waszyngtoński w sprawie Alabamy (ob.). Wyrzucano mu brak energii we wszelkich okolicznościach i na wyborach r, 1874 upadł gabinet liberalny. G. przeszedł do oppozycyi i odznaczył się dowcipną krytyką polityki zagranicznej Disrae-lego. W drugim gabinecie Gladstone’a (1880) wrócił do wydziału spraw zagraniczuych, zwalczał politykę Bismarcka i podpisał konwencyę r. 1883 w sprawie kanału Sueskiego, co ściągnęło na niego gwałtowne napady ze strony armatorów angielskich; na niego też spadła odpowiedzialność za niepowodzenia w Sudanie. Konserwatyści gorzko mu wyrzucali, że uznał w Afryce to, co się nazywa sferami wpływu. Upadł w 1885 wraz z gabinetem liberalnym. Za niedługiego ministeryum Gladstone’a w 1886 był sekretarzem stanu kolonij. Zły stan zdrowia zmusił go potem do usunięcia się ze sceny politycznej nazawsze.

Grapheus Benvenutus, zwany też Ben-vengut, Bonenencus i Benvenutus Gras-sus, najsłynniejszy okulista wieku XV. Podobno pochodził ze Wschodu, podług Haesera miał być rodem z Jerozolimy; życia jego koleje nie są wcale znane, wiadomo tylko, że zajmował się wykonawstwem sztuki swej w Montpellier i we Włoszech południowych. Ceniono go jako okulistę biegłego i zręcznego, oraz jako ki. autora dzieła „De oculorum affectionibus” (wyd.

Dr J. P.

1-e b. w. m. i r. dr. wyszło około r. 1474; drugie w Wenecyi 1497, in fol.). To samo dzieło p. n. „Ars probatissima oculorum” znajduje się pomiędzy rękopisami dawnemi biblioteki uniwersyteckiej wrocławskiej.—Por. Haesera „Lehr, d. Gesch. d. Med.” wyd. 3-e, T. I, str. 802, oraz Berger u. Auracher „Des Benvenutus Grapheus Practica oculorum (Monachium” 1884; tak ma brzmieć napis właściwy dzieła G-a).

Grapłlideae, literakówe, pismakowate,

82

Eno. Pow ïln»tr. Zesz. 208 T. XXVI

Graptolity.

65,0

*1

-if

Sa

'mrnÊê&ism WÊL

Cfi

i,

s?

i* £ •

il

SI

Fig. 220. Graptolity.

1. Monograptus turriculatus.—2. Diplograptus folium.—3. Diplograptus palmeus.- 4. Coeno-graptus gracilis.—5, 8 i 9. Retiolites Geinitzianus (z dwu stron).—6. Retiograptus Eucha-ris.—7. Monograptus vomerinus.—10. Climacograptus teretiusculus. — 11. Monograptus Sedgwicki.— 12. Monograptus priodon. —13. Monograptus bohemicus. — 14. Diplograptus pristis.—15. Monograptus Roemeri.— 16. Monograptus colonus.—17. Monograptus grega-ria.—18. Diplograptus cometa.—19. Cyrtograptus Murchisoni.—20. Diplograptus palmeus.— 21. Didymograptus pennatulus.—22. Tetragraptus bryonoides.— 23. Rastrites Linnéi.

j. L.

logicznego stanowiska dotychczas zdania się różnią. Miano G-ów nadał im Linneusz. Schlotheim zaliczał G. do Orthoceratida, Quenstedt do otwor-nic; inni do korali z rodziny Pennatulidae. Port-lock w 1843 i za nim liczni uczeni zaakcentowali podobieństwo do Hydroida, głównie Sertu-laria. Inni uczeni (Leuckart) zbliżają G. do msza-nek z rodziny Lophopoda. Prawdopodobnemi są tylko dwa ostatnie przypuszczenia. Obecny podział systematyczny G-ów podał 1873 Lapworth. G. są nader rozpowszechnione w łupkach forma-cyi sylurskiej całej Europy (u nas około Kielc, w Moj czy), Kanady, Stanów Zjednoczonych, Boliwii i Australii. Wobec ogromnego poziomego i nader niewielkiego pionowego zasięgu doskonałe skamieliny charakterystyczne osadów sylurskich, na podstawie G-ów dzielonych na piętra.

Gras. Główną wadę karabinu iglicowego, systemu Chassepot wzoru 1866 r., którą kampania 1870 — 1871 roku wykazała, stanowiło to, że gilza była papierowa, skutkiem czego komora nie zamykała się szczelnie i łatwo się zanieczyszczała. W 1874, za sprawą majora ar-tylleryi francuskiej G-a, przystąpiono do prób na wielką skalę, które miały na celu zastąpienie gilz papierowych metalowemi. Przerobiony karabin otrzymał nazwę wzoru 1866—74, a nadto wyrobiono znaczną liczbę nowych karabinów wz. 1874, które wszakże karabinami systemu Le-bela z r. 1886 zastąpione zostały. G. przerobił jednocześnie i zamek, który odtąd sam się nastawiał. Z jego też inicyatywy poczęto w 1884 i 1885 przerabiać karabiny wz. 1874 na magazynowe (Gras-Vetterli), które chwilowo stanowiły uzbrojenie pewnej części wojska francuskiego. Karabin G-a, o kalibrze 11 mm., ważył bez bagnetu 4.200 klgr., a z bagnetem płaskim (épée-bayonette) 4.760 klgr. Ładunek karabinowy ważył 43 gr., w tej liczbie kula 25 gr., nabój 5.25 grama. Szybkość początkowa kuli wynosiła 450 metrów. Przyrząd zamykający był suwany. Chcąc nabić, trzeba było: 1) przekręcić rękojeść na lewo i posunąć wstecz, dzięki czemu zamek sam się zastawiał, a ekstraktor wyrzucał pustą gilzę; 2) włożyć ładunek; 3) posunąć rękojeść naprzód i przekręcić na prawo. Chcąc wystrzelić, trzeba było nacisnąć cyngiel. Przyrząd zamykający karabinów Lebela jest ten sam. Karabinki kawaleryi były krótsze i lżej

sze. W 1878 przerobiono część karabinów na magazynowe z magazynem pod lufą (system Gras-Kropatschek) i uzbrojono w nie marynarkę.

Gras Feliks, pisarz prowansalski (* w Ma-lemort 1844). Osiadł w Villeneuve-lès-Avignon, i ogarnięty przez prąd odrodzenia prowansal-skiego ogłosił drukiem epopeję wiejską w 12 pieśniach p. t. „Li Carbounié” (1876). W kom-pozycyi i w proporcyach tego utworu są wady, lecz zapomina się o nich wobec pięknych opisów i powiewu entuzyazmu miłosnego. Poemat miał wielkie powodzenie i doczekał się przekładu na język hiszpański. W 1882 wydał drugą epopeję „Toloza”, której treścią jest pokonanie południa przez północ. „Toloza” lepiej jest zbudowana niż „Li Carbounié” i odznacza się też wielką siłą uczucia i obrazami fantastycznemu Do najpiękniejszego rozkwitu doszedł talent G-a w „Romancero provençal” (1887), zbiorze wyrywków epickich w stylu pieśni ludowych. Oprócz tego ogłosił zbiór opowiadań p. t. „Li Papalino” (1891), których treść zaczerpnięta jest z dziejów dawnego, papieskiego Awinionu. W 1891 został też wielkim mistrzem (capoulié) stowarzyszenia artystów prowansal-skich. W „Revue félibréenne“ wyszła w ostatnich czasach powieść jego na tle rewolucyi awiniońskiej p. t. „Li Rouge dou Miejour”.

Graser Jan (* we Frankonii bawarskiej 1766— f w Bayreuth 1841). Otrzymawszy stopień doktora filozofii, został prefektem seminaryum duchownego w Wurzburgu, wiosną 1804 objął katedrę teologii w Landshut, jesienią tegoż roku pełnił obowiązki radzcy szkolnego w Bambergu, 1810—1825 był radzcą szkolnym okręgowym w Bayreuth. G. zajmował wybitne stanowisko wśród teologów i pedagogów, wychowanych na łonie kościoła katolickiego. Jako dziecię epoki Odrodzenia, odznaczał się szczególną tolerancyą dla obcych wyznań i był bezstronnym sędzią różnych kierunków religijnych. Daleki od ma-teryalizmu i politycznego radykalizmu, wyróżniał się oryginalnością poglądów, przy spokojnej, szczerej pobożności. Jako pedagog-teoretyk wystąpił energicznie przeciwko panującemu systemowi szkół niższych, średnich i wyższych, potępiając niewłaściwości celu, przedmiotów i planów nauczania. Reforma szkolnictwa wymaga, zdaniem G-a, przedewszystkiem prawidłowo i jasno postawionego celu wychowania, jak również poznania i określenia warunków jego osiągnięcia. Kwestye te szczegółowo roztrząsa i wskazuje odpowiednie drogi w dziele: „Die Elementarschule fürs Leben in der Grundlage zur Reform des Unterrichts”. Rozwiązania zagadnień wychowawczych i dydaktycznych spodziewa się na podstawie antropologicznej i psychologicznej, zwalcza szeroko upowszechniony empiryzm i dyletautyzm w zakresie pedagogicznym, gdzie brak wszelkich psychologicznie uzasadnionych podstaw. Nietyl-ko od nauczycieli i wychowawców z zawodu żąda stosownego wyszkolenia pedagogicznego, lecz także od wszystkich, biorących udział w wychowaniu ludowem, a nawet chce, iżby wogóle pełnoletni otrzymywali wykształcenie pedagogiczne, któreby im pozwoliło jasne przekonania łączyć z praktyką edukacyjną, ponieważ każdy człowiek dorosły powinien się przyczyniać do umysłowego i moralnego podniesienia narodu. G., podobnie jak Komeniusz, Rousseau, Pestalozzi i inni, opiera nauczanie na istniejących już u dziecka pojęciach i wymaga uwzględnienia głównych stopni rozwoju umysłowego, którego przebieg zaczyna się od postrzegania i stopniowo przechodzi do tworzenia wyobrażeń, pojęć i sądów; wreszcie uważa za konieczne w całem postępowaniu nauczycielskiem pobudzać władze umysłowe do pracy samodzielnej. Nauczanie łączy z wychowaniem, gdyż żadne z nich zosobna edukacyjnego znaczenia nie posiada. Chociaż najogólniejsze zadania wychowawcze opiera na zasadach teologicznych, jednak uznaje konieczność liczenia się z potrzebami ziemskiemi, a zatem żąda przysposobienia młodzieży do pełnienia rzeczywistych obowiązków rodzinnych i obywatelskich. Plany nauczania powinny, odpowiednio do przyszłego zawodu wychowańców, czynić zadość potrzebom niższych, średnich i wyższych warstw społecznych, których wszakże wspólne zadanie polega na osiągnięciu dwóch celów: idealnego i realnego. Pierwszy z nich zdobywa się przez poznanie warunków i środków, zbliżających człowieka pod względem moralnym do Boga; drugi prowadzi do pełnienia najistotniejszych obowiązków życia w rodzinie, gminie, państwie i t. d. „Kształcenie dla życia” i naprawa wadliwych stosunków społecznych powinny być według G-a ostatecznym celem wszelkiego nauczania, programy zaś szkolne różnego typu należy w szczuplejszym lub szerszym zakresie do celu tego zastosować. Naczelne zasady, na których G. metodykę nauczania opiera, odpowiadają całkowicie podstawom pedagogiki umiejętnej z dzisiejszej doby. Tak np. nauczanie winno być pracą uzupełniającą, pomocniczą i kierowniczą w samodzielnem kształceniu się dziecka, którego zasób umysłowy i zdolności na każdym stopniu rozwoju znać należy, aby naturalną skłonność młodzieży do poznania otaczającego świata i życia popierać, nowemi informa-cyami zasilać i na właściwe tory wprowadzać. Tym sposobem unika się mechanicznego przyswajania wiedzy. Uczeń powinien wespół z nauczycielem pracować nad rozbiorem i przeróbką ma-teryału naukowego, wtedy bowiem nabyte wiadomości mogą być jasne i trwałe, a zainteresowanie się i żywy udział w pracy umysłowej zapewnione. Nauczanie formalne G. kojarzy z rzeczowem, wszelki zaś wysiłek umysłowy pragnie skierować na przedmioty pierwszorzędnej wagi w stosunku do zagadnień życia i działalności życiowej. Występując przeciwko bezużytecznemu gromadzeniu luźnych wiadomości, żąda organicznego powiązania rozmaitych przedmiotów nauki. W programie wycliowawozym poważne miejsce wyznacza zaznajamianiu dzieci z zadaniami i urządzeniami społecznemi i politycznemi w kraju. G. jest przeciwny nauczaniu religii w kierunku wyznaniowym, idzie mu bowiem o jednoczenie chrześcian, nie zaś o wyłączne panowanie jednego kościoła. W jednem z pism swoich powiada („Ueber die vorgebliche Ausartung der Studierenden”), że tak zw. pobożni ludzie zaostrzają i rozgoryczają walkę przekonań, „wszelkie klęski społeczne tłómaczą oni brakiem re-ligii, pojmują wszakże tę ostatnią jako całkowite oddanie się jednemu systemowi kościelnemu”. „Nauczanie religii w szkołach nie sprowadziło zgoła wykształcenia religijnego.” W in-nem miejscu czytamy („Das Verhältniss des Elementarunterrichts zur Politik der Zeit”): „Wszędzie, gdzie naukę Chrystusa należało w u-miejętny przedstawić sposób, tam wygnano z serc jej ducha pustym słów dźwiękiem”. „Religię zaszczepiać należy w umysły i serca. Należy zmierzać, nie do tego, aby się nauczono chrześciaństwa, lecz, aby jego zasady zostały wewnętrznie przeżyte”. W piśmie „Der erste Kinderunterrieht in der Religion” mówi: „Religia rozwija się z rozwojem ogólnej oświaty.” „Nauka religii, która pojęcie Boga sprowadza do idei pana (władzcy), wywołuje także myśli o przepychu dworskim Boga na ziemi i niebie. Tam aniołowie, tu księża zajmują najbliższe stanowiska u tronu. W ten sposób religia staje się łatwo bałwochwalstwem i, jako taka, grozi u dzikich ludów przez swych kapłanów, co są sługami Najwyższego Pana świata, wszelkiej ziemskiej potędze albo jej owładnięciem, albo zniszczeniem”. Charakterystycznym jest pogląd G-a na udział duchowieństwa w wychowaniu („Divinität”, str. 128 i nast.): „Do najsmutniejszych braków wychowania kościelnego należy szczególnie ta okoliczność, że księża, poprzestający na wiadomościach teologicznych z homiletyki, katechetyki i pastorału, zajmują się, lub też wcale się nie zajmują, nauczaniem ludu i pomimo to coraz więcej narzekają na upadek o-byczajów i religii... Ale, co smutniejsza, że duchowni, pozbawieni jakiejkolwiek wiedzy, dotyczącej świata i społeczeństwa, podciągają wychowanie publiczne wogóle pod prawo kościelne, wyobrażając sobie, że tylko oni mogą tę sprawę załatwić i że ta sprawa jedynie przez nich prawdziwą obyczajuość i religię wytwarza.“ — G. utrzymuje, że przedstawicielami idealnych dążności w społeczeństwie nie mogą być ludzie, którzy, zajmując naczelne stanowiska w szkołach wyższych, pozostają zdała od wszelkich wznioślejszych kierunków życia. Kierownicy szkół powinni być gruntownie do zawodu swego przygotowani, obowiązki zaś swoje powinni rozumieć doskonale. Z założenia tego wychodząc, G. zwalcza stanowczo służące duchowieństwu prawo kierowania szkołą, gdyż przygotowanie wyłącznie teologiczne nie wystarcza, aby cały system nauczania za swoje dominium uważać. Od nauczyciela wymaga G. nietylko znajomości wykładanego przedmiotu, lecz także teoretycznego i praktycznego uzdolnienia w kierunku pedagogiki i wychowania, całkowitego oddania się sprawie rozwoju i doskonalenia młodzieży; miłości, cierpliwości, zaparcia się siebie i t. p„ w celu wykształcenia dziecka dla różnorodnych wzniosłych zadań człowieka. —Pisma G-a: „Priifuug des ka-

tung der neuesten Schrift: Ansichten über die Hauptgesichtspunkte bei Verbesserung des Schulwesens” (wyd. 3-ie 1828).—Lite ratura: Schmid „Eucyklopädie” art. p. t. Graser; Schmidt K. „Geschichte der Pädagogik” t. 4-ty, wyd. 2-ie, str. 247 i nast.; Rein „Encyklopädisches Handbuch d. Pädagogik” t. 2-gi; Zarysy historyczne w dziełach o nauczaniu i wychowaniu Schumana, Leu-

St. K.

Dr J. P.

des principes fondamentaux- des économistes”

St. A. K.

tholisch-praktischen Unterrichts” (1800); „Prüfung der Unterrichtsmethode der praktischen Religion vom Standpunkte der Zweckmässigkeit aus betrachtet” (1831); „Das Verhältniss der Graser-schen Unterrichtsmethode zum -positiven Religionsunterricht (1832); „Beobachtungen u. Vorschläge über Erziehung u. Schule” (2 t., 1804— 1805); „Der erste Kindesunterricht die erste Kindesqual, eine Kritik der bisher üblichen Leselehrmethoden” (wyd. 3-ie 1828); „Der durch Gesicht u. Tonsprache der Menschheit wiedergegebene Taubstumme” (1829); „Die litterarische Erziehung auf das Prinzip der sich selbst ent-wickelden Natur gegründet” (1831); „Die Elementarschule fürs Leben in der Grundlage zur Reform des Unterrichts” (t. I, wyd. 4-te: „Unterrichtswissenschaft, Unterrichtskunst, die Elementarschule fürs Leben in ihrer Vollendung; t. III: „Die Lehre vom Staate” 1839—41); „Divini-tät oder das Prinzip der einzig wahren Mensehenerziehung zur festeren Begründung der Erzie-hungs- u. Unterrichtswissenschaft” (2 t., wyd. 3-ie 1830); „Ueber die vorgebliche Ausartung der Studierenden in unserer Zeit...” (1824); „Das Verhältniss des Elementarunterrichts zur Politik der Zeit. Eine Kritik des historischen Unterrichts u. Darstellung der einzig heilsamen Unterrichtsweise...” (wyd. 2-ie 1837); „Der erste Kindesunterricht in der Religion nach den Prinzipien des Unterrichts fürs Leben nebst einer Beleuch-

tza, Ostermanna.

Grasica (anat.), nazywana też mleczkiem, gruczołem mlecznym albo piersiowym. Jest to gruczoł, którego znaczenie fizyologiczne dotąd jeszcze nie jest dostatecznie wyjaśnione. Zupełnie rozwinięta jest G. tylko u płodu i u dziecka do końca drugiego roku życia, wtedy zaczyna już zauikać pomału, a gdy ustrój dochodzi do dojrzałości, ginie zupełnie, albo, co najwyżej, pozostają po niej szczątki bardzo nieznaczne. Postać ma podobną do bardzo wydłużonego trójkąta równoramiennego z podstawą ku dołowi zwróconą; leży pod mostkiem w jamie przedniej śródpiersia, u płodu podstawą dotyka przepony, u noworodka osierdzia, górny zaś jej koniec leży na tchawicy i sięga niemal aż do gruczołu tarczowego (ob. Tarczyca). Składa się z dwu zrazów bocznych, zwykle nie zupełnie równych, połączonych przez wązką część środkową, albo też poprostu przez tkankę łączną, powierzchnia jej jest nierówna, barwa biało-różowawa, spójność miękkawa; u noworodka długość G-y wynosi 5—6 cm., szerokość u podstawy 3—4 cm., grubość największa 1 cm., waży wtedy 15—20 gramów. Po szczegóły dalsze odesłać musimy do podręczników anatomicznych.—G. cielęca, najczęściej nazywana mleczkiem, bywa jadana i w sztuce kucharskiej pokrajane jej kawałki często z włoska nazywane bywają animelami.

Graslin Jan Józef Ludwik (* w Tours w 1727 r.—f w Nantes w 1790), wybitny ekonomista francuski, poprzednik Smitha w rozwoju nauki ekonomicznej w duchu „industryaliz-mu”. Po ukończeniu nauk został najpierw adwokatem parlamentu, a następnie królewskim dzierżawcą generalnym w Nantes. Z początku hołdował fizyokratyzmowi, ale głębsze badania stosunków gospodarczych wpoiły w niego przekonanie, że nie w rolnictwie, lecz tylko w całokształcie rozwoju przemysłowego, rolnego i handlowego są dźwignie bogactwa narodowego. Postulaty te wyłuszczył w głównem swojem dziele p. n. „Essay analytique sur la richesse et sur l’impôt”, które napisał w 1767 r. jako rozprawę konkursową na nagrodę, ogłoszoną przez „Société royale d’agriculture de Limoges”. Towarzystwo to wprawdzie, nie udzieliło mu nagrody, bo, jako samo fizyokratyczne, doznało raczej rozczarowania, że G. odwrócił się od jego teoryi, ale za to autor zjednał sobie, już u współczesnych nawet, sławę głębokiego myśliciela. Poglądy G-a są bardzo podobne do Smithowskich, tak samo bowiem dowodzi on, że praca wytwórcza w najogólniej-szem znaczeniu jest matką bogactw; tymczasem G. nie był, jak niektórzy błędnie przypuszczają, naśladowcą Smitha, gdyż dzieło ostatniego („Wealth of Nations”) ukazało się dopiero w 1776 r.,! czyli w 9 lat po książce G-a. Z innych prac godna jest uwagi: „Correspondance contradictoire avec l’abbé Baudeau sur un (Paryż 1779).

Grass Karol Gotard, malarz, pisarz i poeta inflancki (* 1767 w Inflantach szwedzkich w dobrach Serben—f w Rzymie 1814 r.). Syn predykanta Karola Jana Grassa, studya uniwersyteckie odbył w łatach 1786—1789 w Jenie, podróżował następnie po Szwajcaryi (1790), gdzie poczuł nieprzezwyciężony pociąg do malarstwa. Wróciwszy do kraju, osiadł w Rydze, jako nauczyciel rysunku. W r. 1796 udał się ponownie do Szwajcaryi i oddał się tam całkowicie malarstwu. Specyalnością jego były krajobrazy. W 1801 r. przebywał przez kilka miesięcy w Paryżu, a w 1803 udał się do Włoch. W Rzymie wszedł w bliższe stosunki z zamożnym uczonym niemieckim, Józefem von Rehfues, który zabrał go na własny swój koszt do Sycylii. Malować olejno zaczął G. po kilkuletnim pobycie w Sycylii, gdzie możnego znalazł protektora w komturze maltańskim Rechbergu. Jemu też jest przypisane dzieło nader zajmujące, ogłoszone dopiero po śmierci artysty, p. t. „Si-

g. m.

w. J.

cilianische Reise, oder Auszüge aus dem Tagebuche eines Landschaftsmalers” (1815 r., 2 tomy z 26 miedziorytami). Czasopismo „Morgenblatt” w Lipsku ogłaszało już od r. 1808 liczne poezye i artykuły G-a, a w ciągu roku 1815 podało kilka ustępów z wspomnianej „podróży sycylijskiej”, tak powszechnie cenionej i sławionej. Z Sycylii powrócił G. przez Neapol do Rzymu, gdzie król Murat nabył kilka najpiękniejszych jego malowideł. Inne dzieła tego utalentowanego malarza inflanckiego rozeszły się przeważnie po jego kraju rodzinnym. Najwięcej powędrowało ich do Rewia, skąd często o-trzymywał zamówienia. Z pism jego dawniej ogłaszanych należy przytoczyć wydane w r. 1797 „Fragmente von Wanderungen in der Schweiz, nebst 3 Kupfern vom Rheinfall nach sorgfältig genauen Handzeichnungen”. W kilka lat później (w r. 1800) ogłoszono jego pracę p. t. „Erklärungen zu sechs von Ludwig Hess nachgelassenen radirten Naturprospecten”, oraz wielką liczbę artykułów pisanych już-to wierszem, już prozą, do wydawanej przez jego przyjaciela, Fryderyka Szyllera, „Rheinische Thalia”. Inne prace Grassa ujrzały światło dzienne w Tschokkego „Krheiterungen”, w jegoż „Erzählungen für unverdorbene Familien” (tom I, 1810 r.); w Mer-kla „Zuschauer” (z r. 1808); w „Zeitung für Lit-teratur und Kunst” (z r. 1812), w czasopiśmie „Livonia” na rok 1812 i 1815, oraz w wielu innych przeglądach i czasopismach.—Źródła: Recke i Napiersky „Allg. Schriftsteller- und Gehlerten-Lexicon der Ostseeprovinzen” (Mitawa 1829 r., tom. II, str. 87—90); G. Tieleinann „K. G. G. eine biographische Skizze” (w czasopiśmie „Livonia” I, 179 — 212); A. Kaufmann „K. G. Dichter und Maler” (w Schnorr von Carolsfelds „Archiv für Litteraturgeschichte” t. V, zeszyt I); Schramm-Macdonald „K. G. G., Maler und Dichter” (w „Allg. deutsche Biographie” Lipsk 1879, t. IX, str. 589—591).

Grasse, miasto okręgowe we Francyi, w departamencie Alp Morskich, 325 m. n. p. m., przy drodze żelaznej śródziemno-morskiej Cannes - G., oraz miejscowej Meyrargues—G.; w uroczem położeniu. Klimat nader łagodny (uczęszczane zimowisko). Łomy marmuru, słynna uprawa kwiatów, wyrób perfum i essencyi (z 930 000 kg. róż i 1 860 000 kg. kwiatów pomarańczowych rocznie), olejków, konfitur. Około 1 000 mieszkańców.

Grasse (Franciszek Józef Paweł, markiz de Grasse-Tilly hrabia de), generał-po-rucznik wojsk morskich (* w Bar 1722—f w Paryżu 1788). Pochodził z rodziny osiadłej od w. X w Prowancyi. W 1734 rozpoczął służbę na morzu, na galerach zakonu Maltańskiego, i potem przeszedł do marynarki francuskiej. W 1779 był dowódzcą eskadry; w 1780 odznaczył się w walkach pod wyspami Dominiką i Św. Łucyą (17 kw., 15 i 19 maja). W 1871 mianowany gen.-porucznikiem i komandorem św. Ludwika, wyruszył z Brestu na czele floty eskortującej wojsko i pieniądze wysyłane do Stanów Zjednoczonych; po drodze miał zaprowiantować Martynikę. Wprowadziwszy flotę swoją do zatoki Fort-Royal, nie umiał skorzystać z przewagi liczebnej, by zniszczyć flotę Hooda, który go chciał zamknąć w tej zatoce. Przyczynił się do zdobycia Tabago przez Roudlégo (2 czerwca). Zatrzymał się następnie w zatoce Chesapeake (30 sierpnia), gdzie ludzi swych na ląd wysadził; blokował potem rzeki James i York, pobił flotę angielską i zmusił ją do odwrotu (5 wrz.). Po zdobyciu wyspy św. Krzysztofa przez Rouillćgo (13 lut. 1782 r.) pozwolił się wymknąć okrętom Hooda, które mógł zniszczyć. W kwietniu wyruszył, by w połączeniu z flotą hiszpańską zdobyć Jamaikę; popełnił jednak szereg błędów i zanim zdołał się połączyć z Hiszpanami, natknął się na silniejsze od siebie floty Rodneya i Hooda. Pomimo mężnej obrony poddać się musiał. Przewieziono go do Londynu i witano bardzo uprzejmie, zasypując pochwałami; we Francyi zaś opinia zwróciła się przeciwko niemu. Wrócił do kraju w sierpniu 1772 i wydał memoryał, usprawiedliwiając swą działalność. Sąd wojenny w 1784 r. uwolnił go od odpowiedzialności, G. pozostał jednak odtąd bez urzędu.

Grässe Jan Jerzy Teodor, historyk literatury (* 1814 w Griunua—f 1885 w Wacker-barthsruhe pod Dreznem). Od r. 1832 studyo-wał filologię w Lipsku pod kierunkiem Hermanna; osiadł potem w Dreźnie jako nauczyciel; od 1843 był bibliotekarzem prywatnym króla Fryderyka Augusta II. W 1848 mianowano go inspektorem gabinetu numizmatycznego, w 1852 dyrektorem zbiorów porcelany i naczyń, w 1864 drugim a 1871 pierwszym dyrektorem zbiorów „Grünes Gewölbe”, w 1878 dyrektorem królewskich zbiorów numizmatycznych. W 1882 przeszedł w stan spoczynku. Ogłosił drukiem: „Lehrbuch einer allgemeinen Litterargeschichte” (1837—59; 9 części); jest to praca uczonego, lecz nieco bezładna i głęboko niesięgająca. — „Trésor de livres rares et précieux” (7 tomów, (1858—69); „Bibliotheca magica et pneumatica” (1843); „Bibliotheca psychologica” (1845). Mniejsze prace bibliograficzne: „Die Sage vom Ewigen Juden” (1844); „Die Sage vom Ritter Tannhäuser” (1846); „Der Tannhäuser und der Ewige Jude” (1860); „Beiträge zur Litteratur und Sage des Mittelalters” (1850); „Sagenschatz des Königreichs Sachsen” (1854 — 55, 2 tomy); „Nord und Süd” (1858), zbiór baśni, do spółki z Asbjörnsenem; „Sagenbuch des preussischen Staates” (2 tomy, 1868—71); „Geschlechts-, Namen- und Wappensagen des Adels deutscher Nation” (1876); „BierStudien” (1872); „Jägerbrevier” (bezimiennie 1857); „Jägerhörnlein” (bezim. 1861); „Des deutschen Landmanns Prak-

183—7; T III, str. 217).

tika” (1858); „Handbuch der alten Numismatik” (1853); „Beiträge zur Geschichte der Gefässbild-nerei, Porzellanfabrikation u. s. w.”(1853); „Guide de l’amateur de porcelaines et de poteries” (1864); „Guide de l’amateur d’objets d’art et de curiosité” (1872); „Beschreibender Katalog des Grünen Gewölbes” (1872); „Beschreibender Katalog der königlichen Porzellan- und Gefässsam-lung” (1874); „Orbis latinus” (1861); „Sachsens Fürsten aus dem Hause Wettin” (1876); „Unsere Vor- und Taufnamen” (1875). Oprócz tego G. przetłómaczył „Gęsta Romanorum” (1845) i wydał „Legenda aurea” Jakóba a Voragine (1846).

Grassi, nazwisko czterech artystów: dwóch Włochów i dwóch Austryaków, włoskiego pochodzenia. I tak: G. Jan Baptysta, malarz włoski, rodem z Udine, żył w drugiej połowie XVI wieku. Uczeń Tycyana, pozostawił piękne malowidła na skrzydłach organów w katedrze miasteczka Gemona, wpobliżu Udine (Zwiastowanie, Porwanie Eliasza i Widzenie Ezechiela). Był znawcą historyi sztuki, dostarczył Vasaremu cennych wiadomości o arty stach z Friulu. — G. Mikołaj, malarz włoski, ze szkoły weneckiej, z początku XVIII stulecia. Kształcił się początkowo pod kierunkiem Cassany, Genueńczyka. Uprawiał malarstwo historyczne, portretowe i religijne, zarówno olejne jaki pastelami.— G. Antoni, rzeźbiarz niemiecki, włoskiego pochodzenia (* 1755 w Wiedniu - f 1807 tamże). Kształcił się w akademii wiedeńskiej, był uczniem Messerschmidta i J. W. Beyera; uprawiał z powodzeniem wypukłorzeźbę. Mianowany naczelnym modelatorem wiedeńskiej fabryki cesarskiej porcelany, całe pracowite życie swoje oddał na usługi tego przedsiębiorstwa artystycznego. Zapoznawszy się, podczas podróży swojej do Włoch (1792), z rzeźbami Kanowy, wziął go sobie za wzór i wiernie naśladował (Trzy gracye, Sąd Parysa). Z licznych popiersi przez niego modelowanych najsłynniejsze są portrety cesarzów: Józefa II i Franciszka I, oraz Haydna. Od r. 1794 był dyrektorem wiedeńskiej Akademii sztuk. Część modeli jego przechowuje Muzeum austryackie sztuk i przemysłu w Wiedniu.— G. (Grassy) Józef, malarz austryacki pochodzenia włoskiego (* 1768 w Wiedniu — f 1838 w Rzymie). Kształcił się w Wiedniu, gdzie, jako zdolny portrecista, współzawodniczył z Fügerem (ob.) i Lampim. Portrety jego odznaczały się układem naturalnym i nadzwyczajnym wdziękiem, zwłaszcza kobiece; koloryt miał świeży. Grassi bawił czas jakiś w Polsce, zdaje się, sprowadzony przez Stanisława Augusta. Nagler w życiorysie jego wspomniał, że podczas powstania Kościuszkowskiego wystawiony był na wielkie niebezpieczeństwo, z którego wybawił go dopiero sam Kościuszko. Rastawiecki (ob. przy końcu) fakt ten opisuje dokładnie na mocy opowiadań osób miejscowych, wówczas żyjących, które o tem zdarzeniu mogły jeszcze dobrze pamiętać. Otóż podczas oblężenia Warszawy przez Prusaków (1794 r). G. walczył w szeregach polskich jako „dziesiętnik” gwardyi miejskiej i znajdował się pewnego dnia na bardzo niebezpiecznem stanowisku na polu bitwy, co zoczywszy wódz naczelny, dla uratowania go od niechybnej śmierci, odwołał z owego miejsca, dając mu rozkaz pozorny udania się gdzieindziej, a właściwie powrotu do miasta. G. mieszkał wtedy na Starem - Mieście, i w porze ówczesnych zamieszek utracić miał całe swoje mienie, około 5 000 czerwonych złotych. W 1808 r. G. powołany został na stanowisko profesora malarstwa do Drezna, do tamtejszej Akademii, a w 1817 mianowany dyrektorem pensyonarzy czyli stypendystów dworu saskiego, kształcących się na polu sztuki w Rzymie, dokąd też udał się niezwłocznie i gdzie, po 20-tu latach pracy, życie zakończył. W czasie pobytu swego w Rzymie wykonał tam wiele cennych portretów; pewną część ich posiada muzeum gotajskie. W Dreźnie znajdują się jego pędzla dwa obrazy: św. Jan Chrzciciel i św. Piotr. G. celował przedewszystkiem w malarstwie portretowem. Rastawiecki wylicza 48 obrazów malowanych przez G-ego podczas pobytu w Polsce. Są to przeważnie portrety wybitniejszych osób współczesnych, a pomiędzy niemi cztery odmiany portretowe Kościuszki, cztery portrety ks. Józefa Poniatow-śkiego, dwa portrety ks. Adama Czartoryskiego, dalej portrety dwóch Potockich: Stanisława Kostki, generała art. kor., i hr. Stanisława z Wil-lanowa, Stanisława Małachowskiego, marszałka sejmu czteroletniego, i wielu innych. Z przytoczonych przez Rastawieckiego portretów kobiecych na szczególne wyróżnienie zasługują, zarówno co do układu postaci jak i świetności kolorytu: portret pani Strutyńskiej, powtórnych ślubów hr. Manucci, słynnej swego czasu piękności, portret Józefiny z Morsztynów Ossolińskiej i wreszcie nader wdzięczny, choć trochę manie-rowany, portret Heleny z Przezdzieckich ks. Ra-dziwiłłowej, wojewodziny wileńskiej (sztychowany bardzo starannie przez Karola Grölla w Londynie).—Por. E. Rastawiecki „Słownik ma-larzów polskich” (Warszawa 1850—57; T. I, str.

s. s.

Grassi Aniela, poetka hiszpańska (* w Cre-ma we Włoszech 1826). Rodzice jej, Włosi, przenieśli się wkrótce do Hiszpanii i zamieszkali w Barcelonie. Mając lat 15, napisała dramat p. t. „Crimen y espiación”, po którym poszedł długi szereg komedyj („Amor y orgullo”, „Los Ultimos Dias de un reinado” i w. in.). W 1865 udała się z rodziną do Madrytu i od 1868 objęła kierunek „Correo de la moda”. Znana jest zwłaszcza jako autorka powieści i nowel, które wielkiem cieszyły się powodzeniem („Riquezas del alma”; „La Gota de agua”; „El Hijo”; „Los

Zostawi! w rękopisie

656

Grassis Achilles de

Grassmann Herman Günther.

que no siembran no cojen”; „El Copo de nie-ve”; „El capital de la virtud”; „El Balsamo de las penas”; „Marina, narración liistoiica” i w. innych).

Grassis Achilles de, legat papieski w Polsce, kardynał (* 1463—f 1523). Potomek senatorskiej rodziny z Bolonii, po śmierci stryja, audytora roty, dzięki poparciu jego przyjęty na dwór rzymski, został po nim audytorem roty. Dla rozległych wiadomości prawnych i wybitnych zdolności pap. Juliusz II obsypywał go łaskami, zwłaszcza że G. umiał nawet dawne swoje grzechy przeciwko czystości kapłańskiej ukrywać. R. 1506 dostał biskupstwo w Cita di Castello, a w 1507 był wysłany w charakterze nuncyusza do króla francuskiego Ludwika XII, dla nakłonienia go do pokoju z cesarzem Maksymilianem I a odwiedzenia od popierania rodziny Benti-vologio, której zamiarem było nietylko opanować Bolonię, lecz nadto jeszcze otruć papieża i jego rodzinę. Chcąc zaś pozyskać królową dla swojej sprawy, posłał jej papież bogaty dyadem. Ukończywszy tę missyę pomyślnie, G. był znowu wysłany jako nuncyusz do Szwajcaryi, w r. zaś 1510 do Zygmunta Starego w Polsce, do Władysława króla węgierskiego i czeskiego i do cesarza Maksymiliana I, w celu nakłonienia ich do wojny przeciwko Turkom i pogodzenia Polski z Krzyżakami. Wyjechał więc naprzód na sejm Rzeszy niemieckiej do Augsburga, lecz pomimo iż dla sprawy tej siedział do końca sejmu i pracował nad utworzeniem przymierza pomiędzy książętami europejskimi przeciw Turcyi, niczego nie dokonał. Stamtąd udał się na Węgry, lecz i tu nic nie wskórawszy, stracił tylko na te podróże dużo czasu i spóźnił się na zjazd św. Jański w Poznaniu, na który dążył, albowiem na nim miała być załatwiona sprawa hołdu krzyżackiego za pośrednictwem posłów papieskich i cesarskich. Ze zaś w dalszym ciągu nie udał mu się również zamiar wciągnięcia Polski do wojny z Turcyą, zatem, nie załatwiwszy żadnej z powierzonych missyj, opuścił Polskę po krótkim pobycie, zostawiając jednak po sobie wspomnienie człowieka szlachetnego i sprawiedliwego, i wdzięczność za to, że w czasie badania sprawy krzyżackiej dokładał “usilnych starań, by ją korzystnie dla Polski rozstrzygnąć. W r. 1511 d. 22-go marca został kardynałem, a w trzy miesiące później b-pem bolońskim, pomimo, że kler i lud tego miasta, pobudzeni przez Bentivo-gliów, oddali nielegalnie to biskupstwo Antoniemu Galeazzo. Następnego roku Juliusz II odzyskał panowanie nad miastem, a G. objął swoją stolicę. Król polski, ufając jego rozumowi i zacności, zwracał się do niego we wszystkich sprawach ze Stolicą Apostolską, z czego kardynał wywiązywał się zawsze sumiennie. G. był w Rzymie kardynałem - protektorem Polski. Umarł w Rzymie i tamże został pochowany w odbudowanej przez siebie po pożarze bazylice Najśw.

Panny na Trastevere. zbiór wyroków roty, które doczekały się wydania r. 1601 przez jego stostrzeńca, Cezara de Grassis.— Por. „Tomiciana” t. I i II; Łętowski „Katalog” IV, 199; Moroni „Dizionario di erud. stor.-eccl.” XXXII 75... N; Th einer „Monum. Pol.” II 330—334.

Grassmann Herman Günther, znakomity matematyk i filolog niemiecki (* 25 kwietnia 1809 r. w Szczecinie — f tamże d. 26 czerwca

1877) . Ojciec jego, Justus Günther, był nauczycielem matematyki w tem mieście i autorem cenionych podręczników szkolnych do matematyki, oraz kilku prac z dziedziny krystalonomii i akustyki. Młody G. kształcił się naprzód w gimnazyum w mieście rodzinnem, w którem nauczał jego ojciec, następnie w uniwersytecie berlińskim, gdzie słuchał wykładów teologii; matematykę zaś studyował prywatnie, głównie z pism swego ojca. W r. 1840 pozyskał prawo wykładu matematyki, fizyki, mineralogii i chemii i wykładał przez czas pewien w berlińskiej szkole przemysłowej; w r. 1843 został nauczycielem w szkole realnej w Szczecinie, w r. 1852, po śmierci ojca, przeniósł się na opróżnione przez niego miejsce do gimnazyum szczecińskiego. W r. 1848 założył wraz z bratem swoim, Robertem, pismo peryodyczne „Deutsche Wochenschrift”, gdzie omawiał palące sprawy doby ówczesnej. Ogłosił tak osobno, jak i w czasopismach, liczne prace, należące do rozmaitych dziedzin nauki. Z prac filologicznych wydał osobno: O niemieckich nazwach roślin („Deutsche Pflauzennamen”, Szczecin 1870); Słownik do Rigvedy (Lipsk 1870 — 71); Przekład Rigvedy z objaśnieniami krytycznemi (Lipsk 1876—77); ogłosił w Kuhna „Zeitschrift für vergleichende Sprachforschung” rozprawy: „Ueber die Verbindung der stummen Consonanten mit folgendem v. etc” (t. IX, 1860), „Ueber die Verbindung der Consonanten mit folgenden j ” (tamże

XI,    1862), „Ueber die Aspiraten etc” (tamże

XII,    1863), „Ueber das ursprüngliche Vorhandensein von Wurzeln deren Anlaut und Auslaut eine Aspirate enthielt” (tamże XII), „Ueber die Casusbildung im Indogermanischen” (tamże XII), „Ueber italische Götternamen” (tamże XII), „Ursprung der Praepositionen im Indogermanischen” (tamże, nowa serya III, 1877). Wydał szereg podręczników do nauki języka niemieckiego, wypisy niemieckie, gramatykę początkową języka łacińskiego. Napisał rozprawkę o odpadnięciu od wiary (ogłoszoną po jego śmierci p. t. „Ueber den Abfall vom Glauben” (Szczecin

1878) ,—Z dziedziny mechaniki i fizyki ogłosił: Zarys wykładu mechaniki (1867), nową teo-ryę elektrodynamiki (Annale Poggendorfa, 1845), teoryę mieszania barw (tamże 1853), przyczynek do elektrodynamiki (dziennik Crellego, 1873), o naturze fizykalnej dźwięków mowy (Annale Poggendorfa, 1877), wywód postaci krystalicz-

s. D.

Mns.

St. A. K.

nych z ogólnego prawa tworzenia kryształów (1839), przegląd akustyki i optyki niższej (1854). Ale najliczniejsze i najdonioślejsze są jego prace i badania w dziedzinie matematyki, w której był nietylko autorem pięknych podręczników arytmetyki i trygonometryi, lecz, co ważniejsza, wielce oryginalnym badaczem i twórcą nowej gałęzi, zwanej nauką o wielkościach rozciągłych („Ausdehnungslehre”). Pierwszy pomysł tej nauki, która miała stać się wykończonym systematem badania wielkości, obejmującym w sobie jako przypadek szczególny badanie wielkości geometrycznych i uogólniającym zarazem metody zwykłej algebry, widać już w jego rozprawie o przypływie i odpływie morza, napisanej w celu pozyskania prawa wykładu nauk matematycznych i opracowanej ponownie w późniejszych latach (w tomie XII-ym dziennika „Mathematische Annalen”). W r. 1844 G. występuje już z gotowem dziełem „Die Wissenschaft der extensiven Grössen oder die Ausdehnungslehre), które, mimo bogactwa nowych pomysłów, pozostawało prawie nieznanem, głównie dla niełatwej formy wykładu. I następna jego praca p. t. „Geometrische Analyse” (1847), jakkolwiek uwieńczona nagrodą Towarzystwa naukowego ks. Jabłonowskiego i opatrzona objaśnieniami Möbiusa, nie wywarła na razie żadnego prawie wpływu. Cały szereg rozpraw samodzielnych (z teoryi centralnych, z teoryi geometrycznej krzywych, o tworzeniu krzywych trzeciego rzędu, o tworzeniu krzywych algebraicznych, o rzutowości i perspektywiczno-ści na płaszczyźnie, o tworzeniu linealnem powierzchni i t. d.), ogłoszonych w dzienniku Crel-lego w okresie czasu od 1842 do 1855, stwierdzał wyraźnie płodność nowej metody, ale naśladowców na razie nie znalazł, po części zapewne dlatego, że G., nie zajmując katedry uniwersyteckiej, nie miał sposobności wpływać bezpośrednio żywem słowem na młode pokolenie matematyków. W roku 1862 ogłosił nowe wydanie swego głównego dzieła „Ausdehnungslehre” w formie podatniejszej, a mianowicie bardziej zbliżonej do sposobu wykładu euklideso-wego. Wtedy dopiero — i to wszakże po kilku latach — pod wpływem książki Hankela „Theorie der complexen Zahlensysteme” (Lipsk 1867, w której zwrócono uwagę na znaczenie prac G-a) zaczęto czytać dzieła i rozprawy G-a, i od tej chwili rosło uznanie dla jego pomysłów i badań, tak, że dzisiaj „Nauka o wielkościach rozciągłych” nietylko stanowi jedną z ważnych gałęzi nauki matematycznej, ale wywołała już cały szereg prac, które wzbogaciły wiedzę pod względem treści i metody badania. Dzieła matematyczne i fizykalne G-a wychodzą obecnie (od r. 1894) w no wem wydaniu zbiorowem staraniem saskiego Towarzystwa umiejętności, a w wykładach uniwersyteckich i traktatach matematycznych coraz częściej spotykamy się

Ktjo.I Pow*b Iu.tr. Za.r. 203. T. XXVI

z metodą Grassmanna. O znaczeniu nauki rozciągłości G-a pisał V. Schlegel (przekład polski, Warszawa 1896); życiorys jego ogłosił w „Niwie” w r. 1879 i niektóre jego pomysły przedstawił w książce „Pojęcia i metody matematyki” (Warszawa 1891) S. Diekstein.

Grassmann Robert (* 1847), spółczesny filozof niemiecki, autor systemu zmierzającego ku oparciu metafizyki na zdobyczach wiedzy pozytywnej. Ideom naczelnym swego systemu G. usiłuje dać podstawę psychologiczną. Dzieła: „Die Wissenschaftslehre oder Philosophie” (Szczecin 1875, tomów 4); „Das Gebäude des Wissens” (tamże 1882, tomów 4).

Grassns Benenencus, ob. Grapheus B.

Grassus Benvenutus, ob. Graplieus B. Graswinckel Dirk Janszoon (* w 1600 r. w Delft—f w 1666 w Mecheln), pisarz hollen-derski; poświęcał się ekonomii, oraz pracom i naukom państwowym. Pochodził z rodziny patry-cyuszowskiej, study a odbył w Lejdzie, został adwokatem skarbu dóbr państwowych hollender-skich, a następnie sekretarzem izby, powołanym do załatwienia sporu pomiędzy Niderlandami hiszpańskiemi a Stanami generalnemi. W sprawach państwowo - politycznych był stanowczym absolutystą, zwolennikiem „majestas principis”. Za to na polu ekonomii należał do stronników handlu wolnego i zwalczał teoryę merkantylistów. Oświadczał się za swobodą handlu zbożem, godząc się na zakazy wywozu tylko w latach nieurodzajów, głodów i drożyzny; był także obrońcą wolnej stopy procentowej, oraz wolności żeglugi i rybołówstwa. — Pisał po łacinie i po hol-lendersku. Z prac państwowych i ekonomicznych są godne zaznaczenia: „Libertas veneta, sive Venetorum in se ac suos imperandi jus as-sertum” (Lejda 1634); jest to obrona władzy państwowej Wenecyi przeciw głosowaniu powszechnemu; „Dissertatio de jure majestatis” (Haaga 1642); „Dissertatio de jure praeceden-tiae inter rempublicam Venetam et ducem Sa-baudiae” (Lejda 1644); „Placcaten, ordonnan-ten” i t. d. (Lejda 1651), t. j. zbiór praw i przepisów, wydanych w latach 1501—1634 w przedmiocie zakazów wywozu zboża. W tym zbiorze, mającym obok tekstu hollenderskiego tłómacze-nie łacińskie, są nadto uwagi objaśniające zwyżkę cen zboża depreeyacyą pieniędzy; „Maris li-beri vindiciae” (Haaga 1652,— obrona wolności żeglugi morskiej); „Stricturae ad censuram Joan-nis a Felden ad libros Hugonis Grotii de jure belli ac pacis” (Amsterdam 1654), oraz „Prin-ceps pacis ”(Haaga 1655); są to dwa pisma polemiczne w obronie teoryj państwowych sławnego ziomka G-a, Hugona Grotiusa. Nadto ogłosił: „De praeludiis justitiae et juris” (Dotrecht 1660), kom-mentarze do Sallustiusza „De conj. Cat.”, tłómacze-nie metryczne psalmów Dawida i t. d.

Gratama Seerp, prawnik hollenderski (* r. 1757 — f około 1817 roku). W r. 1796 otrzy-

83

H. K.

mał katedrę praw w Hardewyk, a w roku 1801 katedrę prawa natury i publicznego w Gronin-dze. Celował wielką erudycyą i krytycyzmem.— Z prawniczych prac jego zasługują na zaznaczenie: Uwagi o służebnościach w Rzymie (1796); Magazyn Jurysprudencyi (1809).

Gratiani Antoni Marya (f w końcu XVI w.), biskup ameryński, sekretarz Commendoniego (ob.), któremu towarzyszył w dwukrotnej le-gacyi do Polski, mianowicie w latach 1563 i 1571, tudzież w podróży Commendoniego po Polsce. Jako zdolny dyplomata, z umysłem czynnym i spostrzegawczym, był niby prawą ręką kardynała Commendoniego, który mu też niejednokrotnie polecał załatwianie ważnych missyj i obdarzał go swem zaufaniem. Commendoni, gdy w 1571 roku powtórnie przybył do Polski, aby odwieść Zygmunta Augusta od zamierzonego rozwodu z Katarzyną Rakuszanką, wysłał G-ego z Piotrkowa, gdzie się sam był zatrzymał, do Warszawy, aby przygotować króla do swych odwiedzin, na które król właśnie niecliętnem okiem patrzył,nie chcąc|odstąpić od powziętej myśli rozwodu. Uczestniczył G. na znanej tajnej schadzce kardynała z Mikołajem Krzysztofem Radziwiłłem i Janem Chodkiewiczem, na której - to naradzie w wielkiej tajemnicy postanowiono popierać, po śmierci ostatniego z Jagiellonów, kandydaturę na tron arcyksięcia rakuskiego Ernesta, aby tym sposobem nie dopuścić do tronu króla-niekatolika, jak o tem przemyśliwała partya protestancka. Ułożono na tejże naradzie, aby w razie śmierci schorzałego króla Zygmunta Augusta G. zaraz do Wiednia udał się z wiadomością o poparciu arcyksięcia i aby stamtąd listami cyfrowanemi uwiadomił Commendoniego o woli cesarza Maksymiliana II. Jakoż zaraz po śmierci Zygmunta Augusta udaje się G. do Wiednia i przyjęty łaskawie przez cesarza opowiada mu o układzie, jaki stanął między Commendonim i panami litewskimi; radzi: aby cesarz coprędzej wyprawił wielkie i świetne poselstwo do Polski; aby do Olbrachta Łaskiego (oh.), który się był także za rakuskim kandydatem oświadczył, listy słał z pieniędzmi i tym sposobem bardziej go sobie ujął; aby sam cesarz, lub przynajmniej syn jego, Ernest, przyjechał do Wrocławia, mając z sobą rycerskie pułki; nadewszystko zaś, aby coprędzej wysłane były listy do Radziwiłła i Chodkiewicza. Naglił G. do pośpiechu, przekładając cesarzowi, że tylko szybkie i zbrojne przybycie arcyksięcia i silne poparcie przez stronników sprawi, iż nierzyjaciele Ernesta nie zdążą porozumieć się i nabrać śmiałości, i że „książę wprzód ujrzy się królem, niż drudzy naradzanie się swe skończą”. Po długich konferencyach z Maksymilianem II za 5-dniowego pobytu w Wiedniu powraca G. do Polski, mianowicie do wojewody Sieradzkiego, gdzie kardynał przebywał. Wracał ukradkiem, przedzierając się przez manowce i bory, gdyż wszystkie szlaki strzeżone b)ły przez zbrojne bufce polskie, aby podczas bezkrólewia żadnego cudzoziemca nie wpuszczać w granice rzeczypospolitej. Ociąganie się Maksymiliana i jego stanowczej decyzyi sprawiło, iż poselstwo G-a zamierzonych skutków nie o-siągnęło. Przed sejmem elekcyjnym G. udaje się, wysłany przez Commendoniego, do biskupów i prymasa Uchańskiego (ob.), aby uchylić ustawę pozyskaną przez innowierców, mocą której wszystkim zagranicznym posłom oddalić się kazano z Warszawy, w tej liczbie i Commendonie-mu. Potrafił G. wymową swoją to sprawić, iż Uchański z niezwykłą sobie gorliwością dla sprawy katolickiej przemawiał w senacie z tym skutkiem, iż ustawy rzeczonej nie ogłoszono i do akt nie przyjęto. Ponieważ kandydatura Ernesta coraz mniej miała za sobą syinpatyi, podczas gdy Henryk Walezy był jedynym kan-dydatem-katolikiem, który miał poważne szanse, aby przeto temu kandydatowi pozyskać jaknajlicz-niejsze głosy, G. na czas sejmu pozostaje w Warszawie; kardynał bowiem po przeczytaniu wobec sejmu listu papieskiego i wypowiedzeniu mowy, w której zalecał obiór króla-katolika, udał się sam do Skierniewic. Po elekcyi Henryka Wa-lezego Commendoni powrócił do Rzymu, G. pozostał w Polsce, aby czuwać nad sprawami Kościoła w walce z odszczepieńcaini i aby nowego króla dla sprawy katolickiej jaknajlepiej usposobić. W tym celu udał się na spotkanie Henryka do Saksonii i towarzyszył mu w podróży do Polski. W czasie drogi udzielał królowi rad i objaśnień. Widząc uprzedzenia i pewną niechęć Henryka do Polski i jej stosunków, zapewniał go, iż władza królewska nie była tak ograniczoną, jak mu ją wystawiono, że król był głową narodu, wodzem siły zbrojnej, najważniejszym sędzią, rozdawcą wszystkich urzędów i licznych dóbr, że w imieniu jego wydawały się wyroki, stanowiły prawa i t. d. Radził, aby, w celu zjednania sobie narodu rycerskiego, jakim są Polacy, król kochał się w wojennych sprawach, by lubił rozprawiać o pięknych zbrojach, koniach i rynsztunkach. Wreszcie, inspirowany przez Commendoniego doradzał królowi rychłą wojnę z Moskwą. Rad był Henryk, iż znalazł w Gm doskonałego informatora we wszelkich sprawach państwowych, dobrze znającego kraj, wybitne i wpływowe w nim osobistości, magnatów duchownych i świeckich, tudzież urządzenia wewnętrzne, zwyczaje i obyczaje Polaków. Jak długo pozostawał G. w Polsce—niema zupełnie pewnych wiadomości. Na dworze Henryka Wa-lezego przebywał i w wielu sprawach rad mu swoich udzielał. Pozostawił opis życia i działalności nuncyusza Commendoniego p. n. „Antonii Mariae Griatiani de vit a J. Fr. Commendouii cardinalis libri IV”. Dzieło to, zawierające wiele nader ciekawych szczegółów do historyi panowania Zygmunta Augusta i Henryka Walezego, jakoteż do czasów bezkrólewia po śmierci Zyg.

Ks. Wł. Ku.

E. S.

G-a).

Augusta, tłómaczone na język francuski wyszło p. t. „Vie du Cardinal Com.”. Streszczone tłó-maczenie niektórych ustępów, dotyczących spraw polskich, wydał J. U. Niemcewicz w I-ym tomie „Pamiętników o dawnej Polszczę”.

Gratiola, koni trud, rodzaj należący do rodziny trędownikowatych (Scrophulariaceae). W Europie środkowej spotyka się jeden gatunek, G. officinalis, o dwuwargowych, białych, czerwonawo nabiegniętych kwiatach, liściach naprzeciwległych, drobno piłkowanych. Liście, o smaku odrażającym, gorzkim i ostrym, działają jako środek mocno przeczyszczający („herba Gratio-lae”); w większej ilości stanowią truciznę.

Gratiolet Ludwik Piotr (* d. 6 lipca r. 1815 w Sainte Foy la Grande [Gironde]—f w Paryżu d. 16 lutego r. 1865), lekarz i przyrodnik. Będąc studentem na wydziale lekarskim w Paryżu, zajął się bardzo gorliwie anatomią porównawczą pod przewodnictwem Blainvilla, który go w r. 1842 powołał na assystenta (Aide-naturaliste) do swej pracowni. W r. 1845 uzyskał wprawdzie, po obronieniu rozprawy „Recherches sur 1’organe de Jacobson”, dyplom na doktora medycyny, ale się nie zajmował nigdy sztuką lekarską, oddawszy się zupełnie naukom przyrodniczym. Już w r. 1844 mianowano go zastępcą Blainvilla, lecz, pomimo że wykładał zwiel-kiem powodzeniem, jednak po śmierci jego w r. 1850 katedry po nim nie otrzymał. W r. 1853 posunięto go na prosektora (Chef des travaux anatomiques). Gdy w r. 1862 po śmierci Izydora Geoffroy Saint-Hilaire’a osierocona została katedra zoologii w wydziale umiejętności, powierzono mu ją tymczasowo, a po roku na-koniec mianowano go profesorem zwyczajnym. Po dwu latach już nie żył. Nauki przyrodnicze wogóle, w szczególności zaś antropologię, anatomię i fizyologię porównawczą, jak również i psychologię, wzbogacił wielu pracami bardzo cennemi. Wartość osobliwszą posiadają jego poszukiwania i badania porównawcze budowy mózgu. Z wielkiej liczby prac jego, wogóle bardzo cennych, na wyszczególnienie zasługują: „Anatomie comparée du cerveau de l’homme et des singes” (Paryż 1839—1857, 2 tomy, z a-tlasem in fol.—Jest to część pierwsza dzieła „Anatomie comparée du système nerveux”, nad którem pracował wspólnie z Fr. Leuretem, i które wskutek śmierci tegoż dokończone nie było); „Mémoire sur les plis cérébraux de l'homme et des primates” (tamże 1854, w 4-ce, z atlasem in-folio); „Observations sur la microcéphalie, considérée dans ses rapports avec la question des caractères du genre humain, et du parallèle des races” (w „Bulletin de la Soc. d’antliropol.” (1860); „Sur la région du front chez l’homme et les singes anthropomorphes” (tamże 1864). Już po śmierci G-a L. Grandeau wydał bardzo ciekawą książkę jego p. n. „De la physionomie et des mouvements d’expression” (Paryż

1865; dodany tu jest życiorys i ocena działalności

Dr J. p.

Gratry August Józef Alfons, nazywany „le père G.”, Francuz, oratoryanin, teolog katolicki (* 30 marca r. 1805 w Lille—f 7 lutego 1872 w Montreux). Syn urzędnika, wychowanie początkowe pobierał pod kierunkiem rodziców, którzy, acz głęboko moralni, zbyt religijnymi nie byli, co się odbiło na G-m tak, że długie lata obcym pozostawał sercem i myślą katolicyzmowi, zwłaszcza, że w kollegium w Tours ulegał wpływowi młodego, bezwyznaniowego profesora. W 1821 został umieszczony w Paryżu w pensyonacie, z którego uczniowie uczęszczali do kollegium Henryka IV i tam, odbywając dalsze studya: dwa lata retoryki i rok filozofii, otrzymał w 1822 drugą nagrodę na konkursie generalnym, w 1824 zaś pierwszą nagrodę za rozprawę francuską: „De l’association de nos idées et de son influence... ”, tudzież drugą za łacińską „De auctoritate sensus intimi....” Odtąd datuje się w G. zwrot do wiary, gdy nabrał przekonania, że wiara z nauką daje się połączyć. R. 1825 wstąpił do politechniki, i tam uczuł już w sobie powołanie do stanu duchownego, a po skończeniu nauk odsunął się od świata i rodziny nawet, trawiąc czas na rozmyślaniu. Gdy doszła do niego wieść, iż w Sztras-burgu, pewien profesor uniwersytetu wstąpił do stanu duchownego, i zgromadził w koło siebie grono młodych ludzi, dla pracy w celu szerzenia wiary, pojechał tam niezwłocznie, a przyjęty przez ks. Bautaina do tego grona, pozostawał w niem od r. 1829 do 1840. W tym czasie odbył studya teologiczne i otrzymał święcenia kapłańskie 22 grudnia 1832. Przed r. 1830 udał się do Bischenberga (w Wogezach) i wstąpił tam do Redemptorystów, wśród których przebył najmilsze lata swego życia; 1830 jednak, po rozproszeniu się tego zakonu, wrócił do Sztras-burga, gdzie był nauczycielem w seminaryum, tuddeż w szkole założonej przez ks. Bautaina i stowarzyszenie. Mianowany r. 1840 dyrektorem kollegium św. Stanisława, udał się do Paryża, gdzie w 1846 powołano go na stanowisko kapelana szkoły normalnej, na którem zostawał do 1851. W tym-to czasie położył wielkie zasługi, wywierając silny wpływ na uczniów, wol-nomyślnych nawet, religijnych zaś umiał rozpłomieniać do entuzyazmu. Sam niegdyś przebywał ciężkie próby zwątpienia: to też ze znajomością subtelną kierował umysłami i sercami młodzieży, ku czemu wielką pomocą były mu jego: wiara silna, umysł bystry, dusza płomienna, wielka szlachetność i bezinteresowność, a przytem wymowa piękna i łatwa. Z uczniów jego wielu poświęciło się stanowi duchownemu, jak np. Adolf Perraud, akademik i kardynał. Powodem podania się do dymissyi przez G-ego była polemika prowadzona z Vacherotem, rektorem szkoły normalnej, wskutek wydanej przez tegoż „Histoire critique de l’École d’Alexandrie”, co spowodowało pozbawienie Vacherota rektorstwa, na żądanie ministra oświaty. G., opuściwszy szkołę, pozostawał przy bpie orleańskim Dupanloup na stanowisku honorowego wi-karyusza generalnego, a w 1852 wstąpił do koa-gregacyi Oratoryanów Niepokalanego Poczęcia, do której wznowienia, wraz z ks. Petitot, przyczynił się wielce. Działalność jego z tej epoki była zbawienna i jaknaj płodniej sza, a kazania jego (zarówno jak konferencye w szkole) i homilie ściągały do małej kapliczki przy ul. du Regard tłumy wybitnych słuchaczy, pomimo iż niemałą przeszkodą był mu głos słaby. Gdy jednak okazał się pobłażliwym dla ks. Jacka i Ligi pokoju, ściągnął na siebie naganę przełożonego za okazywanie sympatyi ludziom i dziełom liberalnym, i opuścił ten konwent w 1863. W tymże roku został mianowany profesorem teologii moralnej w Sorbonnie; w 1867 zaś wybrany na członka Akademii fr. po śmierci Ba-rante’a, objął 21 marca 1868 fotel zajmowany niegdyś przez Voltaire’a. Przeciwnik dogmatu o nieomylności Papieża, zaznaczył to w listach do arbpa meclilińskiego Dechampsa (Mgr. l’Eve-que d’Orléans à Mgr. l’archevêque de Malines); działo się to jeszcze przed zwołaniem soboru watykańskiego, lecz gdy zamiary kuryi były już widoczne. Dekretem z 19 lutego r. 1870 uznał biskup sztrasburski dowodzenia G-go za fałszywe i czytania ich zabronił. G., występując w sposób na pozór tak niegodny katolika, nie czynił tego z buntu, lecz z przeświadczenia, że jest sługą prawdy, która wewnętrznie w nim przemawia. Podczas wojny roku 1870 przebywał czas jakiś w Belgii, poczem w maju 1871 wrócił do Paryża, a popadłszy w ciężką chorobę udał się w październiku do Szwajcaryi, nad jezioro Genewskie, gdzie umarł wkrótce. Pod wpływem zbliżającej się śmierci zrozumiał swój błąd i obowiązek naprawienia uczynionego zgorszenia, napisał więc list do arcybpa paryskiego Guiberta (25 list. 1871), w którym oświadczył, iż przyjmuje dekrety soboru watykańskiego i odwołuje wszystko, co napisał przeciwnego w tym przedmiocie przed decyzyą tegoż. Zdaje się, że przyczynę błędów G. najwłaściwiej określił H. Ramière („Études religieuses, phil...” etc. 1872), widząc ją w jego teoryi wewnętrznego oświecenia dusz przez Słowo, w czem, przy skłonności do mistycyzmu, przesadził. Był to umysł niepospolity, a znał jednakowo dobrze Arystotelesa, Platona, jak św. Augustyna i św. Tomasza,— klassyków Grecyi i Rzymu, jak myślicieli średniej i najnowszej doby. Jeśli filozofem nazwiemy nietylko człowieka, który ustanowił system nowy, lecz takiego który ukocha mądrość i stara się wyświetleniem różnych metod w życiu je zastosować, G. był głębokim filozofem. Poglądami swemi niejednokrotnie uprzedził epokę, w której żył, gdyż znajdujemy poru-szane już przez niego kwestye takie, jak treść konferencyi pokojowej w Hadze, kwestya niewolnictwa w Afryce i in. Jako polemista stał bardzo wysoko, co zaznaczył w polemikach z Vache-rotem i Renanem. G. był to apologista i apostoł, w którego życiu, pomimo, iż nawet zbłądził, nie było nigdy nic małostkowego; ukochał prawdę, dobro i piękno, i tego tylko w życiu szukał, dążąc do prawdziwej czci Boga. Słusznie też na audyencyi księdzu Perraud powiedział o nim papież Leon XIII: „Umysł wielki, serce szlachetne”.— G. był wielkim przyjacielem Irlandczyków i Polaków, miał głębokie dla nich współczucie. Utwory Krasińskiego znał, cenił a ustępy z nich tłómaczył i cytował w dziełach swoich, jak „Crise de la Foi”, „La Paix”. Znane jest powszechnie jego ulubione zdanie, że umysł się podnosi, gdy w duszy ciepło. Z dzieł G-go poznać można nietylko jego przekonania, lecz i cały bieg życia. Ksiądz Perraud spisał część jego homilij, z zamiarem wydania ich. W r. 1896 dnia 8 lutego, w kollegium Juilly, wzniesiono G-mu popiersie marmurowe, którego od-słonieniu towarzyszyła mowa Ollé-Laprune’a, podnosząca znaczenie G-go dla naszego wieku. Z licznych dzieł jego, w rozmaitych epokach życia pisanych, wymieniamy: „Catéchisme social...” (Paryż 1848); „Une étude sur la Sophistique contemporaine” (tamże 1851); „De la Connaissance de Dieu” (t-że 1853); „Logique” (t-że 1855); „De la connaissance de Pâme” (t-że 1858); „Cours de philosophie” (wyd. 7-e 1864); „Le mois de Marie de l’Im. Con.” (Paryż 1859); „La Paix” (t-że 1859); „La Philosophie du Credo” (t-że 1861); „Les Sources” (t-że 1862); „Commentaire sur l’Evang. de s. Mathieu” (t-że 1863); „Crise de la foi (trois conférences de S.-Etienne-du-Mont)” (t-że 1863); „Les Sophistes et la Critique” (t-że 1864); „Jesus-Christ. Réponse à M. Renan” (t-że 1864); „Lettres sur la Religion” (t-że 1869); „Les Sources de la Régénération sociale” (t-że 1871). Z dzieł pośmiertnych: „Souvenirs de ma jeunesse” (Paryż 1874); „Méditations inédites”. Wiele jego dzieł przetlómaczono już na język polski, z których najwybitniejsze ks. J. Szpaderskiego p. t. „Filozofia Składu apostolskiego” (które się wielce przyczyniło do nawrócenia generała Lamoriciè-re; Warszawa 1863).—Ob. Adolphe Perraud: „Le p. Gratry, ses derniers jours, son testament spirituel” (Paryż 1872); „Le p. Gratry, sa vie et ses oeuvres” (1895, wyd. 2-e Paryż 1900).

Gratta, herb polski z indygienatu. Na tarczy w polu błękitnem lew złoty, wspięty wprawo trzyma w łapach pierścień. Nad hełmem w koronie takiż lew między dwoma skrzydłami orle-mi białeini, do siebie barkami obróconemi. Nadany wraz z indygienatein w 1676 roku Franciszkowi, Pawłowi i Aleksandrowi, braciom Gratta, synom Franciszka, sekretarza królewskiego, za zasługi ich ojca. — Źródła: Konstytucya

D.

1676 r. f. 58; Niesiecki, Żychliński: „Złota księ-

ga”.

/a

Fig. 221. Gratta (herb).

Grattan Henryk, mąż stanu irlandzki (* w Dublinie 1746 r.—f w Londynie 1820). Stu-dyował prawo, zamierzając zostać adwokatem; więcej jednak pociągała go polityka: bywał w towarzystwach liberalnych, u lorda Charlemonta, Flooda i t. d. W r. 1775 przy pomocy Charlemonta wszedł do Izby gmin irlandzkiej i w krótkim czasie stał się jednym z wybitniejszych mówców partyi narodowej. W 1780 r. postawił w Izbie słynny swój wniosek w sprawie wyzwolenia politycznego Irlandyi i poparł go ognistą wymową: szło u uzyskanie zniesienia t. zw. Poynings’ law, podług którego wszystkie postanowienia parlamentu irlandzkiego, z wyjątkiem praw finansowych, musiały mieć approbatę rady tajnej angielskiej, i o zniesienie English Declaratory Act, który parlamentowi angielskiemu dawał możność stanowienia praw dla Irlandyi. G-owi nie odrazu udało się przeprowadzić to żądanie; również pozostał na razie bez skutku jego wniosek (1780) dążący do ograniczenia Perpétuai Mutin y Billu. Dopiero w maju 1782 r. parlament angielski zgodził się na zniesienie wyżej wymienionych postanowień. Za tę kampanię parlamentarną G. otrzymał dar narodowy—posiadłość Moyanna, wartości 50 000 funtów sterlingów. Wielka popularność G-a była przez czas jakiś zachwiana z powodu op-pozycyi przeciw środkom radykalnym, proponowanym przez jego przyjaciela, Flooda. Zdobył sobie znów uznanie ogółu od 1785 przez wystąpienie w sprawie dziesięcin, i zwłaszcza od 1789, w którym z powodu niefortunnej kampanii na korzyść regencyi ks. Wallii (ob. Jerzy III), i oprócz tego zrażony systemem przekupstwa, przez rząd uprawianym, przeszedł do opozycyi. Jego wniosek przeprowadzania śledztwa w sprawie przekupstwa parlamentarnego upadł w 1790; ponawiał go w 1791—92—93; popierał również Roman Catholic Relief Bill Langrishe’a. W 1794 wobec wojny z Francyą Pitt zdecydował się na pewne koncessye: posłał do Dublina jako lorda-namiestnika lorda Fitz Williama; ten zawarł zaraz stosunki z G-em, który za jego zgodą postawił wniosek, żądający ustępstw dla katolików. Wkrótce jednak Fitzwiiliama odwołano, a wniosek G-a nie przeszedł, z winy większości przekupionej. Dotknięty tern niepowodzeniem i niechętny zarówno ministeryum, kraj uciskającemu, jak i wystąpieniu zbrojnemu uciśnionych, usunął się z widowni politycznej. Wrócił do Izby w 1800 i wygłosił jedną z najsłynniejszych mów swoich w obronie niepodległości prawodawczej Irlandyi, zagrożonej przez unię z Anglią. Ale Izba irlandzka zdecydowała się już na samobójstwo; przeciwny wniosek Parso-na, popierany przez G-a, pozyskał tylko 96 głosów na 234. W kilka dni później G. pojedynkował się z Izaakiem Corry, kanclerzem skarbu, i zranił go. Po zawarciu unii wymowny patryota usunął się powtórnie od polityki i zajął wychowaniem swych dzieci. Dopiero w 1805 zgodził się reprezentować Malton w parlamencie Westminster-skim. Do r. 1814 ciągle, na każdej sessyi, występował w sprawie katolików. Od r. 1814 zaczął się rzadziej ukazywać na posiedzeniach; w 1815 występował jeszcze przeciwko Napoleonowi (po jego powrocie z Elby), w 1816 i 1817 w obronie katolików. Po raz ostatni przemawiał za katolikami w 1819; oświadczyło się wtedy za nim 241 głosów przeciwko 243. Na jesieni 1819 zachorował i zmarł roku następnego, w wieku lat 74. Pochowano go w opactwie West-minsterskiem obok Chathama i Foxa.—G. nie był obdarzony od natury warunkami na dobrego mówcę: nie miał ani postawy, ani głosu; odznaczał się za to zwięzłością, głębokością i dowcipem; oprócz tego charakter nieskalany dużo powagi słowom jego dodawał. Był umiarkowany, bez śladu zabarwienia rewolucyjnego, i stale, przez całe życie tych samych zasad bronił. Z żony, Henryki Fitzgerald, miał kilkoro dzieci. Najstarszy syn jego, Jakób (f 1854) zasiadał od 1821 do 1841 w parlamencie. Najlepszy zbiór mów G-a wyszedł p. t. „The Speeches of the right hon. Henry G. in the Irish and in the Imperial Parliament” (Londyn 1822).—Drugi syn G-a, Henryk, wydał „Memoirs of the life and times of G. (Londyn 1839—46; 5 tomów).

Grattius, poeta rzymski, zwyczajnie G. F a-liscus zwany, który-to przydomek prawdopodobnie oznacza pochodzenie autora z ziemi Falisków w Etruryii. Bliższe jednakże szczegóły z jego życia nie są znane. Żył za czasów cesarza Augusta i napisał poemat dydaktyczny pod tytułem Cynegetica (O polowaniu). Utwór teu, napisany językiem poprawnym, lecz ujęty w formę oschłą, ociężałą, nie zdradza najmniejszej iskierki prawdziwego natchnienia poetycznego. Dochowało się z niego tylko 541 heksametrów, i to jeszcze poczęści skażonych. Naśladowania greckiego pierwowzoru dowieść dzisiaj nie można i przypuszczenie to zresztą jest mało praw-

dził Haupt M. (Lipsk 1838).

H. K.

dopodobuem, gdyż poemat G-a nie wypadłby wtedy tak marnie. Wydali ten poemat w zbiorze „Poëtae latini minores” Burmann K. (Lej-da 1731), Wernzdorf w tomie I (Altenburg 1780) i Baehrens w V tomie (Lipsk 1883); razem z Hemeryanem wydał dzieło G-a Stern R. (Hal-la 1832); pierwsze krytyczne wydanie G-a razem z Hemeryanem i Owidyusza „Halieutica” sporzą-

S. Drz.

Gratyfikacya—dodatkowe wynagrodzenie, wypłacane urzędnikom i oficyalistom, niezależnie od stałego uposażenia.

Gratz Piotr Aloizy, teolog (* 17 sierpnia 1769 roku w Bawary i — f dnia 1 listopada 1849 roku w Darmsztadzie), Po ukończeniu studyów w Augsburgu r. 1792 otrzymał święcenia kapłańskie i objął posadę wychowawcy w domu pewnego hrabiego wirtemberskiego, przez którego dostał probostwo w Unterthalheim. W 1815 mianowany profesorem teologii w Ell-wangen, a 1817 w Tubindze; w r. 1819 został powołany do Bonn na katedrę nowo otworzonego przy uniwersytecie tamtejszym wydziału teologicznego. Gdy r. 1821 zakładano w Trewirze kapitułę katedralną, rząd pruski przedstawił go na stanowisko dziekaua katedralnego, od czego jednak musiał odstąpić, proponując go natomiast na drugiego kanonika, lecz i to spełzło na ni-czem wobec oporu Kuryi. Spadłego z tej kandydatury mianowano r. 1825 duchownym radzcą szkolnym w Trewirze. Wskutek prośby podanej przez G-a, otrzymał on r. 1839 emeryturę i ostatecznie mieszkał już do końca życia w Darmsztadzie przy Bergstrasse. Wydaniem Kommen-tarza do Ewangielii św. Mateusza (1821, II t.) przez zastosowanie protestanckich egzegetów naraził swoją prawowierność, a wskutek wynikłej stąd polemiki Binterima („Kritische Bemerkung zu dem historischen Commentar über das Evangelium des Matthäus” 1823) i innych, stracił sympatyę wśród kleru i studentów. Oprócz kommentarza wydawał czasopismo kościelne: „Der Apologet des Katholicismus, Zeitschrift für Freunde der Wahrheit” (Moguncya 1821—4), którego jednak wyszły tylko 4 zeszyty; napisał „Neuer Versuch, die Entstehung der drei ersten Evangelien zu erklären” (1822) i rozpoczął dzieło „Continuatio thesäuri jur. eccles. ab Aut. Schmidt adornati”, którego I-y tom ukazał się r. 1829 z pięciu rozprawami różnych autorów.

Grätz Hirsch (czyli Henryk), sławny historyk żydowski. Urodził się 31 paźdz. 1817 r. w Książu (w pow. Sremskim). Młodość swoją spędził w Wolsztynie, gdzie według ówczesnego zwyczaju uczył się pod kierunkiem tamecznego rabina przeważnie języka hebrajskiego i nauk talmudyeznych, kształcąc się przytem sam w przedmiotach świeckich. W r. 1837 udaje się do Oldenburga, gdzie sławny rabin S. R. Hirsch usiłuje pogodzić wymagania konserwatywnego judaizmu z duchem czasu, i tu G. rozszerza swoje wiadomości i kładzie początek do przyszłej swej ogromnej i wszechstronnej wiedzy. W r. 1842 wstępuje na uniwersytet wrocławski i już jako student bierze czynny udział w życiu społecznem i literackiem żydowskiem, łącząc się przytem z programem partyi konserwatywnej, stojącej na gruncie judaizmu historycznego. W r. 1845 pojawiła się pierwsza praca naukowa G-a p. t. „Gnosticismus und Judenthum”; praca ta odrazu zwróciła na autora uwagę świata uczonego. W r. 1850 objął posadę dyrektora szkoły żydowskiej w Lundenbur-gu, na Morawach. W r. 1854 zostało otwarte we Wrocławiu pierwsze seminaryum rabiniczne w Niemczech, pod kierownictwem Zacharyasza Frankla. Ten powołał G-a na docenta egzege-zy biblijnej, Talmudu i historyi żydowskiej; godność tę G. piastował aż do swojej śmierci, która nastąpiła 7 września 1891 r. w Monachium, gdzie bawił chwilowo u syna swego, profesora fizyki w uniwersytecie tamtejszym. Oprócz tego był G. od r. 1870 profesorem języka hebrajskiego i syryjskiego w uniwersytecie wrocławskim.— Jeszcze w Lundenburgu w r. 1853 G. wydał w języku niemieckim Historyę Żydów od zburzenia drugiej świątyni aż do czasu ukończenia Talmudu (r. 70 — 500), oznaczając ją przytem jako tom IV ogólnej historyi żydowskiej. Tom ten już zawiera w sobie wszystkie zalety dziejopisarstwa G-a: jasność wykładu, trafność sądu, umiejętne charakteryzowanie epok i osobistości, styl barwny i nadzwyczaj pociągający, dar kombinacyjny i wiedzę niepospolitą. Historyk Żydów ma bowiem tę nadzwyczajną trudność, że musi sobie szukać materyału w źródłach najodleglejszych, bo Żydzi w długim swoim pochodzie dziejowym stykali się z wszelkiemi narodami i wszelkiemi kulturami. Przytem wówczas, gdy G. zaczął pisać swoją Historyę, nauka judaistyczna była jeszcze na początku swego rozwoju; brakowało nie tylko dobrych monogra-fij o pojedynczych epokach, lecz nawet źródeł dostatecznych, które spoczywały przeważnie rękopiśmiennie w bibliotekach, lub też były zagrzebane tam, gdzie nikt ich zoczyć nie zdołał. G. więc nietylko opracował znane materyały, ale nowe jeszcze skrzętnie zbierać musiał, przytem pierwszy traktował swój przedmiot naukowo, na szeroką skalę, i dlatego zaćmił swoich poprzedników, zwłaszcza Josta, który w 3-em 10-leciu w. XIX-go również napisał ogólną historyę Żydów. Nie obeszło się bez hypotez, często bardzo śmiałych i bardzo ryzykownych, i czyniono z tego powodu autorowi ostre wyrzuty, ale hipotezy te tyczą się przeważnie szczegółów i nie naruszają całości. Zarzucono mu także, że traktował swój przedmiot zbyt subjektywnie, że niekiedy jednostronnie maluje epoki i ich przedstawicieli; ale trudno historykowi, piszącemu dzieje swego ludu, być zupełnie obojętnym na jego przeszłość

Graubünden.

663

a Memoir” (Londyn 1898).

i teraźniejszość. Za to też w jego historyi odlegle epoki stają się blizkiemi, martwe osobistości prybierają kształt żywy, cała martyrologia żydowska przesuwa się przed nami jakby pojedyncze akty jednej wielkiej tragedyi. Do tego się też przyczynia, że G. umiał nadzwyczaj ponętnie wykładać swój przedmiot, cały aparat naukowy zaś przedstawił w licznych przypiskach, na końcu każdego tomu umieszczonych.—W r. 1856 wyszedł tom III, zawierający historyę Żydów od śmierci Judy Makkabeusza aż do zburzenia drugiej świątyni, i odtąd co rok lub co dwa pojawiał się dalszy tom, aż do XI-go, wyszłego w r. 1870 i zawierającego epokę o-statnią, od czasów Mendelssohna (1750) aż do r. 1848. Pierwsze dwa tomy zaś, zawierające epokę biblijną, autor wydał daleko później, w r. 1874—76, bo, jak Renan, chciał i on wprzódy poznać terren, na którym te ważne dzieje się rozegrały, i dlatego odbył wprzód podróż do Ziemi Sw. Historya G a wyszła w kilku edycyach, a niektóre tomy doczekały się 4-go wydania. Była ona też tłómaczoną na języki hebrajski, francuski i angielski, a częściowo i na rossyjski. W r. 1888 G. wydał skrócony wykład, przeznaczony dla szerszych warstw, p. t. „Volkstümliche Geschichte der Juden”, ale i to wydanie zawiera trzy olbrzymie tomy. Tłómaczą je o-becnie na język polski. Oprócz swego głównego dzieła G. napisał jeszcze szereg monogra-fij z dziedziny historyi Żydów, które były u-mieszczane bądź-to jako dodatki do sprawozdań wrocławskiego seminaryum rabinieznego, bądź też w wydanym przez Z. Frankla, a od r. 1869 przez samego G-a, miesięczniku p. t. „Monatsschrift für Geschichte und Wissenschaft des Judenthums”. Z pierwszych wymieniamy przede-wszystkiem dzieło o Frankistach („Frank und die Frankisten” 1868), oprócz tego: „Die west-gothische Gesetzgebung inbetreff der Juden” (1858); „Das Königreich Mesene und seine jüdische Bevölkerung” (1879); „Die jüdischen Pro-selyten im Römerreiche etc” (1884) i t. d.—Po ukończeniu swojej Historyi G. przeważnie się poświęcił egzegezie biblijnej i napisał wielką ilość prac, wyszłych oddzielnie lub też we wspomnianym miesięczniku. Z pierwszych wymieniam kommentarze do Kaznodziei (1871), do Pieśni Salomona (1871) i do Psalmów (2 tomy, 1882—83). I tu nie obeszło się bez śmiałych hypotez i emendacyj nieuzasadnionych, ale nie brak również genialnych przebłysków i trafnych spostrzeżeń. Po śmierci autora wyszło staraniem jego ucznia, profesora seminaryum rabinieznego w Budapeszcie, W. Bacheera, dzieło p. t. „Emen-dationes in Sacrae Scripturae Veteris Testamenti libros secundum veteruin versiones nec non au-xiliis criticis caeteris adhibitis” (3 tomy, Wrocław 1892—94). Główne jednak znaczenie G-a polega nie na jego pracach biblijnych, lecz na historycznych.—Por. jeszcze: Rippner „Zum 70-m

Geburtstag des Herrn Prof. Dr. Heinrich Grätz” (Magdeburg 1887); Abrahams „H. Graetz, the Jewish Historian” (w „Jewish Quarterly Review” Styczeń 1892); Bloch „Heinrich Graetz,

Dr s. P.

Graubünden (po franc. Grisons), największy kanton w Szwajcaryi (7185 kim. Q), zajmujący południowo-wschodnią część tego kraju. Pod względem ukształtowania powierzchni G. jest krajem wysokich gór krystalicznych, podzielonych wązkiemi i głębokiemi dolinami. Północną część kraju zajmują Alpy Glarneńskie ze szczytem Tödi (3 620 m.); w zachodniej — wznoszą się równie prawie wysokie wschodnie części Alp Lepontyńskich (grupa św. Gotarda i Adula); część południową i wschodnią kantonu zajmują Alpy Graubündeùskie albo Retyckie, które doliną Innu (Engadin) dzielą się na dwa łańcuchy: Północno-Retyckie (Piz Kesch 3 420 m.) i Południowo - Retyckie (Piz Bernina 4 050 m.). Pod względem hydrograficznym większa część kraju należy do dorzecza Renu, reszta dzieli się między dorzecza: Innu (przeważnie), Ticino, Addy i Adygi. Jeziora są tylko drobne. Głównemi dolinami podłużnemi są: dolina górnego Renu i górnego Innu (Engadin). Lewe poboczne doliny górnego Renu, wznoszące się na północ ku grzbietowi Alp Glarneńskich, są wąz-kie, o stromych zboczach, mają charakter dzikich wąwozów, nie posiadają po większej części stałych osad ludzkich. Doliny prawe, południowe, są dłuższe, szersze, lepiej zaludnione.—Klimat, stosownie do wysokości położenia i kierunku dolin jest bardzo rozmaity. Roveredo w zwróconej ku południu dolinie Misox na wysokości blizko 300 m. ma średnią roczną temperaturę 11.5 C., Davos na wysokości 560 m. — 2.3 C., Sils-Maria w górnym Engadinie na wysokości 1810 m.—1.9C. Granice: uprawy, lasów i wiecznych śniegów przypadają w G-ie bardzo wysoko, mianowicie odpowiednio na wysokościach: 1 950, 2 200 i 3 000 m. — Ludność kantonu w 1880 r. wynosiła 94991, w 1888 r.—96291, tj. 13 na 1 kim. □; przyrost (1880—88) wynosi 1.3°/₀. Pod względem wyznania było 62 842 ewangielików i 43 320 katolików, reszta żydzi, oraz innych wyznań. Pod względem językowym było 44 271 Niemców, 13 957 Włochów, 37 078 Reto-Romanów (Ladinów), reszta Francuzi i inne narodowości. Pierwsi mieszkają głównie w dolinie Renu, drudzy w dolinie Innu, trzeci w drobnych dolinach południowych, zwróconych ku Włochom. Co do zajęć mieszkańców, główne miejsce zajmuje pasterstwo i gospodarstwo mleczne (wyborne sery w Ta-vetsch i Heinzenberg). — Rolnictwo, prócz zwykłych naszych zbóż, dostarcza w cieplejszych okolicach kukurydzy i tytoniu. Sadownictwo jest najbardziej rozwinięte w dolinie Renu, gdzie wiśnia sięga 1 400 m. wysokości, W dolinach

W. N.

R.

wym.

celnych).

południowych rosną kasztany słodkie i winogrona. Lasy przeważnie iglaste.—Ze zwierząt dzikich zdarzają się gemzy, świstaki, niekiedy sarny. Kozioł skalny już został wytępiony, natomiast niedźwiedzia jeszcze się napotyka. W potokach i jeziorach obfitość pstrągów. Skarbów mineralnych niewiele, przeważnie kamienie budowlane (marmur, wapień, gips), natomiast źródeł mineralnych wielka obfitość (St. Moritz). Zpośród licznych uzdrowisk klimatycznych słynie szczególniej Davos. — Przemysł jest nieznaczny, ze-środkowywa się przeważnie w Chur (fabryki bawełniane, garbarnie, browary). Wielu Graubiin-deńczyków, szczególniej z Engadinu, wędruje w obce kraje za zarobkiem, przeważnie jako cukiernicy i, zebrawszy tam pieniądze, wracają na starość do ojczyzny. Handel ogranicza się wywozem drzewa, bydła i produktów hodowlanych: sera i skór. Kraj posiada dobre drogi szosowe, biegnące głównie trzema liniami: wzdłuż Przedniego oraz Tylnego Renu i Innu; liczne linie łączne i odgałęzienia uzupełniają te linie główne G-u, który jest w posiadaniu kilkunastu wygodnych dróg, prowadzących przez przejścia alpejskie. Kolei żelaznych jest niewiele: prócz linii Sargans-Chur, łączącej się z siecią kolei szwajcarskich, kanton posiada jedną wązkotoro-wą kolej Landquart-Davos. —Rząd jest czysto demokratyczny. Władzą prawodawczą jest wielka rada (jeden członek na 1 300 mieszkańców), wykonawczą — wybrana przez lud, rada zarządzająca, złożona z pięciu członków. Czas urzędowania wynosi trzy lata. Sprawy Kościoła katolickiego znajdują się pod zarządem biskupa z Chur, Kościoła ewangielickiego — pod zarządem rady kościelnej i synodu. Z wyższych szkół znajdują się: seminarya nauczycielskie, semina-ryum duchowne katolickie i wyższa szkoła żeńska w Chur, gimnazyum, szkoła realna. Na egzaminach rekrutów w 1891 r. zajął G. dwunaste stanowisko śród kantonów szwajcarskich.

Graudenz, ob. Gr u dz i ąż.

Granert Wilhelm Henryk, historyk niemiecki (*    1804 w Amsterdamie — f 1852

w Wiedniu). Ukończywszy studya uniwersyteckie w Bonn, został nauczycielem domowym u Niebuhra, co znaczny wpływ wywarło na kierunek prac .jego literackich. Potem był profesorem akademii w Münster, skąd w r. 1849 powołano go na profesora zwyczajnego historyi powszechnej do Wiednia, a to dzięki znakomitemu jego dziełu „Christina, Königin von Schweden und ihr Hof” (Bonn 1837 — 42), którem ściągnął na siebie uwagę już nietylko uczonych, ale i ministeryum austryackiego. Dzieje dynasty i Wazów, tak w Szwecyi jak i w Polsce, były prawie wyłącznym przedmiotem jego badań: stąd prace jego nie obojętne są i dla naszych dziejopisarzy; do rzędu takich należy „Die Tronentsagung des Königs Johann Casimir von Polen und die Wahl seines Nachfolgers nach einer bisher unbekannten gleichzeitigen Quelle und den Geschichtschreibern jener Zeit” (1851 w „Zeitzungsberichte der philosoph. histor. Classe K. K. Akad. der Wissensch.”). Praca ta G-a, oparta w głównej części na odkrytym przez niego dzienniku Izajasza Puffendorfa, brata słynnego prawoznawcy i historyka, pisanym po niemiecku w Paryżu od d. 1 września 1668 do d. 16 grudnia 1689, i przedstawiającym okoliczności, towarzyszące abdykacyi Jana Kazimierza i elekcyi jego następcy, lubo nie wyczerpuje przedmiotu, odznacza się, obcą innym pisarzom niemieckim o dziejach polskich, bezstronnością i krytyką sumienną źródeł historyi naszej w. XVII. Prócz tego cenne są prace G-a na polu pedagogiki, których wiele ogłosił w „Zeitschrift für die oesterr. Gymnasien” i w „Neue Jahrbücher für Philosophie”, gdzie w 2-m zeszycie r. 1852 znajduje się wykaz wszystkich prac jego i życiorys.

Graun Karol Henryk (* 7 maja U01 w Wahrenbrüch, w dzisiejszej Saksonii pruskiej — f w Berlinie 8 sierp. 1759 r.), kompozytor muzyczny, uczeń J. Chr. Schmidta. W 1735 r. otrzymał miejsce w kapeli księcia brunświckiego, dla którego napisał wiele kantat i oper. Z Brun-świku G. przeniósł się do Berlina, gdzie go Fryderyk Wielki mianował dyrektorem opery. G. napisał kilkanaście oper, o których świat już dawno zapomniał, i słynne oratoryum „Tod Jesu” (1755), poczytywane za jedno z najcelniejszych arcydzieł muzyki religijnej, które dotąd jeszcze utrzymuje się na repertuarze koncerto-

A. Pol.

Graunt John (* w 1620 r. w Londynie—f tamże w 1674), kupiec i autor prac, które teraz nazywamy statystycznemu Rozpoczął zawód od handlu suknem, został sędzią polubownym giełdy kramarzy w Londynie, a zarazem udzielał lekcyj muzyki w kollegium Greshama. W r. 1662 ogłosił książkę p. n. „Natural and politi-cal observations upon the bills of mortality”. Dzięki tej pracy, która powszechną uwagę nań zwróciła, powołany został do „Royal Society” w Londynie. Zmarł jako major obywatelskiej milicyi londyńskiej. Wzmiankowana wyżej praca G-a jest statystyką życia i śmiertelności Londynu i gmin okolicznych od r. 1603 do 1661. Materyały te służyły później za podstawę do badań Petty’emu, Halley’owi (autorowi pierwszych pełnych tabel śmiertelności) i Malthusowi. G. zostawił w rękopisie pracę p. n. „Observation of the advance of excise” (badania w sprawach

St. A. K.

Graupen, miasto w Czechach, ob. Krupka.

Gravamen (2-gi przyp. inis, 1. mn. gravami-na, wyraz łaciński szczególniej rozpowszechniony w Wiekach Średnich od gravo, -are = obciążać, obarczać, — przenośnie: uciskać, ciężko dotknąć) znaczy: przykrość, uciążliwość, trudność.

Wyraz ten w następstwie czasu stał się synoni- j swoje z rządem opisał w pracach „Neueste Bemem zażalenia na jakikolwiek ucisk, nieza- j handluug eines preussischen Staatsbeamten” (2 służoną krzywdę; stąd utworzył się w języku i tomy; Lipsk 1818 i „Geschichte meines Austritts niemieckim czasownik gr avaminier en, odpowiada- j aus dein Staatsdienste” (2 tomy; Jena 1837). jący pojęciu Beschwerde fuehren, t. j. wnieść j Wybrany w 1848 do parlamentu narodowego, skargę na wyjątkowo niesprawiedliwy bądź wy- j należał do skrajnej prawicy zachowawczej. Po rok, bądź jakiś czyn osoby wiele możnej, wpły- | ustąpieniu ministeryum Gagerna arcyksiążę-wowej. Razem zestawione gravamina przedsta- i regent powierzył mu (16 maja 1849 r.) utworze-wiały, cytowały zwykle pewne korporacye, sta- nie nowego; wykonawszy to polecenie, G. stany krajowe, domagając się uchylenia nadużyć [ rał się utrzymać powagę i władzę, rządowi cen-lub umyślnych opuszczeń. Z kolei odróżniano: i tralnemu należne, i po ustąpieniu regenta złożył a) gravamen continuum, skarga ciągła, nieustają- urząd. Usunął się wtedy od spraw publicznych; ca; h) G. de futuro odnosząca się do przyszłego resztę życia spędził we Frankfurcie n. O. Z prac uszczerbku; c) G. irrelevans, małej wagi zażale- jego naukowych wyróżniają się komentarze do nie; d) G. successivum, skarga na nową krzywdę, będącą następstwem poprzedniej; e) resolu-tiones gravcminum, zbiór ustaw, usuwających powód do narzekań; f) z historyi powszechnej zna-nemi są od XIV stulecia tak zwane gravamina nationis germanicae co do krzywd, jakoby ponoszonych przez naród niemiecki skutkiem rozporządzeń kościelnych papieży. W 1522 r. zebrano setkę owych skarg i wydrukowano je w dwu językach 1523 roku w Norymberdze. — W daw-nem prawie polskiem istniały dwie drogi odwołania się do wyższego sądu: pierwsza appellatio-nis, gdy „naganianym”, poddawanym krytyce był sam tylko dekret, t. j. wyrok i skargę zwano apellacyą (ob.); druga gravaminis, per gravamen, per motionem, i wtedy droga ta nosiła nazwę mocy i, prowokacyi, jeśli skazany żalił się nietylko na postanowienie sądowe, ale i na samego sędziego, który dopuścić się miał wyjątkowego uciążenia. Wydający dekret zmuszony był do usprawiedliwienia się z surowości. Forma ostatnia niezawsze była możliwa; wymagano kaucyi, pierwotnie w futrach, potem

pruskich praw o kredycie (4 tomy; Berlin 1813— 20) i do pruskiej procedury („Allgemeine Gerichtsordnung für die preussischen Staaten”; 6 tomów, Erfurt 1825—31); oprócz tego „Der Mensch' (Berlin 1815), którego dalszym ciągiem były prace „Der Bürger” (Berlin 1822) i „Der Regent” (2 tomy, Stuttgard 1823); „Mein Glaubens-bekenutniss, angehend den politischen Zustand Deutschlands” (Frankfurt 1849).

Gravelot, właściwie, Hubert Franciszek Bourguignon, rysownik i rytownik francuski (* 1699 w Paryżu—-f 1773 tamże). Syn niezamożnego krawca, dla życia rozpustnego przez ojca wysłany do kolonii francuskiej na San Do mingo, po kilku latach, przejednawszy sobie ojca, powrócił do Paryża. Restout, malarz i dyrektor Akademii francuskiej, zajął się jego wykształceniem artystycznem; gdy jednak dla wielkiej konkurencyi w pracy rytowniczej w Paryżu nie mógł zapewnić dla swego protegowanego odpowiedniego zajęcia, polecił go jako współpracownika Dubosc’owi, rytownikowi francuskiemu, zamieszkałemu w Londynie. Tu G. przebył 14 lat (1731—1745) ilustrując pierwszorzędne ówczesne wydawnictwa angielskie, jako to: „Tra-gedye” Szekspira, „Duncyadę”, „Pamelę” cbardsona, „Bajki” Gaya, „Niespodzianki loteryjne”, „Historyę biskupów i kardynałów angielskich”, a także całą seryę wydawnictw kostiumowych. Rysunki jego, pełne wdzięku, lekkości i dowcipu, zjednały mu rozgłos i w kraju rodzinnym. Powróciwszy 1785 do Paryża, nie potrzebował już szukać nakładzców: sami chętnie do niego się zgłaszali. W tym drugim okresie swojej pracy ilustratorskiej G. wykonał mnóstwo rysunków do dzieł treści najrozmaitszej. I tak ilustrował: „Dekamerona” Boccaccia (Londyn 1757 r., 179 rysunków), „Lettres de deux amants” (Amsterdam 1761), „Contes moraux” Marmontela (1765, 26 rysunków), wydania angielskie Horacego (1770); dzieła klasyków francuskich, jako to: Corneille’a, Voltaire’a; a prócz tego tworzył mnóstwo oddzielnych rysunków, przedstawiających sceny allegoryczne, zabawy dziecięce, kostiumy owoczesne, sceny obyczajowe, festyny ludowe. Rysunki te, sztychowane przez najlepszych artystów francuskich, wychodziły i oddzielnie i były

w gotówce; stąd powstał pochodny wyraz koc

lub kocz (ob.).

f. o.

Ri-

84

Grave (włos.), jako termin muzyczny, oznacza ruch (tempo) powolny, bardzo poważny, trzymający środek między Largo i Larghetto; używa się głównie, a nawet wyłącznie, we wstępach patetycznych do symfonij i sonat poważ-

nych w treści i nastroju.

A. Pol.

Gravelines, miasto we Francyi, departamencie Nord, okręgu Dunkerque, nad skanalizowaną rzeką Aa, tuż przy morzu Północnem, miernej wartości przystań. Przeszło 4 000 m-ców; zwycięstwo Hiszpanów pod wodzą Egmonta nad

Francuzami w r. 1558.

w. J.

Grävell Maksymilian Karol Fryderyk Wilhelm, publicysta i polityk niemiecki (* 1781 w Belgardzie na Pomorzu—f 1860 w Dreźnie). W Halli odbywał studya prawne, w 1805 wstąpił jako assesor do służby saskiej, w 1811 przeszedł do pruskiej. Podczas wojny r. 1813 zaciągnął się do wojska; po r. 1815 wrócił do służby cywilnej i do r. 1837 zajmował różne stanowiska w sądzie i administracyi. Zatargi

«ncykl. Pow »E.Uułtr. Zon. 203. T. XXV],

1—47).

w. j.

(1696).

n.

bardzo rozchwytywane. Bracia Goncourt (ob. Bibi.) w katalogu prac G-a wykazują 35 dzieł ilustrowanych przez niego. G. należy do grupy słynnych rysowników francuskich w XVIII w., którzy stworzyli osobną szkołę ilustrowania, mającą odrębne cechy i wysokie przymioty obok wady powszechnej częstego wpadania w manieryzm. Bujna wyobraźnia, pomysłowość, wdzięk w postaciach, lekkość w wykonaniu—-cechują jej utwory. Cechy te posiadają także i rysunki G-a, który dlatego w historyi sztuki francuskiej ma miejsce poczesne obok Cochin’a, Moreau, a nawet i Eisena (ob.). — Bibliografia: E. i J. de Goncourt „L’Art du XVIII siècle” (Paryż 1882, t. II, str.

s. s.

Gravelotte, wieś w Lotaryngii niemieckiej, w okręgu Metz, słynna z bitwy w roku 1870.— Ob. Francya (wojna z Prusami).

Graverol Franciszek, prawnik francuski (* w r. 1635 — f w r. 1694). Zajmował się adwokaturą w Nîmes, a około r. 1661 zyskał wielką sławę jako prawnik i pisarz. W r. 1682 był jednym z założycieli Akademii w Nîmes. Po odwołaniu edyktu nantejskiego G., jako protestant, zamierzał wraz z rodziną opuścić Fran-cyę. Poznany w przejeździe przez Walencyę, został zaaresztowany i odstawiony do Montpellier. Pod naciskiem gróźb podpisał zrzeczenie się wyznania. Lecz, odzyskawszy wolność, potajemnie powrócił na łono protestantyzmu i znowu osiadł w Nîmes (w r. 1686).—Z prac G-a wymienić należy; „Miles missicius” (1664); „Arrests notables du parlement de Toulouze” (1682); „Gouvernemens anciens et modernes de la Gaule narbonnaise ou de la province de Languedoc”

H. K.

Graves, jjokolica w dawnej prowincyi francuskiej Bordelais, w departamencie Zyrondy, część równiny Medoc, której gleba jest mieszaniną kamyków, żwiru, piasku i innych składników ziemistych. Słynie ona z wybornych gatunków wina, zwanego od niej Vin de Graves. Najsławniejsze są między białemi: z Bran-queport, Talence, Villeneuve d’Ornon, Eysnies i Taillant; a między czerwonemi: z Merignac, Pessac i Château-Haut Brion, najczęściej sprzedawane pod nazwą Medoc.

Graves Tomasz lord, admirał angielski (* około 1715 — f 1802). W młodym wieku wstąpił do marynarki, w 1741. brał udział w wyprawie do Kartageny. W 1757 oddany pod sąd wojenny, skazany został na surową naganę za niezaatakowanie okrętu francuskiego, który mu się wydał znacznie silniejszym, niż był w istocie. Służył potem na brzegach Afryki, w Indyach, w Ameryce, gdzie w 1781 objął naczelną kom-mendę po ustąpieniu Arbuthnota. D. 5 września atakował w zatoce Chesapeake eskadrę francuską Grasse’a. Uzyskał pewną przewagę w tern starciu, nie doszło jednak do bitwy decydującej.

Otrzymał następnie rozkaz wypłynięcia na pomoc Cornwallisowi, blokowanemu w York i Gloucester, przybył jednakże zapóźno, bo już po kapitulacyi Cornwallisa. Eskadra francuska zajmowała mocną pozycyę; Anglicy nie odważyli się jej zaczepić i wrócili do New-Yorku. G-owi polecono eskortować zdobycz wojenną, wysyłaną do Anglii; podczas tej przeprawy groźna burza zniszczyła część jego floty. W 1787 mianowany wice-admirałem, w 1793, podczas wojny z Francyą, był pomocnikiem dowodzącego eskadrą w kanale la Manche. D. 1 czerwca 1794 został ciężko ranny; wkrótce potem otrzymał pa-rostwo z tytułem barona G.

Graves Robert Jakób (* w Dublinie d. 27 marca r. 1797—f tamże d. 20 marca r. 1853), lekarz. Był synem Ryszarda G-a, słynnego z dzieł swych treści teologicznej i lingwistycznej. Naukę rozpoczął w mieście rodzinnem, następnie kształcił się dalej w Londynie, Berlinie, Gie-tyndze i Kopenhadze. Powróciwszy w r. 1821 do Dublina, zajął się wykonawstwem lekarskiem w zakresie chorób wewnętrznych, oraz założył z kilku kolegami wspólnie szkołę lekarską (Park Street School), w której wykładał z początku medycynę sądową, następnie zaś anatomię patologiczną i terapię. Równocześnie prawie powołano go na ordynatora (Physician) zakładu Meath Hospital; takież samo stanowisko otrzymał też niebawem w County of Dublin Infir-mary i w Hospital for Incurables. Zostawszy członkiem (Fellow) stowarzyszenia lekarskiego (College of Physicians), wybrany był później na urząd zaszczytny cenzora. Świetnem polem działalności jego klinicznej pierwotnie był Meath Hospital, gdzie nauczał z wielkiem powożeniem; w r. 1827 powołano go na profesora w dublińskiem Kiug’s and Queen’s College of Physicians, a tam sława jego, jako klinicysty znakomitego, urosła jeszcze więcej i rozeszła się daleko poza granice ojczyzny jego. Należał do rzędu znakomitszych profesorów czasu swego i wykształcił cały szereg lekarzy głośnych w czasie późniejszym. Za wielką zasługę policzyć mu trzeba przewrót dokonany w sposobie wykładów klinicznych, z których wygnał zupełnie wszelkie rozumowania jałowe, opierające się na tych lub owych teoryach leczniczych, zwykle mniej lub więcej dowolnie wymędrkowanych, a opierał się wyłącznie na badaniu chorych drobiazgowem i umiejętnem, na spostrzeżeniach sumiennych i treściwych, jako i na wynikach czerpanych z anatomii patologicznej. Ojczyzna jego, Irlan-dya, częściej niż inne kraje nawiedzana bywa przez dur {typhus) nagminnie panujący; w leczeniu choroby tej, tak ciężkiej, z którą aż nazbyt często miewał sposobność spotykania się i walczenia z nią, zarzucił dawne sposoby, przekonawszy się o ich niestosowności, a nawet szkodliwości, i dowiódł, że najkorzystniejsze dla chorego jest leczenie podniecające i wzmacnia-

Dr J. P.

mie (1774, 2 t.).

Gravesend, starożytne miasto w Anglii, w hrabstwie (shire) Kent, na południowym brzegu Tamizy, poniżej Londynu; stacya celna, miejsce wycieczek mieszkańców Londynu; około 2 400 rn-ców. W pobliżu miasta forty.

Gravin Ludwik, wierszopis francuski, osiadły w Polsce, był oficerem inżynieryi, później trudnił się dawaniem lekcyj swego języka w Warszawie i Kaliszu; wydał w druku: „Sur la mort du Prince Joseph Poniatowski” (Warszawa 1819); „Ode sur la paix 1814” (tamże 1819); „Fables de I. Krasicki” (Kalisz 1830, dobre tłómacze-nie wszystkich bajek Krasickiego).—„Enc.Ungra.”

la tragedia” (1715); (1708).

mek.

jące od samego początku choroby. Usunął więc głodzenie chorych oraz wszelkie leki mogące ustrój osłabić, owszem, posilając ich, o ile stan ich na to pozwalał, pokarmami pożywnemi, a łatwo strawnemi, oraz podniecając siły ich lekami odpowiedniemi, szczególnie zaś napojami wysko-kowemi, umiarkowanie lecz stale zadawanemi. Wyniki leczenia tego były pomyślne bardzo i wywołały zmianę w poglądach na leczenie chorób, którym towarzyszyć zwykła gorączka znaczna. G. był dumny z odkrycia swego sposobu leczenia i mawiał żartobliwie, iż na płycie grobowej jego wyryte powinny być słowa: „He fed fevers” (Ten tuczył gorączki).— Z prac jego, licznych, napisanych zwięźle i jasno, wyróżnić należy następujące: „Lecture on the functions of the lym-phatic system” (Dublin 1828), „Clinical lectures delivered during the sessions of 1834—5 and 1836—7” (pierwotnie ogłoszone w „London Med. and Surgical Journal” i w „London Medical Gazette”, później w Filadelfii 1838), „A system of clinical medicine” (Dublin 1843; kilka przedruków amerykańskich i przekład niem. H. Bres-slera, Lipsk 1843) i „Clinical lectures on the practice of medicine” (wyd. 2-gie Dublin 1848; przekład franc. Jaccoud a, Paryż 1862). Od r. 1832 do 1842 był współredaktorem pisma „Dublin Journal of Medical and Chemical Science”, założonego przez siebie wspólnie z Robertem Kanem, i mnóstwo prac drobniejszych w nim ogłosił, prócz tego zasilał płodami pióra swego wiele innych wydawnictw peryodycznych angielskich. Uczeń G-a, W. Stokes, zebrał prace jego pomniejsze i wraz z życiorysem mistrza swego ogłosił p. n. „Studies in physiology and medicine” (Londyn 1863). W r. 1878 uczczono w Dublinie pamięć jego posągiem publicznym,—Por. „Medical Times and Gazette”, r. 1853, VI, str. 351; „Gazette médicale de Paris”, 1853, nr. 15 i J. F. D une an „The life and labours of R. J. Graves” w „Dublin Qnart. Journal of Med. Sc.” 1878, T. LXV, str. 1.

Gravesande (właściwie Storm van s’Gra-vesande) Wilhelm Jakób, filozof, matematyk i fizyk (* 1688 w Herzogenbusch — f 1742 w Lejdzie), studyował w Lejdzie prawo, następnie matematykę, a w 19-ym roku życia napisał dobry Traktat o perspektywie. Od r. 1713 wydawał „Journal littéraire”, który następnie prowadzony był p. t. „Journal de la république des lettres” (1722 — 1736). W r. 1715 udał się jako sekretarz poselstwa Niderlandzkich stanów generalnych do Londynu, gdzie zapoznał się z nauką Newtona, a potem pierwszy na lądzie stałym według jego zasad wykłady prowadził, gdy w r. 1717 został w Lejdzie profesorem matematyki i astronomii, a w r. 1734 fizyki. Wynalazł heliostat, pracował nad elektrycznością, nad oporem, jaki powietrze i ciecze stawiają poruszającym się w nich ciałom, i in. Zbiór przyrządów, których do wykładów swych używał, dotąd przechowywany jest w Lejdzie; Znaczna ich liczba posłużyła za wzór do budowy przyrządów późniejszych.— Główne dzieła jego są: „Physices elementa mathematica experi-mentis confirmata sive introductio ad philosophiam Newtonianam” (Lejda 1721, 2 t.; dodatek i 2-e wyd. 1725; 3-e wyd. 1742) i „Philosophiae Newto-nianae institutiones” (1723, 2 t.; 2-e wyd. 1744). Zbiorowe wydanie jego dzieł: „Oeuvres philosophiques et mathématiques” wyszło w Amsterda-

s. K.

Gravina Jan Wincenty, sławny prawnik włoski (* w r. 1664 — f w r. 1718). Był jednym z założycieli Akademii w Rzymie w roku 16y5. W r. 1699 objął wykłady prawa cywilnego w kollegium della Sapienza w Rzymie. Wkrótce rozpoczął także naukę prawa kanonicznego. Na tern polu usiłował nakreślić granice władzy papieskiej, a teorya jego wywołała podówczas ogólną sensacyę. Dzieła G-y wyszły w trzech tomach w Neapolu w r. 1756. Następnie w Medyolanie w r. 1819 ogłoszono wybór pism. — G. napisał: „De ortu et progressu iuris civilis” (Neapol 1701—1713); „De instaura-tione studiorum”. G. pracował również na polu ogólno - literackim i ogłosił drukiem „Del-

„Della ragion poetica“

H. K.

Gravina in Puglia, miasto we Włoszech, prowincyi Bari, obwodzie Altamura, w głębokiej doliDie Graviny, dopływu rzeki Bradano (zlewisko zatoki Tarenckiej); siedziba biskupa, katedra, gimnazyum, szkoła techniczna; łomy kamienne, wypalanie wapna, hodowla bydła, jarmarki; około 16 000 m-ców. Nad miastem wznosi się za-*

w. J.

GrävitlS Jan Jerzy, właściwie Grave albo Greffe, filolog i krytyk (* 1632 w Naurn-burgu nad Salą—+ 1703 w Utrechcie). Uczył się prawa w Lipsku, oddał się następnie stu-dyom humanistycznym w Deventer i Lejdzie. W 1656 został profesorem w Duisburgu, w 1658 w Ateneum w Deventer, w 1662 profesorem historyi w Utrechcie. Wilhelm III Orański mianował go swym historyografem. Był gruntownym badaczem języków starożytnych; wydał dzieła wielu klasyków, jak Hezyoda, Kallima-

około 900 m-ców.

głości.

st. A. K.

sporo.

cha, Justyna, Swetoniusza, Florusa, elegików rzymskich, Cicerona (kompletnego wydania dzieł tego ostatniego nie dokończył). Oprócz tego ogłosił drukiem „Thesaurus antiquitatum Roma-narum” (12 tomów, Utrecht 1694—99) i „Thesaurus antiquitatum et historiarum Italiae” (30 tomów, Lejda 1704—23), dokończony po jego śmierci przez Burmanna; „Thesaurus eruditionis scholasticae” (Lipsk 1740); „Inscriptiones anti-quae” (4 tomy, Amsterdam 1707). Zycie jego opisał Burmann (Utrecht 1703).

Gravosa (Gruz), wieś w Dalmacyi, ku pn. od m. Cattaro, o 100 kim. (mniej-więcej) od granicy czarnogórskiej, w okręgu Ragusa (Dubrownik), właściwa przystań miasta Dubrownika,

dostępna dla największych statków morskich;

w, j.

Grawimetr, toż co areometr (ob.), w szczególności areometr Nicolsona w formie nieco ulepszonej przez Guyton-Morveau.

Grawitacya, ciążenie powszechne, ob. Ciążenie.

Gray Stephen, fizyk (* 1670 — f 1736), przebywał w Londynie, gdzie był członkiem „Royal Society”. Zajmował się doświadczeniami elektrycznemi i upamiętnił się wyróżnieniem przewodników i nieprzewodników elektryczności, czem dał podstawy dalszego rozwoju tego działu fizyki. Ważne te doświadczenia, które prowadził wespół z przyjacielem swoim, Wheele-rem (f 1770), duchownym i członkiem „Royal Society”, opisał w „Philosophical Transactions” w r. 1731 i 1732. Przy doświadczeniach następnych uległ złudzeniu, że lekkie ciałka, zawieszone na nitkach i odpychane przez naelek-tryzowaną kulkę żelazną, nie odbiegają prostolinijnie, ale krążą dokoła tej kulki, a na podstawie tak błędnego spostrzeżenia chciał oprzeć teoryę obiegu planet dokoła słońca. W r. 1698 opisał w „Philos. Trans.” przyrząd mierniczy, podobny zupełnie do dzisiejszego katelometru, z tą tylko różnicą, że zamiast lunety osadzony był mikroskop; przyrząd ten mógł tedy być stosowanym do pomiarów w nader drobnej odle-

s K.

Gray Tomasz, poeta angielski (* w Londynie 1716—f w Cambridge 1771). Studya odbywał w Eton, gdzie zaprzyjaźnił się z Horacym Walpolem. Zajmował się na uniwersytecie wyłącznie literaturą i zrobił kilka przekładów z łaciny. Z Walpolem odbył podróż do Paryża, Florencyi i Rzymu. Po powrocie do kraju (1741) osiadł w Cambridge; od r. 1768 był tam profesorem historyi nowożytnej. Jego słynna, na wszystkie prawie języki przełożona, Elegia, na cmentarzu wiejskim napisana, postawiła go w rzędzie najlepszych liryków czasu owego. Oprócz tego pisywał ody, jak „The progress of poesy” (1755), oda do szkoły w Eton, rapsodyę „The bard” (1758) i hymny. Zostawił zajmują-ce listy z podróży do Włoch. Zbiorowe wydanie dzieł jego uskutecznił przyjaciel jego, Mason (York 1775, 4 tomy), w czasach nowszych Edmund Gosse (4 tomy, Londyn 1883); korrespon-dencyę G-a z Masonem wydał Mitford (Londyn 1852).

Gray S., autor dwóch prac ekonomicznych („Happiness of States”, Londyn 1815 i „Ali classes productive of national wealths”, tamże 1816), skierowanych przeciwko teoryi Malthusa. Dowodzi on, że środki żywności są zawsze wytwarzane w dostatecznej ilości i że ludność rosnąca podnosi zarazem dobrobyt narodowy.

Gray Asa, słynny botanik amerykański (* w Paris, stanie N.-York 1810—f 1888). Był zrazu lekarzem, zwrócił się potem do botaniki, podróżował dużo po Europie; od 1842 do 1873 był profesorem w Harvard College w Cambridge (Massachusetts). Do najważuiejszych prac jego należą: „Elements of botany” (N.-York 1836), w następnych wydaniach p. t. „The bo-tanieal text book”; „Manual of the botany of the Northern United States” (Boston i Cambridge 1848); „Genera florae Americae boreali-orienta-lis illustrata” (2 tomy; Boston 1848—49); „Botany of the United States exploring expédition during the years 1838—42 under the command of Charles Wilkes” (Filadelfia 1854); „Darwinia-na; Essays and reviews pertaining to Darwinism” (N.-York 1876); „Synoptical flora of North America” (tamże 1878); „Scientific papers, selected by C. S. Sargent” (2 tomy, Boston 1888).

Graybner Stanisław (* ok. 1850), kome-dyopisarz i nowellista, okazał niepowszedni talent jako analityk, patologicznych głównie, objawów serca. Ze sztuk jego dwie szczególnie, zarówno pod względem charakterów, jak kompozycyi, wzorowanej na dramatykach francuskich, zasługują na uwagę: „Fredzio” (1892) i „Irena“ (1893). W tej drugiej zwłaszcza są naprawdę wstrząsające sceny, w których bohaterka tytułowa, histerycz-ka, w silnie dramatycznych występuje kollizyach. Nieprzyjemne sprawiają one wrażenie, lecz cechy prawdy odmówić im nie można. I w powieści również patologię duszy ludzkiej G. najchętniej maluje, mało dbając o harmonijny u-kład całości, jak tego dowodzi „Mamin synek” (1893). Zbiorek drobniejszy opowiadań G-a wyszedł p. n. „Na warszawskim bruku” (1894). Żywość, niekiedy jędrność i siła, znamionują

styl jego; niepoprawności językowych jest w nim

P. Chm.

Graz, stolica Styryi, ob. Hradec.

Grazziani Girolamo, hrabia, poeta włoski (* 1604 w Pergola—f tamże r. 1675). Wychowanie odebrał w Modenie i wstąpił do służby rodziny Este. Franciszek I mianował go sekretarzem swego syna, Alfonsa, z którym G. jeździł do Francyi. Po powrocie został sekretarzem stanu. Ostatnie lata życia spędził w Per-

T. K.

goli.— Pierwszy jego poemat bohaterski „Cleopatra” w 13-tu pieśniach (Wenecya 1632) miał niewielkie powodzenie; dopiero „Conquisto di Granata” w 26-u pieśniach, sławę jego ugruntowało. Oprócz tego wydał: „Rime” (Parma 1621); „La Callisto” (Parma 1654); „II colosso sacro” (Parma 1656); „Varie poesie e prose” (Modena 1662); „L’Ercole gallico” (Mod. 1666) i trage-dyę „II Croinuele” (Modena 1671).

Graziani Gaspar (Gratianus, Gracy an), wojewoda czyli hospodar mołdawski (od 4 lutego 1619 do 7 października 1620 roku), poprzednio książę wyspy Naxos, Włoch z pochodzenia, posłował od Porty razem z Ahmedem kiają do cesarza Macieja i zawarł z nim konwencyę, podpisaną d. 9 grudnia 1617. Po powrocie do Konstantynopola przy poparciu ambasadora angielskiego otrzymał od sułtana Osmana II nomina-cyę na hospodarstwo. Była to chwila wielce niebezpieczna: wybuchła już wojna Trzydziestoletnia i zaogniły się stosunki turecko - polskie. Be-thlen Gabor na czele protestantów węgierskich wystąpił przeciwko cesarzowi i rozpoczął oblężenie Wiednia, lecz przeszkodzili mu w tem Li-sowczycy, zwerbowani do służby cesarskiej za pozwoleniem Zygmunta III. Udał się tedy Be-thlen do sułtana o pomoc, uznając się jego hoł-downikiem. List taki został przejęty przez G-ego i przesłany królowi polskiemu. Bethlen zaklął się, że G. zapłaci za to głową i gorliwie intrygował, żeby poduszczyć Turków do wojny z Polską. Jakoż w 1620 wojna ta wybuchła: Iskender basza ruszył ku polskiej granicy. G. ofiarował najpierw swoje pośrednictwo, a następnie na czele oddziału, 600 koni liczącego, połączył się z hetmanem Żółkiewskim, który z rozkazu królewskiego wkroczył do Mołdawii, żeby go poratować. Ale siła Żółkiewskiego była za szczupła do walki z tureckim serdarem. WTypadło cofać się. Nad Prutem, d. 20 września 1620, w obsaczonym obozie polskim wybuchła panika i objawiła się dezercya. Umknął i G., polegając na znajomości dróg, lecz został zamordowany przez własnych żołnierzy. — Bardzo niedostatecznych informacyj o G-m udziela Xé-nopol w swojej „Histoire des Roumains” (Paryż 1896, t. I, str. 415, 426); dokładniejszym jest Hammer w „Gesch. d. Osmanischen Reiches” (księga XLIX). Uzupełniają go źródła polskie, jak Piasecki „Chronica gestorum in Europa” (Kraków 1648, str. 397 —398).

jest oznaczona.

wszyscy członkowie przybierali nazwy, mające związek z wilgocią. Wkrótce stowarzyszenie to zmieniło swą nazwę na „Accademia fiorentina”. W 1547 wybuchły niesnaski, G-ego i kilku innych usunięto; wrócił dopiero w 1566. W r. 1582 przyczynił się do założenia akademii della Crusca (ob. Akademie, t. I s. 342). Pisał wiersze żartobliwe („Rime”, 2 tomy, Flo-rencya 1841—42; najlepsze wydanie Verzonego p. t. „Le rime burlesche”, Flor. 1882), nowelle, naśladujące szczęśliwie rodzaj Boccaccia, p. t. „La prima e la seconda cena” (Paryż, z fałszywie podanem miejscem wydania w Londynie 1756; najlepsze wyd. Fanfaniego Florencya 1857) i 6 komedyj prozą („La gelosia” Flor. 1551 i „La spiritata” Flor. 1581; wszystkie sześć Flor. 1582; najlepsze wyd. Fanfaniego Flor. 1859). Przypisywana mu komedya „L’ar-zigogolo”, zdaje się, nie jest przez niego pisaną.

przeznaczając

A. Pol.

Grażdanka jest nazwą postaci liter i czcionek rosyjskich, jakiemi od czasów Piotra W., mianowicie od r. 1708, aż dotąd drukują się książki rosyjskie. Postaci te są przeróbką dawnego pisma starosłowiańskiego albo cerkiewno-słowiańskiego, zwanego cyrylicą (ob.), używanego w Rosji od czasu wprowadzenia tam ksiąg religijnych starosłowiańskich, t. j. od połowy w. XI-go (ob. tablicę przy art. Abecadło w t. I Encykl. str. 33, w kolumnie pod napisem „starosłowiańskiej. Piotr W pismo cyrylickie do użytku świeckiego, ogólno-literackiego, starał się usunąć w nim pewne trudności techniczne przy pisaniu, jako też u-czynić pismo wyraźniejszym; w tym celu nadał literom postać nieco okrągłejszą, więcej zbliżoną do pisma łacińskiego, w Europie używanego. To przeznaczenie nowych postaci liter do użytku w piśmie i drukach świeckich jest źródłem nazwy „grażdanka”, znaczącej pismo świeckie (grażdanskij — świecki, cywilny). Zmiany zaprowadzone polegały na tym, że niektóre litery abecadła starosłowiańskiego usunięto zupełnie, a mianowicie z, co, co, <J), s, v, jako też zniesiono wszelkie akcenty i skrócenia nad literami; inne litery otrzymały postaci prawie takie, jak są dzisiejsze, tylko d małe podobne było do łacińskiego g, wielkie zaś J], zachowało postać dawną; zamiast liter zeło i zemla wprowadzono znak łaciński s, zamiast h, fi, i jedną literę i bez żadnego znaku u góry, zamiast t, n łacińskie po-Grazioso v. eon grazia (włos.), wyraź, mu- staci m, n, tudzież kilka innych zmian drobnych, zyczne, znaczy: z wdziękiem, pieszczotliwie, mi- Ściśle rzeczy biorąc, postaci graficzne G-i znale, powabnie, domyślne: grać, czy śpiewać tę ne były na lat kilkadziesiąt przed Piotrem W., część utworu muzycznego, która tym terminem jak tego dowodzi m. in. księga, wydana przez

metropolitę Piotra Mohyłę pod tytułem „Ewan-Grazzini Antoni Franciszek, zwany II gielje uczitielnoje albo Kazania na każduju nie-Lasca, poeta włoski (* 1505 we Floreneyi — dielu i świata uroczystyi, czrez ś. otca naszeho f tamże r. 1584); był z zawodu aptekarzem; Kalista, światiejszaho archiepiskopa konstantino-należał do grona założycieli akademii „Umidi”, polskaho i wseleńskaho patriarchu, po grecku w której nosił imię „Lasca” (barwena), gdyż napisannoje, a teper powtore z greckoho i sła-

1865).

weńskoho jazyka na ruskij perełożenoje. Błaho-slowienjem że i powielenjem jasnoprewielebna-ho w Bozie jeho młst. hospodina otca Pietra Mohyły Mitropolity kijew. i prócz., wydrukowa-noje w ś. wielikoj Łaurje Pieczerskoj, Kijew roku 1637”. Na tytule tej księgi wszystkie litery większe i mniejsze, drukowane farbą czerwoną i czarną, mają już kształty nowsze, do dzisiejszych podobne, a nie starocyrylickie. Dzieło znowu z samego końca wieku XVII-go, wydane przez Eljasza (11 ję) Kopjewicza p. n. „Ho-BepcTaHie KpyroBT» HeöecimxT»”, w Amsterdamie 1669 r., zawiera kursywę bardzo zbliżoną do pisma dzisiejszego, podobnie jak i książka wydana r. 1700 p. n. „Kparaoe coöpanie Jlßa Mii-poTBoppa noiu3yioiii;ee aŁ-it. boiihckiixt» oöyue-nie”. Piotr W. przeto miał wzory pisma gotowe; polecił więc podług nich ułożyć abecadło i postaci odpowiednie czcionek odlać w Amsterdamie 1704 r. Pismem tym (podług Sopikowa) wytłoczono r. 1705 pierwszą książkę w Moskwie w drukarni duchownej. Potym jeszcze niektóre postaci liter kilkakrotnie z rozkazu Piotra W. przekształcano i poprawiano. W 1707 przybyły z Holandji odlewacz czcionek Antoni Demey przywiózł do Moskwy trzy gatunki nowego albo raczej poprawionego, abecadła i pismem tym była wydrukowana 1708 r. książka: „IIpiKjra^H KaKO minyTca KOMUJUMeHTH”: uważana za pierwsze dzieło w Rosji grażdanką drukowane; następnie tegoż roku wyszły: „reoMeTpia cjiaBeHCKi 3e-MjieMhpie is,a,a^;eca HOBOTinorpa4)CKiMT> TiCHe-HieMt”, i „Kmra o cnocoôaxi» TBopaipixï. bo^o-xoiKpeme p'kKï, CBOÖOßHoe”. W praktyce pismo to okazało się niezupełnie dogodnym; dla tego zrobiono znowu pewne zmiany; przywracając niektóre z usuniętych liter starego abecadła, jak «, w, ï oraz akcenty nad literami. Zmiany te posiada książka inżyniera Borgsdorfa, jeszcze w tymże, 1708 r. drukowana, p. t. „üoo'hiKßaio-ineii uphnocTH kt> cuacï.iïBOMy nos^paB.ieniTO cjiamioï noołwj narT,i> A30bomt> ï kt» cuacTJiï-BOMy blI^b bt> MocEBy”. W r. 1709 zaprowadzono dalsze zmiany, mianowicie dodano litery 9, H, i 3 zamiast 8, nadto kilka innych liter otrzymało kształty zbliżone do dzisiejszych. Przy takim przekształcaniu cyrylicy cerkiewnej na pismo świeckie zwracano uwagę tylko na formę liter, tj. ograniczono się wyłącznie prawie uproszczeniem i zaokrągleniem graficznych konturów liter, zbliżeniem ich do postaci liter łacińskich. Właściwości zaś głosowych, fonetycznych języka, do którego znaki te zastosowywano, nie brano zupełnie pod uwagę. Wskutek tego i pisownia rosyjska ma charakter przeważnie historyczny. Tak np. w piśmie i druku istnieje znak t>, który w starosłowiańskim wyrażał dźwięk u krótkie; w rosyjskim dźwięk ten w żywej mowie od 10-u wieków zanikł bezpowrotnie, mimo to w piśmie znak 1» utrzymuje się jako czysto graficzna pozostałość wzoru starosłowiań-

skiego (np. æomt»— ßOM, cbih — CHH,...). Wskutek tegoż wzorowania się na piśmie cyrylickim do dziś dnia pisze się w dopełniaczu przymiotników zakończenie -aro (ago), takie jak w stsłowiań., pomimo że w wymawianiu zakończenie to ma wyraźne brzmienie -awo (aßo), tj. pisze się „ßo-öparo” (dobrago), a czytać należy ‘dobrawo' i t. p. Przy zastosowaniu abecadła cyrylickiego do jęz. rosyjskiego nie zaradzono także potrzebie odróżniania w piśmie dwu brzmień: g i h, które wyrażają się jednym znakiem r; niedogodność tę odczuwa się najbardziej przy pisaniu wyrazów obcych lub przyswojonych (np. ToMep, rycap, rapMOHin...).—Wprowadzenie pisma świeckiego było dla kultury rosyjskiej faktem wielce doniosłego znaczenia, stanowiło bowiem pierwszy krok do stworzenia narodowego języka rosyjskiego ogólno - literackiego. Utworzona w ten sposób G-a przeszła następnie do piśmiennietw innych narodów słowiańskich, należących do kościoła wschodnio-greckiego, wśród których od czasów Cyryla i Metodego rozpowszechnione były księgi religijne cyrylicą pisane, mianowicie do Serbów i Bułgarów. Do języka serbskiego zastosował ją z pewnemi zmianami Vuk Stefa-nović Karadżić (wprowadził literę j na oznaczenie brzmienia j, w zgłoskach ja, je, ju; obmyślił osobne odmiany liter cyrylickich na wyrażenie brzmień dź, dż, ć; połączył w jedno znak h z literami ji i h dla wyrażenia brzmień miękkich 1 i ń, usunął zaś znak t> jako zbyteczny, bo nie mający w jęz. dzisiejszym odpowiedniego dźwięku.—Porów. Piekarskij „Hayita ii JIii-TepaTypa npn Ilerpk B.” (t. I, 16 ns. t. II, 642 — 52); Byczków „KaTajton» xpaHamiiMca bt> HMH. nyóJiEui. 6nójiioTeKrŁ ns^aniaMi, Hanena-TaHHHMŒ. rpflJKÆaHCKHMŒ) inpil^TOMÏ. npn IleTpłi B.” (Petersb. 1867); Dmitrjew „IUpn(|»TŁi rpaac^aHCKOH nenara BpeMeiTB ITeTpa B.” (Pocciflc. Enójiiorpacfwi 1881, JN» 82); J. Grot „$hjlojio-rnnecRia pa3i>icKama” (Petersb. 1885, wyd. 3-e,

t. 2, st. 169 ns.); ,,Â36yKa cb ïicnpaBietmiMM HMD'. IleTpa B. ii yKa30Mï. ero o BBe^emii bt. y-noTpeóJieme rpaat^ancKaro mpinjiTa” (Petersb. 1877). Ocenę G-i podaje Purkyńe w rozprawie, przełożonej na jęz. polski przez J. N. Bau-douina p. n. „O korzyściach z ogólnego rozprzestrzenienia łacińskiego sposobu pisania...” (Warsz.

A. a. k

Grąbczewski Bronisław, podróżnik (* w r. 1855), jako oficer brał czynny udział w wyprawach wojennych (Alai 1876 r., Samarkanda 1878 r.), będąc później pomocnikiem naczelnika powiatu Margielańskiego, studyował języki Sar-tów i Tadżyków. Jako urzędnik do specyalnych zleceń gubernatora Fergany był wysłany do Kaszgaryi; w r. 1886 badał strumienie źródłowe Syr-daryi, rzeki Naryn i Susamyr, oraz góry Aleksandra i Fergany; w r. 1888 zwiedzał Pamir, góry Hindukusz, niektóre strumienie źródłowe rz. Indusu, Kundżut i t. p., w r. 1889

nagradzało G-a medalami.

Ks. Wł. Ku.

Karategien i Darwas, wreszcie pn.-zach. część Tybetu; w latach 1891 i 1892 ponownie Pamir. G. podczas wypraw zbierał najrozmaitsze kollek-cye, zdejmował mapy geograficzne, notował spostrzeżenia barometryczne, oznaczał wzniesienia punktów nad poziomem morza. Wyniki podróży G-a opracowali znakomici uczeni rossyj-scy: Wojejkow, Tillo, Siemionów. Cesarskie towarzystwo geograficzne rossyjskie kilkakrotnie

w. J.

Grudzińskie starostwo niegrodowe było położone w województwie Trockiem, powiecie Upi-ckim. Mała ta dzierżawa wedle spisów urzędowych z r. 1765 była w posiadaniu Józefa Tura, który z niej opłacał kwarty złp. 110, a hy-berny złp. 20. Na sejmie warszawskim z r. 1773 Stany Rzplitej, chcąc długoletnie spory u-kończyć, o toż s-two między rodzeństwem Turami a rodziną Kwintów zachodzące, wyznaczyły oddzielną koinmissyę z 20 urzędników litewskich dla ostatecznego załatwienia tychże sporów.

Grodzki Andrzej, w w. XVI i XVII, gwar-dyan Bernardynów w Kownie, głośny w swym czasie mówca pogrzebowy na Litwie. Kazania jego i mowy panegiryczne, w których przebija niepoślednia erudycya G-ego, nacechowane są wadami zwykłemi kaznodziejom i mówcom tego wieku; przeładowanie mów figurami retoryczne-mi, liczne allegorye, dziwaczne kształty stylowe, słowem, brak prostoty i niezachowanie miary w używaniu środków estetycznych, tudzież obfitość makaronizmów—bynajmniej nie stawiają G-ego w szeregu dobrych kaznodziejów, aczkolwiek w wieku, w którym żył, należał do mówców popularnych i wybitnych. Znane są jego cztery drukowane mowy pogrzebowe, a mianowicie: „Kazania na pogrzebie Kniazia Alexandra Massalskiego, marszałka grodzieńskiego” (Wilno, w drukarni Leona Mamonicza 1614); „Kazania na pogrzebie Wincentego Woyny” (tamże 1615); „Kazanie na pogrzebie ś. p. młodzieniaszka Hieronima Chryzostoma Chodkiewicza, hrabi na Szkłowie” (t-że 1616); „Kazanie na pogrzebie Zofii Chodkiewiczowej”(1619).

Grodzki Samuel, historyk żyjący w drugiej połowie XVII w., szlachcic polski, pisał się z Grądy, z wyznania socynianin, był dworzaninem domu Radziwiłłów, a mianowicie księcia Krzysztofa, hetmana wielkiego litewskiego. Umarł po r. 1676. Zostawił w rękopiśmie ważne dzieje wojen kozackich za Jana Kazimierza od r. 1648 do 1657, których był naocznym świadkiem. Dzieje te, w języku łacińskim skreślone, przechowywane były w bibliotece publicznej w Peszcie, wydane zaś zostały w r. 1789 przez Karola Koppi, profesora historyi powszechnej przy tamecznym uniwersytecie, p. t. „Historia belli co-saco-polonici authore Samuele Grondzki de Gron-di conscripta anno 1676. Ex manuscriptis mo-nimentis historiae hungaricae in lucern pro-tulit Carolus Koppi iu regia scientiarum univer-sitate, histor. univers, prof. Pesthini, litteris Francisci Augustini Patzho” (in 8-o, 452 str.). Dzieło pełne ciekawych i nigdzie niewspomnia-nych wiadomości; w Polsce, może dlatego, że w Węgrzech wydane, należy teraz do bibliograficznych rzadkości.— Sobieszczański w „Encykl. Orgelbranda”.

Grążel, ob. Grzybień.

Grążyca, ob. F ulix.

Grdacz, ob. Crax.

Grdyka, ob Krtań.

Gréard Walery Klemens Oktawiusz, (* w Vire 1828). Kształcił się w wyższej szkole normalnej (do 1849) i jako młodszy profesor literatury (agrégé des lettres) wykładał w Me-tzu, Wersalu i Paryżu. Był następnie inspektorem akademii paryskiej (1865), inspektorem szkół początkowych w Paryżu (1866), dyrektorem szkół początkowych w dep. Sekwany (1870), inspektorem generalnym wychowania publicznego (1871), dyrektorem w ministeryum oświaty (1872), dyrektorem szkół początkowych w dep. Sekwany z tytułem inspektora generalnego (1873), wicerektorem akademii paryskiej (1879). W 1875 zaliczyła go w poczet członków akademia nauk moralnych, a w 1886 akademia francuska. Od r. 1884 jest członkiem rady Legii honorowej. Z pism G-a zasługują na uwagę: „La Morale de Plutarque” (1866), „Quid de Litteris senserit

L. A. Seneca” (1866), „Petit Précis de littérature française” (1864), „Lettres d’Abélard et d’Héloise”, przekład według tekstu V. Cousin’a, wstępem opatrzony (1868). Oprócz tego długi szereg dzieł w sprawie wychowania publicznego we Francyi, które na szczególniejszą zasługują uwagę. Na tern polu G. pracował usilnie i owocnie; brał udział we wszystkich pracach dążących do zreformowania (po 1870) wszystkich gałęzi wychowania publicznego we Francyi. Nic się w tej dziedzinie nie stało, coby nie było przez niego inspirowane, organizowane lub też przystosowywane do praktyki.

Great-Grimsby, ob. Grimsby. Great-Kanawha, rzeka, ob. Kanawha. Great-Yarmoutłl, port w Anglii (Norfolk), wywozowy Norwichu, na mierzei pomiędzy uściem rzeki Yare a morzem Północnem; wyroby jedwabne, powrozy, warsztaty okrętowe, główna stacya angielska połowu śledzi i makreli. w- J-Grebe Karol Fryderyk August, leśnik niemiecki (* 20 czerwca 1816 r. w Grassenritte am Habichtswald—f 12 kwietnia 1860 w Eisenach). Po ukończeniu szkoły leśnictwa w Melsungen w r. 1838 i 9 odbywał studya w Berlinie. W r. 1840 został nauczycielem w Eldenie, w 1842 habilitował się na docenta w Gryfii; w 1844 powołany na radzcę leśnego do Eisenach, po pięciu latach wrócił do Gryfii na stano-

wisko profesora leśnictwa; wreszcie w r. 1850 został dyrektorem technicznym urządzeń leśnych w W. Ks. Wejmarskiem i kierownikiem zakładu naukowego leśnego w Eisenach.— Napisał: „Die Beaufsichtigung der Privatwaldungen von seiten d. Staates” (Eisenach 1842); „Ge-* birgskunde, Bodenkunde und Klimalehre in ihrer Anwedung auf Forstwirtschaft” (tamże 1853, wyd. 4-e Berlin 1886); „Der Buchenhochwaldbetrieb” (Eisenach 1856); „Die Lehrforste der Eisenacher Forstschule” (tamże 1858); „Die Betriebs- und Ertragsregelung der Forsten” (Wiedeń 1867, wyd. 2-e 1879). Nadto opracował wyd. 2-e i 3-e Königa „Der Waldschutz u. die Waldpflege” (Gotha 1872), oraz wyd. 4-e i 5-e „Forstmathematik", i ze zbiorów tegoż samego leśnika wydał „Lehrbuch der Forstbenutzung” (wyd. 3-e Wiedeń 1882).

Greben, Groeben. Herb polski. Na tarczy dwudzieluej w polu prawem, srebrnem—czerwona łapa orla do góry stopą wprawo, w lewem,

im

Fig. 222. Greben (herb).

błękitnem—oszczep srebrny. Nad hełmem kapelusz duchowny, naprzemian czerwony i srebrny, z kutasami. Labry w połowie prawej czerwone, w lewej błękitne. Pieczętuje się nim rodzina Grebenów „z Nowej Wsi” w Prusach Zachodnich, z której Otto był starostą pruskim 1592 r., Eustachy marszałkiem 1609 roku, a Jan starostą kwidzyńskim w 1672 roku.—Źródła: Manuskrypt o familiach pruskich; Niesiecki (opis niedokładny); Siebmacher III, 1, 10; VI, 9, 20.

Greber, herb polski z nadania. Na tarczy w polu czerwonem kolumna biała. Nad tarczą korona szlachecka, a na niej kruk z pierścieniem w dziobie, zrywający się wprawo do lotu. Nadany dnia 13-go września 1781 roku Stanisławowi Grebe-

rowi, kapitanowi wojsk Fig. 223. Greber (herb).

koroimych. — Źródło: Ks. Kaiicl. 106 f. 32 w Arcli. Gł. warszawskiem.

Grebień, góry w gub. Ufimskiej, gałąź Uralu zachodniego, od wsi Jaguny na wschodzie do góry Orjechowaja na zachodzie. Zbudowane z drobnoziarnistego piaskowca; barwa pokładów szara, popielata, brunatno-różowa, lub szaro-zie-lona.— „Enc. Słowar” Brockhausa i Efrona.

Grebienka Eugeniusz, jeden z lepszych pisarzy małoruskich (* r. 1812 w gub. Połtaw skiej—f 1848 w Petersburgu); licząc zaledwie lat 13, oddany był do liceum w Nieżynie, gdzie pozyskał sobie życzliwość kolegów i profesorów przez swą wesołość, dobroduszność i pilność. Brał udział w wydawanym przez młodzież licealną dzienniku „Amatuzia”. Po ukończeniu nauk zaciągnął się do wojska, wkrótce jednak przerzucił się na pole pedagogiczne i osiadł w Petersburgu, gdzie zawiązał stosunki z Puszkinem, Szewczeńką i innymi. G. pisywał po rossyjsku i po małorusku; lecz i do rossyjskich swoich powieści temata brał najczęściej z dziejów U-krainy i z pieśni narodowych. R. 1834 ogłosił „Prikazki” 26 Baśni w czystym języku mało-ruskim, odznaczających się polotem poetycznym i wielkiem współczuciem dla ludu. W r. 1836 przełożył po małorusku poemat Puszkina „Poł-tawa”. W 1841 wydał pod tytułem „Łastiwka” (Jaskółka) zbiór poezyj Szewczenki, Kwitki, Kulisz a i innych pisarzy małoruskich. Z utworów w języku rossyjskim wybitniejsze są „Zapiski studenta” (treści autobiograficznej); „Razskazy Pirjatinca”, o osobliwie romans „Czajkowski”, osnuty na podaniach rodzinnych matki autora i na dumie o Aleksieju Popowiczu. Wydanie zbiorowe pism G-i wyszło r. 1862. W r. 1878 p. t. „Pirjatinska Łastiwka” ogłoszono wszystkie utwory małoruskie G-i.— „Słownik encykl.” Brockhausa i Efrona.    *

Grebieńscy kozacy pochodzą od kozaków dońskich, których część w wieku XVI, udawszy się nad Wołgę, trudniła się grabieżą, dopóki nie została rozproszona przez stolnika Muraszkina, wysłanego w tym celu z polecenia Iwana Groźnego. Z nich 300 pod wodzą niejakiego Andrzeja przeprawiło się (r. 1582) przez Manycz, Kumę, Terek i osiadło w górach Grebień na Kaukazie, nad brzegiem rzeczki Aktasze. Wyparci stamtąd przez Czeczeńców, sąsiednie plemię góralskie, przenieśli się nad rzekę Terek (1585) i, połączywszy się ze świeżymi przybyszami z nad Donu i Kumy, założyli kilka wiosek w Wielkiej i Małej Kabardzie. Przez długi czas napadali na południowe granice państwa Moskiewskiego i dopiero od r. 1677 występują po stronie wojsk carskich. W tym właśnie roku pewna ich część bije się pod Czehryniem, a następnie bierze udział w obu wyprawach Golicyna na Krym (1687 i 1689). Powierzając im obronę granicy, Piotr Wielki przeniósł ich na lewy

brzeg rzeki Tereku (1712); tu zbudowali oni so- Graecusa na przyrządzanie ognia G-ego i rabie pięć miasteczek i odtąd wiernie służą Rossyi. kiet; jest on następujący: weź siarki rodzi-Pierwotnie G. rządzeni byli przez „radę star- mej, lagru winnego, sarcocolu (klej roślinny szych” i obieranego przez „koło wojskowe” ata-mana. W r. 1721 zostali oddani pod zarząd kollegium wojennego, a pod bezpośrednią władzę gubernatora astrachańskiego, zaś w r. 1819 zniesiono obieralny urząd atamana i poddano ich pod dowództwo oficera wojsk regularnych.

z Etyopii) i smoły, soli gotowanej (sal coctum), oleju skalnego i zwyczajnego; wszystko razem dobrze zagotuj, poczem maczaj kłaki i zapalaj. Ogień taki można było ugasić tylko moczem, octem lub piaskiem. W przepisie tym nie jest wspomniana saletra, którą prawdopodobnie wyraża słowo „sól gotowana”. Ogień „latający” według tegoż Gr-a przyrządzano jak niżej: jedną część kolofonii, jedną część siarki rodzimej i 6 części saletry (ob. Saletra, Proch strzelniczy) i sproszkowane dobrze zamieszaj razem z olejem lnianym lub laurowym; drugi z nich jest skuteczniejszy. Wszystko razem stopić, nalać w rurę albo w wydrążone drzewo i zapalić. Rurka wyleci w kierunku żądanym i wszystko zniszczy. Prócz tych podany jest przepis zbliżony już do prochu strzelniczego, tego składu: 1 funt siarki rodzimej, 2 funty węgla lipowego lub wierzbowego i 6 funtów saletry, subtelnie sproszkuj w marmurowym moździerzu. Ogień G-i w wieku XIV ustąpił miejsce prochowi strzelniczemu.—Lit. Marcelin Berthelot „Les compositions incendiaires dans l’antiquité et au moyen âge” („Revue des deux mondes” 1891).

Od roku 1832 stanowią część kaukaskiego wojska kozackiego liniowego. Liczba ich wynosiła w roku 1802 1 841, w r. 1837 — 2 058 kobiet i mężczyzn, w r. 1841 — 1 026 samych mężczyzn, 1854 roku— 5 757 mężczyzn i 5 915 kobiet.— Porów. Bentkowski „rpeóemj,r.i” (Moskwa 1889); „Onn,. CjiOBapt E^poiia”.

W.Br.

Greckie cesarstwo, ob. Byzantyjskie cesarstwo.

Greckie monety, ob. Numizmatyka.

Greckie starożytności obejmują, w najogói-niejszem znaczeniu, wszelkie objawy twórczości starodawnych plemion greckich, we wszystkich materyalnych i duchownych ich pamiątkach. Rozróżniać zatem można pomiędzy niemi u Greków, jak i u innych ludów starożytnych, następujące działy: 1. Starożytności państwowe, których zadaniem jest przedstawienie organicznego rozwoju konstytucyi ludów greckich na tle historycznem; przedmiotem ich nie są osoby, lecz instytucye, — traktują więc o politycznym podziale obywatelstwa, o władzach, trzymających ster rządu w swych ręku, o u-rzędnikach poszczególnych wydziałów administracyjnych, o stosunkach międzynarodowych, o wychowaniu młodzieży i karności obywatelskiej, o ile takowe bezpośrednio od władzy naczelnej są zależne i z ustrojem politycznym ściśle się wiążą.— 2. Starożytności prawne, które mają na celu przedstawienie organi-zacyi sądowej rozlicznych piemion greckich, prawa ich polityczne i międzynarodowe, prawo osobowe i rzeczowe, całą procedurę formalną w politycznych i osobistych procesach.—3. Starożytności wojskowe, przedstawiające obowiązek ludności służenia pod bronią, organiza-cyę wojskową, uzbrojenie, taktykę, strategikę, sztukę oblężniczą,—przedmioty zatem, które pod rozmaitemi względami ściśle się wiążą z poli-tycznemi dziejami ludów greckich.— 4. Staro-

Grecki ogień, mieszanina zapalająca, używana przez Greków wczasie wojen; według najnowszych badań L. Lalanne’a, Reinauda i Fa-vego, opartych na źródłach arabskich, greckich i chińskich, ogień grecki podobny jest do prochu, który znany był Chińczykom na 1000 lat przed Chrystusem. Ogień ten był otaczany tajemnicą, której bardzo ściśle przestrzegano, we własnym interesie, przez posiadaczy tajemnych przepisów. Ogień grecki, opowiada z powagą historyk Leban, według podań ludowych mieszkańców Konstantynopola, palił się w wodzie, niszczył wszystko, i ani kamienie, ani żelazo nie mogły oprzeć się jego działaniu. Początkowo posiłkowano się ogniem greckim tylko jako mieszaniną zapalającą naftę lub smołę (to przypuszczenie oparte jest na niektórych źródłach, opisujących ogień grecki jako „płynny” ogień), następnie używano go do niszczenia statków obronnych, rzucając wielkie ilości ognia za pomocą łuków lub kusz. Zgodnie z opowiadaniami Tiofana, Pawła Diakra, Konstantego Porfy-rogenety i innych, ogień G-i był użyty po raz pierwszy w 673 r. przy oblężeniu Konstantynopola przeciwko Arabom; przepis nań otrzymano od Kallinika, architekta z Heliopolis, zbiega z ziem zawojowanych przez Muzułmanów, którego też wskazują jako wynalazcę. Dzięki temu wynalazkowi była spalona przez Cyarcha flota arabska. Według kronikarza Nestora, w tenże sposób zniszczona została flota Russów w 936 r. ery naszej, napadająca na Konstantynopol. Ognia G-ego używano również i do wyrzucania kamieni dużych z miedzianych rur; zastosowanie to spotykamy w XI wieku podczas wojny przeciwko Pizańczykom we flocie cesarza Aleksego Ko-mnena. Przez lat czterysta Grecy utrzymywali w tajemnicy sposób przyrządzania oguia G-ego, lecz w końcu zdradzony został Saracenom, którzy użyli go przeciwko chrześcianom należącym do wypraw krzyżowych, jak to miało miejsce pod Damaszkiem. O składzie ognia G-ego znajdujemy dane w dziele Marka Graecusa „Liber ignium”, ogłoszonem przez La Porte’a du Theil w 1804 r. Wymienimy tu przepis Marka

85

Kuc.l Powie. Iu*tr. Zair. 203. T. XXVI.

żytności obrzędowe, obejmujące ceremonie, obrzędy religijne, jakie w łonie ludów greckich się rozwinęły, zewnętrzną formę czci bogów — w przeciwstawieniu do właściwej treści wiary greckiej, — a więc: miejsca uświęcone, świątynie, ofiary, urzędy kapłanów, wróżbiarstwo, wyrocznie, misterye, uroczystości narodowe, święte dni i przedstawienia sceniczne.— 5. Starożytności prywatne, opisujące sposób życia plemion greckich, mieszkania ich, odzież i pożywienie, pożycie ich małżeńskie i rodzinne, stosunki towarzyskie, wychowanie dzieci, środki lecznicze w chorobach, obrządki pogrzebowe, a wreszcie rozmaite ich zawody: rolnictwo, hodowla bydła, rzemiosła, przemysł i stosunki handlowe. Wyłączyliśmy z tego systematycz-negn spisu nader obfitego materyału szczątki technicznej zdolności ludów greckich, przede-wszystkiem zaś pomniki budownictwa, dzieła sztuki, monety, kamienie rznięte i rozmaite narzędzia, — ponieważ one, pomimo, że się się liczą do starożytności, i to w ściślejszem znaczeniu tego pojęcia, przypadają jako zadanie osobnej nauce: archeologii greckiej (ob.).— Literatura. Starożytności państwowe: Hermann K. Fr. „Lehrbuch der griechischen Antiquitäten” (Heidelberg 1831; wyd. 5-e opracowali Chr. Fr. Baehr i K. B. Stark, tamże 1875); Schoemann G. F. „Antiquitates juris publici Graecorum” (Gryfia 1838); tenże „Griechische Alterthümer”—t. I: „Das Staatswesen“ (Berlin 1855, wyd. 3-e Berlin 1871; dzieło znakomite, przedstawiające przedmiot cały systematycznie); Gilbert G. „Handbuch der griechischen Staats-alterthiimer”—t. I: „Staat der Lakedaimonier u. Athener” (Lipsk 1881); t. II: „Andere Staaten und Allgemeines” (Lipsk 1884; dzieło bardzo cenne, ze względu, że opracowane są w niem odkryte w najnowszych czasach inskrypcye; Busolt G. „Die griechischen Alterthümer. Staatsund Rechtsalterthümer” (Noerdlingen 1887). — Starożytności prawne: Meier M. H. E. i Schoemann G. F. „Der attische Process” (Hal-la 1824; nowo opracował to dzieło, najznakomitsze w tym przedmiocie, Lipsius H., Berlin 1833 i nast.); Hermann K. Fr. „Grundsätze der Strafrechts im griechischen Alterthum” (Getynga 1855); Van den Es „De jure familiarum apud Athenienses” (Lejda 1864) ; Perrot A. „Essais sur le droit public et privé de la république Athénienne” (Paryż 1867); Telfy J. B. „Corpus juris Attici” (Peszt 1868); Caillemer „Etudes sur les antiquités juridiques d’Athènes” (Paryż 1865 i nast.); Thonissen „Le droit pénal de la république Athénienne” (Bruksella 1875); Parretti „Droit et procedure pénale de la Grèce antique” (Turgu 1878); Thalheim „Die griechischen Rechtsalterthümer” (Fryburg i Tubinga 1884; jako część 1-sza tomu Ii-go nowego wydania dzieła K. F. Hermanna „Lehrbuch der griechischen Antiquitäten”).—S tarożytności wojskowe: Macchiavelli N. „Della arte délia guerra libri sette” (Rzym 1532 i w późniejszych częstych wydaniach); Jal: „Archéologie navale” (Paryż 1840, 2 tomy), „Marine antiquité; la flotte de César” (Paryż 1861), „Glossaire nantique” (Paryż 1848); Rüstow i Koechly „Geschichte des griechischen Kriegswesens von den ältesten Zeiten bis auf Pyrrhos” (Aarau 1852); Reinhard „Griechische und römische Kriegsalterthümer” (Sztutgard 1859); Smith „The voyage and shipwreck of St.-Paul“ (Londyn 1866, wyd. 3 e); Gauldrée Boilleau „L’administration militaire dans l’antiquité” (Paryż 1878); Jaehns „Handbuch einer Geschichte des Kriegswesens” (Lipsk 1880); Marceli - Poullin „L’éducation et la discipline militaire chez les anciens” (Paryż 1883); Demmin „Die Kriegswaffen in ihrer historischen Entwickelung” (Lipsk 1886); Bauer A. „Die griechischen Kriegsalterthümer” (Noerdlingen 1887).— Starożytności obrzędowe: Van Limbourg-Brouwer „Histoire de la civilisation morale et religieuse des Grecs” (Groninga 1832—42, w 8 tomach); Lobeck Chr. Aug. „Aglaophamus sive de theologiae mysticae Graecorum causis” (Królewiec 1829, w 2 tomach); Grote G. „Griechische Mythologie und Antiquitäten”, z greckiej historyi tegoż autora przetłómaczone przez T. Fischera (Lipsk 1856); Preller „Griechische Mythologie” (wyd. 3-e Berlin 1872, w 2 tomach); Naegelsbach „Homerische Theologie” (wyd. 2-e Norymberga 1861); tenże „Nachhomerische Theologie” (Norymberga 1857); Guhl i Koner „Das Leben der Griechen und Römer nach antiken Bildwerken” (wyd. 5 e Berlin 1882; jest tłómaczenie polskie St. Mie-czyńskiego, wydane w Warszawie przez Gebethnera i Wolffa); Martha „Les sacerdotes Athéniens” (Pasyż 1882); Curtius E. „Das Priester- , tum bei den Hellenen” (Berlin 1882); Vouilièmo „Quomodo veteres adoraverint”, dyssert. dokt. (Halla 1887); Gruppe 0. „Die griechischen Kulte und Mythen” (Lipsk 1887); Mommsen A. „Heortologie” (Berlin 1868); Toepfer J. „Attische Genealogie” (Berlin 1889); Foucart „Les associations religieuses chez les Grecs” (Paryż

1873); Krause „Hellenika, die Gymnastik und Agonistik der Hellenen” (Lipsk 1841, 2 tomy); Boetticher A. „Olympia” (Berlin 1883, z liezne-mi ilustracyami); Stengel P. „Die griechischen Sakralalterthümer” (Monachium 1890); Schneider G. C. W. „Das attische Theaterwesen” (Wejmar 1835); Geppert C. E. „Die altgriechische Bühne” (Lipsk 1843); Wieseler Fr. „Thea-tergebaüde und Denkmäler des Bühnenwesens” (Getynga 1851); Schoenborn A. „Die Skene der Hellenen” (Lipsk 1856); Sommerbrodt „Scae-nica” (Berlin 1876); Müller A. „Lehrbuch der griechischen Bühnenalterthümer” (Fryburg 1886); Oehmichen G. „Das Bühnenwesen der Griechen und Römer” (Monachium 1890).— Starożytności prywatne: Rieh A. „Dictionary of Ro-

(Nordlingen 1887).

man and Greek antiquities” (wyd. 3-e Londyn 1873; przetłómaczone na francuski przez Ché-ruela, wyd. 3-e Paryż 1883, —• na niemiecki przez C. Mullera, Paryż 1862); Daremberg Ch. i Saglio E. „Dictionnaire des antiquités grecques et romaines d’après les textes et les monuments” (Paryż 1873 i nast.; dotychczas nie-ukoiiezone, znakomite wydawnictwo); Seyffert O. „ Lexikon der klassischen Alterthumskunde ” (Lipsk 1882); Baumeister A. „Denkmäler des klassischen Alterthums” (Monachium i Lipsk 1884 i nast.); Boeckh A. „Die Staatshaushaltung der Athener” (Berlin 1817, wyd. 3-e Berlin 1886; dzieło klasyczne); John St. „The Helle-nes, the history of the manners of the ancient Greeks” (Londyn 1844, w 2 tomach); Goell H. „Kulturbilder aus Hellas und Rom” (wyd. 3-e Lipsk 1878, w 3 tomach); Mahaffy J. P. „Social life in Greece from Homer to Menander”

(Londyn 1874, wyd. 3-e 1877); Ménard R. i Sau-vageot Cl. „La vie privée des anciens” (Paryż 1880—83, w 4 tomach); Reinach S. „Manuel de Philologie classique” (Paryż 1884, w 2 tomach); Müller I. „Die griechischen Privatalterthümer”

S. Drz.

G-réconrt Józef Willart de, jeden z naj-rozpustniejszych poetów francuskich (* w Tours 1684—f tamże 1743). Mając lat 13 zaledwie, już otrzymał kanonię w mieście rodzinnem. Choć jego kazania, satyrą zaprawne, cieszyły się wielkiem powodzeniem, rzadko w Tours przebywał, przekładając pobyt w Paryżu i na zamkach marszałka d’Estrées oraz księcia d’Ai-guillon, gdzie pędził życie wyłącznie uciechom poświęcone. Wiersze jego, treści po większej części rozpustnej, pisane są niedbale, bez fanta-zyi i poezyi, ale lekko i gładko. Drukowano je dopiero po śmierci G-a (Paryż 1747, 1761 i później, ostatnio p. t. „Oeuvres badines” (Bru-ksella 1880); w wydaniu z r. 1761 jest dużo wierszy niesłusznie G-owi przypisywanych.

Grecko-bulgarski, Grecko-dyzunicki, Grecko-helleński, Grecko-katolicki (wschodni), Grecko-rossyjski (prawosławny), oraz Grecko-unicki — Kościoły, ob. Kościół.

Grecya jest to pod względem fizycznym południowa, zwężona i rozczłonkowana, część półwyspu Bałkańskiego (półwysep półwyspu) wraz z niezliczonemi sąsiedniemi wyspami.

1. Stosunki morfologiczne (ukształtowanie poziome i pionowe), hydrograficzne i geologiczne. Nagłe zwężenie szerokiego półwyspu Bałkańskiego, wywołane zapadnięciem dawnej Egeidy, występuje około 41° szer. Na wschodzie zwężona część południowa wyodrębnia się bardzo wyraźnie od szerokiej części północnej w kącie zatoki Salonickiej, wpobliżu Olimpu; na zachodzie kwestya początku, kwestya rozgraniczenia obu części, może być sporna: można tu mianowicie obrać albo uście Dryny, gdzie

skaliste poszarpane wybrzeże Dalmacyi o kierunku południowo-wschodnim przechodzi w błotniste, jednostajne wybrzeże północnej Albanii o kierunku południowym; albo — przylądek Glo-esa (Linguetta), gdzie to ostatnie przechodzi znów w wybrzeże skaliste południowej Albanii, biegnące też w kierunku południowo-wschodnim. W pierwszym razie do G-i włączoną zostanie cała Albania, zamieszkana przez pokrewne starożytnym Grekom plemię Iliryjskie; w drugim—tylko Albania południowa, albo Epir, dokąd sięgnął kulturalny wpływ G-i i gdzie Al-bańczycy ulegli lub ulegają zgreczeniu. — Poziome kontury półwyspu Greckiego, wyznaczone przez dwa główne kierunki zapadnięć: jeden południowo-wschodni, drugi mniej - więcej równoleżnikowy, odznaczają się wogóle kształtami równoległobocznemi, romboidalnemi (G. Północna, Środkowa i Południowa), ale w szczegółach ną niezmiernie urozmaicone, bogato rozczłonkowane; szczególniej uderza schodowate cofanie się, bardziej urozmaiconego, wybrzeża wschodniego ku zachodowi w miarę posuwania się na południe, oraz—rozczłonkowanie G-i południowej (Peloponezu), która nietylko stała się wyspą (później dopiero przyczepioną do lądu), ale uległa tak wielkiemu poszarpaniu, jak może żaden kraj na ziemi i z ogólnego kształtu rombu przybrała kształt „liścia klonu” albo „gwiazdy o pięciu promieniach”. Ląd i woda przenikają się tutaj wzajemnie, zatoki tak głęboko sięgają we wnętrze, iż zdaje się jakby polarne, chmurne fiordy zostały tu przeniesione pod pogodne niebo południa. Wogóle ukształtowanie poziome G-i przypomina takie samo ukształtowanie W. Brytanii, z tą między innemi różnicą, że w pierwszej morfologiczne zróżniczkowanie potęguje się w kierunku południowym, w drugiej — w kierunku północnym. Nie przypadkowo też oba te kraje wychowały dwa najbardziej żeglarskie narody.— Jakkolwiek G. pod względem swej budowy pionowej jest ściśle związana z szerokim, głównym pniem półwyspu Bałkańskiego, to jednak posiada pod tym względem wiele cech odrębnych, które nadają jej charakter indywidualny, pozwalają narówni z cechami konfigura-cyi poziomej (ob. wyżej), a także klimatycz-nemi (ob. niżej) na wydzielenie G-i z całego półwyspu Bałkańskiego jako samodzielnej krainy fizycznej ; to wyindywidualizowanie fizyczne odpowiada też, przynajmniej po części, jej odrębnej roli historycznej oraz obecnym stosunkom politycznym, jednak G. historyczna i polityczna są nieco szczuplejsze, nie dosięgają na północy G-i fizycznej; w każdym razie na stronie wschodniej, jako dostępniejszej, sięgają dalej na północ, niż po zachodniej; G. historyczna sięga na wschodzie nawet poza granice G-i fizycznej (Macedonia). G. jest krainą wybitnie górzystą; równiny jej są nieliczne i drobne. Góry G-i należą do dwóch różnych systematów.

Zachodnią, większą, część kraju zajmuje na całej długości południowe przedłużenie systematu Dynarskiego; te góry zachodnio-greckie są na wschodzie ograniczone linią biegnącą od górnej Wistricy przez zachodnią krawędź niziny Tessalijskiej wpoprzek gór G-i środkowej do Galaxidion nad zatoką Koryncką (odnoga Salona); następnie ukośnie przez tę zatokę wkracza na równinę Argolidy do zatoki Nauplijskiej. W górach tych zachowuje się wprawdzie ten sam ogólny charakter, co i w północnej części systematu Dynarskiego: wapienie kredowe i trzeciorzędowe grają tu, jak i tam, główną rolę, ale obok tego piaskowce i łupki eoceniczne (fiysch) zyskują daleko większe rozprzestrzenienie niż na północy i wpływają łagodząco na plastykę krajobrazu. Przytem w Peloponezie występują w wielu miejscach, mianowicie na płd.-wsch., łupki krystaliczne i marmury jako skały podstawowe utworów górskich. Dalej, sfałdowanie gór greckich występuje w formie daleko silniejszej, co wyraża się między innemi silnem nasunięciem warstw ku zachodowi; z tego też powodu łańcuchy górskie są tu silniej zsunięte tak, iż mniej pozostawiają miejsca między sobą na pustynne wyżyny. Rozciąg gór ma ogólnie kierunek NNW — SSO, ale w szczegółach przedstawia liczne zaburzenia, nagłe krótkie zwroty w rozmaitych kierunkach, przytem występują też tutaj liczne uskoki; wskutek tego jednostajny martwy charakter, właściwy północnej części systematu Dynarskiego, znika tutaj, ustępując miejsca większemu bogactwu kształtów, a to znów pociąga za sobą większą dostępność gór.

terrenu, to jeszcze większy wpływ na to zróżniczkowanie wywiera gęsta sieć uskoków, przez które znaczne części kraju zapadły się wgłąb. Te zapadnięcia rozpoczęły się w średnim trzeciorzędzie, a proces ten dotąd się jeszcze nie ukończył, jak tego dowodzą częste niszczące trzęsienia ziemi. Występują też tutaj w wielkiej ilości źródła gorące; ale skały wulkaniczne znajdują się tylko w niewielu okolicach wschodniej części kraju. Uskoki rozkawałkowały góry G-i, wytwarzając bądź podłużne bruzdowate zagłębienia, bądź okrągłe kotliny; niektóre zapadnięcia sięgnęły poniżej poziomu morza i tworzą rozgałęzione zatoki oraz cieśniny; nawet większe obszary mórz oblewających G-ę dokoła są takiemi świeżemi zapadnięciami; obecna G. jest tylko ruiną, poszczerbioną resztką dawnej wielkiej masy lądowej, która spajała tutaj Europę z Azyą. — Jak ukształtowanie powierzchni, plastyka, tak też niezwykłe rozczłonkowanie brzegów G-i jest przeważnie, jak wspomnieliśmy, skutkiem licznych zapadnięć; do tego rozczłonkowania przyczyniło się jeszcze bardziej nowsze obniżanie się kraju, wskutek czego morze, podobnie jak na poszarpanem wybrzeżu Dalmacyi, wkracza w doliny nadbrzeżne. Krawędzie wielu zapadnięć w czasie potrzeciorzędowym uległy znów znacznemu podniesieniu tak, iż, jak wspomnieliśmy, stopy gór są na znacznych przestrzeniach otoczone wieńcem wzgórzy z warstw młodszego trzeciorzędu; warstwy te wypełniają też wiele kotlin we wnętrzu kraju. Te neogeniczne wzgórza w połączeniu z małemi równinami allu-wialnemi, występujące tak na wybrzeżach, jak i w wewnętrznych kotlinach, stanowią jedyne

Dalszem urozmaiceniem, a zarazem korzyścią dla kraju, jest osadzenie się u stóp gór warstw    żyzne    okolice G-i,    stały się    też    oddawna    ogni-

neogenicznych, odznaczających się żyznością.—    skami    kultury. Niestety, obecnie większa    część

tych okolic jest zabagntona i nieuprawna. Zapadnięcia we wschodniej G-i są liczniejsze i większe niż w zachodniej; a że przytem na wschodzie góry biegną poprzecznie do wybrzeża, na zachodzie zaś równolegle do n;ego, więc stąd właśnie wynika, że wschodnia strona G-i jest daleko bardziej rozczłonkowana, dostępniejsza dla kommunikacyi niż zachodnia. Jednakże ta przewaga strony wschodniej jest zmniejszona przez większą suchość klimatu oraz bezpłodność i nagość jej gór wapiennych, przypominających Karst (znikające potoki). Krajobraz grecki z powodu wyżej wymienionych warunków jest pełen kontrastów: góry są przeważnie nagie, pustynne, tylko najwyższe ich części są niekiedy uwieńczone lasami, zwłaszcza na zachodzie; doliny i niewielkie równiny między górami noszą podwójny charakter: jedne, dobrze nawodnione, przedstawiają bujne oazy śród skalistych pustyń; inne, suche, spalone od słońca, przedstawiają obszary stepowe. Jeżeli do tego dodamy, że między nagie skaliste ściany gór, błyszczące w promieniach słońca na tle błękitu nieba, wdzierają się rozgałęzione lazurowe zwierciadła

Wschodnią część kraju zajmuje inny systemat gór, góry wschodnio-greckie. Tutaj brak zupełny eocenu z jego skałami flyschowemi; panującą skałą jest wapień kredowy, tylko gdzieniegdzie poprzerywany przez łupki i serpentyny; prócz tego w niektórych miejscach, mianowicie we wschodniej Tessalii, Attyce i południowej Eubei, występuje na jaw krystaliczny fundament gór. Wskutek przemagania wapieni, a także suchszego klimatu, góry wschodnio-greckie mają bardziej pustynny charakter niż zachodnio-greckie. Główną jednak różnicą między górami wschodnio- i zachodnio-greckiemi jest ich rozciąg: góry wschodnio-greckie nie mają rozciągu Dynarskiego prawie południkowego, lecz równoleżnikowy; mianowicie ciągną się w kształcie lekko-wygiętych łuków, zwróconych wklęsłością ku północy. Czy mamy tu do czynienia z zupełnie samodzielnym fałdowym systematem górskim, czy są to tylko przedłużenia grzbietów Dynarskich, które zboczyły od swego pierwiastkowego kierunku, niewiadomo. Jeżeli już to spotkanie się w G-i gór fałdowych o rozmaitym rozciągu wywołuje tu większe zróżniczkowanie

zatok, zrozumiemy barwne bogactwo i piękność krajobrazów greckich. — Głęboko wrzynające się zatoki dzielą G-ę lądową przedewszystkiem na trzy główne części, przytem części te, zwłaszcza dwie ostatnie, są otoczone niezliczonemi wyspami.

1) G. Północna sięga na południe do zatok Arta i Lamia; jest to najbardziej kontynentalna część G-i; przejście do greckiego, zróżniczkowanego, typu odbywa się tu powoli, co odbija się też w stosunkach etnograficznych i historycznych. Ta część G-i jest podzielona południko-wemi górami na dwie części: zachodnią i wschodnią, a) Część zachodnia, Albania z Epirem, jest wypełniona równoległerai łańcuchami gór, które na północy, w Albanii właściwej, mają rozciąg południkowy, na połud., w Epirze, skręcają coraz bardziej ku południo-wschodowi i wreszcie rozchodzą się wachlarzowato. Są to góry wapienne z pasami flyschu, podzielone dolinami podłużnemi (Wjossy płynącej na północo - zachód, oraz Arty i Aspropotamosu, płynących na południe), pustynne, dzikie, niedostępne, z niewielu tylko żyznemi ludnemi dolinami. Wiele łańcuchów wznosi się do 2 000 m.; takim jest np. łańcuch Akrokerauński, kończący się przylądkiem Glossa, gdzie zachodnie wybrzeże, zgodnie z rozciągiem gór, przechodzi z kierunku południkowego na południowo - wschodni. Wraz ze zmianą kierunku wybrzeża zmienia się, jak wiemy, jego charakter: z błotnistego w Albanii—na skalisty w Epirze; tylko na uściach rzecznych, np. Acheronu i Arty, rozciągają się małe niziny nadbrzeżne. We wnętrzu Epiru żyzna kotlina Janiny z jeziorem tegoż nazwiska stanowi naturalne ognisko kraju. Na wschód głębokiej doliny rzeki Arty łańcuchy górskie wznoszą się najwyżej; jest to dziki, poszarpany Pindus, dzielący Epir od Tessalii. Składa on się również z wapiennych i flyschowych łańcuchów o rozciągu południowo-wschodnim; śród tych łańcuchów bierze początek największa rzeka G-i, Aspropotamos, płynąca ku południu nieco ukośnie względem łańcuchów i przecinająca je w licznych wąwozach. Unosi ona masy mułu, tworzy też na uściu obszerne bagniska, śród których leży twierdza Missolunghi, słynna bohaterską obroną Greków w walce o niepodległość. Po zachodniej stronie tej rzeki Pindus wznosi się do 2 340 m. (grzbiet Tzumerka); na północy, wpobliżu źródeł tej izeki, przejście Mecovon albo Zygos (1 550 m.) prowadzi z Epiru do Tessalii. Na zachodniem wybrzeżu, oddzielone morzem części gór nadbrzeżnych, występują jako wyspy (północno-j ońskie), mianowicie Korfu i Paxos. Korfu w północnej części jest górzysta (góry Pantokrator przeszło 900 m.), w południowej zaś części, wązkiej i długiej, przedstawia malowniczą pagórkowatą krainę neo-geuiczną porosłą drzewami oliwnemi i gęsto zaludnioną. Mała wyspa Paxos składa się tylko z krainy pagórkowatej, z drzewami oliwnemi.— b) Wschodnia część G-i Północnej, Tessa-1 i a, jako kotlina różni się znacznie od zachodniej: góry wznoszą się tu tylko na granicach, wnętrze przedstawia nizinę, która łańcuchami wzgórzy jest podzielona na trzy części. Góry graniczne tej kotliny, z wyjątkiem Pindu na zachodzie, są horstami, t. j. górami powstałemi przez zapadnięcie okolic. Góry te składają się prawie wyłącznie z łupków krystalicznych i marmurów. Północną, górską, krawędź kotliny stanowi niezbyt wysoki, łatwy do przebycia łańcuch Kambunijski; nie przypiera on bezpośrednio do Pindu lecz jest od niego oddzielony pagórkowatą krainą trzeciorzędowych margli i konglomeratów, które to ostatnie w okolicach Kalabaka przedstawiają najdziwaczniejsze formy zwietrzenia. Na szczytach wież skalistych i słupów zbudowano tu liczne klasztory, które z powodu takiego położenia otrzymały nazwę Meteora, co znaczy unoszące się w powietrzu. Wschodnią krawędź kotliny Tessalijskiej tworzy potężny grzbiet, rozciągający się orograficznie z półn.-półn.-zachodu na połudn.-połudn.-wschód; w nim wznosi się Pelion i Ossa, a dalej na północ krystaliczna masa Olimpu, niegdyś siedziba bogów, a obecnie kleftów, otoczona dokoła głębo-kiemi zapadnięciami i morzem, sięgająca przeszło 2 980 metrów wysokości i nosząca prawie przez cały rok śniegi na swym szczycie. Między Olimpem i Ossą utorowała sobie drogę rzeka Salambria, odpływ kotliny Tessalijskiej, tworząc malowniczy wąwóz Tempejski. Południową krawędź kotliny tworzą góry Othrys, które nie dochodzą do Pelionu, tak, iż między nie wkracza okrągława zatoka Volo. Góry wschodnio-Tessa-lijskie spadają prawie tak stromo ku morzu, jak góry nadbrzeżne Epiru; ich przedłużenie tworzy łańcuch wysp, zwany północne mi Spo-radami, z których największa, Skopelos, ma przeszło 650 m. wysokości.

2) G. Środkowa albo Hellada, sięgająca na południe do zatok Patrasko - Koryuckiej i Egiń-skiej, przedstawia prawie takież same różnice między zachodem i wschodem jak G. północna: a) Część zachodnia jest cała prawie napełniona niedostępnemi górami. Są to liczne łańcuchy, równoległe lub nieco rozbieżne, będące przedłużeniem gór Epiru i biegnące tu z północy na południe; w górach tych rzeki, jak np. znana już nam w swej górnej części Aspropotamos, żłobią sobie głębokie dzikie doliny. Pod względem geologicznym góry te składają się z czterech podłużnych pasów: na skrajnym zachodzie ciągną się pustynne wapienne góry Akarnańskie, następnie w Etolii zachodniej wznosi się łagodnie ukształtowany pas piaskowcowy, przerwany żyzną kotliną jezior Etolijskich. Wyżej wznosi się we wschodniej Etolii pas Etolijskich Alp wapiennych, zbudowanych z wapienia eocenicznego i stanowiących przedłużenie Pindu;

szczyt Veluchi wznosi się tu na 2 320 m. Wreszcie występuje znów pas piaskowcowy, z którego wystercza grzbiet wapienny Vardussya, blizko 2 500 m. — b) Część wschodnia G-i środkowej należy do systematu gór wschodnio-greckich, posiadających, jak wiadomo, rozciąg równoleżnikowy w kształcie łuków zwróconycli wklęsłością ku północy, porozdzielanych obszernemi zapadli-nami. Nizina rzeki Spercheios albo Hellady dzieli te góry od znanego nam już Othrysu. Dalej na południe długa zaklęsłość rzeki Kephissu zajmuje środek tej górskiej krainy. Tu leżało błotniste peryodyczne jezioro Kopais, które posiadało tylko odpływ podziemny przez naturalne kanały w skałach wapiennych, tak zwane ka-tawotry; te katawotry ulegały często zatkaniu, jezioro wylewało, zabagniało okolice nadbrzeżne, wywoływało niezdrowy febryczny klimat; z tego powodu w najnowszych czasach osuszono je i zamieniono w krainę uprawną. Nizina ta oddziela dwa łańcuchy gór wapiennych; północny z nich, zwany O eta, 2 150 m., ciągnie się do zatoki Malijskiej i, nie dochodząc do wybrzeża, tworzy słynny w dziejach wąwóz Thermopyle, a następnie skręca się na połud.-wschód wzdłuż cieśniny Eubejskiej i kończy się u jej najwęższego miejsca tylko 35 m. szerokiego (cieśnina Euripos). Góry te do znacznej wysokości są pokryte marglami i konglomeratami neogenicz-nemi. Góry ograniczające nizinę rzeki Kephis-sos z południa zoczynają się na zachodzie grzbietem Giona (przeszło 2 500 m.) i Parnasem (2 460

m.), a dalej na wschód, obniżone, występują jako Helikon i Parnes, który wznosi się na północ Aten. Do tego ostatniego przypiera z południa półwysep Attyka z krystalicznemi masami Pentelikonu, Hymettu i Laurionu, z których pierwszy słynie z wybornego marmuru, a drugi obfituje w kruszce, szczególniej w błyszcz ołowiany, zawierający srebro. Nadbrzeżna wyspa Eu-bea, oddzielona tylko wązką cieśniną od lądu Hellady, ograniczona dwiema liniami zapadnięć biegnącemi z północo-zachodu na połud -wschód, zawiera przedłużenia gór wschodnio - greckich, ciągnące się wpoprzek wyspy; południowe z tych przedłużeń, jako przedłużenie gór Attyki, składa się ze skał krystalicznych. W środku wyspy wznosi się góra Delph, blizko 1 750 m. wysoka; na jej przedłużeniu leży wyspa Skyros.

3) G. Południowa, Peloponez albo Morea. Ta część jest prawie zupełnie oddzielona od reszty półwyspu przez długie fosowate zapadnięcie zatoki Patrasko - Korynckiej i Egińskiej, które powstało w czasie młodszego trzeciorzędu. Początkowo zapadnięcie to oddzieliło całkowicie część południową G-i, jako wyspę; dopiero po plioce-nie wzniósł się nizki przesmyk Koryncki, złożony z zupełnie młodych osadów i połączył Peloponez z Helladą. Największe obniżenie tego przesmyku wznosi się tylko na 80 m. nad poziomem morza; w tern też miejscu przeprowadzono w 1893 r. kanał Koryncki, mający tylko 6 kim. długości. Wschodnią część tego fosowa-tego zapadnięcia, które przekroiło wpoprzek całą G-ę, stanowi zatoka Egińska, która w plioce-nie była widownią wybuchów wulkanicznych; im to zawdzięczają swe pochodzenie trachity z Ka-lamaki, wyspy Eginy i Poroś, oraz półwyspu Metana; na tym ostatnim zdarzył się nawet wybuch już w czasach historycznych. Na przesmyku znajduje się źródło gorące i wydzielająca parę solfatara.—Cały prawie Peloponez należy do systematu Dynarskiego czyli zachodnio-grec-kiego (systemat wschodnio-grecki w Peloponezie ogranicza się tylko do drobnego półwyspu Argolidy); do tegoż systematu należy grupa wysp południowo - jońskich, ciągnących się wzdłuż zachodniego wybrzeża i oddzielonych od niego tylko bardzo płytkiem morzem. Wyspy te (Leu-kas, Ithaka, Cefalonia, Zante) są rozkawałkowa-nem przedłużeniem łańcucha gór Akarnańskich. Jądro każdej z tych wysp tworzą znaczne góry wapienne z pasami flyschu; do tego przytykają osady ueogeniczne, jako żyzne kraje pagórkowate (szczególniej na wyspie Zante, słynnej z rodzynków i lasów oliwnych). W zachodnim Peloponezie ciągną się przedłużenia piaskowcowego pasa zachodniej Etolii i Etolijskich Alp wapiennych; ostatnie tworzą tutaj wysokie góry: Voidias, donos (Erymanthos starożytnych, przeszło 2 220 m.), oraz góry zach. Messend. Góry Peloponezu często zmieniają rozciąg i są poprzerywane zapadnięciami, wypełnionemi przez warstwy neo-geniczne, tworzące wyżyny i krainy pagórkowate, jak np. w Elidzie. Z zachodniej strony do gór tych przypierają żyzne napływowe niziny nadbrzeżne, mianowicie w zachodniej Achai i Elidzie. Wnętrze Peloponezu jest wypełnione innemi łańcuchami Dynarskiego systematu. Na północy, poczynając od wybrzeża zatoki Korynckiej, wznosi się kraj skibowy, Achaja, pokrajana głębo-kieini wąwozami potoków (np. ponury Styx), składająca się z neogenicznych marglów i konglomeratów; wybrzeże jest usiane rumowiskiem otoczaków (słynni niegdyś procarze Achajscy); południową krawędź Achai tworzą wysokie góry Ziria (Kyllene starożytnych 2 370 m.) i Chelmos. Od gór tych wybiegają na połud.-połud.-wsch. góry wapienne, tworzące górską krainę Arkadyę, która bywa też mianowana wyżyną, albowiem pomiędzy łańcuchami gór rozciągają się tu wysoko leżące żyzne równiny. Wody tych równin zamkniętych górami odpływają po większej części kanałami podziemuemi czyli katawotrami, i zjawiają się dopiero po zewnętrznej stronie gór, u stóp Arakadyi, jako obfite w wodę źródła, tak zw. kep hal aria. Tylko po zach. stronie wyżyny wody wydostają się nazewnątrz jej drogą powierzchowną, tworząc znaczną rzekę Alpheios, która skrapia nizinę Elidy. Ku południowi wybiegają z wyżyny dwa grzbiety gór, wypełniające dwa wschodnie z trzech południowych półwyspów Peloponezu, mianowicie krystaliczny w części grzbiet Taygetu, kończący się przylądkiem Matapan, i grzbiet Parnon, kończący się przylądkiem Malea. Północno - wschodni półwysep, Argolida, jest napełniony niezbyt wysokiemi górami systematu wschodnio-greckiego o rozciągu równoleżnikowym i charakterze pustynnym. Prócz wyżej wspomnianej wielkiej niziny na zachodzie (Elida), Peloponez posiada jeszcze trzy drobne niziny, leżące na przedłużeniach trzech zatok; są to, mianowicie, niziny: Messend, Lakonii i Argolidy. Z nizin tych żyznością odznacza się nizina Messeuii, która z tego powodu budziła chciwość Spartan; również żyzną jest nizina Elidy; obie one stanowią bujne ogrody i słyną z uprawy rodzynków.—Na wschód Peloponezu rozsiane są liczne wyspy, zwane Cykladami; sterczą one z wyżyny podmorskiej, niezagłębiającej się poniżej 500 m. i stanowiącej południowo-wschodnie przedłużenie G-i środkowej — Attyki i Eubei. Wyżyna ta spada stromo na wschód, południe i zachód ku głębinom morza Egejskiego, które ją oddzielają od nadbrzeżnych wysp Azyi Mniejszej, oraz od Krety i Peloponezu. Cyklady stanowią szczątki gór o rozciągu zachodnio - wschodnim, które jeszcze w trzeciorzędzie łączyły G-ę z Azyą Mniejszą; wyspy te więc należą do systematu gór wscho-dnio-greckich, składają się z łupków krystalicznych i marmurów; prócz tego występuje tu też neogen. Jednakże rozkład i kształt poziomy tych wysp nie są uwarunkowane przez rozciąg tych gór fałdowych; są, podobnie jak kształt Eubei, rezultatem kierunku linij zapadnięć, rozciągających się z pólnoco - zachodu na południo-wschód. Z tego powodu Cyklady są ułożone w trzy łańcuchy, biegnące w tym właśnie kierunku. Pod względem przyrody są to wyspy górzyste, skaliste, przeważnie ubogie w wodę, nagie, pustynne; ale skaliste ich wybrzeża obfitują w przystanie i kryjówki (stąd rozwój żeglugi, a dawniej korsarstwo). Ważniejsze z tych wysp są: Naxos, największa i najwyższa (1 000 m.), wyjątkowo żyzna; Paros, dostarczająca pięknych marmurów; Delos, słynna w starożytności jako miejsce święte; Syra, mająca centralne położenie wśród Cyklad, ważna więc jako krzy-żownica dróg żeglarskich (port Hermupolis). U południowej krawędzi wyżyny Cykladzkiej występują wyspy wulkaniczne: Milos i Santorin; ostatnia z czynnym wulkanem. Jak Cyklady są szczątkami gór systematu wschodnio - greckiego, tak wyspy, zamykające z południa morze Egiej-skie łukowatym łańcuchem (Cerigo, Kreta, Ka-sos i Karpatos, zbliżona do azyatyckiej wyspy Rhodos), są dalszym ciągiem systematu Dynar-skiego, którego rozciąg przechodzi tu na wschodni. Wyspy te składają się, jak i góry Peloponezu, z łupków krystalicznych i wapieni, oraz fłyschu, do których przypierają niziny neogenicz-ne. Najwyżej z tych wysp wznosi się Kreta

(blizko 2 500 m.), której kształt wydłużony jest zgodny (odwrotnie niż w Eubei) z rozciągiem fałd. I na tych wyspach góry są pustynne, posiadają zjawiska karstowe (z braku wody obfitość wiatraków). Kreta swem jednostajnem po-łudniowem wybrzeżem spada nagle ku znacznym głębinom wschodniej części morza Śródziemnego, na północ zaś ku morzu Egiejskiemu pochyla się łagodniej, posiada urozmaicone wybrzeże i żyzne nadbrzeżne niziny.

2. Klimat, flora i fauna. Pod względem klimatu G. posiada też pewną odrębność od szerokiej kontynentalnej reszty półw. Bałkańskiego: podczas gdy ta ostatnia przedstawia przejście od kontynentalnego klimatu Europy wschodniej do klimatu śródziemnomorskiego, G. pod względem klimatycznym jest już krainą typowo śródziemnomorską, z łagodnemi zimami i suchend latami. Zresztą z powodu górzystości kraju spotykamy w G-i znaczne różnice klimatyczne. Na wysokich górach suchość lata nie występuje tak wybitnie (szczególniej na północy), toż samo ma miejsce z łagoduością zimy. Im dalej na północ, a także im dalej na wschód, tern zima jest surowsza. W ogóle G. ma klimat mniej łagodny niż inne kraje nadśrodziemnomorskie, dalej na zachód leżące. Wpływ morza, mimo rozczłonkowania wybrzeży, jest w wielu okolicach G-i z powodu ich kształtu kotlinowatego, otoczenia górami, nieznaczny. Ilość opadów po stronie zachodniej jest większa niż po wschodniej, na północy większa niż na południu; te same stosunki przedstawia zachmurzenie; pogoda nieba, tak charakterystyczna dla krain śródziemnomorskich, występuje naj wybitniej w G-i południowo-wschodniej, szczególniej w Attyce. Z powodu urozmaicenia klimatycznego G-ę należy pod tym względem podzielić na trzy części: zachodnią, wschodnią i górzyste wnętrze. Przytem najdalej na południe wysunięta Kreta tworzy czwartą krainę klimatyczną.—Część zachodnia podlega najbardziej wpływowi morza, ma obfite opady, łagodną zimę i z tego powodu przedstawia o-bok Krety najkorzystniejsze warunki dla uprawy roślin. Temperatura zimy ku północy obniża się bardzo powoli, ale za to ku wnętrzu szybko, tak, iż wyspy nadbrzeżne posiadają korzystniejsze warunki niż wybrzeże lądu. Z krain nadbrzeżnych najłagodniejszą zimę posiada Messenia, jako zewsząd otoczona górami, tylko ku południu otwarta; śnieg pada tu rzadko i nigdy nie leży. Podczas gdy Patras, leżący na lądzie, posiada średnią temperaturę stycznia 9.4° C., wyspa Korfu, choć w położeniu bardziej północnem, ma temperaturę 10.3° (Kalamata na wybrzeżu Messend ma temperaturę jeszcze wyższą: około 11°C.). Lata w zachodniej G-i nie są stosunkowo gorące, gdyż łagodzą je wiatry od morza. W Patras temperatura lipca wynosi 26.6°; na wybrzeżach i wyspach jest, naturalnie, niższą (na Korfu temperat. sierpnia 26°). Stosunki wiatrów,

a więc i związanych z niemi opadów, są w zależności od nizkiego ciśnienia na morzu Joń-skiem i Lewanckiem, trwającego prawie przez cały rok wskutek silnego ogrzania tych mórz. Tylko podczas miesięcy letnich, do połowy września, to centrum nizkiego ciśnienia zaciera się, gdyż w tym peryodzie ciśnienie na morzu Śród-ziemnem ubywa wogóle z północo-wschodu na połud.-wsch. ku minimum, jakie się tworzy wtedy po obu stronach morza Czerwonego. Z tego powodu w lecie w całej G-i panują wiatry wogóle północne, a w szczególności w G-i zachodniej północ.-zachodnie, a we wschodniej—północno-wschodnie; są to Etezye Greków starożytnych, Meltenie Nowo-Greków. Wieją one zwykle ze znaczną siłą, wywołują bezdeszczowośó letnią, utrudniają żeglugę na północ, a ułatwiają na południe,, co jest ważne dla dowozu zboża do G-i. Podczas zimniejszej pory roku, gdy centrum nizkiego ciśnienia rozwija się, jak wspominaliśmy, na morzach Jońskiem i Lewanckiem, powstają w G-i bardzo zmienne kierunki wiatrów; przeważają wogóle wiatry połud.-zach., sprowadzające deszcze. Naturalnie, że strona zachodnia otrzymuje więcej opadów niż wschodnia, leżąca „w cieniu” deszczowym; dlatego posągi wzniesione w zachodniej G-i starożytni Grecy smarowali oliwą, by je uchronić od szkodliwego wpływu wilgoci. Przytem z powodu wielkiego urozmaicenia plastyki w G-i wiatry ulegają częstym modyfikacyom miejscowym, tak co do kierunku, jak i co do charakteru; tak np. równoleżnikowa zatoka Koryncka, zamknięta z północy i południa górami, ma tylko wiatry wschodnie i zachodnie; wiatr wchodzi do niej i wychodzi na przemian „podobny—jak już zauważył Strabon — do oddechu jakiegoś potworu”; w cieśninie Le-panckiej, wskutek zwężenia łożyska, wiatry te nabywają wielkiej siły. W wielu miejscach wiatry, przechodząc przez góry, nabierają charakteru to bory, to znów föhnu. Pod względem pory opadów, zachód i wschód G-i nie różnią się od siebie, ale pod względem ilości są, jak wspomnieliśmy, różnice znaczne na korzyść zachodu: w Akarnanii i Elidzie bywają częste i długie ulewy z towarzyszeniem burz: to też nigdzie w G-i nie było odpowiedniejszego miejsca na świątynie Jowisza, rzucającego pioruny. Część wschodnia posiada surowsze zimy i gorętsze lata, większą zmienność temperatury, skąpsze opady, większą suchość powietrza, czystszą pogodę nieba, bardziej kontynentalny charakter. Temperatura stycznia w Atenach wynosi 8.2° C., zatem mniej niż w Patras, a tembardziej — niż w Korfu; temperatura zaś lipca w Atenach wznosi się do 27°C., a więc wyżej niż w Patras, a tembardziej—niż w Korfu. Absolutne maximum wynosi -j-40.7°, minimum —10°. Z powodu stosunkowo nizkiej temperatury zimy w G-i wschodniej i średnia temperatura roczna jest tu nieco niższa, niż na zachodzie: Ateny mają średnią temperaturę roczną 17.4° C., Patras 18°. Ilość opadów w Atenach 408 mm. ustępuje znacznie ilości opadów w Patraś 722 mm., a tembardziej w Korfu 1280 mm.; zresztą należy tu zaznaczyć, że położenie Aten, jak i Argo-su, jest bardzo niekorzystne względem wiatrów deszczowych; te dwie okolice wraz z kotliną Tessalijską, należą w G-i do najuboższych w opady. Na wyspach tej strony wschodniej ilość opadów musi być większa. Podobnież nadzwyczajna pogoda nieba, właściwa Atenom, występuje we wschodniej G-i jeszcze tylko w Argos. Opady śnieżne zdarzają się w Atenach częściej niż na zachodzie G-i, jednakże w Beocyi są jeszcze częstsze: w zimie 1888 r. Beocya została tak zasypana śniegiem, że kommunikacye uległy przerwie na wiele dni. Jeszcze gorzej bywa w Tessalii: mrozy zimowe wypierają drzewa oliwne nawet z nizin tego kraju. Susza we wschodniej części G-i wywołuje tu wielkie ubóstwo wód, ludzie wody do picia mają tylko w cysternach; rzeki są rzadkością; cała Attyka posiada jedną tylko stale płynącą rzekę Kephis-sos, ale i jej wodę w lecie mieszkańcy zużywają na nawodnienie słynnego gaju oliwnego pod Atenami; zresztą nawet w górach Peloponezu i na zachodzie ilość rzek stale płynących jest niewielka; tylko w Etolii i na Pindusie płyną strumienie z pstrągami, jak w górach Europy środkowej, i występują młyny wodne. Ze wszystkich rzek w G-i żeglownemi są tylko trzy: As-prapotamos, Arta i Alpheios. Największa część rzek płynie tylko w zimie, w formie burzliwych potoków, sprowadzonych przez ulewne deszcze, których woda spływa szybko po skałach, pozbawionych roślinności.—Jeżeli już w G-i wschodniej napotykamy znaczne różnice klimatyczne, to tembardziej ma to miejsce w górzystej G-i wewnętrznej. Temperatura jest tu wo-góle niższą i ulega silnym wahaniom, trwanie zimniejszej pory roku wraz z porą deszczową jest dłuższe, ilość opadów znaczniejsza, pokrycie śnieżne częstsze i dłużej leżące; tak, iż na miejsce roślin śródziemnomorskich występują środ-kowo-europejskie i wraz ze stale płynącemi wodami nadają krajobrazowi zieloność i świeżość nawet w lecie, co jest niezwykłe dla krajobrazów greckich. Powyżej 1500 m. góry, nawet w Peloponezie, są pokryte trwałą szatą śnieżną od połowy grudnia do połowy marca. Parnas pokrywa się zwykle już na początku listopada śniegiem, którego oddzielne płaty przybierają charakter firnu i przechowują się do sierpnia, a niekiedy nawet do nowego śniegu. Obfitość śniegu w górach G-i i wogóle krajów śródziemnomorskich, wynika stąd, że opady są tu zimowe, a zatem w górach około 40°/₀ rocznej ilości spada w formie śniegu; w górach Pindus wsie wyludniają się na zimę; ludność przenosi się w doliny do wsi zimowych. Ilość opadów jest tu znaczna, nawet i lato jest dość dżdżyste.

Góry G-i północnej leżą już poza pasem śródziemnomorskim, jednak o górach Peloponezu nie można tego powiedzieć. Wprawdzie pora opadów przedłuża się tu bardzo, nawet do czerwca, ale z końcem tego miesiąca rozpoczyna się i tutaj pora suszy, zresztą trwająca niewiele dłużej niż dwa miesiące. To też w górach wnętrza G-i nawet w lecie płyną strumienie, a młyny wodne milkną tylko na krótko. Najbardziej uprzywilejowaną pod względem klimatu krainą G-i jest Kreta: jej południowe położenie i wyspowość warunkują łagodność zimy, przytem wyspowość łagodzi też upały letnie, wreszcie wysokie góry warunkują obfite opady przy wszelkich kierunkach wiatru. To też wszyscy podróżnicy zachwycają się pięknym klimatem tej wyspy. W każdym razie i tutaj na równinach dają się uczuwać susze letnie. Średnia temperatura roku na wybrzeżach ma wynosić (podobnie jak w Messenii) około 19°, styczeń ma przynajmniej 11°, lipiec około 27°. Śnieg na wybrzeżach nie pada, za to góry dopiero w późne lato pozbywają się śniegu, a ich białe szczyty sprawiają na patrzącego z morza prawie takie wrażenie, jak Sierra Nevada. Ilość opadów w Kanei wynosi 590 mm., zresztą jest to ilość tak mała tylko z powodów miejscowych.—Klimat wysp Archipelagu jest podobny do klimatu Krety: łagodniejszy i nieco mniej suchy, niż we wschodniej G-i. Wpływ klimatu G-i na fizyczną i duchową stronę człowieka, na wiele objawów jego życia, jest od dawnych czasów bardzo znaczny. Sposób budowania domów i gmachów publicznych jest, tak w Gre-cyi jak i w innych krajach Śródziemnomorskich, obrachowany na to, że człowiek większą część roku może żyć na wolnem powietrzu i tu spełniać wiele swych zajęć; wzgląd na ochronę od gorąca jest większy niż na ochronę od zimna. Dalszemi skutkami wpływu klimatu są takie objawy, jak tłoczenie się ludności miast po ulicach i placach prawie przez dzień cały; zdobienie miast dziełami sztuki, które przy suchym klimacie wybornie się zachowują; u-miarkowanie w jedzeniu i piciu, przewaga potraw roślinnych oraz ryb; cześć dla wody, zakładanie cystern i kanałów nawadniających i t. d.— Klimat G-i wywarł też wpływ pośredni na charakter krajobrazu, a to mianowicie przez wpływ na roślinność. Susza letnia, którą wytrzymać mogą tylko odpowiednio uorganizowane rośliny śródziemnomorskie (wielkie korzenie, wiecznie zielone, drobne, skórzaste, nawet cierniste liście) ogranicza tu rośliny środkowo-europejskie, panujące jeszcze w północnej części półwyspu Bałkańskiego, jedynie do gór. Ponieważ jednak G., jak wiadomo, jest krajem przeważnie górzystym, więc i tutaj znaczny udział we florze biorą rośliny środkowo-europejskie; flora śródziemnomorska jest tu florą przeważnie nadbrzeżną. Granica drzewa oliwnego jest w przy-

Rncykl. Powie. Iluitr. Ze*e. 203. T. XXVI,

bliżeniu granicą flory śródziemnomorskiej; w G-i północnej granica ta ciąguie się na samym rąbku wybrzeża (szczególniej wązko na wybrzeżu Tessalii), w G-i środkowej wkracza daleko, zwłaszcza od wschodu, we wnętrze, tak, że tylko wewnętrzne okolice Etolii nie są śródziemnomorskie: stanowią przedłużenie G-i północnej. W Pelopenezie odwrotnie: granica wdziera się dalej we wnętrze lądu od zachodu (nizina Elidy). Cała prawie wyżyna Arkadyi nie jest śródziemnomorską. Jako średnią granicę, do której drzewo oliwne sięga na góry, można przyjąć w Peloponezie 800 m., zresztą i na nizinach drzewa oliwne często wymarzają. Ubóstwo szaty roślinnej śródziemnomorskiej szczególniej w suchszej G-i wschodniej wyciska charakterystyczne piętno na krajobrazie greckim; nazwa Xerovuno, to znaczy „sucha góra”, powtarza się nadzwyczaj często w G-i dla oznaczenia wyniosłości i stoków, porosłych rzadkiemi ciernistemi krzakami, suchemi trawami, wonnemi mirtami i t. d. Formacyia roślinna greckich Xtrovuni zajmuje stanowisko pośrednie między włoskiemi macchiami i otwarte-mi obszarami trawiastemi. Dostarcza ona skąpych pastwisk dla owiec i kóz w zimie, oraz nieco drzewiastego materyału opałowego. Te xerovuni przechodzą często w rzadkie lasy nizkiej sosny aleppo, dostarczającej smoły (rezina), która psuje smak win greckich (ma wpływać na trwałość wina). Prawdziwe gęste macchie występują też w G-i zwłaszcza ną obfitszej w opady stronie zachodniej; zresztą nie brak ich też w G-i wschodniej, mianowicie na górach wscho-dnio-tessalijskich i na Eubei; ważną ich częścią składową jest wawrzyn. Rośliną charakterystyczną dla wód płynących jest oleander, który do wysokości 500 m. tworzy wielkie i wysokie gąszcze nadrzeczne. Najsmutniejszy wyraz niekorzystnego wpływu klimatu na roślinność przedstawiają krajobrazy greckie w lecie, zwłaszczarówniny Tessalii i Argolidy, mimo swej wielkiej żyzności: bezdrzewne, spalone od słońca, mają po żniwach charakter stepowy, podczas wiosny zaś, gdy grunt rozmoczony czyni je bezdrożnemi, przedstawiają bujne niwy, falujące zbożem. G. jest uboga w lasy, które ograniczają się tu głównie górami; szczególniej bezleśne są wyspy. Wyniszczenie lasów postępuje coraz dalej: pożary lasów, wywoływane nieraz umyślnie przez pasterzy, są wczasie suchego lata bardzo częste; prócz tego pasące się kozy niszczą młode pędy drzew. W pasie roślin nadśródziemnoinorskich, zwłaszcza wilgotniejszej zachodniej części, lasy składają się przeważnie z dębów wiecznie zielonych, których pewien gatunek z wieikiemi miseczkami żołędziowemi ma wielkie znaczenie ekonomiczne, mianowicie w farbierstwie. Dąb ten dostarcza ważnego artykułu na wywóz i jest w Akarnanii, podobnie jak kasztan w Korsyce, przeszkodą do rozwoju roluictwa i kultury. Prócz materyału farbierskiego dąb ten dostarcza obfi-

80

3. Stosunki antropogeograficzne (Stanowisko g e o gr a f i c z no - dzi ej o we, charakter mieszkańcó w). Grecya, kraina tak drobna rozmiarami, dosięgła jednak pierwszorzędnego stanowiska w dziejach; była kolebką naszej cywilizacyi, nauczycielką ludów europejskich. To wyjątkowe stanowisko zawdzięcza ona warunkom geografiicznym: położeniu we wschodniej kotlinie morza Śródziemnego, w sąsiedztwie krajów południowo-zachodniej Azyi i północno-wschodniej Afryki, gdzie rozwinęła się najstarsza cywilizacya; przytem ku krajom tym G. zwrócona jest swoją stroną najbardziej rozwiniętą i rozczłonkowaną (znaczenie Attyki!), jest z niemi związana gęstym szeregiem wysp (Cyklady); wszystko to ułatwiło kommuni-kacyę, stosunki międzynarodowe, wymianę nie-tylko towarów, ale i idei. Piękność klimatu o niezmąconej pogodzie nieba i malowniczość greckich krajobrazów, oblanych lazurowem morzem, z którego piany zrodziła się Afrodyta,

cie pożywienia dla świń, a nawet dla ludzi: żołędzie pieczone bywają spożywane przez ludzi ubogich. Na równinach nadbrzeżnych charakte-rystycznera drzewem jest pinia; w okolicach pagórkowatych i na przedgórzach—sosna aleppo, która wstępuje na góry do 1000 m., ale w półn.-zach. G-i jej niema. Cyprys, należący też do krainy drzew wiecznie zielonych, występuje rzadko. Na wyższy cli górach występują jodły, sosny, jałowiec; z drzew liściastych, szczególniej buk i kasztan oraz dęby z liściem opadającym, W niższych okolicach gór rośnie platan wschodni, użyczający cienia bardzo cennego w słonecznej G-i. Buk na granicy G-i północnej i środkowej znajduje granicę równikową swego rozprzestrzenienia. Dla celów budowy domów i okrętów lasy G-i nie mają wielkiego znaczenia, albowiem taniej jest sprowadzić drzewo morzem z za granicy, niż lądem z górzystego, bezdrożnego wnętrza. W zwierzęta dzikie G. jest uboga. Jeleń, sarna i dzik żyją jeszcze w lesistych górach G-i północ, i środkowej, ale w Peloponezie zostały już wytępione. Zdziczałe kozy trafiają się często na wyspach Archipelagu. Ze zwierząt drapieżnych napotkać można tylko wilka i szakala. Z innych zwierząt dosyć pospolitym jest zając; na Cykladach—niezliczone stada dzikich królików; jaszczurki są też liczne. Fauna ptasia dość uboga; tylko wczasie przelotów pojawia się tu liczne ptactwo i, podobnie jak we Włoszech, ulega bezlitośnemu tępieniu; Mainoci, na wkraczającym daleko ku południu półwyspie Tajgieckim, wtedy tylko pożywiają się mięsem. Ryby poławiają się obficie w morzach, lagunach nadbrzeżnych i w rzekach górskich, co jest bardzo ważne dla mieszkańców wobec częstych postów w Kościele greckim. Polów gąbek coraz bardziej się rozwija. Głównemi jego ogniskami są: Hydra, Egina i południowe wybrzeże Ar-golidy.

silnie wpłynęły na estetyczną stronę ducha greckiego, która przytem znalazła sobie łatwy wyraz przy pomocy pięknych marmurów, obficie występujących w tej wapiennej krainie. Piękność przyrody, a zwłaszcza rozmaitość jej zjawisk, pociągała umysł grecki ku sobie i G. stała się kolebką nauk przyrodniczych już w najdawniejszej starożytności (Filozofowie dońscy). Naród tego samego co Grecy plemienia, przodkowie dzisiejszych Albańczyków, Illirowie, zamieszkując mniej korzystnie uposażoną krainę, nie zdołali wznieść się ponad stopień barbarzyństwa, a toż samo stosuje się nawet do niektórych Greków, tych mianowicie, co, zamieszkując górzyste odosobnione wnętrze kraju (Arkadya, zachodnia Hellada), byli odcięci od dobroczynnych wpływów łatwej kommunikacyi i narażeni na surowość klimatu. Mimo łatwości kommunikacyi kulturalnych, ukształtowanie powierzchni G-i jest tego rodzaju, iż zapewniało temu krajowi łatwą obronę od wrogów, zwłaszcza od wrogów lądowych: G. jest zasłoniona od najścia z północy przez kilka szeregów gór; jeszcze więcej przejść ich trzeba, by się dostać do Attyki (Termopyle), a szczególniej do górzystego Peloponezu, tego „Akropolu” G-i (przesmyk Koryncki, zamknięty murem). To też G-ę porównywano do szeregu pokojów o drzwiach szczelnie zaryglowanych, lub do półapki o kilku matniach: kto tam wejdzie, jest schwytanym naprzód w Macedonii, następnie w Tessalii, dalej między Termopylami i Istmem, nakoniec w Peloponezie. Taki ustrój powierzchni wraz z głęboko wkracza-jącemi zatokami jest przyczyną, że G. składa się z wielu drobnych krain odosobnionych, co wpłynęło na rozwój życia prowincyonalnego, potworzenie się licznych niezależnych republik. Jedno tylko łączy wszystkich Greków: „święte słone fale”, to jest morze, które tembardziej pociąga tutaj człowieka ku sobie (podobnie jak w krajach fiordowych), im bardziej ląd jest dla kommunikacyi trudny, a przytem nieurodzajny. Dlatego Grecy stali' się narodem żeglarzy, „amfibiami”, jak powiada Strabon, i rozpowszechnili swoją kolo-nizacyę od Palus Maeotis do Słupów Herkulesa. Wielkie podobieństwo w konfigtiracyi, jakie zachodzi między G-ą i Wielką Brytanią, odbija się w historycznych rolach; podobne korzyści geograficzne sprowadziły, w pewnej mierze, podobne skutki. Tak częste w G-i, zbudowanej przeważnie z wapienia, znikanie wody w szczelinach skalnych (katawotrach) i obfite pojawianie się jej w miejscach nizkich, na wybrzeżach mórz (ke-falaria) odbiło się charakterystycznie na mitologii greckiej: znikająca rzeka Acheron w E-pirze była uważana za rzekę piekielną, znikające rzeki Peloponezu zrodziły mit o bez- • dennej beczce Danaid, a kefalaria w Argolidzie, rozlewające się w bagna, niezdrowe i pełne węży jadowitych, dały powód do podania o „głowach” hydry lernejskiej, którą pokonał Herkules. Do wielkich czynów Herkulesa należy o-

w. N.

a na

in o-

rza

czyszczanie katawotr, gdyż w razie ich zatkania powstrzymane w odpływie wody zabagniały i czyniły niezdrowemi nawet okolice wnętrza (np. jeziora Kopais). Mieszkańcy dzisiejszej Grecyi, Nowo-Grecy, są mieszaniną potomków starożytnych Greków, Albańczyków i Słowian, lecz pierwiastek cywilizacyjny grecki, którego ciągłość utrzymywały te same warunki geograficzne i wspomnienia wielkiej przeszłości dziejowej, ułatwione przez obecność wspaniałych pomników, odniósł z biegiem czasu zwycięstwo nad elementami obcemi; w żyłacli Nowo Greków płynie wiele krwi obcej, zwłaszcza słowiańskiej, ale forma (język) pozostała grecką; jest to zjawisko etnicznej pseudomorfozy : to, co się stało, gdy obcy minerał wlał się jako roztwór do pustej formy kryształu, pozostałej po wypłó-Kaniu innego minerału, i po zakrzepnięciu przybrał tę obcą sobie formę, i tutaj też stało się z pierwiastkami etnicznemi: element słowiański (nie bez udziału innych) wypełnił formę grecką. Nietylko zresztą język, ale i duch, charakter Nowo-Greków nie jest zbyt różnym od charakteru starożytnych. Nie wygasło całkowicie starożytne bohaterstwo, jak tego dowiodły walki o niepodległość z Turkami; przetrwał duch żeglarski, handlowy, ruchliwy, skłonny do przyjmowania nowych idei. Spartańskie przestawanie na małem zostało jeszcze spotęgowane przez długą gospodarkę Turków, którzy zniszczyli kraj i zubożyli jego mieszkańców; to też kawałek chleba z twardym serem owczym, kilka oliwek lub fig, to zwykły posiłek Greka—„gdzie Grek utyje tam osioł zdechnie!” Naród grecki uczynił wielkie postępy od czasu odzyskania niepodległości, choć nie zdołał urzeczywistnić przesadnych nadziei filhellenów; długi czas niewoli pozostawia po sobie faltalne ślady, i nie tak prędko można się z nich otrząsnąć: ciężkie warunki bytu wywołały nietylko przestawanie na małem, ale oraz chciwość i oszukaństwo w handlu, a u natur energicznych—rozbójnictwo (klefty), które miało tylko poczęści charakter polityczny, zwrócony przeciw Turkom. Prócz tego tamę rozwojowi stawia słabe zaludnienie i trudność zaprowadzenia dróg lądowych w tym. górzystym kraju; z drugiej strony — morze, wabiąc ku sobie, wywołuje emigracyę czynniej -szych elementów; pozostają gorsze: tłum, ciemny lub zajęty intrygami politycznemi ; dotąd więc Grek pozostał „Zoon politikon”. Ziemia, pozostawiona bez uprawy, ulega zabagnieniu, rodzi febry; z płodów rolnictwa tylko oliwki z At-tyki, rodzynki „korynckie” z wybrzeży Peloponezu, oraz wino, są większemi przedmiotami wywozu. Przemysłu, z powodu braku węgla kamiennego i wód płynących, prawie wcale niema; wiatraki nie są dostatecznemu motorami; głównego utrzymania dostarcza żegluga i liaudel nadbrzeżny, a we wnętrzu—półkoczujące pasterstwo. Podnieść jednak należy fakt, że zbogaceni Grecy

odznaczają się wielką ofiarnością na cele publiczne, zwłaszcza na szkoły, i że młodzież, pomimo ubóstwa, garnie się z wielkiem zaparciem się do zdobywania wiedzy.— O bacz: A. Philippson w wydawnictwie Sieversa: „Europa eine allgemeine Landeskunde”; Th. Fischer „Südosteuropfei-sche” (Balkan—); Halbinsel w wydawn. Kirchhoffa „Unser Wissen von der Erde”; E. Reclus „Geographie Universelle, I”; V. de St. Martin „Nouveau Dictionnaire de Geographie” i t. d.).

Grecya starożytna. Geografia h / st o-

r y c z n a Świata greckiego. A) Nazwa.

Wspólnej nazwy dla całej G-i najdawniejsze wieki nie znały. Hellas (rj ‘EXXàç) nazywało się pierwotnie tylko miasto jedno w Tessalii; za Homera czasów nazwę tę miała południowa część Tessalii; później dopiero także G-ę środkową zwano tem mianem, w przeciwstawieniu do Peloponezu, który wreszcie od czasów perskich również pod ogólne miano Hellady podciągnięto. Za macedońskiego panowania nazywano tak wszystkie ziemie, gdzie Hellenowie mieszkali. Nazwa „Grecya” (Graecia) była u Rzymian przyjętą; pierwotnie nazywali się Grekami (Tpaixoi) tylko najbliżsi sąsiedzi Dodony, miejsca świętego w Epirze. Jako rzymska prowin-cya zwała się ta ziemia Achają, z wyjątkiem Tessalii, Epiru, Akarnanii, wysp zachodnich i Krety.

B) Etnografia. Jako najdawniejszych mieszkańców G-i wymienia tradycya Karów i Le-legów. Lelegowie osiedli głównie na poludnio-wem i zachodniem wybrzeżu greckiem, a więc w Lakonii, Messenii, Elidzie, Etolii, Lokrydzie, Focydzie i na Eubei. Do nich policzyć też trzeba niezawodnie Kaukonó w w Etolii i Akar-nauii, Hyantów, Abantów i Aonów w Focydzie, Beocyi i na wyspie Eubei, które-to ludy prawdopodobnie z późniejszymi Hellenami spokrewnione były i do plemienia illiryjskiego należały. Prócz nich pojawia się prawie wyłącznie mityczna nazwa Pelasgów, jako najdawniejszych mieszkańców całej niemal G-i, wet i krain, poza jej granicami położonych, jak Italii i Azyi Mniejszej. W historycznych czasach dochowali się oni jeszcze w Pelasgiotis, krainie tessalskiej, i na północnem pobrzeżu

Egejskiego. Niektórzy uczeni, jak jeszcze w nowszych czasach Kiepert i Crusius, w Pe-lasgach widzieli lud semicki; inni znowu szczep illiryjski, spokrewniony zatem z dzisiejszymi Albańczykami; prawdopodobnie ci Pe-lasgowie, o ile na mocy skąpych bardzo wiadomości z czasów wiekami zamierzchłych badania takie przeprowadzać można, byli tym samym ludem, który w czasach historycznych, wobec zmienionych zupełnie stosunków politycznych, Hellenami się nazywał. W wiekach heroicznych, osłonionych wdziękiem mitycznych opowieści i poetyckiej fantazyi, w których jednakże mie-

ści się jądro prawdy historycznej, wspominane ko w ląd wdzierające się zatoki morskie odgra-są tylko pojedyncze szczepy na greckiej ziemi, niczają wyraźnie na całym półwyspie helleńskim Były zaś niemi, pierwotnie autochtoniczne, później trzy pomniejsze półwyspy, z charakterem odręb-wszakże zhellenizowane plemiona na południu: Ar-kadyjczycy z K i nu r y j cz y k a mi; Danao-wie (wyraz z pewnością obcy) w Argolidzie;

nym, samoistnym. I tak, na północy zatoki Ambracyjska i Malijska oddzielają G-ę północną od środkowej, zwanej Helladą w ściślejszem znaczeniu, a tę znowu przedzielają Koryncka i Sarońska zatoki od Peloponezu, t. j. od trzeciej, najbardziej na południe wysuniętej, części półwyspu helleńskiego. Naokół całej G-i rozsypane wyspy liczne, wulka-nicznemi wywrotami poodrywane od stałego lądu, należą pod względem geologicznym, jako i losów politycznych, również do tgólnego geograficznego obrazu, jaki w starożytnych czasach przedstawia półwysep grecki; są one bowiem istotnie tylko wynurzającemi się z głębin morskich szczytami zapadłego lądu.

I. G. północna (dzisiaj Janiah i Jemsze-cher), górami Kambuńskiemi i Kerauń-skiemi od Macedonii i Illiryi odgraniczona, składa się z dwóch rozległych krain, mianowicie z Epiru i Tessalii, które przedziela znowu pasmo gór Pindos, 7 000 stóp wysokie.

1)    Epir (t] ⁷'H7rsipoę, dosłownie = ląd stały, w przeciwstawieniu do wysp sąsiednich), dzisiejsza Albania, obejmuje 200 mil kwadratowych, z wyjątkiem okolic nad zatoką Ambracyjską kraj górzysty. Pnsmo gór, rozkładające się w rozliczne odnogi, jest po części wulkaniczne, stąd nazwa gór Kerauńskich albo piorunowych pochodzi, a trzęsienia ziemi są tam do dzisiaj częstem zjawiskiem, zwłaszcza w porze jesiennej. Mieszkańcy zwali się Epirotami, chociaż właściwe ich miano było Sikelowie. Z pomiędzy piętnastu drobnych ludów Epir zamieszkujących najznaczniejszymi byli Chaonowie, Tesprotowie, Molossowie i Atama-nowie, i według nich też dzieliła się kraina na cztery obwody. W ziemi Tesprockiej, w górach Tomarskich, nad brzegami jeziora Pam-botis, w odwiecznym lesie dębowym leżało sławne miejsce święte, Dodona, z najstarszą wyrocznią grecką. Z jeziora Acheruzyjskie-go wypływa rzeka Acheron, która niebawem w ziemi przepada, aby znowu na powierzchnię wypłynąć i wreszcie w morzu uście znaleźć. Molossowie mieli królów i stali się później panami całego Epiru. Ambracya, dorycka osada, przez Koryntezyków założona, została później ich stolicą. Cały Epir mieści piękne lasy dębowe i nadzwyczaj żyzne doliny.

2)    Tessa/ia (rj ©saaaXia albo ©srcaXia) w ściślejszem znaczeniu obejmuje porzecze Pene-ju; w obszerniejszem — składa się nietyl-ko z tessalskiej równiny, lecz i z ziemi górzystej, zamieszkanej przez ludy politycznie zawsze Tessalczykom podległe. Między Olimpem a Oe-są płynie Penejos doliną Tempe, na 40 sta-dyów długą a trzy stadya szeroką, słynącą od

Jończycy, według pierwotnej nazwy Javo-nes, stąd po staropersku Jauna, w sanskrycie Javana, po egipsku Uinin, po hebrajsku Javan zwani, na całem północnem wybrzeżu Peloponezu i na północnym brzegu zatoki Korynckiej, dalej w Attyce i ua Eubei; Kadmejczycy w południowej Beocyi, zwani także „tyrreńskimi Pelasgami”. Na północy, obok tessal-skich Pelasgów, do których także mniejsze plemiona, jak Haimończycy, Magnetowie, Dryopo-wie, Dolopowie, Perrebowie i inne jeszcze się liczyły, mieli siedziby swe jako właściwie helleńskie szczepy: Doryjczykowie, pierwotnie u podnóża Olimpu, później rozparci więcej ku południu, naokół Ety i Parnasu; Achaj-czykowie, w południowej Tessalii, którzy później wywędrowali do Peloponezu, a szczególnie do Argolidy, Lakonii i Elidy pizatyckiej; Eol-czykowie, w mitach także Miny a mi zwani, w zachodniej Tessalii, stanowiący później, z jedynym wyjątkiem Attyki, panującą ludność G-i środkowej pod poszczególneini nazwami Beotów, Lokrów, Focyjczyków, Etolczyków i Akarnańczyków. Radykalnej przemiany w etnograficznym rozkładzie całej ziemi greckiej dokonały wielkie, ogólne gminoruchy, znane jako doryckie wędrówki, które rozpoczęły się około r. 1050 przed Chr. Nastała wówczas i ustaliła się zamiana i podział ziem pomiędzy greckieini szczepami, które odtąd i w historycznych czasach w ściśle oznaczonych granicach napotykamy. Tak więc Tessalczycy, którzy z Epiru przybyli, zajęli ziemię, odtąd według nich miano noszącą. Natomiast pod ich naciskiem wywędrowali eolscy Beoto wie z Tessalii do nowej ojczyzny, Beocyi. Etolczyków część znaczna wyruszyła, do pokrewnych im Epejczyków w Elidzie; Doryjczykowie posiedli południową i, razem z Dryopami, wschodnią część Peloponezu i opanowali nawet wyspę Kretę. Achajczykowie, wyparci w części przez Doryjczyków ze swych dzierżaw, zajęli jako stałą siedzibę jońskie wybrzeże Peloponezu, część zaś wywędrowała na Lesbos i do północno-zachodniej Azyi Mniejszej, gdzie założyli eolskie osady. Peloponescy Jończy-c y zaś opanowali Eubeę, większą część Cykla-dów, a sprzymierzeni z innemi eolsko-pelasgij-skiemi szczepami posiedli w Azyi wybrzeże li-dyjskie i założyli tam liczne kolonie jońskie.

C) Topografia. G. graniczyła ku północnemu zachodowi z Illiryą, ku północy z Macedonią, z trzech innych stron oblana była morzem, i to na zachodzie morzem Jońskiem, z południowej i wschodniej strony morzem Egejskiem. Głębo-

paści. Akarnania, z ludnością waleczną, słynącą mianowicie z celnego ciskania procą, dzieliła się na trzy części: Ambracyę, Amfilo-c li i ę i właściwą A k a r n a n i ę.

2)    Etolia (AittoXCa), obejmująca 72 mile kwadratowe, dzieliła się na dwie części: na starą (ap^aia AitcoXta) i na nabytą (è?uxt7]Tûç Ait.). Pierwsza sięgała wzdłuż wybrzeża morskiego od Achelou aż do Kały don u i była żyzną równiną; nabyta Etolia graniczyła z Lokrami przy Naupaktos, ciągnęła się aż do gór Ety i krainy Atamanów, dla ostrego klimatu mało urodzajna. Tucydides zwie Etolczyków ludem epirockim, których języka Ateńczycy nie rozumieli. Uważano ich jako barbarzyńców, ponieważ nawet podczas pokoju nosili noże przy pasie i surowem mięsem suszonem się żywili. Zarzucano im także, że nie dotrzymywali słowa, ani wierności, ani też nie zachowywali zawieszenia broni podczas świąt narodowych. Trudnili się rolnictwem, łowami i hodowaniem bydła. Miast, i to otwartych, było mało w ich ziemi, Dzikich ich zapędów nie ujął żaden wybitniejszy prawodawca w karby: przez długie wieki żyli z rozbojów, albo służyli jako najemnicy w obcych wojskach. Politycznego znaczenia dostąpili dopiero po śmierci Aleksandra Wielkiego, gdy drobne państwa w jedną całość się sprzymierzyły; stolicą sprzymierzonych było Terni on, u stóp góry Panaetolium.

3)    Dor/da (r) Acopię), nieznaczna, bo tylko cztery mile kwadratowe licząca, kraina górska. Dawniejszemi czasy zamieszkiwali ją Dryopowie, a stąd Dryopią zwana. Z niej-to wy wędrowały bitne zastępy Doryjczyków (Acopisîç, Dores albo Dorienses), pod wodzą Heraklidów, i Peloponez zdobyły. Spartańczycy postępowali też względem macierzy swej zawsze z czcią głęboką i wielkiem przywiązaniem i bronili przy każdej sposobności wolności jej przeciw Focyj-czykom. Ich cztery miasta sprzymierzone z so bą: Erineos, Boion, P indos i Kytinion tworzyły t. zw. dorycką tetrapolis. Ke-fissos przepływał tę krainę, bogatą w lasy i łąki, ze wszystkich stron wysokiemi górami opasaną.

4)    Lokryda (rj Aoxpiç) zajmowała obszaru 20 mil kwadratowych. Lokrowie (Aoxpoî, Locri albo Locrenses) mieszkali dawniej prawdopodobnie od zatoki Korynckiej bez przerwy aż do morza Eubejskiego. Wszakże nowoprzybywa-jące ludy, jak Doryjczycy, wcisnąwszy się w ich siedziby, przedzielili krainę na dwie części, zachodnią i wschodnią. Zachodnia albo ozol-ska Lokryda obejmowała 12 mil kwadratowych, z głównem miastem A m f i s s ą; pod względem obyczajów i sposobu życia nie różnili się mieszkańcy wiele od sąsiednich Etolczyków. Wschodnia Lokryda, licząca 8 mil kwadratowych obwodu, obejmowała dwa państwa, jako to: opunc-kich Lokrów, zwanych tak od miasta Opus,

wieków z czarownej przyrody. Ku północnemu wschodowi piętrzą się góry Pelion, słynące z obfitości ziół lekarskich i pysznych lasów kasztanowych, zwanych tak od poblizkiego miasta Kastanea. Z gór tych wypędzili Lapi-towie Centaurów w czasach zamierzchłych, kiedy Tessalia zwała się jeszcze Em oni ą. Tessalczycy mieli być z pochodzenia Tesprota-mi i przywędrowali z Epiru; ujarzmiwszy ludność miejscową, zrobili z niej osobiście wolnych chłopów czynszowych (îisvéTtat). Politycz nie tworzyli oni cztery państwa: Phthiotis, Hestiaeotis, Thessaliotis i Pelasgiotis; przytem rozróżniano jednakże osiem krain: Hestiaeotis, Pelasgiotis, Magnezyę, Thes-salijotis, Phthiotis, Dolopię, Oeteę i Malis. Niekiedy pojawia się w dziejach Tessalia znowu jako jedno państwo, pod książęcem berłem złączone. Rządzącą klasą była rycerska szlachta, lecz, jak i w średniowiecznych dziejach Niemiec, były także miasta zupełnie niezawisłe. Podbitemi krainami były: Perrhaebia w północnej stronie, Magnesia nad morskiem wybrzeżem; Ach aj a albo Phthiotis ku południu, pomiędzy zatoką Pagarejską i Malijską. Nad rzeką Sperchejos mieszkali Malijczycy z miastem Trać his; ku południowemu wschodowi był wiekopomny wąwóz Termopyle, geograficznie do północnej Lokrydy liczony, zamknięty od zachodu górami Eta (Oita), od południa górą Kallidromos, a od wschodu zatoką Malijską; w górach Etejskich. osiedli E t e j c z y-cy, na północ od nich E ni ano wie ze stolicą Hypata, ku północnemu zachodowi od nich Dolopowie i Dryopowie. Znaczniejsze i z dziejów sławne miasta Tessalii były: Larissa, Pherae, Ph ar sal os, Trikka, Pagasae.

IL G. środkowa (dzisiaj Livadia) mie ściła następujące krainy:

1) Akarnania (rj Axapvavioc), zajmująca 45 mil kwadratowych obszaru, na zachodnim brzegu rzeki Ac belo os, która ją dzieli od Etolii. Kraina to pagórkowata, lecz żyzna, sowicie zbożem i oliwą darząca. Mieszkańcami Akarnanii byli Kefaleńczycy. Spotykamy tam miasta niezależne, czasem tylko sprzymierzone politycznie (to -xoivôv) ze stolicą Stratos nad Acheloem, największą rzeką G-i, gdzie można było okrętami zawijać. Ponieważ morskie wybrzeże tworzy kilka wybornych portów, osiedlili się tutaj już rychło przebiegli Koryntczycy: ich - to osadami były miasta Leukas, Anaktorion, Alyzia i Aktion. Leukas łączyło się w dawnych czasach przesmykiem z lądem stałym, lecz Koryntczycy ze względów polityki i handlu przekopali go, a takim sposobem nową wysepkę, Leukadię, utworzyli. Na przylądku Leukas stała sławna świątynia Apollina, a obok niej było urwisko białej, jak śnieg, ściany skalistej, z której rozkochana Safo miała się rzucić w morskie prze- !

i epiknemidyjskich Lokrów, którzy naokół gór Knemis mieszkali.

5)    Focyda (<É>co>dç), licząca czterdzieści mil kwadratowych obwodu, piękna kraina o charakterze alpejskim, z dwoma miastami: Delfami i Elateą. Delfy, położone na południowym stoku Parnasu, zwane dawniej Pyto, były wybraną stolicą Apollina, przesławne świętą wyrocznią przez wszystkie wieki starożytne. Krynica Kastalia, z której muzy i poeci natchnienie wieszcze czerpali, tryska do dzisiaj zimną jak lód wodą; znikła zaś, z pewnością skutkiem trzęsienia ziemi, szczelina, z której dobywające się wyziewy siłą magnetyzującą odurzały kapłankę Pytyę i duchem wieszczym ją darzyły. Tutaj zgromadzali się corok Amfik-t y ono wie, pod których opieką Delfy zostawały: tutaj także obchodzono co cztery lata nadzwyczaj uroczyście igrzyska pyty j skie. Elate a, w pięknej dolinie Kefissu położona, była kluczem do sąsiedniej Beocyi. Cyrra (Kir-rha) była dawnemi czasy miastem portowem Focydy; po zburzeniu jej na mocy dekretu am-fiktyonów zajęła jej miejsce Anticyra jako znaczne miasto portowe. Kraina cała liczyła 22 miasta, zupełnie od siebie niezależne, które też nigdy nie poczuwały się do sprzymierzenia całej krainy focyjskiej. Również Delfy były miastem zupełnie samodzielnem.

6)    Beocya (rj Boirnla), licząca 58 mil kwadratowych obwodu, już to morzem, już też górami ze wszech stron opasana i poprzecinana, dzieli się na dwie wielkie połowy: północną i południową. Północna część tworzy obszerną nizinę z jeziorem Kop ais, do którego potoki z sąsiednich gór uchodzą. W zimie zajmowało jezioro to 10 mil obszaru, a często tak bardzo wzbierało, że całe miasta nadbrzeżue ginęły w powodzi. Minyowie orchomeńscy wybili podziemne kanały, któremi wodę do morza Eu-bejskiego odprowadzali, a zmyślnym środkiem takim dużo żyznej roli zyskali. Dzisiaj jest Kopais bagnem ogromnem, trzciną zarosłem. Południowa część krainy jest pagórkowatą i nadzwyczaj urodzajną. Zboże i wino, ryby, zwłaszcza węgorze w jeziorze Kopais, i gaje oliwne stanowiły nieprzebrane jej bogactwo. Na ziemi beockiej ciążyła zwykle gruba, gęsta mgła i trujące wyziewy, a wpływać to miało, według drwin Greków spółczesnych, i na mieszkańców, którzy uchodzili ogólnie za żarłoków, za ospałe i tępe umysły. Wszakże i ten kraj poszczycić się może synami świetnych imion: Hezyo-dem, Pindarem, Epaminondasem, Pluta r c h e m. Na południe graniczy Beocya z zatoką Koryncką, na wschód z morzem Eubejskiem. Stolicą kraju były Teby z akropolem Kadmeią. Oprócz Teb sławne są z dziejów miasta: Piątej e, Tespie, Hal i ar to s, Koronea, Cheronea, Tanagra, Oropos, Delion, Aulis. miasto portowe na opoczystej skale; wpobliżu znajduje się Euripus chalcydyj ski, cieśnina morska pomiędzy Beocyą a Eubeą, przez którą most wiódł, dwa pietra długi.

7)    Poza Cyłeronem i Parnesem leży Attyka (vj ’Atoxt]), obejmująca 41 mil kwadratowych, w czasach rozkwitu przez 500 000 ludności zamieszkana, źrenica i ognisko Heli.idy, Hellada Hellady, jak ją wielbiono, w której każda piędź ziemi jest klasyczną, ponieważ osiedli tutaj najzdolniejsi, najszlachetniejsi i najuprzejmiejsi ze wszystkich Greków, wyrośli tutaj prawdziwi olbrzymi ducha, dziełami i ideami swemi broniący do dzisiaj świat od pogrążenia w grubym materyalizmie. Kraina ta nie była bardzo urodzajną; warstwa gleby żyznej cienka, grunt często opoczysty, rodzący tylko po znojnej uprawie; jednakże i tutaj udawało się zboże, zwłaszcza jęczmień, wino, oliwki i figi; góry zaś, pokryte lasami i bujnem zielem, woniały dzię-cieliną i majeranem. Z gór—dostarczały: Parues i Brilessos doskonałego budulcu masztowego, Hymettos wybornego miodu, Pentelikos pysznego marmuru, a Laurion krył obfite żyły kruszcu srebrnego. W źródła i rzeki była Attyka ubogą, Kefissos i Ilissos zwać można tylko potokami. Nie zbywało jednakże na pięknościach przyrody; chwalono mianowicie, jak kryształ przezroczyste, świeże i zawsze od morza poblizkiego miłym chłodem przejmujące, powietrze. Ludność trudniła się zawsze uprawą roli i chowem bydła; w późniejszych czasach stanowiły handel i żegluga główne źródło bogactwa i potęgi. Ziemia dzieliła się na trzy obwody: Pedias, równina rozległa ku połud. zach., Di a kr i a, kraina górzysta w północnej stronie, z równiną Maratońską, i P aralia, wybrzeże ku południowemu wschodowi. Ateny, stolica kraju, zajmowały wczasach rozkwitu je dną milę kwadratową, a ludności liczyły około 180 000. Miasto często bywało burzone i nano-wo budowane, stąd pojedyńczych części starożytnych Aten nie można dzisiaj z wszelką pewnością oznaczyć, a nawet wybrzeże, przy którem sławne porty ateńskie leżały, znacznej zmianie uległo. Eleusis, miasto leżące wśród żyznej równiny, słynęło świątynią Demetery i misteryaini.

8)    Megaris ('ą Msfapfę albo Msyapixyj, u poetów fj Msfatpï]iç i MsYaptxiç, mieszkańcy Mefapefc, Meqarenses) liczyła 8 mil kwadratowych, ze stolicą Me g arą i z miastami portowemi Nizea i Mi no a i z kilku jeszcze nieznacznemi osadami. Skutkiem nadzwyczaj korzystnego położenia nad dwoma morzami kwitnął bardzo w tej krainie handel i żegluga. Mieszkańcy mówili dyalektem doryckim, dlatego też politycznie zwykle po stronie Sparty stawali. Ziemia była bardzo górzysta, w środku tylko rozlegała się na dwie mile długa równina, zwana Białe pole. Jako jedyny trakt lądowy, wiodący z właściwej Hellady do Peloponezu, była Megaris nadzwyczaj ważną pod względem militarnym.

III. Peloponez (-f) neXoïïôvvTjaoç) nosił w daw- , wnież Argos, pobudowana nad rzeczką Ina-

niejszych czasach rozliczne miana, jako to: AqiôXsiarzrpomorze, ^Aîriarrzkraj daleki, odległy, albo też w wodę ubogi, ^ApYoę = biała ziemia, od gór mieniących się w białym połysku, ⁷ Iva-yća, od głównej rzeki, HeXa^ta, od najstarszych mieszkańców. Część ta G-i południowa jest więcej wyspą aniżeli półwyspem, skutkiem licznych zatok morskich, porównywana dlatego z liściem drzewa morwowego, skąd dzisiaj Moreą się nazywa; obejmuje następujące krainy:

1)    Kory nt y a (rj KopiviKa), niewielka, bo tylko 18 mil kwadratowych powierzchni licząca, górzysta kraina, nadająca się znakomicie do hodowania drzew oliwnych, mało zaś pod pług przydatna. Dzikie pasmo górskie, ciąguące się od Argolidy, spada nagle na najwyższym pasie lądowym, tutaj xat’s£oyyjv Isthmos (—przesmyk lądowy) zwanym; tutaj też, na najwyższym (2 100 stóp) stromym szczycie, wznosi się twierdza Akrokorynt, dla świata starożytnego, w oblęż-niczej sztuce nieobytego, niezdobyta, którą do poddania się głodem tylko można było zmusić. U podnóża tej góry leżał Korynt, wielkie miasto handlowe i przemysłowe, mające jedną milę obwodu, główny skład towarów dla morskiego i lądowego handlu pomiędzy Azyą i Italią; port Kenchree łączył stolicę ze wschodem, drugi zaś port Le che o u—z zachodem. Na sztucznym torze drewnianym można było przesuwać ładunki z jednego portu do drugiego. Na skłonie Akropolu słynie źródło Pirene, jako i świątynia Poseidon a, obok której święcono igrzyska istmijskie. W bogatej stolicy rozpanoszył się rychło niesłychany zbytek; o wielkich czynach Koryntczyków głucho w dziejach greckich; żadna myśl wyższego polotu nie pojawiła się w tej krainie.

2)    Na zachód od Koryntu leżała Sicyonia (fj ijtxocovîa), mająca 5 mil kwadratowych obszaru. ziemia pagórkowata, lecz żyzna, szczególnie obfite plony oliwek wydająca. Główne miasto, Sic y on, które w dawniejszych czasach Meko-ne się zwało, rychło zasłynęło wzorowem odlewaniem dzieł śpiżowych, w macedońskiej epoce zaś znakomitą >szkołą malarską. Mieszkańcami byli pierwotnie Pelasgowie, później Jończycy, a wreszcie Doryjczykowie.

3)    Ku południu leżała Fliazya (d>Xiaaćor, Phliasius ager), drobna, 3 mile kwadratowe obszaru licząca, urodzajna kraina górska, z głów-nern miastem Flius.

chos, opodal starodawnej warowni Larissy, słynącej z olbrzymich murów, cyklopowemi zwanych; ku północy leżą Myc en y (MoxYjvai), starodawna rezydencya Agamemnon a; pomiędzy odwiecznemi gruzami kolosalnych rozmiarów zasługują tutaj na wyszczególnienie Lwia Brama i Skarbiec Atreusza. Ku południowemu wschodowi leżało Tiryns, dominując nad Nau-plią, miastem portowem Argolidy. W Nemei obchodzono uroczyście igrzyska narodowe na cześć Zeusa. Zmysł polityczny mieszkańców był mało rozwinięty; miasta KI eon ai, Or ne ai, Epidauros, Troizen, Hermio ne tworzyły osobne, niezależne od siebie, gminy.

5)    Najgłośniejszą z krain całego półwyspu jest Lakonia albo La konika (rj AaxomxV) albo Aaxs£od[j.cov), licząca 87 mil kwadratowych obszaru; obrona jej jest tern łatwiejszą ż wszech stron, gdyż i od lądu przedostać się było można do niej tylko wązkiemi przesmykami górskiemi. Rzeka Eurotas, przepływająca krainę z północy ku południu, ze wszech miar zasługuje na miano uroczo płynącego, jak nazwa jego dosłownie wyraża. Na bystrych, obfitych i kryształowych wodach jego pływały liczne stada łabędzi, a pobrzeże zdobiły cieniste zarośla mirtowe i wawrzynowe. W środkowej dolinie Eu rotasu leżała Sparta, starodawna rezydencya Menelaosa, a później Herakiidów, miasto ze wszystkich stron otwarte, bez murów warowuych, z Akropolem na prawym bïzegu rzeki, rozlegle i nieregularnie pobudowane, z szerokiemi ulicami, obszernemi placami i ogrodami, z domami głównie z gliny lepionemi; w późniejszych czasach jednakże i tutaj nie zbywało na przepysznych budowlach, świątyniach, teatrach, portykach i gospodach publicznych (Xé'iyjxi). Wła-ściwem miastem portowem krainy było Gy-teion, oprócz tego jeszcze Epidauros Limera z bezpieczną przystanią. A my kle słynęły daleko z świątyni Apollina; oprócz tego wzmianki są godne miąsta: Hel os, Aso p os, Sellazya, pod względem wojennym ważna osada na przełęczy górskiej pomiędzy Tegeą a Spartą.

4) Na południe od Fliazyi i Koryntyi leżała Arg o li da, zwana także Argos albo Argeia. Podobnie jak Attyka sięga i ona daleko w morze półwyspem, zwącym się Akte, otoczona wieńcem wysp rozlicznych. Kraina ta, obejmująca 61 mil kwadratowych, jest przeważnie równiną, w źródła nadzwyczaj ubogą; stąd dostał się jej przydomek „Spragniona”; ku północy skalista i nieurodzajna. Stolica kraju nazywała się ró-

6)    Messene Ms'Jtryjvia, MsaaïjvT], MeaaYjviç YŸj), 50 mil kwadratowych obszaru licząca, jest mniej od Sparty górzysta, a więc urodzajniejsza. Równiny tej ziemi liczą się do najżyzniej-szych z całej Grecyi. Dolina, którą przepływa bystra rzeka Rami sos, uchodzi za najbogatszą i najbardziej malowniczą na całym świecie. Wa-żuemi miastami były: And ani a, najstarsza osada krainy; Itome, twierdza górska, niedostępna jak Akrokorynt, z wybornem obfitem źródłem i ogromnemi ruinami odwiecznej warowni; u jej stóp założył później Epaminondas stolicę Messene; dalej twierdze górskie: Ira (Plira), Koronę, Me tone, Stenyklaros, stara rezydencya królewska, i Pylos, siedziba sędziwego

Nestora, wpobliżu dzisiejszego Navarinu. Najstarszymi mieszkańcami byli Lei ego wie, z którymi już rychło Argi wo wie i Eolczykowie sio połączyli, póki icli D o r y j c z y k o w i e nie wyparli.

7)    Arkadya (y] ’ApxaSta, mieszkańcy ’ApxâSeç), 80 mil kwadratowych powierzchni obejmującą. Arkadyjczyków uważano za najstarszych mieszkańców Peloponezu, ziemia ich bowiem uchodziła za odwieczną siedzibę Pelasgów; sami też mieli się za autochtonów, a przodkiem ich miał być Azan (Adam?). Dzielili się zaś na trzy szczepy: Aza nów, Menai ió w iParra-zyjczyków, a głównie chowem bydła, uprawą roli i myśliwstwem się trudnili. W czystem powietrzu gór swych ojczystych przechowali dawną tęgość, wstrzemięźliwość, czystość obyczajów i krwi najdłużej z pomiędzy wszystkich greckich plemion. W najdawniejszych czasach rządzili nimi królowie, a po upadku monarchii zachowały poszczególne obwody swą niezawisłość. Późniejszemi czasy zamierzał Epaminon-das przez założenie miasta Megalopolis złączyć Arkadyę w silną całość polityczną, jednakże celu tego nie dopiął. Pomiędzy nielicznemi miastami Arkadyi mają historyczne znaczenie: Tegea, Orchomenos, Mantinea.

8)    Elida (^IIXiç), 50 mil kwadratowych obejmująca, leży na zachoduiem wybrzeżu Jońskiego morza, z trzema zatokami: Kylleńską, Che-lonatycką i Kyparyssyjską; ku wschodowi więcej górzysta, ku zachodowi równiejsza, jedna z najżyzniejszyeh ziem greckich, bogata w lasy i wodę, zażywała zawsze prawie niezamąconego wojnami spokoju, ponieważ, zostając pod szczególną opieką olimpijskiego Zeusa, uważaną była jako święta i nietykalna ziemia, nawiedzana, nie przez zbrojne wojska, lecz przez tłumne processye pątników. Elida dzieliła się na trzy części: na właściwą albo na wklęsłą (xotXrj) Elidę z głównem miastem Elis, portem Kyllene i rzeką Penejos; na Pisatis ze starodawnem, lecz rychło już zburzonem miastem Pizą nad rzeką Alfę jem, i Olimpią ('OXofxrcta), która miastem nigdy nie była, tylko najwięcej z całej G-i przez religię, sztukę i igrzyska uświęconem miejscem, gdzie wznosiła się przepyszna świątynia olimpijskiego Zeusa i stadyon sławne, i gaj dzikich drzew oliwnych się znajdowały, których gałązkami wieńczono zwycięzców olimpijskich; wreszcie na Tryfylię (TpicpoXta) z głównem miastem Lepreon, któ-rem często Arkadyjczycy władali.

9)    Achaja ('A/ata, dawniej zwana AqiaXoç, AcfidiXsia — pomorze, później Jonia, Achaja zaś od czasów podbicia przez Achajczyków), 88 mil kwadratowych obszaru licząca, pomorze wzdłuż zatoki Korynckiej, na wielu miejscach nie szersze nad 2—4 mil. Przylądek Ryon dzieli ją na część wschodnią i zachodnią. W południowej stronie poprzerywana nieużytemi górami, miała ta kraina wzdłuż wybrzeża wąz-ki pas żyznej gleby, rodzącej wino i rozmaite szlachetne owoce; dwanaście miast, z których najważuiejszemi były: Dy me, Egion, Helike, Egi (A i g a i), Egira, Pellene, tworzyły jeden związek polityczny; stolicą jego była pierwotnie Helike, później Egion.

IV. Wyspy. Gę okala wieniec rozlicznych wysp, wykazujących tę samą przyrodę i właściwości, co poblizki ląd stały, od którego jako odłamy ogromne odpadły skutkiem wulkanicznych wywrotów ziemi.

a)    Ku zachodowi leżą: Kerkyra albo Kor-cyra (Képxopa albo Kopxôpa), w najstarszych czasach także Scheryą zwana, ojczyzna mitycznych Feaków, ma 10 mil kwadratowych obszaru, jest górzysta, nadaje się jednakże do hodowania szlachetnych owoców, szczególnie zaś oliwek i wina. Zamieszkiwali ją pierwotnie Libur no wie, później Eretryjczykowie, a wreszcie skolonizowali Koryntczycy, przez co się wzbiła do znacznej potęgi morskiej. Od greckiego wyrazu (at xopocpać=:szczyty) pochodzi dzisiejsza wyspy nazwa Korfu. Leukadya (Asoxâç, AeoxaSia), 5 mil kwadratowych powierzchni licząca, jest osadą Koryntczyków, z głównem miastem Leukas; dawniej łączyła się z Akarnanią przesmykiem lądowym, który Koryntczycy przekopali.—Kefalleńskie wyspy, z których składało się państwo Odysseusza: Itaka (dzisiaj Teaki) ze znacznemi ruinami odwiecznych, cyklopowych murów; Kefallenia, 14 mil kwadratowych obszaru mająca, dawniej Same, dzisiaj Kefalonią zwana; Zakyn-thos (Zante), b'/.₂ mili kwadratowej obejmująca, wulkanicznej natury, ze źródłami nafty, powabna i bardzo żyzna wyspa. Nad wybrzeżem Akar-nanii leżała grupa wysepek, zwanych Ech i nada mi, obecnie skutkiem zamulenia ze stałym lądem połączona. Naprzeciw zachodniego wybrzeża Messenii leżały Strofady, a wreszcie Sfakteria, nad samem wybrzeżem, która odgrywała w wojnie Peloponeskiej ważną rolę.

b)    Ku południu leżą: O j n u s s y, nad mes-seńskiem wybrzeżem; Cytera (dzisiaj Cerigo), mająca 4 */₂ mili kwadratowej powierzchni, z czarnemi, przepalonemi skałami, słynąca kultem Afrodyty.

c)    Ku wschodowi: Kreta (Kpr/CYj), 190 mil kwadratowych licząca; w czasach historycznych wymieniają na tej wyspie trzydzieści miast, pomiędzy któremi największe są: Gno-sos, Gortyn (w jego pobliżu był sławny labirynt), C y do ni a. Miasta kreteńskie rządziły się równemi prawami, były jednakże od siebie niezawisłe. W późniejszych czasach uchodzili Kreteńczycy za największych oszustów z całej G-i. Na północ od Krety leżą C y k 1 a d y (KuxXàôsç), 12 wysp, których centrum stanowiła

1893 i nast.).

mała wysepka Delos, dawnemi czasy Orty-gia zwana, sławna kultem Apollina i jako siedziba wspólnych uroczystości wyspiarzy, później znowu głośna jako główne ognisko handlu niewolnikami i handlu tranzytowego pomiędzy Ale-ksandryą a morzem Czarnem. Reszta Cyklad nazywa się: Ceos, urocza i urodzajna wysepka, chwalona dla czystości obyczajów mieszkańców; Cyt nos, Serifus, obie wysepki skaliste, z ziemią jałową, w rzymskich czasach deportowano na nie złoczyńców ;    8 i f n o s, dawniej

znana z bogatych kopalni srebra; Paros, miejsce urodzenia poety Archi locha, słynna z łomów białego marmuru; Naksos, siedziba ulubiona bożka Dionyzosa, niezwykle piękna i urodzajna, Renea, Mykonos, Syros, miejsce urodzenia Pereogdesa, a wreszcie Ten os i Andros, urodzajne i z całej grupy największe wyspy. Często liczyli Starożytni do Cyklad jeszcze piękną, żyzną, wulkaniczną wysepkę Melos, słynną ze znalezionego na niej przepysznego posągu Wenery, dalej Terę, przez wieki całe straszliwem trzęsieniem ziemi nawiedzaną, metropolę afrykańskiej Cyreny, los, gdzie Homer miał być pogrzebanym, a wreszcie Amorgos, słynącą z delikatnych tkanin. Na wschód od Cyklad leżą Sporady (dosłownie—porozsiewane wyspy): najdalej ku północy wysunięta, Samos, dawniej potężna swą flotą, głośna jako miejsce urodzenia Pytagorasa, oraz dla żyznych gruntów i doskonałych wyrobów garncarskich; Patmos, miejsce wygnania św. Jana Apostoła; Kos, ze sławną świątynią Asklepiosa; Ikar i a, od Samos zależna; Rodos (dosłownie —różana wyspa), z trzema miastami Lindos, Ialysos, Kameiros i ze stolicą Rodos, bogata i przez płody ziemi, i przez świetnie zorganizowany handel, w późniejszych czasach ważna, jako łącznik pomiędzy Europą i Azyą, niemniej jednakże jako siedziba nauk i sztuk pięknych; najdalej ku południu leży wysepka Kar pathos. Wyspa Cypr, na południe od Azyi Mniejszej położona, miała przeważnie oryentalny charakter, wszakże były na niej znaczne osady greckie, jak Salamis, Nowe Pafos, Solo i. — W północnej części morza Egejskiego leżą wyspy: Chios, jedna z najpiękniejszych i najżyźuiejszych wysp kuli ziemskiej, według tradycyi miejsce urodzenia Homera; Lesbos, urocza jak Chios, obficie rodząca zboże i wino, ojczyzna sławnych mężów, jak Terpandra, Argona, Alkajosa, Safo-ny, z ważniejszemi miastami Mytileną i Mety mną; Scyros, gdzie Achilles się rodził, a Tezeusz był pogrzebanym; Lemnos, wyspa wulkaniczna, a z tego względu bożkowi Hefaj-stowi poświęcona; Imbros, równie jak Scyros i Lemnos, długie wieki pod ateńskiem panowaniem zostająca; Samotraka, sławna tajemniczym kultem Kabirów, dokąd Pelasgowie pielgrzymki odprawiali; Tazos, jak i poprzednie

Encykl. powsz. Ilnatr. Zen, 203. T -XXVI

wyspy kolonizowana w odwiecznych czasach przez Fenicyan, z ziemią jałową, zamożna jednakże przez handel i kopalnie; wysepki Ha-lonnesos, Skopelos i Peparetos, słynące wybornem winem, były zawsze pod panowaniem ateńskiem. Wyspa Eubea (Eußoioc), 1200 sta-dyów długa, a 64 mile kwadratowe obszaru licząca, ciągnie się wzdłuż Eurypu, który ją dzieli od G-i środkowej. Wysokie góry wapienne przerżnęły ją w całej długości, z północy ku południu; bogata w kruszce i źródła mineralne ma ta wyspa wyborne pastwiska i żyzne grunta; większemi miastami były: Eretrya, Chalkis, Karystos, Histiea, Oreos. Cieśnina morska pomiędzy Beocyą a Eubeą, t. j. Euripus, jest w najwęższem miejscu tylko na 240 stóp szeroka, i kilka razy na dobę pojawia się na niej przypływ i odpływ morza.—W S a-rońskiej zatoce leży Salamis, która, po długich walkach pomiędzy Megarejczykami i Ateń-czykami, ostatnim wreszcie przypadła; dalej Egina (Arftva), która, mimo że tylko 4 i pół mili kwadratowej obejmuje, w dawniejszych wiekach długie walki z Ateńezykami o panowanie nad morzem toczyła, a posiadała flotę wojenną, złożoną z 70 — 80 trójrzędowców, i 470 000 niewolnika liczyła.—W morzu Myr-tojskiem leżą wysepki Hydrea i Tipare-nos (dzisiaj Spezzia), nagie skały, które w nowszych dziejach greckich zasłynęły jako siedziba zuchwałych żeglarzy.—Porów. Bobrik „Griechenland in altgeographischer Beziehung” (Lipsk 1842); Curtius „Peloponnesos” (2 tomy, Gota 1851 — 52); Bursian „Geographie von Griechenland” (2 tomy, Lipsk 1862—72); Krause „Geographie von Griechenland”, w „Allgemeine En-cyklopädie” Erscha i Grubera, sekc. I, tom .80 (Lipsk 1870); Kiepert „Atlas von Hellas” (Berlin 1872); Tozer F. „Lectures on the geography of Greece” (Londyn 1873); Kiepert „Lehrbuch der alten Geographie” (Berlin 1878); Lölling „Hellenische Landeskunde” w Müllera „Handbuch der klassischen Altertumswissenschaft” (tom III, Nordhausen 1887); Neumann i Partsch „Physikalische Geographie von Griechenland mit besonderer Rücksicht auf das Altertum” (Wrocław 1885); Kiepert „Formae orbis antiqui” (Berlin

S. Drz.

Dzięki zdolnościom kolonizacyjnym plemię greckie rozciągnęło się daleko poza pierwotne siedziby swoje: na zachodnią część morza Śródziemnego, na wybrzeża całej Europy południowej i Afryki, na okolicę morza Czarnego, skutecznie walcząc z nauczycielami swymi, Feni-cyanami, wreszcie na Azyę przed-Eufratową, podążając za wojskami macedońskiemi.

G. Wielka (po grecku j] p.syocXy] 'EXXàç, u Rzymian Graecia Magna albo Graecia Major) oznacza południową Italię, o ile ją liczni greccy osadnicy, tak zwani Italio ci, zamieszkiwali. Zda-

87

1884).

je się, że pierwszy tego wyrażenia użył historyk grecki, Polibiusz. Trudno jednakże dokładnie oznaczyć granice tej ziemi, którą G. W. obejmowała, ponieważ z biegiem dziejów granice te znacznie się zmieniały. Wszakże oznaczano takiem wyrażeniem osady .greckie, leżące na południe rzek: Silarus i Frento, zwłaszcza zaś nad samą Tarentyńską zatoką, jako też na południe i ku południowemu zachodowi od niej położone, zawsze jednakże z tern ograniczeniem, o ile greckie osady w owych stronach się znajdowały. Liczyły się zaś do nich mianowicie: Tarent, Metapontum, Heraklea nad rzeką Syrysem, Kroton, Kaulonia, Lokry i Region. Później dopiero liczono do W-kiej G-i także miasta, które leżały nad zachoduiem wybrzeżem Italii, jako to: Neapolis, Kyme (po łacinie Cumae), Poseidonia (Paestum) i inne, a wogóle wszystkie greckie osady, jakie w południowej Italii powstały. Niektórzy pisarze, jak Strabon, obejmowali owem wyrażeniem nawet takie osady, które greccy koloniści na wyspie Sycylii założyli. Najstarszą z greckich osad na italskim półwyspie była Kyme, którą Eubejczycy według tradycyi mieli już około r. 1050 przed Chr. założyć. Inne kolonie powstały w większej części od początku drugiej połowy VIII wieku przed Chr., a osadnikami byli poczęści Doryjczykowie ze Sparty, Koryntu i Megary, dalej Jończykowie, peloponescy Achajczykowie, a wreszcie Lokrowie. I lak, założyli Doryjczykowie ze Sparty: Tarent, Jończykowie z Eubei: Kyme, Neapolis, Dykearchię, Region i inne jeszcze miasta; peloponescy Achajczykowie: Kroton, Sybarys, Metapontum; Lokrowie wreszcie: Lokry z przydomkiem Epi-zefiryjskie (= ku zachodowi mieszkający). Niejedna z tych osad założyła znowu nowe kolonie. Podupadło znaczenie greckich osad w południowej Italii od czasu, kiedy Sybarys przez Krotoń-czyków w r. 510 przed Chr. zburzoną została. Odtąd bowiem zajmować poczęły italskie plemiona Sabellów, a szczególnie Lukano-wie i Bruttyjczycy, panujące stanowisko w południowej Italii. Począwszy od podbicia tej części półwyspu przez Rzymian w r. 270 przed Chr., żywioł rzymski wzmagał się coraz bardziej, • chociaż aż do czasów cesarstwa nie zdołał cał

kiem wyprzeć greckiego języka ani greckich obyczajów, które np. w Neapolis przetrwały aż do panowania Justyniana I. Za rządów bizantyjskich cesarzy zyskał znowu żywioł grecki w Apulii i Kalabryi na znaczeniu i utrzymał się przy niem aż po wiek XI, w którym przez Arabów i Normannów do szczętu wyplenionym został.—Por. Lenormant „La Grande Grèce” (3 tomy w 2-iem wydaniu, Paryż 1882 —

S. Dr z.

Sycylia czyli Trynakria, t. j. trójkończasta, o trzech kończynach wyspa, ujrzała pierwszych greckich osadników w połowie VIII wieku przed Chr., przybyszów z wyspy Naxos i założycieli

miasta tegoż imienia, oraz dwóch innych: Leontinoi i Katana. Zaraz potem w 758 Koryntczyko-wie zajęli wysepkę Ortygię, leżącą tak blizko od brzegu, że mogła być połączona mostem; stała się ona twierdzą do obrony wybornego portu, który przynęcał licznych osadników i spowodował szybki wzrost miasta Syrakuz, dwakroć większego od Aten, bo liczącego 400 000 mieszkańców. Syrakuzańczycy założyli w południowym zakącie wyspy trzy swoje kolonie: Akry (664), Kasmeny (644) i Kamarynę (599). Za tym przykładem Megaryjczycy pobudowali dalej Megarę Hybla, a ta wydała najdalej na zachód wysuniętą kolonię Selinus czyli Selinunt (628); Rodyjczykowie zaś i Kreteńczykowie założyli Gelę (687), której córą było rywalizujące z Sy-rakuzami m. Agrygent nad rz. Akragas. W północnej części nad cieśniną powstały miasta Zankle czyli Messana (dzisiaj Messyna), tak nazwane od wychodźców z Messenii, chociaż założone wcześniej, i Himera przy uściu rzeki tegoż imienia, słynne z wielkiego zwycięstwa, wywalczonego przez tyrana Syrakuz, Gelona, spólnie z tyranem Agrygentu, Terenem, nad Kartagińczyka-mi, którzy oddawna panowali w zakącie zachodnim wysPy- — Próby osiedlenia się na Sardynii i Korsyce nie udały się Grekom, ale na wybrzeżu Liguryjskiem usadowiły się gęsto ich gminy, a założone w 600 r. przed Chr. przez Focyjczyków m. Massilia, dzisiejsza Marsylia (Marseille), zasłynęła ze stosunków handlowych, szeroko rozgałęzionych do Gallii i Hiszpanii. Z tego miasta pochodziła gromada Greków, która, osiadłszy w iberyjskim Saguncie, wypędziła dawniejszych mieszkańców i tein sprowadziła wybuch drugiej wojny Punicko-rzymskiej. Podobnież kolonią Massaliotów było m. Rhodae, dzisiejsze Rosas, w Katalonii. Wyprawy Samij-czyków i Focyjczyków przed 600 r. do Tartes-su dały im tylko jednorazowe zdobycze srebra.— W Afryce największą posiadłością Greków była Cyrenajka, kraina przytykająca do Egiptu, kolonizowana od r. 632, kiedy Battos, Doryj-czyk z wyspy Tera, założył miasto Cyrenę. Potem powstały tu jeszcze inne miasta: Barka, Tanchira, Hesperys, Berenika; panowały one nad Libijczykami aż do wielkiej Syrty. W Egipcie m. Naukratis powstało jeszcze za rządów faraona Psamticha I w połowie VII wieku; pod berłem zaś Ptolemeuszów zakwitła założona przez Aleksandra Wielkiego w 331 r. Aleksandrya o ludności półmilionowej i ukazały się nad morzem Czerwonem miasta handlowe, jak: Arsinoe, Berenice. — Na południowym brzegu morza „Gościnnego” (Pontus Euxinus) czyli Czarnego, pomiędzy licznemi koloniami wyróżniały się: He-raklea Pontyjska, Sinope i Trapezunt (Trebizon-da), a na północnym—Olbia przy uściu rz. Hypa-nis (Bohu) i Tyras przy uściu rzeki tegoż imienia, dzisiejszego Dniestru. — W zhellenizowanej przez następców Aleksandra Macedońskiego części Azyi miało cechę grecką największe i najwspanialsze miasto Syryi, Antyochia, istniejące do dziś-dnia (Antahia po turecku), a wśród pustyni, na oazie, Zenobia zbudowała w III-im wieku po Chr. Palmyrę, którą wszakże zburzył rychło (270) rzymski cesarz, Aurelian, i dziś wędrowcy mogą podziwiać tylko szeregi pięknych kolumn, wznoszących się nad rumowiskiem. T- K-

Dzieje. Początki dziejów greckiego narodu kryją się w grubej pomroce, na którą w naszych dopiero czasach nieco światła padło z pomocą lingwistyki porównawczej, dalej z wyników krytycznego roztrząsania niezliczonych opowieści mitycznych o plemionach i bohaterach różnych szczepów greckich, w najnowszych zaś czasach przez wykopaliska w prastarych Mycenach, w Tyrynsie, Orchomenos i na wyspie Itace. Wszakże i dla tych wieków, z których już pewniejsze, więcej historyczne, choć w znacznej jeszcze części bujną fantazyą zabarwione, wspomnienia w pamięci narodu się dochowały, jak dla epoki ostatnich wielkich gminoruchów greckich, zbywa jeszcze na głównej podwalinie, jakiej każde ścisłe przedstawienie dziejów wymaga, — na wiarogodnej pod każdym względem chronologii. Dopiero od czasu, gdy oprzeć się można na piśmiennych świadectwach spółczesnych wypadków i ustalić ich datę chronologiczną, a więc od czasu pierwszej istotnie liczonej Olimpiady, jest zaś nią rok 776 przód Chr., można mówić o dziejach greckich w ściślejszem znaczeniu tego wyrażenia, chociaż i w tym względzie przyznać należy, że z winy zbyt wielkiej szczupłości piśmiennych zabytków uawet i owa epoka histo-ryi greckiej dla oka krytycznego badacza wykazuje liczne jeszcze szczerby, dając w przeróżnych szczegółach niepewne, chwiejne rezultaty.

A) Do czasów Likurga. Grecy stanowią odnogę wielkiej rodziny ludów indoeuropejskich albo aryjskich, wywodzącą zatem początek swój z jednego, wspólnego pnia zarówno z Indami; Irańczykami, Italikami, Celtami, Germanami, Litwinami i Słowianami, z którymi według wszelkiego prawdopodobieństwa mieli w pradawnych czasach wspólne siedziby, gdzie razem doszli już do pewnego stopnia kultury. Utworzenie rodziny i blizkich stopni pokrewieństwa, rozwój życia pasterskiego i chowu bydła, pierwsze początki uprawy roli, budowanie chat i domów, nawet pewne ukształcenie religijnych idei jak uosobienie zjawisk przyrody, zwłaszcza cześć świadczona dziennemu światłu niebieskiemu jako jednej boskiej istocie—stanowią, jak tego porównawcza lingwistyka i mitologia niezbicie dowodzą, wspólny dorobek, jaki z owych długiemi wiekami zamierzchłych czasów wykazują wszelkie ludy indoeuropejskie (ob. Aryjczykowie, Germanowie, Indoeuropejczycy). Hypoteza, jakoby po rozłączeniu indoeuropejskich ludów szczep grecki przez długie wieki z italskim szczepem jako jedno grecko-italskie plemię na wspólnych siedzibach zamieszkiwał i jedną całość tworzył, okazuje się według najnowszych badań błędną. W G-i samej, dokąd liczne gromady z pewnością nie równocześnie, lecz po sobie w pewnych odstępach czasu od północy bałkańskiego półwyspu przywędrowały, znajdujemy w najstarszych czasach cały szereg szczepów, w przeważnej części z sobą pokrewnych, które później dopiero ujęto pod jedno miano Pelazgów (ob.). Grecy z pelazgij skiej, najstarszej według źródeł naszych, epoki żyli pod zwierzchnictwem wybitnych naczelników, w pa-tryarchalnej prostocie, oddani rolnictwu, a w górskich okolicach pasterstwu, czcząc bogów jako potężne siły przyrody, mimo, że ich sobie jako nadludzkiemi przymiotami obdarzone osoby wyobrażali. Kontrasty, spory i walki, jakie pomiędzy pasterskiemi szczepami w górach a rolniczą ludnością w równinach powoli wszczynać się poczęły, równie jak zamiana siedzib pomiędzy poszczególnemi plemionami na greckiej ziemi, zwłaszcza z azyatyckiej strony wpływ więcej w cywilizacyi posuniętych F e n i c y a n, którzy jako potęga morska i handlowa z głównej swej siedziby, Cypru, wyruszając, około r. 1800 przed Chr. wyspy Kretę i Rodos pod władzę swą zagarnęli, a calem morzem Achajskiem zawładnąwszy, na wielu miejscach wschodniego i zachodniego wybrzeża półwyspu greckiego osady założyli, dokonały wreszcie ogromnej zmiany w wewnętrznych stosunkach prastarych greckich plemion. Z pelazgijskich rolników i pasterzy powstają i wzbijają się w górę rycerscy i wojowniczy A chaj czy ko wie ( = szlachcic, szlachta), którzy powoli pod wodzą dzielnych królów, zwłaszcza we wschodniej części Peloponezu, silne organizmy polityczne tworzyć poczynają, a przybierając, szczególnie od wyżej cywilizowanych mistrzów swych fenickich, przeróżne dorobki ich kultury, już nawet zamki potężne, tak zwane Laryssy, jak w Mycenach, stawiają, a wreszcie, od r. 1100 przed Chr. począwszy, Fenicyan ze swych wybrzeży ojczystych zupełnie wypierają. Jako znaczniejsze potęgi polityczne wyróżniają się naonczas: państwo założone przez Miny ów w Orchomenos beockiem, przez Jończyków w Attyce, gdzie podanie mityczne Te-zeusza wymienia jako założyciela politycznej jedności, a we wschodniej części Peleponezu, jak w Argolidzie, obszerne dzierżawy Achaj czy-ków. Według opowieści tych czasów bohaterskich złączyło się też wówczas kilka państw pod wodzą najpotężniejszego króla, aby razem przedsięwziąć większą wyprawę zamorską. Wyprawa taka stanowi prawdopodobnie historyczne jądro przepięknych podań o Wojnie Trojańskiej. Takie międzynarodowe stosunki ujęte już wówczas były przez utworzenie tak zwanych amfiktyonij (ob.) w stałe normy, oparte na ogólnie ludzkich i do postępów ówczesnej cy-wilizacyi zastosowanych zasadach. O wewnętrznych i socyalnych stosunkach państw achajskich dają nam homerowe pieśni w głównych zarysach zapewne dość wierny obraz. Według tego źródła zatem była forma rządu we wszystkich państwach monarchiczną. Na czele każdego państwa stał król, ród swój od najznakomitszych przodków wywodzący, często sięgający pokrewieństwa nawet na samym Olimpie z bogami—i dla-tego-to pewne ofiary w imieniu całego ludu bogom składał, równie jak ojciec rodziny czynił w imieniu swych najbliższych krewnych. Obowiązek władzy swej sprawował razem z najstarszymi reprezentantami najznakomitszych rodów, z t. z. szlachetnymi. W sprawach szczególnie ważnych zwoływano także lud wolny na zebranie. W zgromadzeniu takiem jednakże przemawiają tylko przedstawiciele rodów szlachetnych a lud oklaskami przyjmuje zalecony wniosek, albo głośnem szemraniem wyraża swe niezadowolenie. Wielka część owych starych państw patryarchalnych i szczepów doznała gwałtownego wstrząśnienia, albo też zupełnej zagładzie uległa, skutkiem gminoruchów, wędrówek, podczas których nowe, mniej jeszcze okrzesane, lecz silniejsze szczepy do greckiego półwyspu wtargnęły. Pierwszy impuls do tych ogromnych przewrotów politycznych i etnograficznych, zwanych zwyczajnie doryckiemi wędrówkami albo powrotem Heraklidów, nastąpił od strony północno-zachodniej, szczep bowiem Tes-salczyków, zamieszkujący pierwotnie Tespro-cyę w Epirze, gwałtownie naparty przez Illi-ryjczyków, wyruszył ku wschodowi przez góry Pindos i zajął krainę, odtąd, od jego miana, Tessalią zwaną, a ludność miejscową, która do eolskiego szczepu należała, albo ujarzmił jako chłopów czynszowych (Ttsvéatoa), albo też do opuszczenia swych dawnych siedzib zmusił. Temu właśnie losowi uległ szczep Beotów albo Arnejczyków, którzy ku południu wyruszyli, a zajętej przez siebie krainie nazwę Bebcyi nadali. Tłumna immigracya Tessalczyków zmusiła także Doryjczyków, którzy u podnóża Olimpu mieszkali, do opuszczenia swych siedzib odwiecznych. Wyruszyli oni naprzód ku południu i zajęli krainę, pomiędzy górami Etą i Parnasem położoną. Później jednakże mieli oni, według wyraźnej tradycyi, w licznych zastępach zbrojnych pod wodzą trzech synów Arysto-macha, jako to: Temenosa, Kresfontesa i Ary-stodema, wyruszyć naprzód do Etolii, a stąd, przez zatokę Koryncką, wtargnąć do Peloponezu, gdzie w jednej stanowczej bitwie, w której Tizamenos, syn Oresta, poległ, walne zwycięstwo odnieśli, a skutkiem tego większą część półwyspu ujarzmili i losem pomiędzy siebie podzielili. Temenosowi przypaść miała w udziale Argolida, Kresfontesowi—Mes-senia, a synom Arystodema, który zmarł podczas wyprawy, Eurystenesowi i Prokleso-w i—Lakonia. Etolczyk Oksy los dostał podobno w nagrodę swej dzielnej pomocy krainę Elidę. Tradycya ta wszakże niedomaga na wielu wewnętrznych, rażących nieprawdopodobieństwach, pominąwszy, że pogodzić jej też nie można z lokalnemi podaniami peloponeskiego półwyspu, których osnowa jest wręcz sprzeczną z tradycyą dorycką, zabarwioną stronniczo. Istotnie bowiem podczas owych wędrówek, które według starożytnej chronologii rozpoczęły się ku końcowi XI wieku ery przedchrześciańskiej, najprawdopodobniej zaś około r. 1000 przed Chr., zostali najeźdźcy dopiero po długich i zawziętych walkach panami peloponeskiego półwyspu. I tak z Etolii, jak się zdaje, razem z etolskiemi zastępami, które pod zalewem illiryjskich tłumów z ojczystej ziemi wynieść się musiały, przeprawili się Doryjczykowie przez Koryncką zatokę na przedgórze Rion, stąd wyruszyli do Elidy, a gdy tutaj Etolczykowie nowe dla siebie siedziby wybrali, wtargnęli sami doliną rzeki Alfeju w górę do południowej Arkadyi, gdzie waleczni górale twardy im opór stawili. Skutkiem tego podzielili się prawdopodobnie na dwa wielkie oddziały, z których jeden bez wielkich zachodów podbił zamiłowanych w spokoju mieszkańców bogatej równiny messeńskiej, gdy drugi oddział, postępując doliną rzeki Eurotasu, osiadł w tej okolicy, gdzie później miasto Sparta powstało, i z tego silnego już z natury stanowiska długie i uporczywe walki toczyć musiał z krociową ludnością achajską, której stolicą było miasto Amykle. Inny znowu zastęp Doryjczyków podjął od strony morza wyprawę przeciwko półwyspowi argolskiemu i opanował naprzód obronne miejsce na południowem wybrzeżu Argo-lidy, tak zwane Temenion, a z tego punktu nacierając, zdobył po długich walkach miasto Argos. Zająwszy stolicę, zawładnęli Doryjczycy z biegiem czasu, głównie sposobem pokojowych układów, mniejszemi państwami półwyspu; na północ, wybrzeżu zdobyli nareszcie Korynt, mając jako punkt oparcia wzgórze Solygeios. Pierwszym wynikiem tych zdobyczy była tłumna emigracya, zwłaszcza najznakomitszych rodów pradawnej ludności, z krain właśnie podbitych. Jedni wychodźcy z południowej części Peloponezu osiedli w najdalej ku północy położonej krainie peloponeskiej, która od nowych mieszkańców miano Achaj a przybrała, a pod ich naciskiem dawniej osiadła jouska ludność tej ziemi musiała przenieść się przez przesmyk, Istmos, do pokrewnych Ateńczyków; inny odłam emigrantów postanowił opuścić zupełnie półwysep peloponeski, a połączywszy się z północnemi szczepami, wyruszył pod wodzą książąt z rodu Pelopidów ku wschodowi, gdzie na wyspie Lesbos i na całem zachodniem wybrzeżu Azyi Mniejszej nowe zajął siedziby. Z Koryntu próbowali ruchliwi i zaborczy Doryjczycy wtargnąć także do G-i środkowej. Lecz powiodło im się tylko podbić małą krainę Megaris; wyprawy ich, podjęte celem podbicia półwyspu attyckiego, rozbiły się o dzielny opór, jaki im Ateńczycy stawiali. W tych właśnie walkach poniósł, według zgodnej tradycyi, król ateński Ko dr os śmierć bohaterską. Wkrótce po tem odparciu najazdu Doryjczyków wyruszyły liczne jońskie zastępy, z któremi się również mnogo ludu, żądnego życia awanturniczego, z innych szczepów połączyło, częścią z ubogiej i mało urodzajnej krainy attyckiej, częścią z Eu-bei, przez morze Egejskie, do bogatych wybrzeży Azyi Mniejszej, gdzie 12 miast założyły, tworzących t. z. Dodekapolis, jedność pod względem politycznym pomiędzy sobą sprzymierzoną; były zaś niemi: Milet, My us i Priene na wybrzeżu Kary i; Efez, Kolofon, Le-bedos, Teos, Klazomeny, Focea i Erytry na wybrzeżu Lidyjskiem, a wreszcie Samos i C h i o s na wyspach te miana noszących. Jońskie owe kolonie, do których już w rychłych czasach Smyrna, pierwotnie eolska osada, się przyłączyła, stanęły niebawem na wysokim stopniu kultury i rozwinęły się w wielką potęgę, a kipiąc życiem ruchliwem i rzutką przedsiębiorczością, wysłały z swego łona nieco później liczne gromady na założenie nowych kolonij, jak mianowicie Milezyjczycy, którzy z początku VIII wieku kwitnące osady nad wybrzeżami Propontydy i morza Czarnego założyli. W owych jońskich osadach rozwinęła się też naprzód poezya epiczna, a jej najczarowniejszym kwiatem jest poezya homerowa. Wszakże i Doryjczycy podjęli takie kolonizacyjne wyprawy zamorskie na wybrzeża Azyi Mniejszej, a wyruszając głównie z Argolidy, pojednani wreszcie z tamtejszą odwieczną ludnością szczepu jońskiego, założyli w Azyi tak zwaną dorycką Heksapolis, t. j. sześć miast pomiędzy sobą sprzymierzonych, jako to : Halikarnas i Knidos na wybrzeżu Kary i, Kos na wyspie noszącej toż samo miano, wreszcie Ialysos, Kameiros i Lindos na wyspie Rodos. W Halikarnasie jednakże przeważała jońska ludność do tego stopnia, że nie tylko wszystkie inskrypeye tego miasta, jakie się do naszych czasów dochowały, pisane są w narzeczu jońskiem, a Herodot, praojciec historyi, który się tutaj urodził, również dzieło swe historyczne w jońskim języku skreślił, lecz nawet, i to już w rychłych czasach, rozluźniło się przymierze polityczne, które Halikarnas wiązało z ząsietfhiemi miastami, noszącemi więcej doryckie znamię. Prąd łączenia i kojarzenia się wspólnego sięga już rychłemi czasy poza granice gminy, poza obręb całej okolicy, a nawet i krainy, a przyczyniają się do tego na greckiej ziemi szczególnie liczne środowiska wspólnej, odwiecznej tradycyi religijnej. Taki wpływ religijny wywierało przez wszystkie czasy odwieczne miejsce święte, Olimpia, w Elidzie położone, czczone głęboko przez wszystkich Greków, czy to na lądzie stałym, czy na wyspach, czy też na dalekiem Zachodzie mieszkających. Wspólną miarę czasu, obliczaną według olimpiad, peryodów czteroletnich, przyjmują od r. 776 przed Chr. i inne ziemie greckie. Na G-ę środkową błogi wpływ wywarły Delfy, prastara wyrocznia Apollina, i związek amfiktyo-nów, którego punkt centralny stanowiła cześć bożka wieszczego w Delfach. Międzynarodowe ustawy łagodzą okrutne prawa wojny staroświeckiej : według uchwały amfiktyonów nie wolno bowiem miastu oblężonemu odcinać wody, ani też burzyć miasta sprzymierzonego. Niebawem wiodą bite drogi do ustronnej kotliny górskiej w cieniach Parnasu, z której przez mądre wyrocznie kapłanki delfickiego Apollina wpływ ogromny się szerzy na wszystkie ziemie greckie. Już w VI ym wieku wykazuje się potrzeba instytucyj igrzysk muzykalnych, odbywanych razem z jesiennym wiecem amfiktyonów. I w Istni os, na przesmyku korynekim, w Nemei i na wyspie Delos powstały wcześnie takie centra religijne, chociaż bardziej lokalnego znaczenia, i one już rychło nęcą sąsiednich Greków, by podczas świąt Poseidona, Zeusa i Apollina obchodzić wspólnie ich uroczystości igrzyskami i ożywio-neini targami. Takim tedy sposobem, przez wspólne nabożeństwo, wspólne cele i wspólne obyczaje wzmaga się uczucie łączności pomiędzy wszystkiemi plemionami greckiemi. Równocześnie wszakże wzbijają się w potęgę poszczególne państwa, pomiędzy niemi jednakże, jako najdoskonalsze ucieleśnienia doryekiej i joń-skiej tęgości, dwa szczególnie najwybitniejsze zajmują miejsce: wojskowe państwo spartańskie i demokratyczne państwo ateńskie. Z pomiędzy państw doryckich na półwyspie peloponeskim było przez długie wieki Argos naj potężniej szem i najbardziej kwitną-cem. W Messenii zamalgamowali się Doryjczycy więcej, aniżeli gdziekolwiek indziej, z dawniejszą ludnością, a pod wpływem bujnej, rozkosznej przyrody stracili nawet znacznie na wojowniczych i zaborczych swych zapędach; ród zaś królewski tej ziemi łączył się nawet ze szczepami południowej Ar-kadyi politycznem przymierzem. W Spareie natomiast, której dziejowem zadaniem było stanąć na czele wszystkich państw doryckich, nastały naprzód, skutkiem długich walk z ludnością achajską, opierającą się dzielnie jarzmu obcemu, groźne niesnaski i walki zbrodnicze w łonie samych Doryjczyków, którym dopiero według starodawnej chronologii w r. 884, istotnie zaś dopiero po r. 825 przed Chr. tak zwane prawodawstwo Likurga koniec położyło. Prawodawstwo to, według tradycyi, zmieniło zupełnie formę konstytucyi rządu, ustanowiło pewne normy w obyczajach dla całej spartańskiej ludności, a potęgę jej wojskową przez niezmordowane ćwiczenie sił fizycznych i nieugiętej ni-ozem energii do tego stopnia wzmocniło, że

S. Drz.

wreszcie pomiędzy r. 800 a 770 przed Chr. kraina, leżąca nad środkowym i południowym brzegiem rzeki Eurotasu, stanowczo została podbitą. Część ujarzmionych Achajczyków, mieszkająca w górach na wschód i na zachód Eurotasu, ukorzyć się musiała przed nowymi panami jako osobiście wprawdzie wolni, lecz hołdowniczy, do służby wojskowej zobowiązani, z gruntów swych czynsz dzierżawny opłacający, pod względem zaś politycznym z wszelkiego prawa wyzuci poddani; są to tak zwani periojkowie; chłopstwo zaś, na równinie mieszkające, popadło w stan niewolniczy i stanowiło główne jądro tak zwanych Hel otów, niewolników rządowych, panów swych role uprawiających. Tyle opiewa tradycya. Rozważając jednakże z historycznym rozmysłem formę spartańskiego państwa jako jedności ary-stokratyczno-oligarchicznej, zbudowanej na podstawie innoplemiennego ludu ujarzmionego, łacno zrozumieć, że rozwój taki wieki całe trwać musiał, zanim wytworzył tak systematycznie wydoskonalony organizm konstytucyjny, i że nie pojedyńczego prawodawcy dziełem być może postawienie tak dokładnie we wszystkich szczegółach obmyślanej budowy. Znamię bardzo starożytne nosi zatem instytucya dwóch królów, ze sporów dwóch rodów panujących na mocy kompromisu powstała, którym przysługuje najwyższy urząd kapłański i naczelne dowództwo w wojnie. Jako żywe ucieleśnienie spartańskiego ducha objawia się wysoki urząd eforów, dozorców, którzy nawet królów przed sąd swój zapozwać mogą. Rada starców, tak zwana gern z y a, podobnie jak senat u Rzymian, złożona z 28-u przeszło sześćdziesięcioletnich Spartya-tów i z obydwóch królów, piastuje w swych ręku urząd najwyższego sędziego, dawniej osobom królewskim przysługujący. Lud zaś wolny spartański na zgromadzeniach, zwanych apeli ai, obiera gerontów, eforów i innych urzędników i głos ma rozstrzygający we wszystkich sprawach polityki zewnętrznej dotyczących, a więc przy wypowiadaniu wojny, przy zawieraniu pokoju i przymierza. Grunta wszystkie były, jak tradycya opiewa, pierwotnie na równe losy podzielone, lecz w chronologicznie pewnych, historycznych czasach napotykamy już nierówny ich podział w ręku najwięcej uprawnionych, uprzywilejowanych obywateli, zwanych S party a-taini, o[xotoc (= równi), którzy wspólnie obiady, tak zwane aoaaizia, jadają, a na opędzenie kosztu miar ściśle oznaczonych w zbożu, oliwie i winie dostarczają; kto zaś podupadł majątkowo i udziałów swych dostarczyć nie był w stanie, ten, z koła uprzywilejowanego wykluczony, spada na stanowisko podrzędniejszych, mniej uprawnionych obywateli, zwanych ôîuofieiovsç. Ze wszystkich tych szczegółów wynika oczywiście, że Likurga, owego tradycyjnego reformatora państwa spartańskiego, uważać raczej należy jako utwór fantazyi, zapewne jako bóstwo jakie

peloponeskie, które później dopiero z nieba na ziemię pomiędzy ludzi zstąpiło, aby w mglistych początkach dziejów spartańskiego państwa odegrać ważną rolę znakomitego reformatora politycznego, a nadziemską aureolą otoczyć radykalne zmiany konstytucyjne i socyalne, by żaden ze śmiertelnych nie poważył się na nie targnąć.

B) Hegemonia Sparty. Po wzmocnieniu się wewnętrznem, po zorganizowaniu się państwa Spartańskiego, zaczyna się budzić w Spartyatach żądza podbojów. Pierwszą jej ofiarą była sąsiednia bogata Messenia. Po pierwszej wojnie Messeńskiej (743 — 724) już Messeńczykom odebrano część gruntu i pomiędzy Spartyatów ją podzielono. Po wojnie wybuchły w Spareie niesnaski, walka o prawa polityczne z królami; wreszcie królowie dostali się pod kontrolę eforów (690). Zaczęły się też bunty periojków, których Spartyaci nie chcieli przypuścić do korzystania z praw obywatelskich; wreszcie powstali Messeńczykowie pod Arystome-nem, wypędzili Spartan z kraju, a poparły ich Argos i Arkadya (druga wojna Messeńska 645—628). Pieśni Tyrteusza podniosły ducha w Spartyatach i wojna zaczęła się na ich korzyść przechylać. Messeńczycy zamknąć się musieli w twierdzy Eira, skąd wódz ich, Arysto-menes, urządzał wycieczki aż do Lakoniki; poddać się jednak w końcu musiał. Część zwyciężonych opuściła kraj i przeniosła się do Italii, do miast Region i Messany, oraz do Azyi Mniejszej; pozostałych obrócono w niewolników państwa Spartańskiego, t. j. w helotów. Przewaga Spartan urosła bardzo po tej wojnie. Eforowie doszli do władzy większej niż królewska i stali się właściwymi rządzcami państwa, któremu nadali czysto-dorycki, szczepowy charakter; poprowadzili też konsekwentnie politykę Sparty, polegającą na tern, by zaniechać podbojów, a starać się zjednoczyć państwa peloponeskie w związek pod hegemonią Sparty (siedzibą związku tego stała się znana z igrzysk Olimpia); starali się też przez utrzymanie dawnych konstytucyj państw związkowych umocnić w nich stanowisko Doryjczyków. Z tego powodu występowali przeciwko tyranii, która się pojawiła w Argos, Koryncie, Sycyonie i Megarze. W Argos król Fejdon z rodu Temenidów, któremu G. zawdzięcza pierwszy system miar, wag i monety, pochwycił rządy w swe ręce, zajął całą Argolidę, pobił Spartan pod Hyzie (669), zabrał im zachodnią część kraju i wykluczył ich z igrzysk olimpijskich (668). W Sycyonie zagarnął władzę ród Ortagorydów i zaczął uciskać Doryjczyków, którzy przedtem wyłącznie z praw obywatelskich korzystali. W Koryncie obalił oligarchię Bakchiadów tyran Cypselus; syn i następca jego, Periander (625—585), którego potężna flota nad znaczną przestrzenią morza panowała, stał się pod koniec zupełnym despotą. W Megarze Teagenes odsunął od rządów szlachtę dorycką przy pomocy ludu (625); po jego rychłej śmierci zaczęły się długie wojny domowe. Sparta, wraz z kapłanami delficki-mi, pomagała wszędzie do obalenia tyranii i przywrócenia arystokracyi doryckiej; tym sposobem nietylko doszła do hegemonii na Peloponezie, ale zajęła i w pozostałej G-i stanowisko wpływowe; była nawet na jej czele aż do pojawienia się groźnego współzawodnika w G-i środkowej.—Współzawodnikiem tym były Ateny, państwo powstałe ze związku (Synoikismos) 12-tu miast Attyki. Ateny przyjmowały chętnie licznych wychodźców z Pelopenezu; element joński był jednakże tak silny, że stopił dawnych Pelaz-gów i nowych przybyszów i nadał całej ludności charakter szczepowy joński, przymieszka zaś krwi obcej i tak różnorodnej przyczyniła się do rozwoju wszechstronności ducha attyckiego i jego dążeń postępowych. Miejsce królów zajmować zaczyna arystokracya i archontowie, stojący na czele państwa (czas ich urzędowania w 683 do roku ograniczono), pochodzą ze szlachty, eu-patrydów, którzy starają się pognębić inne stany, geomorów i demiurgów, wyzyskując prawo o dłużnikach, i dążą do skoncentrowania całego bogactwa kraju w swych ręku. Prawa Drakona (620) nie mogły powstałego stąd niezadowolenia uspokoić. W 612 Cylon, zięć Teagenesa z Megary, starał się przy jego pomocy odebrać władzę arystokracyi. Zamach się nie udał, przekonał jednak eupatry-dów o konieczności zaprowadzenia reform, by przez pewne ustępstwa uspokoić niesnaski wewnętrzne i stanowisko państwa umocnić. Prawa Solona (ob.), w 594 r. uchwalone, dążyły do pojednania stanów i do zaprowadzenia zdrowego życia społecznego na podstawie sprawiedliwego podziału praw i obowiązków pomiędzy obywatelami. Tyrania Pizystrata (560—527), która, pomimo tych reform, z nowych walk partyjnych wynikła, pozostawiła bez zmiany zasady główne urządzeń Solona; po upadku syna jego, Hippiasza (510), przywrócił je Alkineonida Klistenes. Knowania dawnej arystokracyi i spełzły zamach stanu Isagorasa spowodowały jednak nową reformę, rozwiązanie dawnych fil (co złamało potęgę eu-patrydów) i reorganizacye urządzeń w duchu demokratycznym. Zbrojna interwencya Sparty nie udała się, gdyż sprzymierzone państwa nie chciały wojny z Atenami. Tebanie, rozjątrzeni przyłączeniem się Piątej do Aten, rozpoczęli wojnę w przymierzu z Chalcydą i ponieśli klęskę, a terrytoryum Chalcydy pomiędzy obywateli a-teńskich podzielono. Ateny, reprezentujące szczep joński, stanęły wtedy, co do potęgi, narówni ze Spartą.—Do rozwoju zewnętrznego hellenizmu przyczynił się znacznie ogromny ruch koloni żacy jny (800—500). Dążąc wciąż do odkrywania nowych dróg handlowych i, pomimo miłości kraju ojczystego, skłonni do wychodźtwa, rozsypali się Grecy po całem morzu Srodziem-nem i od brzegów Azyi Mniejszej do Słupów Heraklesa pobudowali na brzegach szereg miast, które pośredniczyły w handlu z metropolią, w zamianie produktów krajów obcych na wyroby przemysłu greckiego, i eksploatowały bogactwa krajów sąsiednich. W krótkim czasie niejedna kolonia stanęła pod względem bogactwa i zaludnienia wyżej niż metropolia. Z rozwojem materyalnym szedł w parze intellektual-ny. Zostawały kolonie z metropolią w stałych stosunkach, choć władzy jej zwykle nie uznawały. Nietylko zachowywały narodowość grecką, ale i rozpowszechniały język i oświatę swoją wśród ludów, na których ziemi się utworzyły. Działalnością kolonizacyjną odznaczyli się głównie Jończycy, a zwłaszcza miasta Chalcys na Eubei i Milet. Kolonie Miletu rozsiadły się głównie nad Propontydą i morzem Czarnem; miasta eubej-skie kolonizowały głównie Macedonię: obywatele Chalcydy 32 miasta na brzegach macedońskich założyli. Korcyra, która się w 665 r. oderwała była od swej metropolii Koryntu, zakładała kolonie na brzegach illryjskich i w Italii, gdzie się już dawniejsze osady jońskie znajdowały: Kyme, Zankle (Messana), Region; miasta na brzegu wschodnim Sycylii, jak Katana, Naxos, Syraku-zy i Leontiny, zawdzięczają powstanie zjednoczeniu się i rywalizacyi różnych państw greckich. Achajczycy założyli Sybaris i Kroton, La-końezycy Taras, Rodyjczycy Gelę na Sycylii, której kolonią było później Akragas. Focyjczycy dotarli aż do brzegów Gallii (Massalia); nawet w Hiszpanii osiadali Grecy i konkurencyę handlowi kartagińskiemu robili. Wreszcie Tera była metropolią Pentapolis w Cyrenaice. Ważny udział w celowem zorganizowaniu kolonizacyi przypisać należy wyroczni delfickiej, która starała się utrzymać zgodę wśród plemion i jedność rozsypanego na tak rozległej przestrzeni narodu greckiego. Delfy były stolicą duchową G-i; kapłani Apollina zasłużyli się swej ojczyźnie popieraniem igrzysk, gimnastyki, jako koniecznej przeciwwagi jednostronnego wyrobieni:!, in-tellektualnego, przerobieniem alfabetu fenickiego na grecki, początkami dziejopisarstwa, zastosowaniem sztuki do celów religijnych: jednem słowem, położeniem fundamentów późniejszej narodowej kultury greckiej. Wyrocznia wywierała wpływ przeważny i na sprawy polityczne: regulowała stosunki państw między sobą, mieszała się nawet do ich spraw wewnętrznych i przywłaszczała sobie prawo zatwierdzania nowych konstytucyj; przyczem popierała formy arystokratyczne.

C) Okres wojen perskich i Peryklesa. Przy końcu wieku VI-go i na początku V-go zaszły wielkie zmiany: Lidyjczycy, a później Persowie, zagarnęli pod władzę swoją Greków azyatyckich; miasta Wielkiej G-i, osłabione ciągiem współzawodnictwem, nie mogły oprzeć się naciskowi wojowniczych plemion, które zeszły z gór Italii środkowej, tak, że pod koniec granice ich posiadłości nie wybiegały prawie poza mury miejskie; kolonie sycylijskie były ciągle szachowane przez Kartagińczyków. Z drugiej strony G. odparła najazd perski i w krótkim czasie doszła do niesłychanego rozwoju i świetności pod względem literatury i sztuki. Jest to głównie zasługą demokracyi ateńskiej.

W ostatnich latach w. VI, gdy zaczęła się wielka walka z Persami, głównemi państwami greckiemi były: na lądzie stałym Ateny, państwo rolnicze, przemysłowe i handlowe, metropolia Jończyków; nieprzyjazne im Teby, przełożone nad rolnikami boeckimi; Sparta, gród wojskowy Doiyjczyków, uznana głowa federacyi pelopenes-kiej; bogaty Korynt, przeciwdziałający jej wpływom; Argos, odosobniony w swej niemocy. W Azyi: handlowy Milet, Samos, współzawodnik jego na morzu, Efez; miasta eolijskie: Kyme, Mitylene; miasta doryckie: Knidus, Halikarnas, Rodos, dzielą morze z żeglarzami jońskimi. Miasta na Sycylii i w Wielkiej G-i rywalizują bogactwem. Delfy, stolica amfiktyonii G-i środkowej i siedlisko religii Apollina, boga Jończyków i Doryjczyków, patrona kolonistów, mogą być jeszcze uważane za stolicę duchową; lecz usłużność kapłanów Apollina względem tyranów i królów barbarzyńskich spowoduje upadek ich wpływów w epoce wielkich wojen.—Powrotne najście tych, których Hellenowie nazywali pogardliwie barbarzyńcami, zaczęło się prawie jednocześnie od wschodu i zachodu. W Azyi Mniejszej królowie Lidyi (ob.) zaczęli zagarniać, począwszy od w. VI, nadbrzeżne miasta greckie. Dzielny opór Miletu, Efezu i Smyrny złamany został dopiero przez ostatniego z nich, Krezusa (560—548); narzucił on im swój protektorat, był jednak dla nich panem sympatycznym: Krezus był prawie Grekiem. Państwo jego zburzył Cyrus, założyciel monarchii perskiej. Persowie byli już panami przykrzejszymi. Jończycy próbowali wyzwolić się z pod jarzma perskiego; powstanie to stłumił Harpagos (546). Focejczycy przenieśli się do Elei, potem do Massa-lii; obywatele Teosu do Abdery (Tracya) i do Bosforu cymmeryjskiego (Krym). Pozostali Eole i Jończycy znaleźli się pod rządem perskim, któremu płacili daninę i dostarczać musieli kontyn-gensu wojskowego; zachować jednak mogli swe obyczaje, wiarę i język. Kolonie doryckie w Azyi uległy podobnemu losowi. Samos przez lat 20 był wolny, lecz skończyło się wreszcie niezmącone szczęście Polikratesa; stał się ofiarą Persów, którzy wkrótce potem złupili wyspę (522). Z G-i azyatyckiej utworzono prowincyę, zwaną Juna lub Jonia. W każdem mieście na czele rządu stał namiestnik Grek, wyznaczony przez króla perskiego, a więc mu oddany z wyrachowania i zwany przez Greków „tyranem” t. j. królem nieprawo witym. Od czasu wyprawy Daryusza na Scytów flota jońska bardzo się Persom przysłużyła. W Europie Persowie podbili Tracyę wraz z iiadbrzeżnemi miastami greckiemi i zmusili Macedonię do uznania ich zwierzchnictwa. W Afryce, po zdobyciu Egiptu, zniszczyli Barkę, i zaprowadzili rządy swe w Cyrenaj ce. W tym czasie, gdy na wschodzie Persowie zajmowali pobrzeża morza Egejskiego, miasta Wielkiej Grecyi i Sycylii, osłabione przez ciągłe niesnaski, zagrożone były upadkiem. Walka Krotony z Sybarys skończyła się zburzeniem drugiego z tych miast (510). Wybuchły krwawe wojny domowe, spowodowane przez niesnaski arystokratów i demokratów, podtrzymywanych przez sektę filozoficzną py tagorej czy-ków (ob.). Z gór Italii środkowej zeszły plemiona wojownicze Sabelskie, zepchnęły Greków wzdłuż brzegów i zajęły dawne terrytoryum Sybarys. Jednocześnie Etruskowie zaleli Kampanię i omal nie spowodowali zguby kolonij greckich nad zatoką Neapolitańską; byli oni sprzymierzeni z Kartaginą, która zagrażała Sycylii. Miasta sycylijskie dostały się pod władzę tyranów, życzliwych zwykle stronnictwu ludowemu, ale prawie zawsze opierających się na wojsku na-jenmem. Najpotężniejsi z nich byli tyranowie Agrygentu: Falarys (566 — 534) i Teron (488— 472), oraz władzcy Syrakuz: Gelon, Hieron i dwu Dionyzyuszów (ob.). Zachodnia część wyspy z Panormem (Palermo) zostawała ciągle w ręku Fenicyan. Przy końcu wieku VI Karta-gińczyey postanowili zająć tam terrytoryum, które miało posłużyć im za punkt do opanowania wyspy całej. Z rozmaiłem powodzeniem dążyli do tego celu przez dwa wieki i nie osiągnęli go tylko dzięki interweneyi Rzymu. Pierwszą ich wielką wyprawę zniszczył Gelon. Ale większe państwa militarne, Agrygent i Syrakuzy, miasta jońskie i achajskie, w których utrzymała się forma rządu republikańska pod konstytucyami timokratycznemi, dosyć miały do czynienia, broniąc się od Samnitów, Etrusków i Kartagińczy-ków, i nie mogły nieść żadnej pomocy swym rodakom. Dzieje ich rozwijają się odtąd oddzielnie (ob. Italia, Syrakuzy it. d.). Powstanie Greków azyatyckich wywołało ostateczne starcie się Greków z Persami. Wybuchło ono z poduszczenia dwu zawiedzionych w swej ambitnej rachubie tyranów: Histieusa i Aristagorasa z Miletu, w chwili gdy król perski, Daryusz, był bardzo dobrze usposobiony względem Greków (500). Wszyscy Grecy azyatyccy za broń chwycili, lecz nie umieli się zorganizować. Pomoc rodaków europejskich była bardzo słaba: Sparta wręcz jej odmówiła, Ateny i Eretrya posłały kilkanaście okrętów, i żołnierze ich wraz z powstańcami podpalili Sardes, stolicę Lidyi (499). Wkrótce jednak odwróciło się szczęście od powstańców: Persowie znosili ich oddziały jeden po drugim, pobili flotę jońską pod Lade, zdobyli szturmem i zburzyli Milet (495); większą część miast spalili i pozajmowali wyspy. Daryusz postanowił zgnębić Greków zupełnie,

zagarniając pod swoją władzę i G-ę Europejską. Posłał tedy do miast europejskich, żądając „ziemi i wody”; w Atenach i Spareie odpowiedziano mu zabójstwem jego wysłańców. Zaczęły się więc długie wojny Perskie.—Zaszczyt zachowania niepodległości G-i spada na Ateny i Spartę. Większość wysp, nawet Egina, poddała się Persom; wyrocznia Delficka nic nie zrobiła, by Greków zjednoczyć do obrony ojczyzny. Nie wierzono w możność powodzeuia. Walka zaczęła się w r. 493. Pierwszą wyprawą morską dowodził Mardoniusz: jego wojsko lądowe zdziesiątkowane zostało w Tracyi, flota rozbiła się w blizkości góry Atos. Druga wyprawa, w rozmiarach 600 okrętów i 100 000 ludzi, pod Datisem i Artafernem, spustoszyła Naxos i Eretryę, lecz gdy wylądowała w Attyce, pod Maratonem, Ateń-czycy pod kommendąMiltiadesa zadali Persom ciężką klęskę (490). Napad na Ateny również się nie udał. Za namową Temistoklesa Ateny, które teraz, dzięki odkryciu żył srebra w Laurionie, znacznie się zbogaciły, zbudowały potężną flotę. Niebezpieczeństwo było wielkie. Część Greków skłaniała się na stronę Persyi przez niechęć ku Atenom (Teby, Egina), lub ku Spareie (Argos); arystokraci obawiali się zapału mas, powołanych pod broń przeciwko nieprzyjacielowi narodowemu, i pragnęli ugody z wielkim królem: była to polityka Alenadów tessalijskich i kapłanów del-fickich. „Wielki król” tymczasem postanowił pomścić porażkę wojsk swoich i organizował nową, olbrzymią wyprawę. Daryusz umarł podczas tych przygotowań (485). Powstanie Egiptu opóźniło wyprawę; dopiero 480 r. nowy król, Xerxes, osobiście poprowadził wojsko, z 56 narodów zebrane, i około miliona ludzi liczące. Tłumy te zalały Tracyę, Macedonię i Tessalię. Opór napotkały dopiero w Termopylach (ob.), gdzie król Sparty, Leonidas, zginął po walce zażartej. Flota azya-tycka stoczyła pierwszą bitwę z okrętami grec-kiemi na północy wyspy Eubei, niedaleko od przylądka Artemizyon. 271 tryer greckich pod kommendą króla Sparty, Eurybiadesa, któremu Temistokles towarzyszył, odniosło zwycięstwo; lecz obawiając się, by im tyłów nie zajęto, i widząc, że G. środkowa wpadła już była w ręce Persów, dowódzcy greccy cofnęli się do zatoki Sarońskiej. Myślano już wtedy tylko o obronie międzymorza Korynckiego: Teby, Focyda i kraje sąsiednie poddały się; Ateny stały się pastwą płomieni; obywatele ich schronili się do Troizeny i na okręty, stojące pod Salaminą. Tam-to Temistokles postanowił wydać bitwę decydującą, naprzekór egoizmowi mieszkańców Peloponezu, którzy chcieli cofać się jeszcze dalej. Persowie zostali zupełnie zwyciężeni. Xerxes cofnął się wtedy do Azyi, pozostawiając w G-i Mardoniusza z 300 000 ludzi, by dokończył podboju. W roku następnym (479)    110 000 Greków pod kom

mendą króla Sparty, Pauzaniasza, stanęło przeciwko niemu w Beocyi; bitwa pod Platejami za-

Edo. Pow. Ilnstr. Zeaz. 203. T. XXVI,

kończyła się stanowczem ich zwycięstwem. Tego samego dnia Ksantyp zniszczył resztki floty wielkiego króla pod Mykale, przy brzegach Jonii. Oczyszczono z załóg perskich brzegi morza Egejskiego, z początku europejskie, później azyatyckie. Grecy azyatyccy wolność odzyskali.—Zwycięscy Grecy odnowili swój związek i oznaczyli kontyn-gensy państw poszczególnych. Hegemonię przyznano Spareie, zarówno na lądzie, jak i na morzu. Ale król Pauzaniasz skompromitował się swe-mi zdradzieckiemi stosunkami i zraził miasta nadmorskie, które dostarczały .floty wojennej. Związkowi tedy ofiarowali zwierzchnictwo Atenom. Arystydes, którego prawość wszyscy podziwiali, sprawiedliwie obliczył składkę, przypadającą na każde miasto, wchodzące w skład związku morskiego dla obrony od Persów. Skarb związkowy, którego dochody wynosiły 460 talentów, umieszczono na wyspie Delos; utrzymywano z niego flotę związkową. Temistokles odbudował wtedy mury Aten i dokończył budowy portu Pireus, który połączono wkrótce z miastem

t. zw. „długiemi murami”. W ten sposób ugruntowała się hegemonia Aten na morzu. Zasłużyły sobie one na to energią w prowadzeniu walki z Persami. Cymon, syn Milcyadesa, zdobył ostatnie miasto perskie w Tracyi, Eion, pogromił rozbójników morskich na Skyros i przy uściu rz. Eurymedonu w Pamfilii zniszczył okręty, a następnie, wylądowawszy, pobił też wojsko perskie, które miało nanowo zdobyć Jonię (465). Niemniej energicznie strzegły Ateny jedności w związku: Naxos (466) i Tasos (463) zapłaciły wolnością za nieposłuszeństwo. Wkrótce też skarb związkowy przeniesiono (460) z wyspy Delos do świątyni Ateny na Akropolu; Ateny z członka związku wyrosły na jego władzcę. By skierować wszystkie siły G-i przeciwko Persom, Cymon radził utrzymywać przymierze ze Spar-tą, pomimo wielu słusznych uraz; podczas powstania Messenii (461) przyczynił się do tego nawet, że Ateny wysłały Spareie na pomoc 4 000 hoplitów. Podejrzliwa Sparta odesłała ich jednak, co wpłynęło na zmianę polityki ateńskiej. Po wygnaniu Cymona stronnictwo rządzące, na którego czele stał Perykles, dążyło do rozciągnięcia hegemonii na całą G-ę. Przystąpiły do związku: Argos, Tessalia i Megara, a gdy Korynt, Epidauros i Egina zaczęły w r. 458 wojnę z Atenami, ponieśli wprawdzie Ateń-czycy klęskę na lądzie (pod Halieis), zwyciężyli jednak na morzu i zajęli Eginę (456). Sparta też za broń chwyciła i odniosła zwycięstwo pod Tanagrą (457), nie umiała go jednak wyzyskać, a po zwycięstwie pod Enofytą (456) Beotowie, Focyjczycy i Lokrowie opunccy uznali hegemonię Aten; rozciągnęła się ona i na zatokę Ko-ryncką (po przystąpieniu do związku Achai i po osiedleniu wygnanych Messeńczyków w Naupak-tos). Po niefortunnej wyprawie do Egiptu na pomoc powstaniu Inara (455), która zachwia-

88

ła znaczenie Aten na wschodzie, Cymon starał się przez wyprawę na Cypr (449) przywrócić Atenom dawne ich stanowisko. Zdobył Cytyon, a po jego śmierci odnieśli Ateńczycy pod Salamis zwycięstwo nad Persami.—Na tern skończyła się wojna, choć nie zawarto formalnego pokoju z Persami. Persowie zaprzestali wysyłać okręty wojenne na morze Egejskie i otworzyli dla G-ów swe porty. Ateny po wojnach perskich doszły do wielkiej potęgi i, pomimo zazdrości, Sparta w rozejmie r. 450 uznać musiała ich zwierzchnictwo w G-i środkowej. Nie potrafiły go jednak Ateny długo utrzymać: uwikłały się w wojnę z sąsiadami już w r. 448; wojsko ateńskie pod Tolmidesem poniosło klęskę pod Koroneją (447) i Beocya dla Aten straconą została. W tym samym czasie odpadła Eubea i Megara, a Spartanie przybrali wrogą postawę. Eubeę dało się wprawdzie ujarzmić nanowo, a ze Spartą zawarli Ateńczycy 30-letni pokój (Peryklesa) w roku 445, ale hegemonia ich rozciągała    się    już odtąd    tylko na morze;

panowania    na    lądzie wyrzec    się musieli. Ze

stanem tym Ateny pogodzić się nie chciały; no-, wa wojna o hegemonię stawała się nieuniknioną. Zbieranie i organizowanie sił do tej walki było odtąd zadaniem Peryklesa, który rządził wtedy w Atenach. W tym celu postarał się o zmianę konstytucyi ateńskiej w duchu czysto demokratycznym, powiększył i wzmocnił flotę, dokończył    budowy    „długich    murów”. Walka

ostateczna zaczęła się w r. 431. Sprawa Kor-cyry była    do    niej    pozorem.    Sparta zdecydo

wała się na wojnę, pociągając za sobą prawie całą G-ę środkową. Siły z obu stron były mniej-więcej równe. Sparta miała za sobą Peloponez, z wyjątkiem Argolidy i Achai, oprócz tego Beocyę, Lokrów, Focyjczyków, potężne kolonie Koryntu, Ambracyi, Leukady i t. d. Koa-licya ta mogła wystawić 60 000 hoplitów (ciężko uzbrojonych) i, dzięki Koryntowi, potężną flotę. Ateńczycy, otoczeni ze wszystkich stron przez nieprzyjaciół, którzy się w każdej chwili wedrzeć mogli na ich terrytoryum, mieli dwa razy mniej sił lądowych, niż przeciwnicy; byli za to panami morza, rozporządzając 300 okrętami wojennemi i środkami, dostarczanemi przez 200 miast, im podwładnych, na przestrzeni wynoszącej 4 000 kilom, linii brzeżnej. Oprócz 600 talentów dochodu rocznego mieli w skarbie 6000, a ich organizacya finansowa pozwalała na prowadzenie wojny regularniej i dłużej, przy stosunkowo mniejszych wysiłkach. Nie była to wojna zwyczajna; przybrała wkrótce charakter wojny domowej: we wszystkich prawie państwach arysto-kracya trzymała ze Spartą, demokracya z Atenami; oprócz tego Spartan, których potęga była dawniejsza, uważano za obrońców dawnych trady-cyj; wiele miast, uciskanych przez Ateny i żałujących swej dawnej autonomii, miało nadzieję przy ich pomocy ją odzyskać. „W ten sposób — jak mówi Curtius — Peloponezyjczyków sprzymierzeńcami były zarówno ten popęd instynktowny, który pcha państwa uciśnione ku wyzwoleniu się, jak i ambicya arystokratów i ich dążność do zagarnięcia rządów nad masą w swe ręce”. — W początkach wojny tak zwanej Peloponeskiej żadnych walk decydujących nie stoczono; Peloponezyjczycy zaleli i spustoszyli Attykę, ale nie próbowali zdobywać mocnych murów stolicy; flota ateńska spustoszyła brzegi Peloponezu. W roku 429 Pery-kles zmarł; zaraz w Atenach wywiązała się walka pomiędzy nieoględnymi demagogami i niezdecydowanymi, sympatyzującymi ze Spartą arystokratami. W innych też miastach demokraci i arystokraci mordowali się wzajemnie, jak np. na Korcyrze; Peloponezyjczycy wyrżnęli ludność Piątej, Ateńczycy—arystokracyę mityleńską. Powodzenia Ateńczyków w Pylos i Spartan w Chal-cydzie równoważyły się. Walkę przerwał na czas jakiś pokój Nicyasza 421, lecz jej nie zakończył, bo żadna z partyj nie zdołała zgnieść drugiej. Intrygi Alcybiadesa wciągnęły Ateńczyków w nieszczęsną wyprawę sycylijską (415— 413), w której postradali swą potężną flotę i 60-tysięczne wojsko lądowe. Następnie wygnany z Aten Alcybiades (ob.) poradził przez zemstę Spartanom osadzenie Dekelei (413), co było ciężkim ciosem dla Ateńczyków, uniemożliwiło im bowiem zarobkowanie i przebywanie poza murami miejskiemi. Nadto Spartańczycy utworzyli flotę za pieniądze perskie i wtedy odciągnęli wszystkie niemal wyspy i miasta od związku morskiego. Zwycięstwa przywołanego z powrotem do ojczyzny Alcybiadesa były tylko chwilowym przebłyskiem powodzenia. Lud ateński, zrozpaczony i oszukiwany przez ambitnych demagogów, przyśpieszył upadek swej potęgi szeregiem iście samobójczych błędów, jak powtórne wygnanie Alcybiadesa i skazanie na śmierć wodzów, którzy odnieśli zwycięstwo u wysp Arginussai. Po zniszczeniu ostatniej floty ateńskiej przez Lyzandra nad Aigospotamoi (405) Ateny zostały zamknięte od strony lądu i morza. Zdrada Teramenesa uniemożebniła Ateń-czykom obronę; znękani głodem, przyjęli oni upokarzające warunki pokoju, przez eforów podyktowane: zburzenie „długich murów”, wydanie floty, zrzeczenie się wszelkiej władzy poza Attyką i przystąpienie do związku Pelopone-skiego. Dawną konstytucyę zniesiono i, dopóki-by nowa, oligarchiczna zaprowadzoną nie była, oddano rządy t. zw. Trzydziestu Tyranom, a dla ich obrony postawiono 700 Spartan na Akropolu załogą.

D) Upadek polityczny G-i. Tak upadło, nietyle od zewnętrznej przemocy, ile z własnej winy, jedyne państwo, które było zdolne zjednoczyć politycznie G-ę. Sparta wyszła z tryumfem i cała G. władzy jej się poddała. Nie zdołała jednak utrzymać tego panowania, zresztą i sama

zwyrodniała i osłabła. Oddając władzę we wszystkich miastach oligarchom (dekarchie) i wprowadzając załogi wojskowe do twierdz, obrażała Sparta grecką miłość wolności; kommendanci spartańscy (harmostowie) bezkarnie terroryzm uprawiali. Państwa G-i środkowej, których pomoc przyczyniła się wielce do zwycięstwa Sparty, usunięte przez nią zostały od udziału w zdobyczy i rządach. Przed wojną uważano Spartan za obrońców wolności, przez zbytni wzrost Aten zagrożonej; po wojnie zaś nienawiść powszechna na nich się zwróciła. Wydali też oni miasta azyatyekie Persom, a gdy się wreszcie, po smutnym końcu wyprawy Cyrusa Młodszego przeciw Artaxerxesowi, zdecydowali na wojnę z Persyą, przez trzy lata opieszale ją prowadzili (400— 397). Król Agezylausz, który w r. 396 objął kommendę naczelną w Azyi Mniejszej, okazał więcej energii i odniósł niejakie korzyści; ale, zanim zdołał zabezpieczyć wolność miast greckich, odwołany został (394) do ojczyzny, gdyż w G-i wybuchło powstanie przeciwko Spareie. Lizander pociągnął na Teby, zginął jednak pod Haliartos (395) na samym początku wojny. Wskutek tego Korynt, Argos, Teby i Ateny, które już w r. 403 uwolniły się były od rządu 30-u, utworzyły przeciwko Spareie związek, do którego przyłączyła się większość państw G-i środkowej i północnej. Zaczęła się wojna Korync-ka (394 — 387). Stanowisko swe na Peloponezie utrzymali Spartanie przez zwycięstwo pod Nemeą; w G-i środkowej przywołany z Azyi Agezylausz zwyciężył związkowych pod Korone-ją (394). Ale zdobyte z takim mozołem stanowisko na morzu rozwiało się odrazu po rozbiciu pod Kuidos floty spartańskiej; wszystkie państwa nadmorskie opuściły Spartę i zaczął się tworzyć nowy attycki związek morski. Wojna lądowa ciągnęła się przez długie lata bez rezultatu; staczano krwawe bitwy około Koryntu, żadna jednak strona nie odniosła stanowczego zwycięstwa. Wreszcie w r. 387 udało się Spareie przez Antalkidasa zawrzeć przymierze z królem perskim, który w Sardes podyktował warunki pokoju (pokój Antalkidasa): Azya Mniejsza i Cypr mają należeć do Persyi, a wszystkie inne miasta greckie mają używać zupełnej niezależności. Ten ostatni warunek oznaczał zniesienie wszystkich związków i zapewniał hegemonię Spareie, która była silniejsza od każdego z poszczególnych państw greckich; mieszała się też Sparta natrętnie do wewnętrznych spraw miast pod pozorem przeprowadzenia warunków pokoju i podsycała zawziętość partyj, która je do zguby prowadziła. Na Spareie zatem ciąży wina rozbicia G-i i wydania kolonij azyatyckich w niewolę. — Zdradzieckie zajęcie Teb przez Spartanina Foibi-dasa wywołało nowy zwrot w sprawach greckich. Wygnani przez oligarchów tebańskich demokraci z Pelopidasem na czele wtargnęli do Kadmei (379) i wycięli Spartan razem z har-mostem. Napad Spartaniua Sfodriasa na Pireus popchnął Ateny do zawarcia przymierza z wy* zwolonemi Tebami. Tebanie utworzyli szybko dobre wojsko z nową organizacyą pod kommen-dą Pelopidasa i Epaminondasa, które odparło napady Spartan na Beocyę i przywróciło hegemonię Teb nad miastami beockiemi. Ateńczycy doprowadzili znów swój związek morski do liczby 70 członków i dwa razy pobili Spartan na morzu: pod Naxos (376) i pod Leukadą (375). Na zjeździe pokojowym w Spareie (371) porozumieli się Spartanie z Ateńczykami: pierwsi mieli rządzić w Peloponezie, drudzy na morzu; od Teb zażądano rozwiązania związku Beockie-go, a gdy się na to zgodzić nie chciały, wyłączono je z pokoju. Epaminondas ocalił miasto rodzinne przez świetne zwycięstwo, odniesione pod Leuktrami nad Spartanami (371). Gdy większa część G-i środkowej przyłączyła się do związku Beockiego, Epaminondas wkroczył do Peloponezu (370), utworzył związek Arkadyjski, zbudował mu „wielkie miasto” (Megalopolis) na stolicę, spustoszył Lakonikę i przywrócił wolność Messenii. Lecz takie powodzenie Teby zawdzięczały jedynie talentowi swych wodzów. Gdy Pelopidas zginął w Tessalii (364), a Epaminondas pod Mantyneją (362), znikła hegemonia Teb przez gnuśność i niedbalstwo samych Te-bańczyków. Utworzone przez nich dwa nowe państwa, Arkadya i Messenia, istnieniem swem znacznie osłabiły Spartę, ale same też były słabe: więc Pelopouez cały pogrążył się w niemoc. Oprócz tego próba Epaminondasa utworzenia potęgi na morzu zachwiała władzę Aten w nowym związku morskim. Samowola i łu-piestwo strategów ateńskich, werbujących wojska najemne, spowodowały oderwanie się od Aten najwybitniejszych sprzymierzeńców (358). Wojna ze związkowymi (358—355) rozbiła związek morski. Odtąd, po wymknięciu się władzy z rąk wycieńczonych Aten, Teb i Sparty, żadne państwo greckie nie było już zdolne zapanować nad innemi, poprowadzić je w jednym kierunku, narzucać im politykę wspólną. Można było mieć przynajmniej nadzieję, że po tych ostatnich przewrotach G. spokój odzyska, bo nie było już nikogo, coby, sięgając po hegemonię, wojnę domową mógł znów rozpocząć. Literatura, filozofia, sztuka były jeszcze w najpiękniejszym rozkwicie: Platon, Arystoteles, rzeźbiarz Praxyteles żyli w tej epoce; Demostenes, Li-kurg, Eschines słynęli z wymowy. Ale obyczaje perskie i zniewieściałość wkradły się do wszystkich państw greckich. Zamiast wojsk narodowych istnieją tylko najemnicy; z drugiej strony—mnóstwo Greków zostaje na żołdzie króla perskiego i jego satrapów. Nieodwołalnie tedy G. musiała się stać ofiarą jakiejś militarnej potęgi. Była nią Macedonia, dotychczas źle rządzona, zamieszkana przez plemiona na pół dzikie, prawie obca G-i. Ale król Filip II po-

tratił z niej wielkie państwo uczynić (ob. Macedonia i Filip). Utworzywszy sławną falangę (ob.), pogromił sąsiadów, Illiryjczyków i Traków, zdobył naclbrzeżne miasta greckie, potem wyruszył, by podbić Tessalię, wreszcie Helladę. „Wojna święta” (355 — 346) nastręczyła mu sposobność potemu, gdyż wezwali jego pomocy sami Grecy. Filip zajął Termopile, wytępił Focyjczyków, wyklętych za zrabowanie Delf; otrzymał za te zasługi przewodnictwo na igrzyskach pytyjskich i głos w radzie Amliktyo-nii (346). Przez czas jakiś czujność Demoste-nesa, wciąż ostrzegającego Ateńczyków, szachowała jego obłudną politykę. Znalazła się jednak partya macedońska, przedajna, w samych Atenach, a w Peloponezie trzymali z Filipem nieprzyjaciele Sparty (Argos, Messenia, Megalopo-lis). W roku 338 rada Amfiktyonii, skazując miasto Amfissę, zaprosiła znowu Filipa do G-i.

wej sytuacyi odpowiadały i nowe formy polityczne. Powstały królestwa: egipsko-helleńskie, syryjsko-hellepskie, Pergam, Bitynia, Pont i najdalej ku wschodowi posunięta Baktryana. (Dzieje hellenizmu w państwach wschodnich ob. pod temi wyrazami).

E) Protektorat macedoński. Grecya właściwa przestaje być wtedy główną widownią działalności helleńskiej: Aleksandrya, Pergam, Rodos dorównywają Atenom pod względem zamożności. Miasta greckie wplątane zostały w walki pomiędzy następcami Aleksandra. Organizacya, jaką Aleksander chciał nadać swemu państwu, zniszczona została przez rywalizujących z sobą wodzów jego. Podzielili oni między siebie prowincye państwa. Z 34-ch wodzów, dopuszczonych do podziału, najznaczniejsi byli: Perdykkas, Ptolemeusz, Eumenes, Kassan-der, Lyzimach, Antygon, Antypater, Seleukos i Polysperchon. Dwaj tylko z pomiędzy nich stanęli po stronie rodziny Aleksandra. W G-i walczył Polysperchon z ambitnym synem Antypatra, Kassandrem, w imieniu słabego króla Filipa; ogłosił on dekret, przywracający miastom greckim wolność i autonomię (319). Podobne ogłoszenie uczynili potem Antygon i Ptolemeusz, podczas wojny z Kassandrem. Rodzina Aleksandra wyginęła podczas tych zamieszek. Jego dwaj synowie i matka stali się ofiarami Kassandra (312 i 309). Mówiono dużo wtedy o przywróceniu wolności greckiej. Antygon występuje jako jej obrońca. Syn jego, Demetryusz Poliorcetes, wylądował z potężną armią w G-i (397) i zainstalował się w Atenach. Naprawdę wyswobodzili się wtedy tylko Rodyjczycy, których napróżno oblegał Demetryusz (305—304). Wrócił potem do G-i i odebrał ją prawie zupełnie Kassandrowi i Po-lysperchonowi (który od r. 309 był na żołdzie Kassandra). Po bitwie pod Ipsus Demetryusz cofa się do G-i i znów ten kraj nieszczęsny staje się widownią walk „Diadochów”, t. j. następców Aleksandra. Po śmierci Kassandra Ptole-

cedonii, by tam królować (294). Przez czas jakiś prawie cała G. zostaje w jego ręku, nawet wtedy, gdy już utracił Macedonię (288). Po zniknięciu tego niezwykłego awanturnika Ateny powstały i wypędziły Macedończyków; siostrzeńcowi Demostenesa, Democharesowi udało się przywrócić na lat dziesiątek demokracyę. Syn jednak Demetryusza, Antygon Gonatas, utrzymał Beocyę, Megarę, Korynt i kilka miejscowości w Peloponezie. W tymże czasie Macedonia i G. środkowa zostały strasznie zniszczone przez najazd Celtów (279—277), którzy spustoszyli Etolię, przedarli się przez Termopile i dopiero pod Delfami pobić ich zdołano. Po tym najeździe Antygon Gonatas wstąpił na tron macedoński (277). Epir, który wśród ogólnego upadku nieco

Zastąpiły mu wprawdzie drogę wojska ateńskie i tebańskie połączone, lecz zostały zwyciężone w walnej bitwie pod Cheroneją. — Był to koniec wolności greckiej; G. dostała się faktycznie pod władzę Filipa. Zjazd posłów państw greckich, zwołany do Koryntu, okrzyknął go naczelnym wodzem całej G-i w zapowiedzianej przez niego wyprawie do Persyi; jedni tylko Spartanie odsunęli się od tego przedsięwzięcia (337). Śmierć Filipa niewiele opóźniła wyprawę. Syn jego Aleksander pokonał naprzód barbarzyńców północnych, stłumił następnie powstanie G-i, burząc Teby (335) i zaraz przystąpił do wykonania wielkiego planu. Z podwojoną falangą, z posił-kowemi oddziałami greckieini wkroczył w 334 r. do Azyi Mniejszej i odtąd już nie wrócił do Europy. Zdobył państwo Perskie i część Indyi (ob. Aleksander Wielki). Podczas tej olbrzymiej wyprawy Spartanie chwycili za broń, by zrzucić z siebie jarzmo macedońskie; połączyli się z nimi mieszkańcy Achai. Elidy oraz część Arkadyjczyków. Wódz macedoński, Antypater, pobił ich (330). Ostatnia próba odzyskania wolności, już po śmierci Aleksandra, skończyła się meusz podburzył przeciwko Demetryuszowi Spartan również nieszczęśliwie. Demostenes i Leostenes i Pyrrusa, pretendenta do tronu Epiru. Deme-zorganizowali powstanie w Atenach; wyruszyli tryusz porzuca oblężenie Sparty i jedzie do Ma-wtedy przeciwko Macedończykom także mieszkańcy Lokrydy, Focydy, Etolii, Tessalii, Argolidy,

Epidauru, Elidy, Messend. Wojna ta, zwana „Lamijską”, z powodu oblężenia długiego a niedołężnego ufortyfikowanej Lamii, zakończyła się klęską pod Krannon (322). Zaczęło się prześladowanie demokracyi ateńskiej; w większych miastach załogą stanęły wojska macedońskie: zniknął ostatni cień niezależności greckiej. W tym samym czasie jednak otworzyły się przed Grekami nowe, olbrzymie pola. Wielka myśl Aleksandra, zlanie się Wschodu z Zachodem, urzeczywistniła się po jego śmierci. Podbój Azyi zachodniej i Egiptu oddawał w ręce Greków kraje ^dwadzieścia razy większe od ich ojczyzny, szanowne ogniska starszej cywilizacyi. Tej no

sil zachował, przez czas krótki zagrażał hegemonii macedońskiej, lecz awanturniczy król jego, Pyrrus, zginął wkrótce (272). Śmierć jego, zostawiając Antygona panem Macedonii, zamyka okres Diadochów: pół wieku wojen, które doprowadziły do upadku ostatecznego miasta greckie, przez rabunki, proskrypeye i emigracyę do nowych kolonij azyatyckich. Jakkolwiek Macedonia, której ludność znacznie się zmniejszyła z powodu najazdu Celtów i emigracyi, była słaba, ale państewka greckie były jeszcze słabsze: więc jej ulegały. Królowie utrzymywali kilka garnizonów macedońskich i udzielali pomocy tyranom. Głównemi twierdzami ich były: Deme-tryada, nad zatoką Pagasycką, Chalcis i Akro-korynt. Natrafiali jednak na opór, podsycany przez Ptolemeuszów egipskich. Polityka tej dynastyi polegała na stawianiu przy każdej sposobności zawad Antygonidom; przez wiek cały walczą w G-i wpływy macedońskie z egip-skiemi. Emigranci greccy, którzy setkami tysięcy osiadają w krajach nad wschodniemi brzegami morza Śródziemnego, a później, za czasów rzymskich, i nad brzegami zachodniemi, nie należą już do jednego narodu. Obywatele wielkich miast greckich, na Wschodzie wyrosłych, nie są już owymi Hellenami z wieku VI. Narody mieszańców, reprezentujące cywilizacyę i język helleński, właściwie nazwać należy hel le ni-stycznemi (neologizm ten zaznacza dobrze rażnicę): kwitnie wśród nich nauka i literatura helleńska; na tych szerokich przestworzach, po których uwijają się kupcy i żeglarze greccy, od Bałtyku do oceanu Indyjskiego, wytwarzają one poczucie wyższej cywilizacyi helleńskiej, dumnie barbarzyńcom przeciwstawianej. Środowiskiem Jiellenizmu w tej nowej epoce—była Aleksan-drya egipska. Tymczasem G. właściwa pod względem politycznym była wciąż jeszcze zbiorem słabych, swarzących się ciągle państewek. Nowe państwo, które się do spraw greckich wmieszało, królestwo Epiru, istniało nie długo. Po śmierci Pyrrusa państwo syna jego, Aleksandra, ograniczone zostało do Epiru właściwego. Po jego śmierci (ok. 260) upadło panowanie Mo-lossów; książęta z dynastyi Eacydów mordowali się wzajemnie i Epir rozpadł się: trzy główne plemiona: Molossowie, Tesprotowie i Chaonianie, utworzyły rzeczypospolite federalne, osłabiające się ciągłemi kłótniami i wojnami. Rolę Epi-rotów odziedziczyli Etolowie i równoważyli przez czas pewien wpływy macedońskie w G-i właściwej. Egipt popierał ich, naturalnie. Po śmierci Demetryusza Poliorcetesa Ateńczycy, którzy wolność wtedy odzyskali, żyli w dobrych stosunkach z Ptolemeuszami. Wplątali się naw⁷et w wojnę, którą Ptolemeusz II zaczął z Syryą i Macedonią (266). Cała G. wzięła w niej udział i wódz ateński, Chremonides, główną rolę w niej odgrywał. Spartanie, Elijczycy, Ar-kadyjczycy i Achaj czy cy, Korynt i Chalcis, król

Epiru i Etolowie, również za broń chwycili. Antygon pokonał jednak koalicyę. Zniszczał flotę egipską pod Kos (265), zdobył Chalcis, zwyciężył i zabił króla Sparty, Areusa. Po długiem oblężeniu Ateny poddać się musiały (262): załogi macedońskie stanęły w Salaminie, Sunion, Atenach; „długie mury” powtórnie zburzono. W ten sposób skończyło państwo Ateńskie. Me-gara, Epidauros, Troizen, Mantynea zostały również wojskiem macedońskiem obsadzone. Siły G-i nie były jednak jeszcze zupełnie wyczerpane. Czego nie mogły dopiąć państwa pojedyncze—zjednoczenia Hellady—to stało się obecnie zadaniem związków. Związek etolski urósł podczas anarchii w. IV i pierwszej połowy III; zajął on miejsce dawnej rady amftktyonii. Ale rozbójnictwo i dzikość Etolów zraziły do nich miasta południowe, które przyłączyły się do związku achajskiego, zreorganizowanego przez Aratusa dokoła Sycyonu. Związek achajski występował przeciwko tyranom, protegowanym przez Macedonię, opierając się na Egipcie, który spotężniał pod energicznemi rządami Ptolemeusza Euergeta: zdobył on całe wybrzeże G-i azya-tyckiej od Hellespoutu do Pamfilii, zniszczył flotę macedońską pod Andros (248). Potem Ara-tus zajmuje Korynt, Megarę, Troizenę, Epidauros. Śmierć Antygona Gonata (239j była bardzo po-myślnem zdarzeniem dla związku. Gdy Etolowie, którzy z początku stali po stronie Macedonii przeciwko Achajczykom, połączyli się z nimi, król Demetryusz zdołał utrzymać zaledwo Beo-cyę i Focydę. Arkadya zachodnia, Megalopolis (234) i Argolida przystępują do związku. Śmierć Demetryusza pogorszyła jeszcze bardziej położenie Macedonii. Nowy jej władzca, Antygon Doson, musiał się ograniczyć obroną państwa przed barbarzyńcami północnemi. Tessalia oderwała się, Attyka zrzuciła jarzmo macedońskie; Ateny jednak nie starały się już brać rządów w swe ręce i ograniczały się na roli stolicy intellektualnej, do której szkół ciągnęła młodzież z całego świata. Rzymianie ukazują się wtedy na widowni. Wytępienie przez nich illi-ryjskich rozbójników morskich przyjęto w całej G-i z radością. Korcyra, Epidamnos, Apollonia oddały się pod ich protektorat; Korynt przypuścił ich do igrzysk Istmijskich, Ateny do miste-ryów Eleuzyjskich. Brak jedności i rozbicie G-i przyśpieszały jej niewolę. Antagonizm klas był wielki; nienawiść ludu do plutokracyi wzmagała się ciągle. Rozbudzając w kapitalistach pragnienie protektoratu obcego, któryby ich od ludu zabezpieczył, te walki klasowe oddawały G-ę na pastwę cudzoziemcom. Zazdrość i kłótnie miast przyśpieszyły rozwiązanie. Sparta wystąpiła przeciwko związkowi achajskiemu, dopominając się o swą tradycyjną hegemonię. Król Sparty, Kleomenes, zajął Arkadyę zachodnią (Tegea, Mantinea, Orchomenos). Pod Megalopolis (227) i Dyme (224) pobił Achajczków, zdobył Argos,

Flius (Fliunt), Korynt, Pellene. Zrozpaczony Aratus zwrócił się po pomoc do Macedonii. Antygon Doson zajął wted) Tessalię północną, a kilka miejsc w Karyi wziął w zastaw przeciwko Egiptowi; zwracając później tę zdobycz, pozyskał sobie neutralność w chwili stanowczej. Zawarto przymierze, czyli symmachię ; podług niej obywatele Achai, Beocyi, Focydy, Tessalii, Epi-ru i Akarnanii byli na stopie równej z Macedonią, która miała tylko koinmendę naczelną nad wojskami sprzymierzonych. Antygon i sprzymierzeni zburzyli Mantyneę i zgnietli pod Sela-zyą wojsko spartańskie (221). Załogi macedońskie zajęły Akrokorynt i Orchomenos w Peloponezie. Oprócz Etolii i Attyki, przymierze obejmowało całą G-ę. G. była teraz w korzystnem położeniu: państwa pojedyńcze miały zapewnioną autonomię i jednocześnie były w silny związek połączone. Lecz w roku następnym umarł Antygon, a następca jego, 17-letni Filip V, nie miał takiej powagi. Rozboje Etolów wywołały wojnę ogólną, w której Elijczycy (w Elis) i Spartanie wystąpili przeciwko związkowi. Filip pobił Etolów; odczuwano potrzebę połączenia się w chwili, gdy druga wojna punicka rozstrzygała, komu się ma dostać panowanie na morzu Śródziemnem. Zjazd przedstawicieli państw greckich w Naupaktos przyznał Filipowi zwierzchnictwo nad całą Helladą (217), ale niezaradność i chwiejność jego pozbawiły go korzyści z przymierza z Hannibalem (215): owszem, ciężkie ciosy nań ściągnęły. Reorganizacya wojska achajskiego, dokonana przez Filopoimena, przyszła zapóźno. Posłużyła przynajmniej do pozbycia się z Peloponezu wojowniczego tyrana Sparty, Machanidasa, pokonanego i zabitego w bitwie pod Mantineą (207). Wojna toczyła się dalej ze Spartą, w której tyran Nabis zniósł rządy dawnej oligarchii doryc-kiej, i na morzu Egejskiem, Filip bowiem chciał zagarnąć miasta i brzegi azyatyckie. Zręczna dyplomacya Rzymian pokłóciła Filipa z Grekami. Achajczycy odmówili mu współudziału, a dzikie spustoszenia, dokonane przez niego w Attyce, odwróciły od niego Greków zupełnie. Etolia, Elida, Messenia oświadczyły się za Rzymem; Filip mógł tylko liczyć na Tessalię, Eu-beę, Focydę i Lokrydę, które posiadał, i oprócz tego na Epir, Akarnanię, Beocyę. Gdy Flami-ninus przyszedł na zimowe leże do Focydy, związek Achajski zawarł przymierze z Rzymem (198). Beotowie musieli zrobić to samo po zdobyciu Teb; zostali jednak przez sto lat jeszcze zajadłymi nieprzyjaciółmi Rzymu. Bitwa pod Cynoeefalami zadała cios ostatni panowaniu i państwu Macedońskiemu: zamknięto je w dawuych granicach, za Olimpem, i zabroniono mieć flotę wojenną. Podczas igrzysk Istmijskich (196) Fla-mininus odczytał dekret Senatu, podług którego wszystkie państwa greckie, podległe Macedonii, jako to: Korynt, Focyda, Lokryda, Eubea, Tessalia, Ftiotis i t. d., miały być odtąd zupełnie wolne i niezależne. Było to drugie wydanie pokoju Antalkidasa, narzucone jednak przez sąsiadów daleko groźniejszych. Niebawem Rzymianie Tessalię podzielili na cztery niezależne rzeczypospolite (Magnezya, Perrebia, Dolopia i Tessalia), a związek etolski odsunęli aż po Otrys; związek achajski dostał twierdze w Peloponezie, odebrane królowi. Tyran Nabis, gorąco popierany przez helotów i ubogich, których własnością obdarzył, stawiał rozpaczliwy opór Flami-ninowi. Rzymianie zostawili mu Spartę z obwodem; Lakonię zaś podzielili między niego i Eleu-terolakończyków; zostawili jednak pod bokiem Achajczyków ich najgorszego nieprzyjaciela. W r. 194 Rzymianie wycofali wojska swoje z G-i. Odłożyli na czas jakiś oswobodzenie Greków azyatyckich, którzy się byli dostali pod władzę królów Syryjskich. G. europejska była na pozór wolna. Ale ówczesne państewka greckie nie były już zdolne rządzić się samodzielnie. Przekupstwo grasowało powszechnie. Sądy prawie nie funkcyonowaly. Niesnaski, kłó-tnie, zatargi były na porządku dziennym. Eto-lowie, którym odmówiono Tessalii, i którym się zdawało, że ich pokrzywdzono na korzyść Achajczyków, myśleli o odwecie i weszli w stosunki z Antyochem, królem Syryi. Jednocześnie Achaj-czycy i ich mąż stanu Filopoiinen przyjęli protektorat rzymski. Nabis, który wichrzył ciągle w Peloponezie, został zamordowany przez swych przyjaciół, Etolów, i Sparta przyłączyła się do związku Achajskiego. Koalicya Etolów i Antyo-cha przeciwko Rzymowi znalazła poparcie tylko w Beocyi. Tessalijezycy powstrzymali małą armię syryjską (192), dopóki konsul rzymski Acilius Glabrio nie zniszczył jej pod Termopilami (191). Etolowie bronili się zaciekle przez dwa lata, lecz stracili wszystkie ziemie po za Etolią właściwą (z wyjątkiem Lokrydy Ozolskiej i doliny rzeki Sperchejos) i musieli uznać zwierzchnictwo Rzymu. Miasta greckie w Azyi Mniejszej, po upadku Antyocha, ogłoszono za wolne (Lam-psak, Dardanos, Ilion, Focea, Kyme, Smyrna, Erytrea, Klazomeny, Chios, Kolofon, Milet itd.). Sprzymierzeńcy Rzymian, Filip i Achajczycy, powiększyli swoje terrytorya. Filip zajął miasta greckie na brzegu Trackim, dalej wyspy Lemnos, Tasos, większą część Tessalii, Dolopię i pozyskał zwierzchnictwo nad Atamanią. Achajczycy zabrali Elidę i Messeuię — i tym sposobem cały Peloponez znalazł się w ich związku. Nie podobało się to Rzymianom: wystąpili w o-bronie swych sprzymierzeńców. Filip musiał się wyrzec nabytków na południe od Olimpu i na brzegach Tracyi (184); Achajczykom odebrano Zante. Spareie senat rzymski przyznał niezależność połowiczną. Oligarchia messeóska, nie mogąc się pogodzić z umiarkowaną demokracją achajską, powstała i spowodowała zgubę Filopoimena. Następca jego, strateg Lykortas, surowo ich ukarał i przywrócił jedność pelopo-neską; wypadek ten jednak popsuł stosunki stronnictwa patryotycznego peloponeskiego z senatem rzymskim. Protektorowie uważali za zuchwalstwo załatwianie przez Filopoimena i Ly-kortasa spraw greckich i branie na seryo nadanej G-i wolności. Znalazło się zaraz stronnictwo rzymskie, którego przy wód zcą był Kalli -krates. W Etolii podobną rolę odgrywali Lykis-kos i Toas, przedtem promotorowie wojny syryjskiej. W Tessalii i w całej G-i północnej proletaryat toczył wciąż z kapitalistami walkę, która się z obu stron zaznaczyła okrucieństwem. W Beocyi rządziła demokracya, wrogo przeciw Rzymowi usposobiona. Ta zbliżyła się do Per-seusza, nowego króla macedońskiego, który wystąpił jako obrońca ubogich, naśladując Kleo-mena i Nabisa. Azyatyckie miasta greckie, Byzancyum i nawet Rodos skłaniały się ku niemu. Lecz gdy wojna wybuchła, nieprzyjaciele Rzymu zadrżeli i Perseusz pomocy znikąd nie otrzymał. Po bitwie pod Pydną państwo Macedońskie runęło, by już nie powstać nigdy (168). Wtedy gniew zwycięzców dał się dobrze Grekom we znaki. Systematyczne spustoszenie 70 miasteczek w Epirze, obrócenie 150 000 jego mieszkańców w niewolników rzuciło popłoch na całą G-ę. Stronnictwo narodowe uległo srogiemu prześladowaniu. Wszyscy wybitniejsi jego członkowie, bądź skompromitowani przez pisma, znalezione u Perseusza, bądź zadenuncyowani przez stronników Rzymu, jako niebezpieczni jego przeciwnicy, wywiezieni zostali do Rzymu i poddani śledztwu; wielu z nieb na śmierć skazano. Prześladowania te rozciągnęły się nawet na wyspy najdalsze, jak np. Kos. W ten sposób wyginęło wielu najlepszych patryotów Tessalii, Etolii, Akarnanii. Acbajczycy, którym wyrzucano neutralność, ulegli podobnemu losowi. Kallikrates ułożył listę, obejmującą tysiąc nazwisk patryotów, których wywieziono do Italii i w miastach Etruryi internowano. Między nimi był Polibiusz, syn Lykortasa. Sami tylko Ateńczycy, którzy wierności Rzymowi dochowali, coś zyskali; oddano im Haliartos, Delos i Le-mnos, Stosunek Rzymu do G-i zmienił się teraz zupełnie: nie było już Flamininów i Scypio-nów, przychylnie dla niej usposobionych; człowiekiem najbardziej wpływowym był wtedy Kato, okazujący wyraźnie pogardę i wstręt do zepsucia greckiego. Stosunki greckie były też wtedy opłakane. Dzięki rozpowszechnieniu się bezżeństwa mnóstwo rodzin wygasło; majątki zlewały się w wielkie latifundia. W wielu miejscach tłumy zrozpaczonego proletaryatu czekały tylko sposobności do powstania. Najmniejszy wypadek mógł burzę wywołać. Oskarżony o przekupstwo strateg Związku Achajskiego, Dieos, by odwrócić od siebie uwagę, skierował ją na nieporozumienia ze Spartą. Rzymianie, którzy stłumili wtedy powstanie w Macedonii i obrócili ją w prowincyę rzymską, postanowili skończyć z kwestyą peloponeską. Ogłosili, że Sparta, Korynt, Argos, Orchomenos i Heraklea przestają należeć do związku Achajskiego. Związek ten musiał protestować przeciwko wyrokowi, skazującemu go na zagładę. Stronnictwo demokratyczne, z Dieosem i Kritolaosem na czele, zerwało otwarcie z Rzymem. Zawieszono spłatę długów; uchwalono w Koryncie wojnę. Krito-laos pobity został pod Skarfe przez Metella (147) i zginął w tej bitwie. Dieos próbował walczyć dalej, zaciągając do wojska nawet niewolników. Ostatnią bitwę stoczono na międzymorzu Korynckiem; stanęło do boju 14 600 Greków i 30 000 Rzymian pod Mummiuszem. Piechota achajska walczyła mężnie i prawie cała została na pobojowisku. Po tej klęsce Rzymianie zdobyli i zburzyli Korynt (146). Większość nieprzychylnych Rzymowi miast złupiono, rozebrano inury fortec, rozbrojono ludność i pozabijano wybitniejszych patryotów. Kommissya, złożona z dziesięciu senatorów, przybyła, by los G-i rozstrzygnąć. Wszystkie związki, nawet gminne, rozwiązać kazała; zniosła konstytucye demokratyczne; władzę oddała wszędzie w ręce oligarchii, podług censu utworzonej. Korynt, większa część Beocyi i Eubea stały się własnością państwa Rzymskiego; wszyscy Grecy płacić mieli doroczną daninę Rzymowi. Polibiusz miał dopilnować wprowadzenia nowych konstytucyj. G. stała się prowincyą rzymską.—Grecy, zamieszkali w Italii, wcześniej już temu losowi ulegli. Na Sycylii najdłużej utrzymały niepodległość Syrakuzy; Selinunt (-us) i Agrygent zburzyli Kartagińczycy. W Italii jeden tylko Tarent długo wolność zachowywał; wdał się wreszcie w nierówną walkę z Rzymem i upadł 272. W 60 lat później los ten spotkał i Syrakuzy (ob. Italia, Rzym, Syrakuzy, Tarent i t. d.).

F) Rządy rzymskie ciążyły na Grekach mniej niż na innych narodach, niemających tak znakomitych przodków. Nie podniosła się jednak G. z upadku i nawet za czasów cesarstwa nie odzyskała dobrobytu materyalnego, równego krajom Azyi i Europy zachodniej. Związki istniały dalej, zajęte głównie świętami religijnemi, oczekując, póki ich nie zużytkuje administracya rzymska. Do głównych związków należały: Tessal-ski, Amfiktyoński, Etolski, Focyjski, Beocki, Eu-bejski i Peloponeski. Spartyaci tworzyli grupę oddzielną obok Eleuterolakończyków, którzy posiadali połowę Lakonii; Sparta, Ateny i prawdopodobnie Delfy miały przywilej immunitatis. Zachowały swą konstytucyę i swe magistratury: w Spareie patronomów, ustanowionych przez Kleomenów, w Atenach archontów, strategów, radę wielką, zgromadzenie narodowe i areopag, który główną rolę odgrywać zaczął. Wyspa Delos, która została kleruchią ateńską, odziedziczyła handel morski Rodosu i Koryntu i stała się głównym rynkiem morza Egejskiego; koncentrował się w niej handel niewolnikami; Rzymianie przywo-zili ich po 100 000 naraz po zdobyciu Kartaginy i Koryntu; zwyczajni handlarze sprowadzali nieraz po 10 000, sprzedawanych w ciągu dnia jednego. Rozbójnicy morscy i rzymscy lichwiarze urządzali formalne polowania na ludzi, które doprowadziły kraje greckie do ruiny i wywołały nadmierny wzrost niewolnictwa. Znaczna część ludności emigruje: kupcy, rzemieślnicy, lekarze, aktorzy, fechtmistrze, a zwłaszcza pedagogowie, idą szukać szczęścia, w Rzymie. Ten prąd emi-gracyi trwał przez wieki i usprawiedliwia zupełnie słowa Horacego o podbiciu Italii przez Greków zwyciężonych. W w, I Rzym zagrożony został w swych posiadłościach greckich w Azyi i Europie przez potężnego przeciwnika, króla Pontu, Mitrydata. Większa część Greków azya-tyckich połączyła się z nim po pierwszych zwycięstwach i wielu z nich brało udział w rzezi Rzymian; Rodyjczycy tylko mu się oparli. W Helladzie stronnictwo narodowe głowę podniosło. W Atenach filozof Aristiou przeciągnął lud na stronę króla, który głosił, że walczy za wolność G-i. Przywrócono rządy demokratyczne i zaczęto tępić stronników Rzymu. Jedynie Teby wiernemi Rzymowi zostały. Po przybyciu Sulli inny obrót sprawy wzięły; większość G-ów poddała mu się bez walki. Sulla zagarnął skarby świątyń na pokrycie kosztów wojennych. Oblężenie Aten i portu Pirejskiego, bronionego przez Archelausa, dużo mu czasu zabrało (87—86). Ateny zdobyto szturmem; obrońcy Akropolu musieli się poddać z powodu braku wody. Następnie Sulla zdobył i zburzył Pireus. Armia azyatycka, która zawojowała była Macedonię, została zniszczona pod Cheroneą. Ateny drogo zapłaciły za powstanie i dostały się znów pod rządy oligarchów. Zwycięstwo pod Orchomenem zakończyło wojnę w Helladzie. Grecy azyatyccy, mając już dosyć tyranii Mitrydata, choć ten popierał proletaryat, stanęli po stronie Rzymian, przekładali już bowiem ich zwierzchnictwo nad rządy zhellenizowanego barbarzyńcy. Pomimo to spadły na nich również po przywróceniu pokoju kary surowe, z wyjątkiem wiernych, jak Ilion, Chios, Magnezya i Rodos. Taki był koniec ostatniej wojny, która zakwe-styonowała władzę Rzymian nad Grekami azya-tyckimi i europejskimi (84). Położenie G-i po wojnie było okropne: Teby były wyludnione i nie podniosły się już nigdy; w dwa wieki później na miejscu tego miasta licha wioska stała. Większość miast Focydy i Beocyi opustoszała, również Delos i większość wysp. Znaczenie ekonomiczne Aten upadło i nie odrodziło się potem. Prowineya Azya, na którą Sulla nałożył ogromną kontrybucyę (20 000 talentów), w czternaście lat później przywalona była olbtzymiem brzemieniem 120 000 talentów długu. Rozboje morskie przybierały rozmiary zastraszające; rozbójnicy zorganizowali się na brzegach południowych Azyi Mniejszej, na Krecie i Cyprze, w prawdziwą potęgę i stali się panami morza. Klęski wojny na czas długi zniszczyły dobrobyt, gdyż w takim kraju, jak G., trzeba szeregu lat, oszczędności przez kilkanaście pokoleń zebranych, by na jałowych wzgórzach założyć pola, gaje figowe i oliwne, by pobudować cysterny i kauały irrygacyjne. Zdzierstwa namiestników rzymskich powiększyły nędzę; kradzież dzieł sztuki osobliwie bolesną była dla miłości własnej Greków. Osławiony Verres (ob.) przeszedł przez Achaję i Jonię, zanim Sycylię obdzierać zaczął. Pewną kompensatę stanowili dla Greków liczni turyści, którzy zwiedzali wsławione miejscowości, lub udawali się do kąpieli morskich w Epidaurze, Antycyrze, Edypsie (na Eubei); młodzież rzymska napływała tłumnie do szkół w Apollonii, na Rodosie i w Atenach. Gród Peryklesa zawdzięczał temu częściowy powrót dawnego blasku. Synowie arystokracyi rzymskiej wydawali bardzo dużo. jak sądzić można podług pensyi syna Cycerona. Ateny zostały przez całe stulecie miastem uniwersyteckiem. Zhelleni-zowani królowie wschodni, Ptolemeusze, Attalo-wie, nawet Ariobarzanes Kappadocyjski i Herod Judejski, przysyłali do Aten bogate dary i wznosili w nich pomniki, na których łączyli imiona swe z imionami wielkich mężów czasów dawnych. Inne miasta żyły też, jak mogły, z wyzyskiwania przeszłości. Po dość długim okresie pokoju G. stała się widownią walk podczas wojen domowych (49—30). Wojny te toczone były środkami militarnemi i fiuansowemi prowin-cyj. Oligarchowie, rządzący w G-i, stanęli po stronie Pompejusza; ze wszystkich krajów greckich milicye i oddziały zaciężne ciągnęły do jego armii, by kompletować legiony lub formować korpusy sprzymierzeńcze. Po bitwie pod Farsa-lem, w której wojska greckie popisały się nieo-sobliwie, jedna tylko Megara opierała się zwycięzcom; Cezar wziął ją szturmem i zburzył. Dwuletnia ta wojna na nowo kraj zrujnowała; jednakże odtąd zaczęły się lepsze czasy: Cezar starał się podnieść G-ę; m. in. Korynt odbudował. Po śmierci Cezara Oktawian usiłował też ulżyć niedoli G-i: otworzył magazyny wojskowe dla zgłodniałego ludu. Podjął wielki plan Cezara, polegający na podniesieniu prowincyj, i zaczął pracę w tym kierunku od G-i. Wprowadził do niej nowe żywioły, zakładając trzy wielkie kolonie rzymskie: Nikopolis, Patras i Korynt; w każdej z nich, oprócz kolonistów italskich, osiedlać kazał i mieszkańców miast poblizkich. Trzy miasta wyżej wymienione doszły wkrótce do wielkiego znaczenia. Oktawian Spartę, którą bardzo cenił, obdarzył ziemiami messeńskie-mi i wyspą Cyterą; ale 24-em gminom pozwolił zostać związkiem niezależnym. Pod względem politycznym urządził G-ę w sposób następujący: oddzielił ją od Macedonii; Cyrenę i Kretę połączył w jedną prowineyę; Rodos został wolny; miasta i wyspy azyatyckie przyłączone do prowincyj

K.

Azyi i Bityuii. Z G-i właściwej utworzył pro-wincyę senatorską p. n. Ach ai; zarządzał nią prokonsul przy pomocy legata i kwestora. Ad-ministracyę i sądownictwo urządzono na sposób rzymski, pozostawiono jednak miastom ich konstytucye municypalne; odnowiono radę amfik-tyonów; urządzono, jak i w innych prowincyach, sejm (xoivôv), który zasiadał w Argos. Zamiłowaniu do urzędów i tytułów uczyniono zadość. Przez trzy wieki następne G. korzystała z dobrodziejstw pokoju; pomimo to Achaja bardzo powoli do sił wracała i nie odzyskała już nigdy swego dawnego dobrobytu rolniczego, ani ruchliwości przemysłowej i handlowej. Wielkiemi zdarzeniami w tej epoce były, oprócz igrzysk Olimpijskich, Istmijskich, Pytyjskich i Aktyjac-kich, odwiedziny cesarzów. Nero odbył po G-i podróż artystyczną, podczas której 1800 wieńców zebrał; wynagrodził Greków za pochlebstwa, przywracając im wolność, co pociągnęło za sobą zwolnienie od płacenia daniny. Oszczędny Wespazyan odwołał jednak tę łaskę. Odwiedziny Adryana przyniosły G-i dużo realnych i trwałych korzyści: od czasów jego panowania zaczyna się dla niej nowa epoka pomyślności. Zachwycał się on G-ą, odwiedzał ją często, budował w niej wodociągi, mosty, świątynie, zwłaszcza w Koryncie i Atenach. Dzieło Pauzaniasza pozwala sądzić, jak wiele postąpiła naprzód G. przy końcu II w. po n. Chr. Attyka, północna i wschodnia część Beocyi, cała dolina Kefissu zakwitły; Arkadya południowa nie zdołała się wprawdzie podnieść jeszcze, ale reszta Peloponezu liczyła mnóstwo zamożnych miast i miasteczek. Szkoła ateńska nowym zajaśniała blaskiem. Ten stan pomyślny trwał jeszcze w pierwszej połowie w. III. Nadeszło wtedy straszne przesilenie monetarne, które zrujnowało cesarstwo; od 256 r. pieniądze srebrne ledwo 5°/₀ metalu zawierają. Zaczęły się też wtedy najazdy dzikich plemion. Gotowie i Herule pojawili się od strony morza, spustoszyli brzegi i wyspy Archipelagu i zapuścili się na ląd stały, nie napotykając nigdzie oporu. Spalili Spartę, Argos i Korynt, złupili Ateny; ludność wiejską wymordowali lub zapędzili w niewolę. Ruina ekonomiczna nie dała tych strat naprawić i upadek G-i szyb-kiemi krokami zbliżać się zaczął. Konstantyn Wielki był przyjacielem Greków i w państwie jego elementy helleńskie pierwszorzędną rolę odgrywać zaczęły; jednak założenie Konstantynopola pociągnęło za sobą wyludnienie na rzecz jego wielu miast i miasteczek, a zagrabienie znacznej ilości dzieł sztuki. Pomiędzy nowym rządem i dawną Helladą rozdźwięk głęboki za panował. Hellada zostawała wierną swym bogom i nie chciała przyjmować chrześciaństwa. Wyższa szkoła ateńska była ostatniem ogniskiem filozofii pogańskiej. Cesarz Julian, odnowiciel pogaństwa, uważany był za dobroczyńcę G-i. Tryumf nowej religii zaznaczył się gwałtownemi

Kncykl. Powie. Iluitr. Zeie. 904 I. XXVI

prześladowaniami, zwłaszcza za czasów Teodo-zyusza; świątynie Heliosa, Artemidy, Afrodyty, zamieniano na szpitale, domy gry i domy rozpusty; zniesiono igrzyska olimpijskie. Był to koniec hellenizmu starożytnego; nie było mu jednak dano zejść spokojnie do grobu. Nowy najazd, Wizygotów Alarycha, zalał krwią G-ę. Prawie wszystkie miasta obrócili oni w perzynę, zburzyli świątynie, mieszkańców wytępili lub pognali w niewolę (396). Jedne Ateny ocalały; ich wyższą szkołę zamknął dopiero Justynian w r. 529.—Do najważniejszych źródeł dziejów G-i należą dzieła historyczne Herodota, Tu-cydydesa, Xenofonta, Plutarcha, Dyodora, mowy Demostenesa, opisy geograficzne Strabona i Pauzaniasza. Z nowszych opracowań dziejów całej G-i do najlepszych należą: G. Grote „History of Greece” (wyd. 6-e Londyn 1888, tomów 10);

E. Curtius „Griechische Geschichte” (wyd 6-e Berlin 1887—89, 3 tomy); Busolt „Griechische Geschichte bis zur Schlacht bei Chäroneia ” (wyd. 2-e Gota 1893); Holm „Griechische Geschichte” (Berlin 1885 — 93, 4 tomy); Duru y „Histoire des Grecs” (Paryż 1886, 3 tomy); E. Meyer „Geschichte des Altertums”, tom II (Stuttgart 1894); Niese „Geschichte der griechischen und makedonischen Staaten seit der Schlacht bei Chäroneia” (Gota 1893, 3 tomy); Hertzberg „Geschichte von Hellas” (Berlin

1879); tenże w Enc. Erscha i Grubera, część LXXX sekcyi I (A—G); tenże „Griechische Geschichte” (Halla 1884); tenże „Geschichte Griechenlands unter der Herrschaft der Römer” (Halla 1866—75, 3 tomy); Droysen „Geschichte des Hellenismus” (Gota 1877, 2 tomy); Finlay „Greece under the Romans” (Londyn 1844).

1) Ustrój społeczny i prawo w G-i starożytnej. G. odznacza się w każdym kierunku nader silnie rozwiniętym partykularyzmem jednostek politycznych (îtôXsiç), które za pierwsze swe zadanie uważają strzeżenie swej niezależności. Poczucie jedności narodowej budzi się wprawdzie dość wcześnie, bo występuje już w Iliadzie, której późniejsze przynajmniej części (katalog okrętów) przedstawiają wojnę trojańską jako ogólno-helleńską wyprawę, choć nie znają jeszcze ani wspólnej nazwy dla jej uczestników, ani nawet ogólnego miana dla nie-Greków (barbarzyńcy). Poczucie to nie wpływa jednak ani trochę na zjednoczenie polityczne. Jednolitym organizmem pozostaje aż do utraty niezależności, a nawet i w późniejszych czasach, tylko miasto (rcó^tę), a i w tych szczupłych granicach jednolitość trzeba było stwarzać sztucznie, to znaczy albo przesiedlić gwałtem do grodu mieszkańców gmin okolicznych (aovot%iop.óę), albo pozbawić ich wolności i zamienić w poddanych, lub wreszcie wytępić zupełnie; zwłaszcza na Sycylii gwałty trafiają się bardzo często, a inaczej postępować nie można, bo gdyby się sąsiednie związki gminne pozostawiło przy życiu, każdy z nich dążył-

89

by niezawodnie do stworzenia odrębnej rcôXo;: w takiej Attyce np., mimo korzystnych warunków geograficznych i wczesnego ugruntowania jedności, odzywają się jeszcze za Pizystrata prądy partykularystyczne, które łamie ostatecznie dopiero Klistenes. Na większej przestrzeni jednolita organizacya nie da się żadną miarą przeprowadzić. Najdalej doszła w tym kierunku Sparta, dzięki swej wojskowej organizacyi i surowej dyscyplinie, lecz i jej nie udało się złamać raz na zawsze odśrodkowych dążności Messenii, o wcieleniu zaś do państwa dalszych części Peloponezu nie było już mowy, i trzeba było poprzestać na hegemonii w związku. Związki zaś miast nie obejmują przedewszystkiem nigdy całości Hellady, lecz owszem stoją wrogo naprzeciw siebie; nadto, co ważniejsza, w obrębie każdego z nich węzeł jest i musi pozostać niesłychanie luźnym. W Tessalii jedność związkowa trwa krótko, bo rywalizacya poszczególnych miast (Farsalos, Krannon, Larissa, Fery [Ferai, Pherae]) nie pozwala na utrwalenie się łączności, tak, że bardzo prędko ustaje wybór władzy centralnej w Beocyi, skazanej niemal przez naturę na jedność polityczną; mamy tu przecież luźny tylko związek miast, a stałe dążenie Teb do umocnienia swej hegemonii jest wielkiem nieszczęściem dziejów tego kraju. Jeszcze gorzej przedstawia się sprawa jedności na Sycylii, a przykładów takich nietrudno przytoczyć więcej. W granicach poszczególnych związków powtarzają się wprawdzie co pewien przeciąg czasu próby zacieśnienia organizacyi, ale — aż do Cheronei—niepojawia się ani razu w historyi greckiej myśl stworzenia szerszego jednolitego organizmu, w którym-by władza, będąc jedną i silną, nie wykluczała jednak równouprawnienia poddanych. Przy owych próbach idzie zawsze jedynie o zwiększenie przewagi miasta naczelnego (Ateny, Sparta, Teby) kosztem niezależności miast innych; dlatego też każda z nich kończy się tern, że uciśnięci związkowi przechodzą do obozu przeciwnego. Związek rozpada się, ale i przeciwnik żadnej stałej nie odnosi korzyści, bo i jego ten sam spotka los, gdy zapragnie umocnić swą naczelną władzę. Dopiero w IV wieku przed Chr. Isokrates pismami, Filip Macedoński czynem wskazują drogę do zjednoczenia politycznego G-i; starożytności nie było jednak przeznaczonem urzeczywistnić tę ideę w całej pełni.—Partykularyzm grecki odbija się i w rozwoju prawa. To też prawo publiczne w każdem niemal mieście kształtuje się odrębnie, a podobną rozmaitość, choć w mniejszym stopniu, spotykamy także w dziedzinie prawa prywatnego. Przy bliższem jednak badaniu dochodzi się do przekonania, że ta odrębność rozwoju prawnego nie doprowadza G-i bynajmniej do zasadniczych różnic w instytucyach prawnych. Ów wspólny zapas wyobrażeń religijnych i urządzeń prawnych, który Hellenowie przynieśli z sobą do Hellady, musiał wydać owoce, choć każde miasto rozwijało się samodzielnie; i organi-zacye związkowe nie były w tym względzie bez wpływu, bo w każdym związku objawia się z zasady dążność do ujednostajnienia stanu prawnego. Na polu prawa prywatnego stwierdzić łatwo, że podstawowe instytucye (rodzina, własność, prawo spadkowe) w całej G-i jeden i ten sam mają charakter. W prawie publicznem różnice są większe, bo ono ściślej jest związane z rozwojem politycznym; i w tym względzie droga rozwoju jest dla całej G-i jedna i ta sama, jak to co do prawa politycznego już Arystoteles ustalił. Niewszystkie państwa przeszły tą typową drogą od początku do końca: jedne zatrzymują się na tym, drugie na innym punkcie; różnice te nie wykluczają jednak bynajmniej wytworzenia typu wspólnego. — Historya grecka w ścisłem słowa tego znaczeniu rozpoczyna się dopiero od Wieków Średnich, to znaczy z końcem owego, legendą nawskroś przesiąkłego okresu, znanego pod nazwą wędrówek do-ryckich (Heraklidów), który doprowadził ostatecznie szczepy helleńskie do ich późniejszych siedzib w G i. Ustrój społeczny opiera się w tych czasach na organizacyi rodowej. Obywatelstwo, to znaczy klasa uprawniona w przeciwstawieniu do ludności podbitej, dzieli się na rody (ród=YŚvoę),

t. j. według pojęcia greckiego grupy naturalne, złączone węzłami krwi oraz wspólnością kultu, i mające świadomość tych węzłów. Organizacya ta jest stosunkowo świeżą. Wprawdzie już u Homera (II. II, 362) spotykamy krewnych walczących obok siebie; do właściwego znaczenia dochodzi ród jednak dopiero po ostatecznem osiedleniu się szczepu. Wielcy właściciele ziemscy, to znaczy dobrze urodzeni (eÔTraxpîSeç), dochodzą w tych warunkach do przemożnego wpływu, bo braknie ziemi do zbogacenia reszty społeczeństwa, a zarazem do dość jasnego zrozumienia swych interesów; skutkiem tego arysto-kracya rodowa organizuje się silnie i organiza-cyę swą narzuca reszcie obywateli, wśród których ona sama z siebie wytworzyć się nie mogła. Organizacya rodowa jest więc, o ile obejmuje lud (Sfjjroę), wytworem sztucznym, czego dowodzi schematyczne ustalenie liczby rodów w obrębie państwa (np. 10 fratryj=300 rodom). Schemat taki nie dawał się, oczywiście, w praktyce ściśle przeprowadzić, ale już samo postawienie go dowodzi, że liczono tylko rody szlachetne, a lud do tych rodów był wcielony. W jaki sposób to wcielenie, które spotykamy zresztą i przy klienteli rzymskiej, przeprowadzono, to nas nie interesuje; stwierdzić jednak należy, że okoliczność ta nie stała na przeszkodzie uważaniu rodów za grupy naturalne. Zmyślano, po-prostu, wspólnego przodka, a zmyślenie to nabierało prawdopodobieństwa przez związanie rodów z dawnemi grupami społecznemi, t. j. fra-tryami i filami. Szczepy greckie dzielą się już od najdawniejszych czasów na file (ob.), file na fra-trye (ob.). Ukształtowana w ten sposób orga-nizacya rodowa ma znaczenie sakralne, bo Grecy w tych czasach nie znają jeszcze związków czysto świeckich (xotvwvfa); odgrywa jednak obok tego pierwszorzędną rolę w dziedzinie prawa prywatnego i publicznego.—Poza obywatelstwem objętem organizacyą rodową stoi warstwa upośledzona, pochodząca, według wszelkiego prawdopodobieństwa, z dawnej ludności miejscowej, uiewytępionej przy osiedlaniu się szczepu. Stanowisko tej warstwy jest dwojakie, zapew.;e w miarę tego, czy dawna ludność w czasie podboju poddała się dobrowolnie, czy też uległa dopiero orężnej przemocy. W pierwszym przypadku dawni mieszkańcy, jako îrepâoixot nie tracą wolności osobistej ani własności ziemi, muszą jednak z posiadanych gruntów opłacać zwycięzcom daninę, a praw politycznych nie mają wcale, choć ciężary ponoszą—w szczególności służbę wojskową pełnić muszą narówni z obywatelami. Zajmują się oni w znacznej części przemysłem i handlem; w Spareie gminy ich mają nawet pewien samorząd, ale poddane są dozorowi spartańskiego harmosty i pozbawione wszelkiej samodzielności politycznej, tak, że nie mogą sobie rościć praw do nazwy rcôXeiç. W późniejszych czasach i podbój siłą oręża wytwarza taki sam stosunek podwładności, jaki widzimy przy zdobyciu Pizatydy przez Elijczyków; pierwotnie jednak położenie ludności miejscowej, która stawiała opór, było niewątpliwie znacznie gorsze. Pozbawiona wolności osobistej i własności, staje się ona własnością państwa, przywiązaną do gruntów należących do zwycięskiego szczepu; przez to wchodzi w stosunek osobistej zależności od właściwych obywateli, którym te grunta przeznaczono, a którzy się z nią obchodzą zawsze bezwzględnie, nieraz okrutnie. To też los heloty spartańskiego, znany nam dokładnie ze źródeł, jest smutny, a niewiele lepszą była zapewne dola ludności podbitej i gdzieindziej: takich Penestów w Tessalii, Bityńczyków w Bizancyum, o których nie mamy szczegółowych wiadomości. — I. W dziedzinie prawa politycznego widzimy z końcem wędrówek doryckich na czele państw jeszcze królów; nie jest to już jednak rozległa władza królewska dawnych czasów. Dawniej król był przywódzcą wojska, najwyższym kapłanem, a przeto i prawodawcą, bo prawo (tepà vtai oata) łączy się w owych czasach ściśle z religią, jak przy rzym-skiein fas-, on na czele rady przybocznej szuka w razie sporu woli bogów i kieruje wymiarem sprawiedliwości; należy mu się uprzywilejowana część z ofiar i łupów wojennych i zaszczytne miejsce na zgromadzeniach i biesiadach; na pokrycie wydatków, zwłaszcza na utrzymanie świetnego dworu, który go otaczał, przeznaczone były dochody z pewnych gruntów (téjisvoç), nie-stanowiących zresztą jego własności prywatnej;

nadto poddani obowiązani byli do składania mu w pewnych oznaczonych okolicznościach darów (Swpa). Z tego wszystkiego na początku doby historycznej niewiele pozostało. Wobec małych rozmiarów państwa różnica między potęgą króla a stanowiskiem wielkich właścicieli ziemskich niezbyt była wielką; to też z końcem wojen, które królom, jako wodzom, zapewniały przewagę, trzeba było wyjątkowo sprzyjających warunków zewnętrznych i niezwykłych przymiotów osobistych, by się utrzymać przy władzy. W krajach rolniczych, z natury swej konserwatywnych, utrzymuje się dawny stan rzeczy dłużej: również np. na południu w Arkadyi i w Pisatis (w Elidzie), gdzie kwitło rolnictwo, spotykamy królów jeszcze z końcem VII i początkiem VI wieku przed Chr. W innych natomiast częściach G-i dokonywa się już w VIII i VII wieku ery staroż. zasadnicza zmiana. Już u Homera mamy ślady oppozycyi, stawianej królom przez arysto-kracyę, choć jej przedstawiciele, zebrani w radzie przybocznej (ßooXVj) mieli tylko głos doradczy. Teraz oppozycya zwycięża i władza królewska upada w całej niemal G-i, a na jej miejsce wstępują rządy arystokracyi. Powody bezpośrednie zmiany są bardzo różnorodne: tu bezwzględność postępowania króla i jego rodziny, tam spory o tron, w czasie których arystokra-cya zdobywa wpływ rozstrzygający. Bardzo rozmaity jest również sposób przeprowadzenia reformy: tu rewolucya, tam powolne odbieranie królowi pojedyńczych attrybucyj aż do pozostawienia mu tylko praw honorowych; rezultatem jest ogólny zanik władzy królewskiej nawet tam, gdzie rodu królewskiego nie wytępiono i tytułu mu nie odjęto. W państwach, gdzie ród królewski jest możny i licznie rozrosły, a bogactwem resztę arystokracyi znacznie przewyższa, władza przechodzi z króla na całość jego rodu: tak rządzi np. rodzina Bakchiadów w Koryncie, Bazyli-dów w Efezie, Aleuadów w wielu miastach Tessalii. — W Państwie Spartańskiem zmiana inny ma charakter. Tu o rządach arystokracyi we wła-ściwem słowa znaczeniu niema mowy, gdyż miejsce jej zastępuje bardzo wcześnie organiza-cya wojskowa, nosząca wprawdzie, jak to zobaczymy, piętno timokratyczne, zapewniająca jednak pierwotnie, w interesie potęgi wojskowej, całemu obywatelstwu pełne prawa polityczne, których warunkiem jest tylko możność ponoszenia kosztów wspólnych uczt. I w Spareie jednak bez walki między królem a arystokracyą się nie obeszło: dowód tego widzimy w tem, że już w VIII wieku (zapewne na podstawie kompromissu) obok dawnego królewskiego rodu Agiadów staje na czele państwa drugi ród Eury-pontidów. W dalszym zaś ciągu walkę z królami, i tak już przez rozdwajanie władzy bezsilnymi, podejmuje całe społeczeństwo i odbiera im jedną attrybucyę władzy po drugiej; eforat (ob.), przeznaczony pierwotnie tylko do wyręcza-nia króla w sprawach sądownictwa cywilnego, a pochodzący z wyboru ludu i reprezentujący skutkiem tego jego interćsa, udaremnia wszelkie próby rozszerzenia władzy królewskiej, powtarzające się zwłaszcza u Agiadów, i wśród ciągłych starć staje już w VI wieku ponad królami; jedynie dzięki swej bezsilności utrzymuje się królestwo aż do końca III wieku. Podobnie ma się rzecz w innych państwach doryckich: na Krecie, w Tarencie, kolonii lacedemońskiej; w Argos natomiast naprzeciw króla stają rody arystokratyczne, a choć i tutaj usunięto ostatecznie królów dopiero w czasie wojen perskich, to przecież proces rozkładu rozpoczął się już dawno przy sposobności sporu o koronę w królewskim rodzie Temenidów, i na długi już czas przed ostatecznym upadkiem król był władzcą tylko z nazwiska. W innych państwach, ekonomicznie silnie rozwiniętych, zmiana jest odrazu radykalna, bo polega na zupełnem usunięciu króla i jego rodu: tak w koloniach Azyi Mniejszej, w Attyce, w miastach na Istmie, prawdopodobnie w Beocyi i na Eubei, wreszcie w koloniach italskich i sycylijskich. Tutaj jednak walka rozgrywa się zawsze tylko między królem a arystokracyą, inne części składowe społeczeństwa nic nie zyskują na zmianie. Jak przedtem tak i teraz nie ma demos dostępu do władzy; jak dawniej tak i teraz zwołuje się go niekiedy na zgromadzenia, ale nie dopuszcza do głosu, tak, że właściwym celem zgromadzenia jest tylko zawiadomienie koła o postanowieniach klasy rządzącej, a o przyznaniu ludowi praw politycznych niema mowy. Z ekonomicznego natomiast punktu widzenia rządy arystokracyi są dla ludu o wiele niebezpieczniejsze niż monarchia. Monarcha we własnym interesie starał się opiekę roztoczyć równomiernie nad wszystkiemi warstwami poddanych, a w czasie walk z arystokracyą szukał u ludu chętnie podpory; arystokracya, doszedłszy do władzy, jest z natury rzeczy skłonną do wyzyskania jej zupełnie bezwzględnie. To też lud popada nader często w zupełną zależność ekonomiczną od bogatych, a ucisk ten zwiększają jeszcze: surowość prawa co do długów i nadużycia przy wymiarze sprawiedliwości. Fakt, że w Tessalii arystokracyi udało się pozbawić mniej zamożuą warstwę wieśniaczą nawet wolności osobistej i zepchnąć ją do rzędu Penestów, jest wymownym tego przykładem. — Attrybucye władzy królewskiej przeszły z chwilą dokonania reformy na arystokracyę, w Spareie na obywatelstwo. Przeważna ich część dostaje się w ręce rady (to znaczy reprezentacyi arystokracyi, albo też obywatelstwa), która staje na czele państwa nawet tam, gdzie królów nie usunięto zupełnie: w Spareie np. królowie są członkami rady, ale głos ich stoi na równi z głosami reszty członków. Rada ta, wybierana przez ogół pełnouprawnio-nych, w której już-to każdy ród, już też każda fratrya ma swego przedstawiciela, jest władzą sądową i rządzącą: taki charakter ma nietylko spartańska geruzya, która sądzi w sprawach kryminalnych, rozstrzyga o pokoju i wojnie, ratyfikuje traktaty, wybiera z pomiędzy królów do-wódzcę, mianuje urzędników i czuwa nad ich urzędowaniem: jednern słowem, kieruje nawą państwa przy biernym tylko współudziale zgromadzenia ludowego; lecz również i ateński areo-pag, tak, iż możemy ten stan rzeczy uważać za ogólno-greckie zjawisko. Obok rady i pod jej dozorem działają rozmaici urzędnicy, spełniając pojedyńcze funkcye dawnych królów: w Atenach dowództwo wojskiem przechodzi z króla na polemarchę, sprawy zarządu cywilnego na archontów (ob.); w Spareie eforowie obejmują jurysdykcyę w sprawach cywilnych; nad wychowaniem młodzieży, jednym z najważniejszych przedmiotów administracyi państwowej, czuwają 7tatóovó|j.o<; i ßiöeoi, sprawy targowe mają pod sobą è[MtéXo>poi i t. d. Jeżeli zmiana postępuje powoli, król zatrzymuje najdłużej funkcye najwyższego kapłana, związane z tajemnicami re-ligijnemi, które się w rodzie królewskim przechowują; i ten urząd przechodzi jednak w końcu na arystokracyę, a najwyższe posady kapłańskie, których posiadacze noszą miano królów, są zazwyczaj dziedziczne. O przynależności do klasy panującej rozstrzyga pierwotnie tylko pochodzenie. Panowanie arystokracyi nie jest jednak formą rządu, któraby się dała przez dłuższy czas utrzymać w pierwotnym charakterze. Z jednej strony demos dąży, oczywiście, do zdobycia pełni praw politycznych; z drugiej zaś strony niewszystkie rody arystokratyczne utrzymują się stale na tym samym stopniu zamożności i potęgi, a stąd płynie prąd oligarchiczny, to znaczy dążenie do skoncentrowania całej władzy w rękach kilku rodów, które się wybiły nad inne i monopolizują dla siebie najważniejsze urzędy. Między temi prądami dni rządów arystokracyi są policzone. Jeżeli zwycięży prąd oligarchiczny, wówczas rezultat walki między rządzącą garstką a usuniętą od rządów drobną arystokracyą i uciśniętym ludem nie może być wątpliwy: społeczeństwo prędzej czy później dochodzi (często przez tyranię) do demokracyi, to znaczy do rządów większości. Również i przesunięcie punktu ciężkości z pochodzenia na majątek, to znaczy postawienie pewnego stopnia zamożności za warunek pełni praw politycznych, nie ratuje rządów mniejszości na długo. Przy systemie tym, t. zw. timokratycznym, dostęp do władzy jest wprawdzie w teoryi każdemu otwarty; teorya ta nie zdoła jednak ubogiej większości na długo zaspokoić, i zniżenie wymaganej stopy majątkowej lub nawet dopuszczenie wszystkich obywateli do rządów jest tylko kwestyą czasu.—Wyjątkowe stanowisko zajmuje z jednej strony Tessalia, gdzie o przemyśle i handlu nie słychać i prąd demokratyczny bu dzi się dopiero z końcem V-go wieku, z drugiej strony Sparta, gdzie już wcześnie postarano się o środki zapobiegające oligarchii i gdzie skutkiem tego konstytucya długi czas przetrwała bez zmiany. — Dorowie zawdzięczają panowanie nad Peloponezem wojskowej organizacyi i dzielności w boju; chcąc utrzymać się przy władzy, muszą baczyć pilnie, by tych przymiotów nie stracić. To jeden główny cel ustawodawstwa związanego z osobą Likurga; drugim było usunięcie wszelkich czynników, któreby konsty-tucyę nadwerężyć mogły. Spartyata wolny jest przedewszystkiem od wszelkich zajęć produkcyjnych. jak rolnictwo, przemysł i handel. Heloci uprawiają jego grunt, a on w mieście jedno tylko ma zadanie: przygotować się w czasie pokoju do wojny; wszelka inna praca hańbi. Wszystko, coby go od tego oderwać mogło, jest wykluczone: ustawa zabrania mu podróżować i niechętnie dopuszcza obcych do kraju, zabezpieczając przez to Spartę od wpływów z zewnątrz. Ustawa wprowadza pewien rodzaj wspólności co do majątku ruchomego, bo każdemu wolno w razie potrzeby posługiwać się cudzymi helotami, zwierzętami i t. p. jak sweini; z drugiej zaś strony skazuje Spartanina na żelazną monetę i uniemożliwia w ten sposób zbogacenie się, niebezpieczne dla hartu wojskowego. Także co do majątku nieruchomego ustawa stara się zapobiedz zbyt wielkiej nierówności. Każdy Spartanin dostaje jako minimum niepozbywalny i niepodzielny kawałek gruntu (xXÿjpoç), który zapewnia mu dostęp do praw politycznych, mianowicie środki do brania udziału we wspólnych ucztach (ooaoćcia), co jest warunkiem obywatelstwa w zupełnej rozciągłości; o ile ludność wzrasta, podbój dostarcza dla niej nowych gruntów, lub też nadwyżkę wysyła na kolouie. Zdawać-by się mogło, że forma rządu, w której równość tak na wszystkie strony jest zabezpieczona, utrzyma się wiecznie; ale właśnie potęga, do której ona doprowadziła Spartę, staje się przyczyną jej upadku. Już dość wcześnie z jednej strony wytwarza się wśród zwycięstw wielka własność gruntowa, a z drugiej mnoży się klasa biedna (ôxop.s-loveç), która nie może należeć do wspólnych uczt i traci przez to prawa polityczne, dostępne jedynie zamożnym a równym (opioioi). Kleros zostaje w prawdzie niepozbywalnym, ale wolno go według późniejszej ustawy (przypisywanej Epitadeusowi, a dowodzącej już przewagi bogatych) darować między żyjącymi i na wypadek śmierci, tak, że niepozbywalność zostaje czczym frazesem, a cała władza koncentruje się w rękach bogaczy, wbrew duchowi konstytucyi, której szło o największą liczbę równych wojowników. Wyprawy wojenne w dalekie kraje wprowadzają obce żywioły do życia spartańskiego; ogromne skarby, które po zwycięstwach Lizandra wpłynęły do Sparty, potęgują jeszcze różnice majątkowe; w IV i III wieku ery staroż. Sparta jest typową oligarchią, w której stu Spartan posiada całą ziemię i władzę rządową, a reszta ludności jęczy pod uciskiem. To też po chybionej próbie reformy Kleomenesa III Sparta dostaje się wnet w ręce tyranów (Machanidas, Nabis), a wkrótce potem orły rzymskie panują nad Peloponezem. Podobue do Sparty konstytucye ma pierwotnie także dorycka Kreta, gdzie jednak otwarcie dostępu wpływom obcym i rozwielmożnićnie się przemysłu oraz handlu wkrótce zacierają pierwotny charakter i doprowadzają do rządów większości.—Rozwój natomiast innych państw G-i odmienną szedł drogą. Rządy arystokracyi przybierają nader prędko charakter oligarchii, bez względu na to, czy arystokracya zatrzymuje charakter rodowy, czy też, pod wpływem rozwoju przemysłu i handlu przybiera typ timokratyczny, gdzie koło peł-nouprawnionych nie jest ściśle zwarte i znaczny majątek zapewnia do niego dostęp (^pTrjp.at’ avr₍p—majątek robi człowieka). Reszta ludności jest w jednych miastach pozbawiona wszelkich praw: tak np. na Samos, w Syrakuzach, w Chal-cydzie, Eretryi na Eubei, w Epidaurze, Kni-dzie, w Magnezyi nad Meandrem i w wielu innych miastach w Azyi Mniejszej; gdzieindziej natomiast wytwarza się, na pozór przynajmniej, obok rządzących stan średni, który zbiera się na zgromadzeniach ludowych, ale i tu wybiera tylko urzędników z pośród pełnouprawnionych, a na bieg spraw publicznych nie ma wpływu: tak w tych miastach, gdzie źródła jako liczbę uprawnionych wymieniają „tysiąc”, np. w Opus (u ozolij. Lokrów), Kolofonie, w Kumach (po reformie Promateusza), w koloniach italskich, jak Kroton, Lorci, Regium itd. W tym stanie rzeczy rozpoczyna się mniej więcej w VII wieku przed Chr. walka klas, której w Spareie tak pomyślnie zapobieżono. Celem najgłówniejszym, do którego demos dąży, jest usunięcie tych instytucyj, które mu najbardziej dolegają, więc przedewszystkiem (podobnie jak w Rzymie) ko-dyfikacya prawa, by nie zależeć na przyszłość od samowoli sądzącej arystokracyi, jako lekarstwo obecnego stanu, umorzenie długów, oraz nowy rozdział gruntów (/pswv àrcoxoncd xai 7Ÿjç àva^aajioi), poza tern zaś równość wobec prawa, w szczególności także równouprawnienie polityczne.— Ustawodawstwo greckie z tych czasów przedstawia się przedewszystkiem jako kodyfi-kacya obowiązującego już prawa zwyczajowego, obejmuje jednak oczywiście (przynajmniej tam, gdzie partya ludowa była silną) i liczne reformy, przejęte tendencyą demokratyczną, a sięgające także w dziedzinę prawa politycznego, bo Grecy nie odróżniali nigdy ściśle porządku prawnego od konstytucyi. Najdawniejsze ustawodawstwa (Feidon w Koryncie, Zaleukos w Locri w Italii, Charondas w Katanie na Sycylii i wielu innych) mają jeszcze charakter konserwatywny: starają się przedewszystkiem o ustalenie porządku prawnego, a w kierunku politycznym zrywają wprawdzie teoretycznie z rządami ary-stokracyi, wprowadzając timokracyę, w rzeczywistości jednak pozostawiają tych samych ludzi przy władzy i oznaczają zaledwie początek walki; Drakon w Atenach z końcem VIII wieku ery star. nie dotyka nawet zupełnie kwestyj politycznych i poza rolę redaktora prawa obowiązującego prawie że nie wychodzi. Ale to tylko pierwsze zwycięstwo ludu. W Atenach wkrótce po Drakonie znajdują nowe prądy wyraz w ob-szernem ustawodawstwie Solona i reformach Klistenesa, a kiedy Ateny po wojnach perskich stały się pierwszą morską potęgą i stanęły na czele obszernego związku, przykład ich musiał oddziałać i na inne miasta greckie. To też na wyspach i brzegach morza Egejskiego (Milet, Chalkis, Ambracia, Megara i cały szereg innych miast) rozszerza się wnet prąd demokratyczny, a w V wieku przenosi się i na Sycylię, stąd zaś do Italii. — Cala ta ewolucya dokonała się wśród nieustannej walki stanów. Szczegóły walki są w różnych miastach różne; pierwszą jej fazą jest jednak w przeważnej części miast greckich tyrania (dawnego typu), to znaczy rządy jednostki, pochodzącej zazwyczaj z klasy uprzywilejowanej, ambitniejszego nad innych, lub poróżnionego ze swą klasą, który opiera się na ludzie i próbuje wskrzesić władzę królewską Jedynowładztwo to nie jest bynajmniej przejęte duchem radykalnie demokratycznym: demos dochodzi wprawdzie do ematicy-pacyi, tyrani utrzymują się nawet stale w roli jego reprezentantów, ale z drugiej strony silna władza trzyma go w karbach i na dalsze zdobycze mu nie pozwala. Wynika stąd zazwyczaj rozkwit miasta, które wszystkie siły kieruje teraz na zewnątrz: tak w Milecie z końcem VII wieku pod rządami Trasybula; tak na Lesbos w Mity-lenie, gdzie Pittakos (jeden z 7-u mędrców) przywraca porządek i nadaje miastu ustawy zmierzające przedewszystkiem do utrzymania tego porządkuj tak na Samos, którego władzca, Polykra-tes, włada morzem Egejskiem; tak w Sikyonie pod rządami Ortagorydów, które trwały przez cały wiek; tak w Koryncie za tyranii Kypselosa, a zwłaszcza jego syna Peryandra i t. d. Mimo to jednak tyrania nigdzie nie utrzymuje się stale. G. ówczesna nie może znieść władzy jednego, a tyran nie ma tradycyi za sobą. To też tyrania upada ze śmiercią swego twórcy, wyjątkowo tylko (np. w Sikyonie) utrzymuje się przez kilka pokoleń; z upadkiem jej zaś walka klas rozpoczyna się nanowo i doprowadza do dalszych reform w kierunku demokratycznym. Po raz pierwszy spotykamy ustrój demokratyczny po reformach Solona w Atenach, choć z dzisiejszego punktu widzenia koustytucya Solona nie jest jeszcze ściśle demokratyczną, gdyż opiera się na systemie reprezentacyi klas. Tylko najbogatsi mają dostęp do najwyższych urzędów, do archon-tatu, a przez to i areopagu, który kontroluje wszystkich urzędników i załatwia wszystkie spory konstytucyjne i administracyjne. Stan średni może piastować niższe tylko urzędy, ale wespół z klasą najwyższą wchodzi w skład rady (później rady czterystu), która wykonywa nadzór nad administracyą, w szczególności nad skarbo-wością, i czyni wnioski przed zgromadzeniem ludowem. Do tego zgromadzenia należą wszyscy wolni obywatele, a zgromadzenie to wybiera urzędników (o ile nie jest przepisywane losowa-wanie) i rozstrzyga w pierwszej instancyi (drugą stanowi areopag) według swego uznania wszystkie sprawy państwowe i polityczne; o ile w grę wchodzi interes jednostki, obecnych musi być conajmniej 6 000 obywateli. Prócz tego z ogółu wszystkich klas wychodzą sądy ludowe, które jako sądy apellacyjne wyrokują w przypadkach, gdzie ustawa milczy lub daje przepis niejasny, prawdopodobnie i wtedy, gdy idzie o cięższe kary (późniejsi heliaści). Wytworzeniu się oligarchii zapobiega — częściowo przynajmniej — ustawowe oznaczenie granic przy zakupywaniu gruntów. Ustawy Solona dążyły do stworzenia równowagi politycznej (îcoXiirsia), która długo trwać nie mogła. Już w czasie nieobecności Solona zrywa się burza. Pod wpływem sprzecznych interesów i reminiscencyi partykularystyczuych tworzą się trzy partye: dawna szlachta, władająca gruntami w równinie koło Aten nad Cefizem (ueöiaxot), stara się zdobyć monopol najwyższych urzędów; drobni włościanie z okolic górskich (ôtàxpioi) żądają dalszego zdemokratyzowania państwa, a przedewszystkiem rozdziału wielkich posiadłości; między nimi stoją mieszkańcy wybrzeży (îiôtpaXoi), tworzący niejako stan średni, którzy pragną utrzymania urządzeń Solona, a domagają się tylko silnego poparcia swych interesów, to znaczy energicznej polityki handlowej. Na czele partyi demokratycznej dochodzi około poło wy VI wieku, pomimo oporu Solona — prawda, że po kilku niepomyślnych próbach —do władzy Pi-zystrat, który nie zmienia wprawdzie konstytucyi, lecz ją faktycznie zawiesza, sam obsadza wszyst kie urzędy i obywatelstwa do udziału w rządach nie dopuszcza. Ale już jego synom wymyka się władza z rąk; arystokracya, która za Fizy-strata wyemigrowała, strąca ich z tronu przy— niezbyt zresztą chętnej—pomocy Sparty i próbuje przywrócić arystokracyę. Próba się nie udała: zwyciężyło stronnictwo ludowe, naczelnik jego Klistenes odbiera szlachcie główny punkt oparcia, krusząc dotychczasową organizacyę rodową, i zapobiega równocześnie ponownemu pojawieniu się prądów partykularystyczuych. Dawne rody, fratrye i file, nie tracą swego charakteru religijnego i w prawie karnem nadal mają to samo znaczenie. Polityczny punkt ciężkości przenosi się jednak ,na nowe file (10), z których każda składa się z trzech okręgów ('cpiTTÓsę): jednego na równinie, drugiego w górach, trzeciego na pobrzeżu, i obejmuje całą ludność w tych okręgach mieszkającą, podzieloną na jednoski administracyjne najniższego rzędu, t. z w. demy: przez ten geograficzny podział zwiększa się nadto koło obywatelstwa, bo obejmuje także tych wszystkich, którzy już dawno w Afryce osiedli, a do związków rodowych nie mieli dostępu (potomkowie obcych i niewolników). Jest to więc niewątpliwie instytucya demokratyczna; oprócz tego rozszerza Klistenes sądownictwo ludowe, mianowicie przekazuje sądom ludowym sprawy o zdradę stanu, w których dawniej najwyższą instancyą był areopag, liczbę członków rady nadzorującej podnosi do 500 (50 na filę; z tych 50-u przypada na każdą demę ilość miejsc odpowiadająca stosunkowo jej zaludnieniu), których oznaczał los i którzy, podzieleni na 10 prytauij według fil, koleją losu funkcye rady spełniali; wreszcie wprowadza ostracyzm. Reszta konstytucyi pozostała nietkniętą, tak, że reform Klistenesa ra-dykalnemi nazwać nie można; w każdym jednak razie był to krok dalej na pochyłości, która wkrótce musiała doprowadzić do demokracyi w ścisłem słowa tego znaczeniu. Prąd demokratyczny rozchodzi się z Aten po wszystkich silniej rozwiniętych ekonomicznie częściach G-i; niektóre miasta przejmują wprost nazwy fil Klistenesa. Wynika stąd ogólny upadek znaczenia politycznego organizacyi rodowej: państwo przestaje być związkiem grup naturalnych, a staje się związkiem politycznym samoistnym, rozpadającym się tylko na okręgi administracyjne. Wszędzie mamy szczupłą garstkę bogatych i liczną rzeszę ubogich; w miarę tego, którzy rządzą, nowe państwo będzie arystokratycznem lub de-mokratycznem. Od Klistenesa jedynym przywilejem cieszy się w Atenach znaczny majątek: on tylko daje dostęp do najwyższych urzędów. Opinia publiczna dąży do zniesienia lub jaknaj-większego ograniczenia tego przywileju: każdy obywatel bez zarzutu powinien mieć wszystkie prawa polityczne; nie brak nawet prądów żądających absolutnej równości w każdym kierunku. Początkowo idzie większości głównie o zyskanie władzy nad urzędnikami, mniej o dostęp do urzędów. Zmienia się wprawdzie sposób mianowania archontów (los zamiast wyboru), dostęp do tej godności otwiera się obywatelom trzeciej klasy— ale bądź co bądź najniższa klasa jest od niej jeszcze de jure wykluczona; do najwyższych godności skarbowych mają prawo tylko najbogatsi, strategiem może być tylko posiadacz gruntu. Wszystkie te ograniczenia ustawowe nie mają jednak rzeczywistej powagi wobec zasady, że wola ludu (większości) stanowi o wszystkiem, że lud jest najwyższym sędzią. Już Klistenes odebrał areopagowi procesy o zdradę stanu; za Efialtesa trybunał ludowy (•rçXtaia), złożony z 6 000 obywateli wybranych losem ze wszystkich klas, którzy ukończyli trzydzieści lat, staje się wyłączną instancyą w sprawach politycznych, a w innych sporach przywłaszcza sobie prawo rozstrzy-

gania, tak, że w rękacii urzędników pozostaje tylko instrukcya procesu (postępowania przygotowawcze zzzfjYep-ovta tou ôixaarrçptoo) — z nielicz-nemi wyjątkami; za Peryklesa sędziowie uzyskują prawo do dyet, bez czego sądownictwo ludowe musiałoby pozostać martwą literą, a nadto punkt ciężkości w sprawach politycznych przesuwa się, bo zamiast trybunału decyduje o wszyst-kiem zgromadzenie ludowe. Teraz dopiero de-mokracya jest wykończona. Prostą jest rzeczą, że państwo musi dbać o rządzący tłum: dowodzi tego rozdawanie ludowi zboża, biletów do teatru, udzielanie pensyj niezdolnym do pracy, przekazywanie obywatelom ziemi w zdobytych krajach (kleruchie) i t. d. Kto ludem kierować potrafi, jest w tych warunkach—-chwilowo—panem Aten: to też, zwłaszcza po śmierci Peryklesa, kierunek rządów zmienia się prawie co chwila. Nie brak nawet i reakcyi oligarchicznej ze strony warstwy zamożnej, narażonej teraz na największe ciężary; instytucye jednak wprowadzone w tym celu: przyznanie praw polityczuych tylko 5000-om najbogatszych, złożenie całkowitej władzy w ręce rady 400 wybieranych z owych 5000-y, wreszcie bezpłatność urzędów publicznych, trwają bardzo krótko i wnet wszystko wraca do dawnego stanu; sławny proces strategów po zwycięstwie pod Arginussai daje miarę ówczesnych stosunków. Jeszcze raz z końcem wojny peloponeskiej wraca do steru rządów, dzięki poparciu wszechwładnej wówczas Sparty, w całej niemal G-i oligarchia: w Atenach ot Tptôxovta, gdzieindziej dekarchie; i tym jednak razem nie na długo. Najpierw powstają Ateny pod Trazybulem i wracają do konstytucyi demokratycznej, a wślad za tern idzie ogólny upadek oligarchów. Poczyniono wprawdzie w urządzeniach państwowych drobne zmiany, np. sądownictwo w sprawach politycznych przeniesiono ze zgromadzenia ludowego napowrót na sądy ludowe, ale dalsza historya uczy, że to nie było dostatecznem lekarstwem. W jednych miastach wytwarza się wśród ciągłych walk stronnictw obojętność na sprawy publiczne, tak, że zaborcza polityka Macedonii nie natrafia na poważny opór, gdzieindziej znów wytwarza się na tem tle militarna monarchia i rządy obejmują tyrani (późniejszego typu), z których pierwszym jest Dionysios na Sycylii. Rozkład G-i był już tylko kwestyą czasu, i ani Demostenes, ani podbój macedoński, ani świetna działalność Timeleona nie zdołały mu zapobiedz.—Co do praw obywatelstwa, to pierwotne państwo składało się z rodów, zatem ten tylko mógł być obywatelem, kto należał do rodu, przez co wykluczoną była z jednej strony ludność niewolna i podbita, z drugiej zaś obcy. Członkiem rodu można się stać przede-wszystkiem przez wejście do jednej z rodzin tego rodu (olxoç). Następuje to zazwyczaj przez urodzenie się z prawnego małżeństwa. Co do małżeństw obywatela z cudzoziemką (mieszanych) istnieją w G-i dwa systemy. W jednych pań-

stwach (Sparta) żądano, by oboje małżonkowie byli obywatelami, jeżeli dzieci mają mieć prawo obywatelstwa; gdzieindziej dostęp dla cudzoziemców jest wogóle łatwiejszy, i dlatego dzieci z małżeństw mieszanych są obywatelami (Ateny przed Peryklesem). Co do dzieci naturalnych kwestya jest wątpliwa. Jeżeli jedno z rodziców nie było wolne, dzieci w jednych miastach rodziły się niewolne, w innych zaś dzieci obywatela i niewolnicy były wolne (w Atenach jeszcze za Drakona; przeciwnie w Spareie); zasada: partus sequitur matrem nie jest, o ile się zdaje, w G-i znana. Jeżeli rodzice należeli do stanu wolnego i mieli prawo obywatelstwa, dzieci są obywatelami; jeżeli ojciec tylko jest obywatelem, wówczas istnieją, o ile źródła pozwalają przypuszczać, dwa systemy, podobnie jak przy małżeństwach mieszanych: jeżeli tylko matka ma prawo obywatelstwa, dzieci obywatelami nie są. Przypuszczać należy, że naturalne dzieci a-rystokracyi nie dziedziczyły w żadnym razie jej przywilejów, lecz należały do ludu, i to, jeżeli matka była wolną, do oîxoç — więc i do rodu matki; i ta wszelakoż hjpo-teza nie ma w źródłach bezpośredniego potwierdzenia.—Adoptacya znaną jest w G-i już wcześnie (w Atenach przed Solonem, w Spareie przed Herodotem), ale adoptowanym może być tylko obywatel, tak, że w tej drodze nie nabywa się obywatelstwa. Możliwe jest natomiast i w o-wych czasach nadanie obywatelstwa ze strony państwa, czy-to dla jednostki, czy dla całego rodu, ale trafia się nader rzadko i nie stawia nowych obywateli z dawnymi narówni. Wyzwolenie ze strony prywatnej, przez właściciela, nie daje nigdy żadnych praw politycznych. Po złamaniu organizacyi rodowej, kiedy państwo składa się z jednostek, nie z rodów, zasady co do nabycia obywatelstwa przez urodzenie nie zmieniają się; natomiast trafia się znacznie częściej ugruntowanie obywatelstwa przez akt władzy państwowej. W demokracyach zaczyna się to już za Klistenesa, a w czasie walk wewnętrznych zapełnia się chętnie obcymi i cudzoziemcami luki, powstałe przez wypędzenie członków stronnictwa przeciwnego, czego częste przykłady spotykamy na Sycylii (podobnie na Korcy-rze); nowi obywatele jednak i tu nie uzyskują odrazu pełni praw (w Atenach np. nie są dopuszczeni do archontatu), a w czasie największego rozkwitu demokracyi, kiedy obywatelstwo daje cały szereg korzyści materyalnych, pojawia się, oczywiście, tendeneya reakcyjna, której wyrazem jest w Atenach dekret Peryklesa, zapewniający obywatelstwo tylko dzieciom, których oboje rodzice byli Ateńczykami; prawda, że za to później sprzedaje się nawet obywatelstwo bez trudności. W oligarchiach ubytek wywołany wojnami leczy się również tworzeniem nowych obywateli, ale daje im się tylko wolność bez praw politycznych (vso§ap.(óSstę w Spareie); spartańscy p.ó\>a%sę (zapewne synowie Spartan z lielotami), wychowywani wspólnie z obywatelami, stoją wprawdzie później uarówni z nimi; ale ta in-stytucya, zupełnie wyjątkowa, nie odgrywa żadnej roli w czasach późniejszych, kiedy gromadnie nadawano obywatelstwo.

II. W dziedzinie prawa karnego zasadą kierującą jest w G-i pierwotnie pomoc własna. Przy czynach przestępnych, które dotykają bezpośrednio interesów całego społeczeństwa, a których typowym przykładem jest z jednej strony zdrada (jtpàôoaiç), z drugiej zamach na religię, jako najważniejszą wówczas instytucyę państwową (np. świętokradzka kradzież, ispoooXta), społeczeństwo traktuje winnego jako swego wroga, więc jako wyjętego z pod opieki prawa i oddanego bogom na pastwę (ayoę d£ó)v=rzymska sa-cratio capitis), tak, że każdy może go zabić, nie dopuszczając się przez to winy krwi i nie narażając na zemstę, a majątek jego ulega konfiskacie. Nie jest to kara w nowoczesnem znaczeniu; dlatego też niema jeszcze mowy o wymiarze kary, o sądzeniu. W przypadkach wątpliwych idzie tylko o skonstatowanie przestępstwa, do którego powołana jest najwyższa władza, czy świecka (król, albo rada starszych), czy religijna (król, albo najwyższy kapłan, noszący i w arystokracyi tytuł króla); przy przestępstwach lżejszych władza, reprezentująca dotknięte interesa, broni ich w drodze policyjnej, nakładając grzywny (w sprawach państwowych, w szczególności, także tam, gdzie idzie o opiekę nad niezdolnymi, małoletnimi, sierotami i t. p. fi-tofy później śrcißoXfy w sprawach religijnych iepai ÇvjjAiai). Innych przestępstw, które bezpośrednio dotykają jednostki, prawo greckie nie normuje, ho jeszcze uważa je, nie za sprawę obchodzącą ogół, lecz jedynie za sprawę prywatną pokrzywdzonego, względnie koła najbliższych mu osób. Pomoc własna występuje tu jako zemsta. Wywołują ją trzy rodzaje czynów przestępnych (xaxoopYtat), mianowicie: zamach na cześć kobiety, kradzież i zamach na życie lub całość fizyczną. Procesu niema: dlatego warunkiem zemsty jest zawsze schwytanie sprawcy na gorącym uczynku, èv epycfi); jeżeli to nastąpi, pokrzywdzony może w zasadzie zabić przestępcę, może jednak zazwyczaj pogodzić się z nim i przyjąć okup. Pierwszy przypadek obejmuje gwałt na żonie, wolnej nałożnicy, matce, siostrze lub córce obywatela; w tym razie można przyjąć okup, w którym-to celu trzyma- się przestępcę związanego, póki nie da poręczycieli. Z wyjątkiem Sparty, gdzie według znanej anegdoty, występek taki uważano za niemożliwość, zasady te obowiązują w całej G-i. Co do kradzieży, Sparta zajmuje również wyjątkowe stanowisko, gdyż z jednej strony, wobec pierwotnej równości majątko-jątkowej, przestępstwo to jest niemal wykluczone, z drugiej strony zaś zrobiono z niego pierwiastek wychowania narodowego. Zresztą jednak wolno złodzieja schwytanego in flagranti traktować jak swą własność, a w razie oporu zabić. Narówni ze schwytanym na gorącym uczynku stoi ten, u kogo przy przeszukaniu domu (cftop4) rzecz znaleziono; okup w obu przypadkach jest możliwy. Przy zamachu wreszcie na życie lub zdrowie obowiązują dwie zasady: należy krzywdę odpłacić równem złem (przy-czem, oczywiście, zły zamiar krzywdziciela stawia się narówni z dokonaniem); wina zachodzi jednak tylko u tego, kto walce dał początek, bo bronić się wolno. Jeżeli pokrzywdzony żyje, mści się sam; jeżeli nie, mszczą się za niego najbliżsi (otYX^sfç) z w. krewni aż do szóstego stopnia, według prawa attyckie-go, ewentualnie także członkowie fratryi. Dla krewnych zemsta jest nietylko prawem, lecz i obowiązkiem, jeżeli nie chcą narazić się na gniew zmarłego; dlatego odróżnić trzeba, czy czynu dokonano rozmyślnie (cpôvoç sxoôaioç), czy w gniewie lub wzburzeniu (cpôvoç àxoôaioç), czy wreszcie śmierć nastąpiła w takich warunkach, że albo całkiem, albo częściowo niema winy krwi (przez rzeczy, w wykonaniu własnej obrony, przez nieuwagę). W pierwszym razie okup jest wykluczony; przestępca, jeżeli chce uniknąć zemsty, musi uciekać, a społeczeństwo zrywa z nim wszelkie stosunki, zamykając mu powrót (àsupoyla) i konfiskując jego majątek. W innych wypadkach sprawca usuwa się tylko czasowo (l£sX7jXói>a)ę), póki nie nastąpi porozumienie co do okupu, którego przyjęcie—zależne pierwotnie wyłącznie od woli mścicieli—staje się zwolna koniecznością prawną. Za okup musiał pierwotnie sprawca pewien czas służyć mścicielowi, później składa go w pieniędzach (arcotva). — Czy okup można przyjąć, czy nie, trudno nieraz rozstrzygnąć, a rozstrzygnąć trzeba, bo od tego zależy spokój i porządek w państwie. Tu zatem rozpoczyna się interwencya państwa w sferze przestępstw prywatnych, a prąd ten musiał pociągnąć za sobą i sekularyzacyę prawa, które oczyszczał z przymieszek religijnych: rozpowszechnienie się prawa pisanego (vofiot syypoupoi) przyśpiesza ten proces rozwoju i ustala nowe prawo. Grupa przestępstw, uważanych już pierwotnie za skierowane przeciw państwu, pozostaje i teraz karygodną. Na miejsce jednak dawnej kary religijnej wstępuje kara w ścisłem słowa znaczeniu, t. zw. kara państwowa: śmierć i towarzysząca jej konfiskata majątku; skutkiem tego zmienia się i charakter działalności państwa, przeciw tym przestępstwom skierowanej. Dawniej władza częścią utwierdzała tylko winę (ôiaYv&vai), częścią—przy przestępstwach lżejszych—karciła sprawcę; teraz władza sądzi, wymierza i wykonywa karę. W miejsce dawnego postępowania pojawia się proces kryminalny: w Spareie przed radą starców, w Atenach pierwotnie przed areopagiem, potem przed sądem

Eno.l Powie. luitr. Zeir,. 204 T. XXVI

ludowym (heliaści), przez pewien czas nawet przed zgromadzeniem ludowem. Sądy te nie działają z urzędu, bo kardynalną zasadą greckiego procesu kryminalnego jest to, że musi być oskarżyciel: to też prawo attyckie zna cały szereg środków dążących do tego, by się taki oskarżyciel znalazł. Przedewszystkiem doniesienie o takim czynie przyjmuje się także od obcego i od niewolnika; oskarżycielem w takiej w sprawie (YpacpVj) może być każdy obywatel; otwarta mu jest do tego t. zw. eięayyeMa, która go chroni od wszelkich kosztów i niebezpieczeństw; cały szereg kollegiów urzędniczych czuwa nad interesami ogółu i—po przeprowadzeniu wstępnych dochodzeń — wymierza karę we własnym zakresie działania, lub też wytacza skargę przed właściwym sądem (eięaywY£^); wreszcie lud sam może na zgromadzeniu uchwalić ściganie pewnego przestępstwa i przez wybranych zastępców wystąpić z oskarżeniem. Oprócz tych zasadniczych zmian, w Atenach przynajmniej, gdzie już wcześnie objawiła się dążność do ustawowego uregulowania prawa (w przeciwstawieniu do Spar-ty, która rządzi się tylko prawem zwyczajowem, a ma wstręt do prawa pisanego), zwiększa się znacznie liczba czynów podciągniętych pod te kategorye, bo państwo, przekształcając się na nowożytną demokracyę, coraz więcej obowiązków wkłada na poddanych. I tak: wobec państwa zbrodnią jest (prócz zdrady, którą popełnia i ten, kto ucieka z Attyki zagrożonej napadem wroga) także każde uchybienie obowiązkom wobec ludu, nawet zatajenie przed nim prawdy (aTOxrrpiç toö S^fioo), dalej zamach na istniejącą formę rządu (xaTiXoatç vfiç rcoXiTsiaç)—wszystko sformułowane tak ogólnie, że, zwłaszcza przed trybunałem ludowym oskarżonemu grozi wielkie niebezpieczeństwo; istnieje nadto cały szereg przestępstw lżejszych, przy których kara zależy od uznania sądu, a które nieraz pociągają za sobą bardzo dotkliwe skutki, jak: 7capg7rpeaßsta (przekroczenie instrukcyi przez agenta dyplomatycznego), karana zwykle śmiercią, wnoszenie dekretów sprzeciwiających się ustawom lub zasadom dotychczas w prawie przyjętym (ypa^prj îrapavôp.wv, dopuszczalna i wtedy, gdy wniosek „mógł zaszkodzić państwu”), za które karą jest wysoka grzywna, bo nawet konfiskata majątku, pozbawienie czci obywatelskiej—i wiele innych, wreszcie znaczna liczba przestępstw urzędniczych (np. przekupstwo) i wojskowych: słowem, nigdzie chyba zmienna większość nie ma tylu punktów zaczepienia, jeżeli chce strącić z wysokości wczorajszego ulubieńca. Także zakres zbrodni przeciw religii rozszerzył się znacznie, nietyle przez nowe przepisy, ile przez rozciągłość nadawaną pojęciu bezbożności (aasßsia), która obejmuje wszystkie czyny niemoralne, jako to: nieodpowiednie postępowanie dzieci z rodzicami, uchybianie obowiązkom gościnności, uwodzenie młodzieży i t. d. Kara jest zależna

90

od uznania sądu, zawsze jednak bardzo surowa; nadto sekularyzacya prawa w tym kierunku nie doszła do końca, bo jeszcze za Peryklesa znaczna część prawa sakralnego opiera się na tra-dycyach kapłańskiego rodu Eumolpidów, ogółowi niedostępnych i usuwających się z pod kontroli.—Zmiana pojęć co do przestępstw, do których państwo pierwotnie zupełnie się nie mieszało, jest jeszcze znaczniejsza, a dokonała się najpierw co do przelania krwi. Pierwotnie szło tylko o rozstrzygnięcie, czy okup jest możliwy; o tern decydowało prawo sakralne (èpivôç) i dlatego prawo karne w G-i kształtuje się na wzór zasad przyjętych w sakralnym sądzie delfickim. Od pierwszego jednak wmieszania się państwa aż do kary państwowej droga daleka. O Spareie wiemy tyle tylko, że winy krwi sądzi geru-zya na podstawie prawa zwyczajowego, karząc śmiercią lub pozbawieniem czci obywatelskiej. Tu już koniec ewolucyi; w Atenach natomiast fazy rozwoju rysują się jaśniej i odsłaniają przed nami jeden z najciekawszych ustępów lii-storyi prawa. — Z chwilą interwencyi państwa koniecznym się staje sąd państwowy, a równolegle z tworzeniem sądów postępuje także odróżnienie, więc wyraźne określenie, pojęć prawnych, które znajdują wyraz właśnie w organiza-cyi sądowej. W Atenach przelanie krwi sądzą aż cztery sądy. Najdawniejszy, zwany delfickim (Delphinion), na pamiątkę wyzwolenia Ore stesa z rąk Eumenid przez Apollina delfickiego, ma stwierdzić, że przelanie krwi było prawnie dozwolone, że niema winy krwi, a więc niema mowy o zemście krwawej, i zarządzić ewentualnie oczyszczenie z plamy krwi, potrzebne według prawa sakralnego. Dozwolone jest prze-dewszystkiem zabicie napastnika w wykonaniu obrony własnej (ap)(cov )(sipu>v <x5ćxwv), następnie zabicie w wykonaniu prawa i obowiązku zemsty, więc np. pozbawieniè życia gwałcącego, złodzieja, który stawia opór: tak stanowi jeszcze ustawa Drakona, z czego wynika, że wówczas państwo nie ma jeszcze monopolu kary. Śmierć może nastąpić jednak w takich warunkach, że nie można jej nikomu poczytywać za winę, np. ginie ktoś od kamienia rzuconego w takich okolicznościach, że rzucający absolutnie nie mógł tego przypuszczać; posąg się przewraca i zabija człowieka i t. d. Tu prawo sakralne żąda stwierdzenia winy narzędzia śmierci, a pFzez to— o co głównie chodzi—stwierdzenia, że człowiek temu nie jest winien i że niema substratu dla zemsty. Należy to do—dawnego również—sądu na prytaneum, który orzeka winę narzędzia i poleca usunąć je z granic kraju. Podobny charakter ma zabicie przez nieuwagę, np. przez nieostrożne rzucenie kręgiem, przez pomyłkę lekarza; tu także niema winy ani zemsty; ale za krew trzeba zadośćuczynienia, i dlatego po stwierdzeniu stanu rzeczy przez sąd na prytaneum sprawca daje barana na ofiarę (jak w prawie rzymskiem). Inny zupełnie charakter ma zabójstwo (cpôvoç àxoôotoç) dokonane bez zamiaru odebrania życia temu, kto zginął. Odróżnić tu należy dwa wypadki: z jednej strony pozbawienie życia przez pomyłkę co do osoby (w nocy wzięło się przyjaciela za wroga), w zapasach i t. p., słowem bez złej woli; z drugiej, zadanie śmierci pod wpływem wzburzenia (afektu), np. w kłótni przy grze. W tym drugim razie istnieje wina krwi, więc w zasadzie wykonaną być winna zemsta, ale według prawa sakralnego wina może być zmazana i sprawca żałujący zasługuje na przebaczenie; ma więc uciec, wydalić się, ale tylko na tak długo, dopóki między nim a mścicielem nie dojdzie do porozumienia (przyjęcie okupu), które zależy jednak od dobrej woli mściciela; jeżeli on wzbrania się przyjąć okup i przebaczyć, sprawca, o ile chce być bezpiecznym, wracać nie może do kraju. Sąd ateński (na Palladyum) uie odstępuje pierwotnie— jeszcze za Drakona — od zasad prawa sakralnego; stwierdza, że zachodziło tylko zabójstwo, że okup można przyjąć, lecz dalszy bieg sprawy pozostawia stronom. Temu sprzeciwia się jednak coraz więcej poczucie humanitarne: jeżeli sprawca dłuższy czas błądzi na obczyźnie, kara jego jest dostateczną i wina powinna być zmazaną, choćby mściciel nie okazywał się skłonnym do zgody. Do postulatu tego nagina się prawo sakralne, a z niem i trybunał na Palladium: orzeczenie stwierdzające zabójstwo daje sprawcy gwarancyę, że, jeżeli ujdzie, to po upływie roku (4w£Vtaouop.óę) będzie mógł wrócić, nie obawiając się zemsty, bez względu na zachowanie się mściciela, bo, gdyby ten ostatni chciał się mścić, to jego czyn nie będzie już uchodził za prawnie dozwolony. Wskutek tego wygnanie roczne nabiera charakteru kary państwowej, i to kary wyłącznej, gdy wbrew temu poprzednio było tylko środkiem ostrożności, wskazanym przez prawo sakralne, tak, że widzieć w tern należy pierwszy krok do upaństwowienia prawa karnego. Przypadek pierwszy (zabójstwo bez złej woli) traktowano w G-i na równi z drugim; tylko w Attyce widzimy praktykę łagodniejszą. Tu ucieczki nie potrzeba, bo po oczyszczeniu sa-kralnem wina jest zmyta; czy o tern orzekał sąd na Palladium, czy sąd na Delphinium, jest wątpliwe. Stanowcza zmiana dokonała się jednak co do morderstwa (cpôvoç éxoôaioç). Skutkiem niepomyślnego orzeczenia (w Palladium) musiał morderca uchodzić bez nadziei powrotu (astcpoy(a), a państwo wyrzekało się go i konfiskowało mu majątek. System ten jednak miał wiele ciemnych stron: potęga mordercy chroniła go przed wszelkiemi niekorzystnemi skutkami, a wykonanie zemsty zakłócało porządek i wywoływało nieraz dalszą reakcyę. Dlatego na miejsce mściciela prywatnego wstępuje powoli państwo. System zemsty skutkuje tylko w razie schwytania mordercy na gorącym uczynku;

ustawy, wymierzającej

jeżeli skutki mają być wydatniejsze, trzeba, by mściciel mógł uzyskać orzeczenie stwierdzające winę i tam, gdzie nie było schwytania na gorącym uczynku. Do tego trzeba sądu i procesu: tworzy się więc sąd na Areopagu, powołany do rozstrzygania kwestyi winy. Wobec tego nie można—o ile nie było schwytania na gorącym u-czynku—dać mścicielowi prawa do pojmania obwinionego i przytrzymania go u siebie: pierwszy akt zemsty, dawna àîcaYcoY^, zmienia charakter i przemienia się w odstawienie podejrzanego do więzienia publicznego. Wnet wytwarza się przekonanie, że to państwo, które więzi podejrzanego i orzeka o winie, jest z chwilą stwierdzenia winy panem zbrodniarza i właściwym mścicielem, że ono karę wymierzyć i wykonać powinno.—Kiedy ta zasada wprowadzoną została w życie, niewiadomo; wiemy jednak, że przyjęła się w całej G-i i że w Atenach obowiązywała już za Drakona. Pierwszy wyrok śmierci stanowi w historyi greckiego prawa karnego punkt zwrotny. Kara wymierzana przez państwo, albo też przez prawa (vóp.oę xôpioç) staje się wkrótce karą jedyną i wyklucza zemstę prywatną; równocześnie zakres jej zastosowania rozszerza się coraz więcej i obejmuje wkrótce wszystkie czyny przestępne. Już za Drakona widzimy ją przy kradzieży, a u Platona i Arystotelesa spotykamy nawet teorye karne (poprawy i odstraszenia), t. z w. „próby wytłóma-czenia filozoficznego”, skąd pochodzi prawo państwa do wymierzania kary. Z dawnego systemu utrzymały się ze swą kompetencyą trybunały prawa sakralnego (Delphinion, Prytaneion); również orzeczenie o cpôvoç àxoootoç nosi nadal ten sam charakter. Spotykamy nawet w źródłach ciekawy przykład konkurencyi dawnego i nowego prawa. Jeżeli ktoś popełnił zabójstwo i u-ciekł, a następnie został oskarżony o morderstwo i chciał się bezzwłocznie usprawiedliwić, sąd zbierał się nad brzegiem morza (we Freat-tyi) i tam przeprowadzał postępowanie, w któ-rem zbieg brał udział z łódki: jeżeli został u-znany winnym, usiłowano go schwytać i wymierzyć karę państwową; jeżeli nie, oddalał się bezpiecznie. Zresztą jednak w sferze sądownictwa państwowego pozostaje z zemsty tylko przywilej dawnych mścicieli na wnoszenie oskarżenia i prawo czuwania nad wykonaniem kary. Reszta należy do państwa; bez sądu i procesu karać niewolno, z wyjątkiem schwytania sprawcy na gorącym uczynku.—W państwowem prawie karnem rozwój odbywa się dalej. Czynnikiem przekształcającym jest przedewszystkiem prąd humanitarny, który dąży z jednej strony do otoczenia opieką wszystkich mieszkańców (morderstwo na niewolniku karane narówni z morderstwem wolnego; żąda tego coraz silniejsze poczucie potrzeby porządku), z drugiej strony do uczynienia kary sprawiedliwą i słuszną. Stąd wynika również tendencya do pozostawie-

nia sądowi pownej swobody przy wymiarze kary (&Y<bv TipjTÓę), bo tylko wtedy kara będzie słuszną. Tendencya ta wAttyce jest tem silniejszą, że nowe zwłaszcza przestępstwa nie są ściśle określone, lecz obejmują różnorodne przypadki. Stąd pochodzi prawdopodobnie szereg sprzeczności w źródłach, które raz przytaczają tekst— dawniejszej zapewne oznaczoną karę, drugi raz wspominają o takich samych przypadkach obłożonych inną karą—zapewne w myśl ustawy późniejszej. Drugą, dla rozwoju prawa donioślejszą, zmianą, jest wytworzenie się podziału przestępstw na publiczne i prywatne. Wszystkie one podlegają karze państwowej, ale jedne z nich więcej, drugie mniej są niebezpieczne dla całego społeczeństwa. Do pierwszych należą—oprócz czynów przestępnych, dotykających bezpośrednio interesów ogółu — przestępstwa skarbowe lub zmniejszające w inny sposób majątek społeczny, przestępstwa przedstawiające się jako zamach na prawa obywatela, jako to: przywłaszczenie sobie obywatelstwa, znieważenie obywatela (oßptc) i wiele innych, następnie krzywdy wyrządzone sierotom, wdowom, wogóle osobom, które, nie mogąc bronić się same, znajdują się pod szczególną opieką państwa (archonta eponyina), niewłaściwe obchodzenie się z rodzicami i t. d., wreszcie cały szereg czynów, które dotykają wprawdzie bezpośrednio interesów jednostki, ale mimo tego i porządkowi społecznemu zagrażają, jak morderstwo (z tem ograniczeniem, pozostałem z systemu zemsty, iż tylko mściciel może z oskarżeniem wystąpić), zabójstwo, cudzołóstwo (prawdopodobnie także z podobnem ograniczeniem), kradzież przy obciążających okolicznościach itd. Drugie dotykają według pojęć greckich tylko jednostki, są więc prywatną sprawą pokrzywdzonego, choć ukaranie ich następuje przez państwo. Różnica ta wywołuje nader doniosłe skutki, tak co do kary, jak i co do sposobu postępowania przed sądem: powstała ona prawdopodobnie przy zastosowaniu kary państwowej do przestępstw dotykających bezpośrednio interesów ogółu, a nabierała coraz większego znaczenia w miarę, jak się w Attyce wyrabiało przekonanie, że każde przestępstwo jest w zasadzie sprawą społeczną, bo jest naruszeniem prawa. Wynika jednak i z natury rzeczy, i z charakteru ustawodawstwa Aten, że granica nie jest ani oznaczona wyraźnie, ani teoretycznie wyjaśniona; i dziś pojęciowe przeciwstawienie prawa prywatnego i prawa publicznego jest rzeczą trudną. Dlatego też nic dziwnego, że prawo at-tyckie zagadki tej ostatecznie nie rozwiązało, że jeden i ten sam czyn, w miarę okoliczności, albo za przestępstwo prywatne, albo też za publiczne uchodzi (np. kradzież pociąga za sobą według Drakona karę śmierci; Solon zatrzymuje tę normę tylko dla przypadków cięższych, przy mniejszych zaś wprowadza skargę prywatną— ôt/O] %Xo7rfjÇ—karaną grzywną w wysokości podwójnej lub 10-krotnej wartości i ewentualnie nadto karą więzienia). Samo jednak wprowadzenie tej klasyfikacyi stanowi niewątpliwie ważny krok naprzód w rozwoju prawa, i Starożytni dobrze to rozumieli.—Kary prawa greckiego dzieliły się najpierw według greckiej formuły na osobiste i majątkowe (7ra9-etv ^ ćtawcfaai); do pierwszych liczono także wygnanie i pozbawienie praw obywatelskich, albo też politycznych (àujJLia), stosownie do greckiego pojęcia osobowości (aćb|j.a = rzymskie caput). W pierwszym okresie prawa karnego kara osobista istuieje tylko przy zbrodniach przeciw ogółowi, przy których własna pomoc społeczeństwa objawia się przez pozbawienie przestępcy życia (ukamienowanie). Dopiero przy systemie kary państwowej śmierć, jako kara, nabiera większego znaczenia. Stosuje się ją pierwotnie w celu odstraszenia bez różnicy do wszystkich niemal przestępstw, ale wnet budzi się prąd humanitarny i śmierć pozostaje karą tylko tam, gdzie wielkość przestępstwa zdaje się ją usprawiedliwiać. Zwyczajną jej formą było w Atenach podanie cykuty, w Spareie zaduszenie, w Macedonii powieszenie, a wykonanie odbywało się bezzwłocznie po wyroku. Wygnanie ma charakter kary państwowej tylko jako àeicpovta; przeciwnie, ucieczka czasowa zabójcy uchodzi w oczach Greków za krok dobrowolny, choć państwo się nią zajmuje i wskazuje nawet drogę, którą przestępca ma się udać. Więzienie jako kara przychodzi bardzo rzadko i to tylko jako kara dodatkowa (irpoçTtp,y][j,a) np. przy drobnej kradzieży, zresztą służy tylko do zapobieżenia ucieczce lub zmuszenia winnego do pewnych świadczeń. Wyjątkowo tylko spotykamy także karę niewoli (sprzedaż jako niewolnika), a kary cielesne—poza Spartą—trafiają się tylko jako kary policyjne na obcych i niewolników. Natomiast częstą karą jest pozbawienie czci obywatelskiej, a zarazem i praw obywatelskich, znane w Atenach już przed Solonem. Jest ono albo zupełne, albo częściowe, jeżeli odnosi się do niektórych tylko praw politycznych. Z kar majątkowych stoi na pierwszem miejscu konfiskata majątku i sprzedaż na rzecz państwa, stosowana w zasadzie jako kara dodatkowa obok wygnania, pozbawienia czci, niewoli i śmierci, wyjątkowo—np. przy przestępstwach skarbowych— samoistnie; wśród ciągłych walk politycznych używana przez stronnictwo zwycięskie do zapełnienia kas i pognębienia przeciwników, nabiera ona w G-i znaczenia klęski społecznej. Wreszcie jedną z najczęstszych kar są grzywny pieniężne; za Solona nizkie, rosną potem niesłychanie, a są tern uciążliwsze, że według prawa ateńskiego rosną w razie zwłoki in duplum, winny zaś, który nie może ich zapłacić, staje się wraz ze zstępnymi dłużnikiem państwa, pozbawiony zostaje praw politycznych i może być zamknięty w więzieniu, póki kary nie uiści. Przy grzywnach tych przejawia się doniosłość różnicy między przestępstwami publicznemi a pry-watnemi: tam kara idzie na rzecz państwa, tu na rzecz pokrzywdzonego—a różnicy tej nie usuwa okoliczność, że z jednej strony przy skargach publicznych państwo odstępuje niekiedy donosicielowi lub oskarżycielowi część korzyści, a z drugiej przy przestępstwach prywatnych winny musi nieraz państwu zapłacić drugie tyle, lub też ulega dodatkowej karze osobistej (gwałt —kradzież). Dla charakterystyki prawa greckiego dodać należy, że zasada, iż kara na dziedzica nie przechodzi, bynajmniej się w nim nie przyjęła; stosowano ją tylko rzadko, i to dopiero w późniejszych czasach. Kary znosiła amnestya (udzielana często ogólnie w chwilach, kiedy państwu groził nieprzyjaciel) i unieważnienie wyroku (àvaStxta), wydanego na podstawie fałszywego świadectwa. Skarga o u-nieważnienie wstrzymywała w Atenach wykonanie kar osobistych.—O procesie kryminalnym mówić można dopiero od czasu, kiedy się rozwinęło sądownictwo państwowe. Ogólnie obowiązującą zasadą było od początku, że nie ma procesu bez oskarżyciela; osoba jednak oskarżyciela zmienia się z biegiem czasu. Pierwotnie był nim już to urzędnik, jeżeli przestępstwo dotykało interesów ogółu, już też mściciel. W miarę, jak zakres sądownictwa państwowego się zwiększa, a zrozumienie anty-społecznego charakteru przestępstwa rozszerza się, ograniczenie prawa skargi do mściciela staje się wyjątkiem, a po- . za tern wytwarza się i w tym kierunku różnica między przestępstwami publicznemi i prywatne-mi: tam skargę może wnieść każdy obywatel, a państwo czuwa nad tem, by oskarżyciel się znalazł; tu prawo skargi ma tylko pokrzywdzony. Sądem orzekającym było w Atenach najpierw kollegium efetów (złożone z 51 członków rodzin szlacheckich), którego zakres działania był jednak prawno-sakralny, bo należało do nich tylko stwierdzenie niewinności, albo też stopnia winy. Pierwszym sądem państwowym wymierzającym kary państwowe jest areopag, który obok morderstwa sądził już dawno przestępstwa dotykające bezpośrednio interesów ogółu, a do którego—od Solona przynajmniej—wchodzili ar-chontowie, o ile urząd swój nienagannie spełniali; oprócz tego wykonywali rozmaici urzędnicy, każdy w swym zakresie, sądownictwo policyjne w sprawach drobniejszych. Wiadomo już, że w toku demokratyzacyi państwa ten stan rzeczy uległ zasadniczej reformie. Sąd efetów stracił zupełnie znaczenie; areopag zatrzymał sądownictwo co do morderstwa i podpalenia; wszystkie inne przestępstwa karane przez państwo przekazane zostały sądom ludowym, czyli heliastom, sprawy polityczne przez pewien czas nawet wprost zgromadzeniu ludowemu; urzędnicy zatrzymali władzę wymierzania kar policyjnych w swoim zakresie (np. rada pięciuset aż do 500 drachm), ale orzeczenie ich każde mogło być zaczepione za pomocą odwołania się do trybunału ludowego. W niektórych tylko przypadkach, gdy kara ustawowa była oznaczona, a sprawcę schwytano na gorącym uczynku, karali go bezzwłocznie urzędnicy, najczęściej kol-legium jedenastu (oi evôsxot) powołane do czuwania nad wykonaniem kar, i tu jednak sprawa szła przed zwykły trybunał, jeżeli istniały jakiekolwiek wątpliwości, a obwiniony nie przyznał się do zarzuconego sobie czynu, tak, że jedynie w sprawach najdrobniejszych (do 10 drachm) sądzą nieodwołalnie (od Pizystrata) sędziowie dem (wybierani losem w ilości 4 na filę); wprowadzenie arbitrów (StatnrjToct), wybieranych losem z pomiędzy obywateli między 60 a 65 rokiem życia, którzy jako sędziowie poje-dyńczy rozstrzygają przy przestępstwach prywatnych, nie zmieniło zupełnie stanu rzeczy, bo i od ich wyroków apellacya do sądu ludowego była możliwa. Trybunały ludowe wybierane były za pomocą skomplikowanego systemu losowania, opisanego dokładnie przez Arystotelesa, z liczby rocznej 6 000 sędziów i tę również oznaczano losem z pomiędzy obywateli, którzy skończyli lat 30, zostawali w pełnem posiadaniu praw obywatelskich i nie byli dłużnikami państwa. Trybunał w sprawach karnych składał się co najmniej z 500 sędziów, w sprawach c'zysto prywatnych z 401 lub 201; cała organi-zacya dąży do zapewnienia sądowi zupełnej niezależności i do wykluczenia przekupstwa, a w innych również miastach G-i niewątpliwie ten sam miała charakter, czego dowodzi olbrzymia według naszych pojęć liczba członków trybunału: 151 w Megarze, 204 na Knidos, 600 w Mi-lecie, 883 na Lesbos.—Postępowanie przygotowawcze (przed urzędnikiem) rozpoczynało się, o ile sprawcy nie schwytano na gorącym uczynku, od zawezwania oskarżonego, które oskarżyciel musiał uskutecznić osobiście wobec świadków, poczem wnosił pisemnie skargę. Jeżeli oskarżony nie stanął bez usprawiedliwienia, zapadał wyrok zaoczny (sp7](j.oę 2baj), przeciw któremu można było uzyskać restytucyę; jeżeli sta nął, instrukeya dążyła do zebrania środków dowodowych obydwu stron, które w puszce zamkniętej przechowywano aż do rozprawy głównej. Przed sądem postępowanie było bardzo proste; szło tylko o wysłuchanie stron i przeprowadzenie dowodów; przy procesach przed areopagiem, które zachowały najwięcej cech archaicznych, idzie jeszcze przedtem ôto|iiûata, t. zn. obustronna przysięga, jako warunek dalszego postępowania. Za środki dowodowe służą; dokumenty, świadkowie, zeznania na torturach i przysięga. Złożenie świadectwa jest obowiązkiem każdego obywatela, nawet sędziego, a do wymuszenia tego obowiązku służy osobna skarga; nie może być świadkiem niewolnik (chyba, że idzie o zabójstwo lub mord), małoletni; świadectwo kobiety, nawet zaprzysiężone, nie ma znaczenia. Tortury stosują się tylko do niewolników, ale zeznania w ten sposób zdobyte są według pojęć greckich świadectwem silniejszem, niż zeznania wolnego. Przysięgę można było zaofiarować własną lub wskazać przeciwnikowi; nie ma ona jednak wiążącego znaczenia; wyjątek stanowi prawo gortyńskie (Kreta), które nadto zna współprzysiężników, stwierdzających, nie fakt, lecz wiarogodność strony. Każda strona przemawia dwa razy; po pierwszej obustronnej przemowie pozwany może (przynajmniej w procesie przed areopagiem) ratować się ucieczką; czas trwania mów liczy się na klepsydry. Potem, bez narady, odbywa się głosowanie za pomocą gałek czarnych i białych, lub pełnych i przedziurawionych; równość rozstrzyga na korzyść pozwanego. Jeżeli oskarżyciel przegrał, nie uzyskawszy ani '/₅ głosów, płaci grzywnę. Niestawiennictwo pozwanego pociągało za sobą wyrok zaoczny. — Od niepamiętnych czasów istnieją sądy w sprawach spadkowych, które już-to stwierdzają, że niema materyału do sporu i że dzieci zmarłego mogą spadek wziąć w posiadanie, już też, przy dalszem pokrewieństwie, rozstrzygają, kto jest powołany do dziedziczenia. Niewiele świeższym jest proces o własność, jak tego dowodzi konieczność wstępnej przysięgi, czy jednostronnej, czy dwustronnej. Pierwotną tę procedurę stosuje się i w innych sprawach. Wszystkie niemal istniejące wówczas stosunki prawa rzeczowego dają prawo do skargi. Obok tego istnieją w tym czasie zobowiązania ex delicto, do których dochodzenia, a więc do ochrony praw prywatnych, służą już-to skargi publiczne, już też przedewszystkiem prywatne. Wreszcie ma G. historyczna surowe ustawodawstwo co do długów, które dłużnika niewypłacalnego oddaje wraz z rodziną w niewolę wierzyciela. Działalność sędziów greckich przez cały niemal ciąg dziejów kończy się z wydaniem wyroku, który stwierdza po czyjej stronie prawo i daje wygrywającemu podstawę do użycia pomocy własnej. W Spareie, gdzie konstytucya stosunki prawno-prywatne stara się na drugi usunąć plan, rozsądzali je pierwotnie eforowie, nie według stałych norm, lecz według swego osobistego uznania, tak, że już z przyczyn zewnętrznych wytworzenie się prawa, to znaczy zasad stale obowiązujących, było utrudnione. W Atenach i reszcie G-i takiego sztucznego obniżenia doniosłości obrotu prawno-prywatnego niema; niemniej jednak zasady stosowane (według pojęć greckich wynalezione) przez sądy noszą w całej G-i przez długi czas charakter prawa sakralnego (dśjuę) i są nawskroś przejęte pierwiastkiem religijnym, czego dowodzi głęboko zakorzeniona wiara w boskie pochodzenie pierwotnych ustawodawców (np. Minosa, Likurga, Za-leukosa i t. d.), oraz ogromne znaczenie, przyznawane zasadom stosowanym w religijnym trybunale delfickim. Dążność do usunięcia sakralnych pierwiastków z prawa występuje dość wcześnie w racyonalistycznej Spareie, która główną wagę przywiązuje do życia doczesnego, a na kwestye religijne patrzy dość obojętnie; w Atenach należy jej początek liczyć od czasów Dra-kona. Odtąd dopiero spotykamy pojęcie prawa prywatnego (8Cxaiov) we właściwem słowa tego znaczeniu, a ten sposób pojmowania prawa wypiera coraz więcej dawne normy sakralne i dochodzi do szczytu w IV wieku przed Chr., kiedy Platon próbuje na Sycylii wytworzyć prawo w drodze teoryi.—W Spareie, której cafy ustrój zmierza do utrwalenia stanu rzeczy wprowadzonego przez podbój, wytwarza się naturalnie pojęcie prawa zwyczajowego. Jest to prawo ugruntowane na stałem stosowaniu pewnej reguły przez przodków (Iv rotę Yj'fi-eaiv) i na woli ogółu, który uznaje jej moc obowiązującą i postanawia słuchać jej nadal (7rpoatpsaię). Pojęcie prawa ustawowego natomiast ukształtowało się w Atenach. Wytwarza się tam najpierw różnica między ft'-jp.a, to znaczy decyzyą co do pewnego aktu państwa, a vóp.oę, to znaczy stałą regułą prawną, mającą wiązać społeczeństwo i teraz i na przyszłość. Przedewszystkiem nie można znieść ustawy bez wprowadzenia nowej na jej miejsce. Czy zachodzi potrzeba zmiany, o tern decyduje zgromadzenie ludowe, ale wola jego nie tworzy jeszcze prawa. Jeżeli ono uzna wniosek dążący do zmiany za uzasadniony, wybiera z listy heliastów kommissyę prawodawczą (nomote-ci), oraz pięciu obywateli do obrony dawnej ustawy. Nawet w czasie największego rozkwitu demokracyi, kiedy zgromadzenie ludowe to państwo, kiedy jego wola stanowi vóp.oę, a dawny sposób uchwalania ustaw wyszedł z użycia, dawny ów sposób pojmowania występuje w 7por-cp^ irapavôpwv, którą można unieważnić uchwałą zgromadzenia przeciwną naczelnym zasadom dawniejszego ustawodawstwa. — Nowe, świeckie, prawo idzie wraz ze społeczeństwem po pochyłości: w Spareie zmienia się, o ile tego potrzeba dla ułatwienia przemiany na oligarchię, jak dowodzi ustawa Epitadeusa; w Atenach, o ile tego wymaga demokratyzacya społeczeństwa z jednej, rozwój przemysłu i handlu z drugiej strony (zniesienie egzekucyi osobistej za Solona— è[A7ropcxoi vôfJLOi).—Państwa greckie nie znają zasady rzymskiego ius gentiun, według której każdy człowiek wolny jest podmiotem prawa. Zasadą grecką jest, przeciwnie, to, że każde prawo chroni tylko członków tego społeczeństwa, w którem wyrosło. Dlatego też obcy w zasadzie nie ma dostępu do prawa; korzystają wprawdzie pośrednio z jego opieki na mocy prawa gościnności, ale gwaraneya tego stosunku opiera się tylko na prawie sakralnem. W zasadzie tedy obcy (jjitoixoç) nie może nabywać własności nieruchomej ani prawa zastawu na nieruchomościach; do występowania przed sądem potrzebuje pośrednictwa obywatela (7rpoaT<£a]ę), nawet tam, gdzie państwo, jak Ateny, obcych formalnie przyjęło i przyrzekło im swą opiekę; w znacznej części miast greckich małżeństwo jego z obywatelką odbija się niekorzystnie na dzieciach, a wyjątki od tych zasad dotyczą tylko pojedynczych klas lub nawet pojedyńczych osób: tak np. w Atenach obcy może osobiście występować przed sądem w sprawach handlowych, a 7cpó£evoę (cudzoziemiec, który na obcym targu opiekuje się kupcami z Aten) stoi w Atenach z obywatelami zupełnie niemal narówni. — Wśród poddanych odróżnić przedewszystkiem należy wolnych i nie wolnych. Druga kategorya nie jest podmiotem prawa, a choć w Atenacli skarga (o odszkodowanie) mogła opiewać na imię niewolnika (czego nie dopuszcza prawo gortyńskie), to przecież odpowiadał tylko pan. Wolność była przeto cennem dobrem, a do ochrony jej służy . szczegółowo w prawie greckiem unormowany proces o wolność (qppoupsaiç elç èXeofi-spiav). Uznaje zasada ogólna, że ten, o czyją wolność chodzi, nie może sam być stroną w sporze.

Wyzwolenie może nastąpić czy inter vi-vos (zazwyczaj publicznie, często tylko za zezwoleniem najbliższych krewnych), czy w testamencie, a państwo prowadzi osobną listę wyzwoleńców, ale stanowisko ich nieowiele jest lepsze od stanowiska niewolnika. Do uzyskania zrównania z wolnymi w dziedzinie prawa prywatnego trzeba było nadania obywatelstwa ze strony państwa; w braku tego wyzwoleniec pozostawał w znacznym stopniu zależnym od pana. Dzieci, które mu się urodziły po wyzwoleniu, nie miały bynajmniej zapewnionej wolności. Podobne było stanowisko wykupionych z niewoli.

Między wolnymi może przedewszystkiem kara sądowa wytwarzać różnice: tak mianowicie przy sprzedaży w niewolę, która w pierwotnych czasach spotyka córkę upadłą, a nadto przez długi czas jest sposobem egzekucyi długu, dopóki prąd humanitarny jej nie usunął (w prawie gortyńskiem dłużnik niepłacący stanowi zastaw wierzyciela i na czas trwania zastawu pozbawiony jest częściowo zdolności do działania; w klasycznein prawie Aten tego ograniczenia niema), tak w razie wygnania, które ma znaczenie śmierci cywilnej. Także atimia pozbawia zdolności prawnej, jeśli łączy się z konfiskatą; lecz i bez konfiskaty ten, kto jako dłużnik państwa uległ tej karze, nie może zarządzać majątkiem ani dochodzić praw przed sądem.—Bardzo stanowczo wpływa na zdolność prawną płeć. Kobieta w G-i jest na polu prawa prywatnego bardzo upośledzoną: zostaje przez całe życie pod opieką, przedewszystkiem ojca (naturalnego czy adoptującego), następnie brata lub syna z tego samego ojca (przyczem adoptacya znów stoi narówni z pokrewieństwem naturalnem), dalej dzia-

da ojczystego, wreszcie najbliższego krewnego bocznego, albo opiekuna wyznaczonego przez ojca lub przez władzę (w Atenach archon eponymos), a władza opiekuna (xôpioç) sięga nierównie dalej niż tutela muliebris w prawie rzymskiem. Przy małżeństwie w całej G-i o wszystkiem decyduje kyrios, a wola kobiety żadnej nie gra roli. W Atenach czasów klasycznych przyznawano już kobietom niewątpliwie większą zdolność, czego mamy przykłady praktyczne, choć ustawa żadna w tym względzie nie jest nam znana. Współcześnie w Spareie kobiety mają obszerne posiadłości. W Beocyi spotykamy często wyzwolenia przez kobiety bez udziału kyriosa. Według prawa gortyńskiego córka dziedziczy obok synów, zatrzymuje w małżeństwie majątek i może nim dowolnie rozrządzać, nadto, jeśli jest jedyną dziedziczką, może pod pewnemi warunkami wyjść za mąż według swej woli. Mimo to wszystko jednak upośledzenie prawne utrzymuje się zwykle, a z niein i potrzeba opieki, choć władza opiekuna w niejednym punkcie przestała być realną.

Na uszczuplenie zdolności do działania wpływa także wiek. W Atenach w epoce klasycznej pełnoletność rozpoczyna się w dwa lata po dojrzałości, kiedy miał miejsce wpis do Xrj£iap-/txóv    to znaczy z końcem 18 r. ż.;

przedtem małoletni nie ma zdolności do działania, a tylko w dwóch ostatnich latach wolno mu windykować spadek po krewnych. W Spareie i na Krecie dochodzi się do pełnoletności także z ukończeniem 18 lat życia; z dojściem do dojrzałości jednak (jak się zdaje po skończeniu 16 lat) mógł już małoletni według prawa gortyńskiego zawierać małżeństwo, adoptować i świadczyć przed sądem; gdzieindziej pełnoletność zaczyna się dopiero z końcem 20-go roku życia, a nawet i później. Małoletni nie ma zdolności do działania i ma nad sobą władzcę (xôpioç): ojca, opiekuna. Opiekuna może wyznaczyć ojciec w testamencie; w braku tego prawo greckie powołuje wszędzie do opieki najbliższego krewnego; ewentualnie mianuje opiekuna władza (w Atenach archon eponymos). Opiekun czuwa zazwyczaj i nad majątkiem pupilla i nad jego osobą; niekiedy jednak wychowanie poruczone jest krewnym po stronie matki (ustawodawstwo Charondasa). Opiekun podlega dozorowi państwa (na Efezie i w Gortynie istnieją do tego osobni urzędnicy); za nadużycia (osobiste czy majątkowe) może go w Atenach każdy obywatel każdej chwili zaskarżyć (7pacpr] [nałHoaewę); po dojściu do pełnoletności pupil może żądać złożenia rachunków i przez 5 lat ma przeciw opiekunowi SiX7] irciTpoîrijç.—Niekorzystny wpływ na zdolność do działania wywierają także: choroba umysłowa i narówni z nią traktowane marnotrawstwo, skutkiem których zarząd majątku przechodzi na najbliższych krewnych, którzyby byli powołani do spadku. Przy marnotrawstwie spotykamy zabytek dawnego prawa sakralnego, bo wymaga się marnowania majątku odziedziczonego (îtatptpa xai 7ua7rtj)a), co dowodzi, że prawu głównie szło o utrzymanie domu i religii domowej, oraz majątku rodzinnego jako podstawy kultu. Prawo greckie poświęca rodowi i rodzinie szczególną uwagę i dąży energicznie do ich podtrzymania. Wśród członków rodu (aoyysveîç) istnieją związki drobniejsze, mianowicie rodzina i krewni czyli najbliżsi (ày'/iarsîç). Rodzina skupiona jest około naczelnika (ojca rodziny) i stanowi najmniejszą jednostkę; około niej grupują się krewni. Prawo greckie uważa trzy pokolenia za granicę pokrewieństwa zarówno w linii prostej jak w linii pobocznej. Te trzy pokolenia noszą w stosunku do siebie miano najbliższych (olxoę) a określone tak pokrewieństwo ma doniosłe znaczenie i w prawie karnem, i w prawie spadkowem: dalsi krewni nie należą już do ay)(ŁaTe^a> lecz uważani są tylko za aoyysveîç. Każda z tych mniejszych grup ma, podobnie jak ród, charakter spólności sakralnej. Znaczenie ich społeczne zmienia się z biegiem czasu. Pierwotnie punktem ciężkości jest ród, albo też związek kilku rodów (fratrya). Znaczenie to tracą one jednak, kiedy im odebrano rolę polityczną; wtedy na czoło występują: rodzina i krewni.—Rodzina tworzy się przez małżeństwo. Celibat jest źle widziany w całej G-i: w Spareie przeciw bezżennym prawo dopuszcza nawet skargę publiczną (àyapioo yponpr}), która pociąga za sobą atimię i ośmieszające kary dodatkowe. Małżeństwo greckie jest monogamiczne, mimo, iż bigamia nie jest wyraźnie zabroniona. W Spareie tylko uznaną była, jak się zdaje, polyan-dria, jeżeli kilku braci, nie dzieląc się, pozostawało we wspólności na dziedzicznym gruncie (xXfjpoç). Formą małżeństwa było pierwotnie (za Homera) kupno; w czasach jednak historycznych przychodzi ono do skutku albo przez iyyó-

7]aię (forma zwyczajna), albo przez èîctôixaaia (forma wyjątkowa). Formą zwyczajną jest kontrakt między przyszłjm małżonkiem a tym, kto ma nad kobietą władzę (xôpioç). Z czasem pierwotny charakter epiki er atu, t. j. przekazywania dziedzictwa krwi i majątku córce w braku synów, zaciera się, a interesy majątkowe krewnych występują na pierwszy plan. Według ustaw Charoudasa i Solona najbliższy krewny ma tylko praw o zażądać córki, może jednak z tego prawa nie korzystać, w którym-to razie prawo do jej ręki (i spadku) przechodzi na dalszego krewnego, lub też, jeżeli ta droga zawiedzie, ów najbliższy krewny, jako kyrios, może ją dać według swej woli w małżeństwo; tylko jeżeli córka w tych warunkach nie ma majątku, dawny charakter instytucyi przejawia się w tern, że najbliższy krewny musi ją poślubić lub wyposażyć. Podobne jest prawo Sparty (przynajmniej przed ustawą Epitadeusa). Według prawa

gortyńskiego najbliższy krewny ma w każdym przypadku zupełną swobodę; w Atenach prawo jego jest tak silne, że łamie nawet małżeństwo poprzednio przez córkę dziedziczącą zawarte.

złamanie natomiast wiary małżeńskiej przez kobietę zobowiązuje męża pod rygorem atimii do odrzucenia żouy.

Rozwiązanie małżeństwa następuje przez śmierć, popadnięcie w niewolę (ale nie w ati-mię) i przez rozwód. Ten ostatni jest w G-i zjawiskiem bardzo częstem. Mąż ma zawsze prawo jednostronnie odrzucić żonę (àîcoiré[j.irstv) bez podania przyczyny, a w niektórych przypadkach jest do tego nawet zobowiązany (cudzołóstwo, w Spareie także niepłodność); w późniejszych jednak czasach krok taki bez słusznej przyczyny pociąga za sobą obowiązek odszkodowania (tak według prawa gortyńskiego, a zdaje się i w Atenach), choć formalności żadnych przestrzegać nie potrzeba. Prawo kobiety do żądania rozwodu jest dopiero wytworem późniejszych czasów; chcąca opuścić (àrcoXetTceiv) męża udać się musi do archonta (zdaje się, że bez współdziałania kyriosa) i archon orzeka rozwód, jeżeli zachodzą słuszne przyczyny (np. jeżeli mąż córki dziedziczącej jest impotens). Może wreszcie kyrios żony rozerwać małżeństwo (co do praw najbliższego krewnego wobec córki dziedziczącej ob. wyżej), a jeżeli mąż jest ky-

W Spareie (po ustawie Epitadeusa) ojcu wolno córkę jedyną dziedziczącą wydać za mąż poza grupę àYXL(3Tsîç, a to samo prawo ma jego dziedzic, przez co dawny system jest właściwie zupełnie porzucony. Prawo gortyńskie nie pozwala w żadnym razie najbliższemu krewnemu rozerwać poprzedniego małżeństwa córki dziedziczącej, jej zaś pozwala w każdym przypadku wykupić się od obowiązku zaślubienia najbliższego krewnego. — Po kontrakcie małżeństwa następuje jego wypełnienie: odprowadzenie żony do domu męża (7to|A7t7j) i konsumacya (y<x-p.oę). W drodze skargi żądać wypełnienia nie można, bo tak mąż jak i kyrios żony mogą każdej chwili rozerwać zawarty związek. Po wypełnieniu składa mąż (w Atenach) zazwyczaj pewną opłatę (YajJujXia) fratryi, by sobie ułatwić w przyszłości dowód zawarcia małżeństwa.

Z instytucyj majątkowych, związanych z małżeństwem, najważniejszą jest posag (rcpoiS, cfspVTj). Pierwotnie zawierano małżeństwa bez posagu, co w Spareie utrzymuje się przez długi czas; i tu jednak słyszymy o posagach nawet przed ustawą Epitadeusa, a w czasach klasycznych spotykamy posagi w całej G-i, tak, że np. w Spareie V₅ ziemi znajdą się w rękach kobiet. Zmiana tajest konieczną konsekweucyą tam, gdzie, jak w Gortynie, przyznano córkom prawo dziedziczenia obok braci; gdzieindziej zaś wywołały ją względy słuszności (chęć złagodzenia reguły wykluczającej kobiety od spadku) i względy ekonomiczne (onera matrimonii). Pod wpływem tych czynników zwyczaj dawania posagów rozpowszechnia się—mimo bezskutecznych ustaw, zmierzających do ograniczenia ich wysokości (Solon)—tak, że tam, gdzie nie było posagu, istnieje domniemanie, że nie było małżeństwa. Posag służyć ma celom małżeństwa; dlatego mąż musi go zwrócić, jeżeli nie przyszło do Y<ip.oę. Przy rzeczach niezamienuych mąż ma tylko prawo zarządu i użytkowania z obowiązkiem obracania dochodów na utrzymanie żony i dzieci; nie ma prawa rzeczy posagowych zbywać ani obciążać (także według prawa gortyńskiego), a uczynić to może tylko żona za jego zgodą i za zezwoleniem kyriosa. Jeżeli

Przeszkodę do małżeństwa stanowić może tylko wiek i pokrewieństwo. Mężczyzna musi być pełnoletnim; kobieta natomiast nie potrzebuje być nawet dojrzałą; tylko wtedy consummatio riosem, może swą żonę dać komu innemu w mał-nastąpić może dopiero po dojrzałości. Pokre- żeństwo. Po rozwiązaniu każda strona ma pra-wieństwo w zasadzie ważności małżeństwa nie wo natychmiast w nowe wstąpić związki. Daw-szkodzi: owszem, prawo greckie, dążąc do utrzy- ne prawo było w tym względzie dla kobiet su-mania majątku w rodzinie, chętnie widzi mał- rowsze (ustawodawstwo Charondasa; w Atenach żeństwa między krewnymi. Nieważne jest je- żona archonta-króla musi być univira)\ później dynie małżeństwo między zstępnymi a wstępny- jednak państwo w interesie powiększenia ludno-mi, a w linii bocznej tylko między rodzeństwem ści otacza powtórnie związki szczególną opieką, z tej samej matki (w Atenach i Spareie), co jest prawdopodobnie zabytkiem z czasów, kiedy istniało tylko pokrewieństwo przez matki. Od obcego epigamii, szczególnego uprawnienia, nie wymagano. Brak obywatelstwa nie stał na przeszkodzie; t. zw. małżeństwa mieszane są w dziedzinie prawa prywatnego zupełnie ważne. W niektórych miastach dzieci z takicli małżeństw nie mają prawa obywatelstwa i tworzą klasę pośrednią między obcymi a obywatelami.

Małżeństwo wywołuje pewien stosunek osobisty między małżonkami. Mąż, jako mąż, nie staje się wprawdzie kyriosem żony, o ile nie jest najbliższym jej krewnym (epidikazya) lub nie został zamianowany przez archonta, ale prawa kyriosa co do majątku posagowego zawsze na niego przechodzą; nadto, mimo zasadniczej równości dla stron w związku, należy do niego apx*j Ya(ux7j, t. zn. jest on w tym związku naczelnikiem i kierownikiem i może żądać, by żona z nim razem mieszkała. Za to obowiązany jest żonę utrzymać i, jeżeli poślubił córkę dziedziczącą, spełniać powinność małżeńską, a nie utrzymywać stosunków płciowych poza małżeństwem; niewypełnienie tych obowiązków daje żonie prawo do rozwodu, a nadto naraża męża na prywatną skargę karną (<$utj xaxwaôwç). Zresztą jednak cudzołóstwo męża nie jest zabronione;

rzeczy posagowe są zamienne, czy z natury czy według wyraźnie objawionej woli stron, mąż staje się ich właścicielem. Po rozwiązaniu małżeństwa posag ma być zwrócony żonie, jeżeli ona ma zdolność do działania (tak w prawie gortyńskiem) lub jej kyriosowi dla niej, albo też, jeżeli rozwiązanie nastąpiło przez jej śmierć, przechodzi na rzecz dzieci, w braku onych na tego, kto ten posag ustanowił, wreszcie na jej dziedziców: uprawnieni mogą żądać albo zwrotu (rcpoixcx: Six?]), albo renty (aćroo 5ćxirj), przyczem postępowanie jest przyśpieszone, bo instrukcya musi się skończyć w ciągu miesiąca (s{j.p.Y}Voç ótX7]). Wyjątkowo: 1) jeżeli wdowa zostanie przy dzieciach, traci prawo do posagu na ich rzecz, a może żądać tylko utrzymania (wyjątku tego nie zna prawo gortyńskie); 2) w razie cudzołóstwa żony mąż zatrzymuje posag (w prawie gortyńskiem może żądać odszkodowania).—Do rodziny należą dzieci prawe, t. zn. poczęte w małżeństwie; czas między poczęciem a urodzeniem wynosi według prawa greckiego najwięcej 10, najmniej 6 miesięcy. Bezwzględne prawo ojca do odrzucenia dziecka znika dość wcześnie, a zostaje mu tylko prawo wyparcia się dziecka, jeżeli okoliczności wykluczają przypuszczenie, by z niego było poczęte: zwłaszcza co do dziecka, które się urodziło po rozwiązaniu małżeństwa, odrzucenie jest bardzo ułatwione. Aktem uznania jest nadanie dziecku imienia przez ojca, co następuje przy uroczystości religijnej w 10 dni po urodzinach (ôîxànrj); później odbywa się wprowadzenie dziecka do rodu i fratryi.—Dziecko prawe dostaje się pod władzę ojca. Ta jest o wiele słabsza niż w Rzymie (o jus vitae necisque niema w G-i mowy), a kończy się co do mężczyzn ipso iure z chwilą pełnoletności. Pochodzenie prawe stwarza nadto stosunek pokrewieństwa między dzieckiem a ojcem i jego krewnymi, oraz pociąga za sobą obowiązek wstępnych do utrzymywania i do odpowiedniego wychowywania zstępnych, tudzież obowiązek zstępnych do żywienia wstępnych (gerotrofia), o ile ci swych obowiązków wobec zstępnego dopełnili. Wreszcie winno dziecko wobec wstępnych zachowywać się z należytą czcią i wypełnić wobec nich po ich śmierci obowiązki religijne, jeżeli nie chce narazić się na surową odpowiedzialność kryminalną (xxxtboswç 'jfovéœv ^pacpyj). Wszystkie te węzły może jednak ojciec zerwać przez àîroxvjpoÊtç, to znaczy uroczyste wyrzeczenie się dziecka, mianowicie syna, choćby ten nie był już pod władzą ojca. Następuje ono w formie aktu publicznego przez herolda, ale nastąpić może tylko ze słusznych powodów, których ocena—wskutek skargi syna (ôtxT] àîuoxTfjpôSetoç)— należy do sądu.—Do rodziny wchodzi się wreszcie przez adoptacyę (stç7co(Y]aiç), przedewszyst-kiem dokonaną inter vivos. Dalej możliwa jest adoptacya w testamencie, który pierwotnie do tego tylko służył celu. Jeżeli wreszcie krewni

Enoykl. Potu. Ilu»tr. Zeir 204 I. XXVI.

boczni ab inłestało biorą spadek, obowiązkiem religijnym jest dla nich wyznaczyć z pośród siebie jednego, który ma stanowisko takie, jak gdyby był w testamencie adoptowany. We wszystkich tych przypadkach adoptować może tylko pełnoletni, zdrów na umyśle, o üe nie ma męskiego potomka.- w Atenacli nadto nie może adoptować osoba zobowiązana do złożenia ra-cliunków; kobieta potrzebuje współdziałania ky-riosa. Adoptowany musi być obywatelem (na Eginie nawet pełnouprawnionym: op,otoę) i nie może być jedynym w swej naturalnej rodzinie; w Atenach nadto zobowiązany jest do złożenia rachunków; zresztą adoptujący ma wybór wolny, choć zwykle wybiera się krewnych. Adoptowany traci prawo do spadku po ojcu naturalnym; za to jednak (według ustaw Solona) związany jest z rodziną adoptującego, a może stosunek ten rozwiązać tylko wtedy, jeżeli w domu adoptującego zostawi na swe miejsce syna a sam wróci do rodziny naturalnej, przez co zrzeka się majątku nabytego przez adoptacyę; z tego powodu nie może też dziedziczyć, a majątek w razie bezdzietnej jego śmierci wraca do krewnych adoptującego. Później ten religijuo-fami-lijny charakter adoptacyi zanika: dopuszczalną jest adoptacya ze strony kobiety; potem widzimy, że, mając dzieci, można adoptować na przypadek, gdyby się je straciło; w prawie gortyń-skiem adoptujący (bezwarunkowo) może mieć synów, adoptowany jednak dostaje ze spadku część mniejszą.

Dzieci naturalne mogły pierwotnie, w niektórych przynajmniej przypadkach (jeżeli urodzone były z wolnej konkubiny = 7raXXax7]), uzyskać wprowadzenie do rodu i fratryi, a przez to i stanowisko dzieci prawych. W czasach historycznych stan rzeczy się zmienia i dziecko naturalne wyłączone już jest z rodziny, od kultu domowego odepchnięte (aY/toTSta ispu>v xai óa£cov), nie może nawet być adoptowane ani ustanowione dziedzicem, a ojciec może mu pozostawić tylko pewną nieznaczną summę (voOsfa) raczej tytułem alimentów niż legatu. Opiekę dla takich dzieci wyznacza władza, bo one nie mają krewnych. Za zgodą interesowanych można przecież takie dziecko—obchodząc ustawę—wprowadzić do rodu i fratryi, co je faktycznie stawia narówni z dziećmi prawe mi.

Obok osób fizycznych zna prawo greckie także osoby prawne. Takiemi są przede-wszystkiem państwo i gminy (związki polityczne), dalej związki religijne, wreszcie inne stowarzyszenia. Nadto spotykamy częste fundacye.

Pojęcie własności nie różni się zasadniczo w prawie greckiem od prawodawstw dzisiejszych. Braknie wprawdzie odrębnego terminu (co stoi w związku z właściwościami procesu), ale istnieje tak strona negatywna własności (wykluczenie trzecich), jak i strona pozytywna (prawo używania, ciągnięcia owoców i dowolnego rozrządza-

91

nia, w szczególności pozbywania). Jest to jednak ostatnie stadyum rozwoju. Własność prywatna, jako indywidualna, istnieje tylko co do ruchomości, własność zaś nieruchoma należy jeszcze do całej rodziny. Eyło to tylko konsekwencyą ówczesnych pojęć religijnych. Zadanie rodziny polegało na pielęgnowaniu kultu rodzinnego (przodków), a groby przodków znajdowały się na ziemi rodzinnej, gdzie i następcy winni byli znaleźć spoczynek: własność ziemska musiała więc pozostać w rodzinie, jeżeli ta miała spełnić swe przeznaczenie. Przesunięcie znaków granicznych uważano za obrazę bogów, a zabytkiem tych wyobrażeń jest obowiązująca w G-i do najpóźniejszych czasów zasada, że obcy nie może nabyć ziemi, bo nie ma dostępu do kultu. Z czasem odróżniono ziemię odziedziczoną po przodkach od własności dorobkowej. Utrzymując co do pierwszej dawne zasady w swej mocy (à[//ata [xotpa w Spareie jest zawsze niezbywalna (inter vivos),. dopuszczano co do drugiej najpierw sprzedaż, potem pozwolono ją przekazywać testamentem. W miastach jońskich pozostają wnet z dawnego stanu rzeczy nieliczne tylko ślady (przy marnotrawstwie i epikleracie jak wyżej, nadto w prawie spadkowem); z Aten bierze wzór i reszta G-i. Kto kupił grunt od państwa, nabywa prawo niewzruszone, choćby państwo sprzedało rzecz cudzą; kto własności publicznej nie zwraca, staje się dłużnikiem państwa, a zakłócenie własności świątyń jest ciężką zbrodnią. Prawo greckie jednakże nie robi ścisłej różnicy między własnością państwa a wła-suością bogów, bo religia jest instytucyą państwową, a nie zdaje się aby rzymskie pojęcia (res omnium communes, sacrae, sanctae) były mu znane.

Różnica pierwotnego i pochodnego nabycia własności nie jest prawu greckiemu obcą. Nabycie pierwotne jest przy occupatio bellica, następnie przy polowaniu i rybołówstwie. Wiemy wreszcie, że wolno było zająć rój pszczół, jeżeli go właściciel pnia stracił z oczu. Nie zna natomiast prawo greckie nabycia własności skarbu ani rzeczy zgubionych, które pozostają własnością dawnego właściciela, ewentualnie przypadają bogom; nie zna również przedawnienia, co procesowi o własność szczególny nadało charakter. Co do nabycia pochodnego daje nam cenne wskazówki zachowany szczęśliwie ustęp z traktatu Teofrasta o umowach. Nie rozstrzyga on wprawdzie pytania, kiedy inter partes przechodziła własność; inne jednak źródła pozwalają mniemać, że według prawa greckiego własność przechodzi na nabywcę już z chwilą umowy bez względu na to, kiedy nastąpiła tra-dycya. Z owego traktatu dowiadujemy się natomiast, że przy umowach obciążliwych warunkiem przejścia własności (w całej G-i, z wyjątkiem ustawodawstwa Charondasa) była zapłata szacunku. Prawo greckie dąży⁷ usilnie do tego, by każde przejście własności-p-przynajmniej przy nieruchomościach—było jawne. Rozmaitych używano do tego sposobów: w jednych miastach obwoływał sprzedaż herold na pewien czas przed zawarciem kontraktu; w innych żądano, by kontrakt był zawarty przed władzą (w Mytilenie według ustaw Pittakosa); w innych zuów (Thu-rium) konieczną była przy wymianie oświadczeń obecność najbliższych sąsiadów, którym dla pamięci wręczano drobne monety, a którzy za nierzetelny współudział odpowiadali (w Kyzikos obwoływanie przez pięć dni z rzędu jest warunkiem doskonałości kontraktu); w Atenach kupno (nawet niewolników) musi być ogłoszone afiszami przez 60 dni, w którym-to czasie każdy może wystąpić z oppozycyą, poczem rzeczą sprzedawcy jest ubezwładnić zarzuty skargą (Sćr/j pXaprjç), a kupujący nakouiec uiszcza opłatę od przeniesienia, którą osobny urzędnik wpisuje do regestru (rcpoYpacpj). Gdzieindziej wreszcie (My-konos, Tenos) spotykamy księgi gruntowe, formę najdoskonalszą i zapewne najpóźniejszą, przy której warunkiem nabycia własności jest wniesienie aktu do regestru publicznego (ava7paff/j) połączone nieraz ze sprawdzeniem tytułu przez urzędnika (np. z przysięgą stron), a ogłaszane później z urzędu. Jak widzimy, te rozmaite formalności miały znaczenie prawne: gdzieniegdzie ułatwiały tylko dowód nabycia, gdzieindziej zpowu stanowiły jego warunek.

Oprócz naturalnych przyczyn wywołuje utratę własności koufiskata lub wywłaszczenie ze względu na użyteczność publiczną. Własność jednej rzeczy może należeć do kilku osób (współwłasność xotviovt'a). Spólnicy mają wtedy równe prawa, ale każdy jest ograniczony prawem drugiego.— Do ochrony własności—poza skargami karnemi, już-to generalnemi (kradzież), już też specyalne-mi (np. za wpuszczenie bydła w Chio)—służy postępowanie zwane diadikazyą, rozpoczynające się obustronną przysięgą, a zmierzające do stwierdzenia, która ze stron lepsze ma prawo, która z nich jest bliższą własności. Prawo greckie nie zna ochrony posiadania, a więc i posiadania w rzymskiem pojęciu. Do przygotowania diadikazyi służy skarga o okazanie (przy ruchomościach), do wyegzekwowania Sîxv] èÊoôÀTjç, która w razie przegranej zobowiązuje nadto pozwanego do zapłacenia równowartości skarbowi państwa. Prócz tego można (według prawa at-tyckiego) prowadzić egzekucyę na dochodach domu lub gruntu (§txTj Ivoixioo i xaprcoö), lub nawet do całego majątku przegrywającego (8ixi] oóolai;). . Skarga o własność, pierwotnie wieczysta, ulega w późniejszein prawie przedawnieniu, zwykle pięcioletniemu, przy ruchomościach może krótszemu.

Prawo greckie zna także liczne ograniczę-niawłasności. Ustawa przepisuj e w stosunkach sąsiedzkich zachowanie pewnych odległości (Solon), każe znosić spokojnie odpływ wody deszczowej

tykamy odmianę, tu bowiem w IV wieku przed Chr. pojawiają się opoi, t. zw. tabliczki lub słupy, które umieszczano na zastawionym przedmiocie. System ten rozpowszechnia się i w innych miastach jońskich, lecz ustępuje wkrótce doskonalszemu systemowi regestrów; o ile z in-skrypcyi wnosić można, opaę nie był warunkiem skuteczności prawa zastawu, stanowił jednak ważne ułatwienie dowodu i był dobrym środkiem ostrożności. Dlatego też żądała go ustawa, o ile szło np. o interesa małoletnich.

Zobowiązania. Bardzo wcześnie przyjmuje się prawie w greekiem zasada, nieznana prawu rzymskiemu aż do ostatnich niemal czasów, że zgodna wola stron, bez względu na formę, rodzi zobowiązanie, że, dalej, każde takie zobowiązanie może być skarżone: o ile nie ma skargi specyalnej, służy wierzycielowi ogólna 5(x7] aop-ßaXaüüv lub oovtbjxcbv 7rapo$àasü)ç, a t. zw. obligaeya naturalna jest nieznacznym wyjątkiem. Warunkiem ważności są tylko zgodne oświadczenia kontrahentów.

z gruntu wyżej leżącego, pozwala (w Gortynie, na Eubei) prowadzić każdemu wodę ze źródła publicznego przez cudzy grunt oraz przechodzić przezeń (za odszkodowaniem) dla zebrania plonów i t. p. Służebności gruntowe mogą niewątpliwie wynikać i z umowy; tu jednak brak nam źródeł. Również co do służebności osobistych wiemy tylko to, że użytkowanie mogło powstać zarówno z umowy, jak przez testament. Natomiast spotykamy w całej G-i stosunek zbliżony do dzierżawy wieczystej (emfiteuzy) zwłaszcza przy własności osób moralnych: często osoba prywatna sprzedaje grunt świątyni i bierze go napowrót w dzierżawę, zyskując przez to opiekę religijną i gotówkę. Dzierżawca ma płacić czynsz drobny; uprawnienie zaś jego ma charakter rzeczowy, bo jest dziedziczne i w wielu miastach swobodnie zbywalne. Wreszcie własność ziemi może być według pojęć greckich oddzielona od własności tego, co się znajduje nad ziemią i pod ziemią, tak, że w Attyce kopalnia może należeć do państwa, grunt do osoby prywatnej, a gaj oliwny do Ateny.

Co do z asta w u mamy źródła—prócz ze Spar-ty, gdzie śladów nawet niema—dość obfite. Grecy traktują jednakowo trzy formy zabezpieczenia realnego: sprzedaż z prawem odkupu, zastaw ręczny (pignus) i hypotekę, przy której przedmiot pozostaje u dłużnika, a prawa wierzyciela objawiają się dopiero w razie zwłoki. Rozwój tak szeroko pojętego prawa zastawu datuje się ' dopiero od czasu, kiedy własność stała się prawem indywidualnem, a odpowiedzialność za długi przeszła z osoby dłużnika na jego majątek. Formą najdawniejszą jest niewątpliwie sprzedaż z zastrzeżeniem odkupu (îrpâoiç èîù Xoasi); ze sprzedaży warunkowej na przypadek, jeżeli dłużnik nie zapłaci w terminie, wyrobił się zastaw ręczny, a zwyczaj pozostawiania rzeczy sprzedanej u dłużnika, np. tytułem najmu, doprowadził do wytworzenia się hipoteki. Prawo zastawu opiera się zazwyczaj ua umowie przy pożyczce, sprzedaży ,,na borg“ przy dzierżawie (w formie hipoteki) i przy ustanowieniu posagu. Zastawnik uzyskuje prawo rzeczowe już przez umowę; w stosunku do osób trzecich obowiązuje jednak (jak przy zmianie własności) jawność. Ustanowienie zastawu może nastąpić także mortis causa; wreszcie może wierzyciel uzyskać jednostronnie zastaw, zajmując (po otwarciu drzwi domu wobec urzędnika) rzeczy dłużnika, przy-czem służy mu w razie oporu îtxT] ISoôXrjç; ustawowego prawa zastawu G. nie zna. Dłużnik ma prawo do odkupu (ze znanemi już formalnościami), które może przenieść, a w razie, gdyby rzeczy nie dostał, ma ogólną skargę o odszkodowanie (5ixtq ßXiß7]<;). Wrazie zwłoki wierzyciel nabywa własność nieodwołalnie, bez względu na wartość zastawu.

Środki używane w celu osiągnięcia jawności wymieuiono już poprzednio: tylko w Attyce spo

Oświadczenia te muszą odpowiadać woli (exwv rcpbç Ixtavra): dlatego niema umowy, jeżeli strona była obłąkana lub działała pod przymusem; wszakże błąd, ani nawet (z nielicznemi wyjątkami, odnoszącemi się do handlu niewolnikami) podstęp, kontraktu nie unieważniają. Nadto treść umowy nie powinna sprzeciwiać się prawu obowiązującemu (tak wyraźnie Solon), ani zasadom moralności, choć w tym ostatnim kierunku poziom G-i (z naszego punktu widzenia) nie był wysoki.— Forma umowy może być ustna, z zasady wobec świadków, lub też piśmienna. Przy piśmiennej strony u-mieszczały na akcie swe pieczęci, a akt składano na przechowanie u osoby zaufanej, w świątyni lub w archiwum publicznem (tak w Beocyi i w Azyi Mniejszej). W miastach greckich spotykamy specyalne przepisy dla umów handlowych (IjjLîTopixot vó|j.ot). Są to częścią reguły policyj-no-karne w interesie państwa lub handlu (obfituje w nie Sparta), częścią przepisy proceduralne: w Atenach np. Stxai sp.7copixai odznaczają się dopuszczeniem obcych (bez zastępstwa) do sądu, szybkością postępowania i surowością egzekucyi.

Do zabezpieczenia zobowiązania służą przed innemi zadatek, kara umowna i klauzule egzekucyjne. Zadatku (appaßwv) używa się najczęściej przy kupnie; znany był on już za Talesa, i przez ustawę ograniczony gdzieniegdzie co do wysokości; przedewszystkiem stanowił on dowód przyjścia umowy do skutku, a nadto w wielu miastach spełniał rolę kary za zawód. Karę umowną (èîtiujjua, l;ct£<$fuo() wkłada ustawa na dłużników państwa; prócz tego pojawia się ona bardzo często (w kwocie równej długowi lub połowie długu, lecz i wyższej, bo ograniczeń wysokości niema) przy umowach między osobami prywatnemi i w testamentach (jako środek na egzekutorów). Ogólno-greekiem zjawiskiem jest

W niektórych miastach znika później niewola za długi (w Atenach zniósł ją Solon prawdopodobnie pod wpływem zasady, że obywatel powinien należeć tylko do państwa), ale jeszcze bardzo późno spotykamy ją w określonej dopiero co formie na Krecie i w Halikarna-sie, a pojedyńcze jej ślady w całej Grecyi. W Atenach wolno uwięzić dłużnika za dług handlowy i dług należny państwu, a niektórych dłużników państwa może wprost więzić sama ustawa. Dostarczenie poręczycieli uwalnia zazwyczaj dłużnika z niewoli, chyba że inaczej przepisuje ustawa.

Pożyczka (SaveiapAç) jest zazwyczaj procentową—nawet w Spareie. Wysokości odsetek prawo nie ogranicza (tak wyraźnie Solon), a ka-pitalizacya zaległych rat procentowych (anato-cismus) nie jest wzbroniona; zwyczajna stopa wynosi od 12°/₀ do 18°/₀. Na Krecie dłużnik bierze gwałtem pieniądze, by wierzyciel mógł mieć skargę o kradzież, co pochodzi niewątpliwie z dawnych czasów, kiedy sądownictwo w sprawach cywilnych dopiero się rozwijało. Bardzo rozpowszechniona jest pożyczka morska (vaoTtxôv 5avstop.a), zastępująca assekuracyę. Utrata towaru i okrętu zwalnia dłużnika od odpowiedzialności wobec tego wierzyciela, któremu dany towar, albo też okręt miał służyć za zabezpieczenie. Jeżeli podróż poszła szczęśliwie, a dłuż-

następnie klauzula upoważniająca wierzyciela w razie zwłoki do prowadzenia egzekucyi tak, jakgdyby uzyskał był wyrok (xathbrsp ix di-xyjç). Weszła ona w zwyczaj, jak się zdaje, przy dzierżawach gruntów, należących do miast i świątyń, ma jednak potem bardzo szerokie zastosowanie.

Do zabezpieczenia zobowiązania służy także przystąpienie do niego większej liczby osób. Spotykamy w prawie greckiem często solidarność bierną w skutek umowy stron (solidarności ustawowej nie znamy), a bardzo częstem zjawiskiem jest poręczenie (èyyôrj). Na Tenos przy kupnie z ewikcyą odpowiada, nie sprzedawca, lecz poręczyciele. W późniejszych czasach, kiedy zwyciężył indywidualizm, poręczenie jest tylko zobowiązaniem ubocznem, nieróżniącem się zasadniczo od rzymskiej poręki, choć odpowiedzialność poręczyciela może iść dalej i być surowszą niż dłużnika głównego, zazwyczaj jednak jest taka sama, tak, że, ręcząc za stawiennictwo w sądzie, poręczyciel naraża się na karę, jaka miała spotkać dłużnika. Wierzyciel nie potrzebuje skarżyć najpierw dłużnika głównego, jeżeli to nie było wyraźnie umówione; tak samo nie ma obowiązku trzymać się przedewszyst-kiem hipoteki (w Efezie wyjątkowa ustawa daje w konkretnym przypadku poręczycielom ten przywilej). Jeżeli poręczycieli jest kilku, odpowiadają w braku umowy solidarnie. Za to ma poręczyciel regres, a w niektórych przypadkach wolno mu postarać się o wypełnienie zobowiązania przez dłużnika głównego (np. przy stawiennictwie zamknąć go i przytrzymać aż do terminu); nadto odpowiedzialność jego ulega gdzieniegdzie krótszemu przedawnieniu. Jako rodzaj poręczenia spotykamy także zlecenie (mandat), podobnie jak w Rzymie.

Zobowiązanie może przejść z osoby na osobę, tak po stronie czynnej, jak i biernej; w szczególności zna prawo greckie cessyę, a nawet dokumenta na zlecenie i na okaziciela (Orcho-menos, Amorgos). Przejście następuje także przy spadku; w prawie gortyńskiem jednak do przejścia długu trzeba stwierdzenia wierzytelności przed sądem.

Zobowiązanie ustaje przedewszystkiem przez zapłatę, którą uskuteczniano zazwyczaj przez bankierów, i do ich rąk, albowiem zwyczaj składania pieniędzy na rachunek bieżący w bankach był bardzo rozpowszechniony, a czeki niewątpliwie były w Grecyi znane (może i weksle). Na-turalnem następstwem tego systemu były częste potrącenia (kompensacye). Prócz tego spotykamy także datio in .solution. Mutuus dissensus jest również przyczyną ustania zobowiązania. Nadto zna prawo greckie przedawnienie, z zasady pięcioletnie, a wyjątkowo zjawia się także państwowe umorzenie długów (np. w Efezie, w Spareie za króla Agisa).

Jeżeli dłużnik nie wykonał zobowiązania lub spóźnił się wskutek siły większej (fteoö ßta), wolny jest od odpowiedzialności; przy umowach dwustronnych niebezpieczeństwo ponosi zawsze właściciel, więc przy kupnie—kupujący. W razie zwłoki wierzyciel ma skargę z kontraktu lub o odszkodowanie (w prawie attyckiem \Kxy] ßXißTjs), nadto przy umowach dwustronnych może żądać uznania kontraktu za rozwiązany (w prawie attyckiem àvaipeîv). W prawie attyckiem przy spółce winę oceniano łagodniej, niż przy innych kontraktach. W Atenach spotykamy odstąpienie majątku przez dłużnika niewypłacalnego. Przy egzekucyi idzie przedewszystkiem o wykonanie materjalnego zobowiązania (res ipsa). Prawo greckie pozwala wierzycielowi je wymusić, a dopiero z późniejszych czasów (w Atenach od Solona) pochodzą ograniczenia wykluczające przymus osobisty. Przy zobowiązaniach pieniężnych egzekucya osobista w czasach historycznych stoi już na drugim planie: odpowiada majątek, przedmiot zastawiony lub zajęty. Mimo tego jednak niewola za długi jest zjawiskiem codziennem. Często dłużnik sam siebie oddawał w zastaw (w Attyce przed Solonem Savsiadtfjisvoç èîti acóyjau, w Gor-tynie xataxetjisvoc), a wtedy nie tracił wprawdzie odrazu wolności ani zdolności majątkowej, ale musiał jak niewolnik odrabiać dług u wierzyciela i mógł być sprzedany jako niewolnik za granicę. W braku majątku wierzyciel mógł prowadzić egzekucyę przeciwko osobie dłużnika, nawet bez żadnej umowy o zastaw.

nik nie płaci, wierzyciel może natychmiast za- czą, że przy gruntach wiejskich za śmiercią dzier-było przeznaczone na zabezpie- żawcy idzie rozwiązanie dzierżawy. Najem pracy

jąó to, co mu czenie, i skarżyć o resztę. Źródła wymieniają nadto, jako przypadek szczególny, er ano s, t. zn. pożyczkę, na którą dla dłużnika składa się kilku jego przyjaciół. Platon w Nójjloi odmawia tu prawa skargi i uznaje tylko zobowiązanie naturalne. Częstym kontraktem rzeczowym jest także skład (rcapattaTałb^T]), zwłaszcza zbliżony do pożyczki, lecz i w Grecyi ściśle odróżniany skład nieregularny pieniędzy na rachunek bieżący (z oprocentowaniem) u bankierów i w świątyniach, który w obrocie pieniężnym gra ważną rolę; trafia się wreszcie i sekwestra-cya (p.easYYÓ7]|ia) już-to w sporze, już wtedy, gdy idzie o zabezpieczenie wynagrodzenia za przyszłe usługi, któregoby (ze względu na turpitu-dó) nie można sądownie dochodzić.

Z kontraktów najważniejszą jest umowa kupna sprzedaży (wvVj, irpaaię), polegająca na zgodzeniu się na przedmiot i cenę, zależna jednak gdzieniegdzie od pewnych formalności, których celem jest jawność. Przedmiotem może być także rzecz niezmysłowa (pretensya, godność kapłańska, zakład handlowy); nieważna jest sprzedaż rzeczy cudzej (wyjątek zachodzi tylko przy sprzedażach państwa), oraz, w niektórych miastach,— rzeczy spornej. Cena polega zazwyczaj na pieniądzu; zamiana jednak stoi z kupnem zupełnie narówni. Sprzedawca ma przenieść posiadanie, a nadto odpowiada w razie ewikcyi (musi przejąć proces, o czem już była mowa, lub wynagrodzić szkodę, której w Atenach dochodzi się za pomocą iłbw] ßsßauoostu«;) i przy sprzedaży niewolnika za wady (według Solona podwójnie, jeżeli działał w złej wierze, zresztą pojedyńczo). Po stronie sprzedawcy występują z zasady poręczyciele. Darowizna, która jednak podlega licznym ograniczeniom, może być odwołana z powodu niewdzięczności, nie może obrażać praw zstępnych, a narażona jest także (w prawie gortyńskiem) na zaczepienie ze strony wierzycieli, wreszcie wykluczoua jest gdzieniegdzie ze strony osób zobowiązanych do złożenia rachunków i wyzwoleńców, jak również na korzyść dzieci naturalnych, o ile-by przewyższała voleta. Najem rzeczy ma w Grecyi charakter zbliżony do rzymskiej locatio-conductio. Forma zawarcia jest dowolną, a wyjątkowo tylko spotyka się warunek ogłoszenia kontraktu (jawność), jeśli oddającym w najem jest osoba moralna. Biorący w najem ma obowiązek płacić czynsz w pieniądzach lub w naturze, w oznaczonych umową lub ustawą terminach; obowiązany jest nadto prowadzić gospodarstwo stosownie do umowy, która zazwyczaj w tym względzie szczegółowe zawiera postanowienia; nabywcy musi ustąpić, ma jednak wobec oddającego w najem prawo do odszkodowania; wolno mu, o ile się zdaje, rzecz podnająć, ale tylko przy najmie w mieście; ciekawą jest rze-

znany jest w obu postaciach: raz idzie o rezultat pracy, drugi raz o usługi. Najczęstsze jest podjęcie się wykonania pewnych robót publicznych. Po ukończeniu robót następuje obejrzenie i przyjęcie; za każdy dzień zwłoki kara. Najem usług obejmuje także stosunki między nauczycielami a uczniami.—Spółki są w Grecyi bardzo rozpowszechnione. Wolność stowarzyszania się jest zupełna, byleby cel był dozwolony (w Atenach np. zakazane związki—śtaipioct—dążące do obalenia demokracyi). — Związki dozwolone są osobami moralnemi: mogą więc być podmiotami . praw majątkowych, w szczególności mieć własność nieruchomą, i to nawet wtedy, gdy członkami są także obcy, bo prawo greckie odróżnia wyraźnie całość od pojedyńczych osób. Odpowiedzialność za wyrządzone szkody jest wszędzie uznana; winę jednak ocenia się łagodniej, niż przy innych umowach. Do rozdziału służy osobna skarga (w Atenach się aipsaiv). Do regulowania stosunków w czasie spółki służą skargi generalne. W handlu najczęstszą jest spółka zbliżona do akcyjnej: cały szereg kapitalistów daje drobne kwoty na pewną spekulacyę. W późniejszych czasach pojawiają się spółki ubezpieczeń, zwłaszcza między posiadaczami niewolników na przypadek ucieczki.—Prawo greckie znało formę zlece-n i a, która dziś nazywa się kommissem (îcapàataaoc). —Znało także cały szereg zobowiązań ex delicto, które obok pierwiastku czysto cywilnego zawierają także karę (Tiowrf), ale przez to charakteru prawno-prywatnego nie tracą: tak np. w razie uderzenia bez prowokacyi (afoua), obrazy słownej (xanrjYopa) i t. p. Oprócz tego istnieje generalna skarga o odszkodowanie (w Atenach 5ćxy]    dopuszczalna tak w ra

zie bezprawnego działania lub zaniechania (np. odmówienia świadectwa w sporze), jak i przy uchybieniu zobowiązaniom kontraktowym. W tym drugim razie idzie zawsze o zwrot in simplo\ zresztą spotykamy odróżnianie między szkodą zrządzoną z zamiarem (odpowiedzialność in du-plum) lub bez niego (in simplum). Przy odszkodowaniu uwzględnia się także stracony zysk; ocena zależy jednak od sądu (oqoov vśp.TjToę). Na szczególną wzmiankę zasługują przypadki szkody wyrządzonej przez osobę lub rzecz, za które odpowiada ktoś inny; jeżeli chodzi o syna pod władzą, za wszystkie jego zobowiązania odpowiada ojciec osobiście; zresztą według ogólno-greckiego pojęcia (ustawy Solona, prawo gortyń-skie, Messenia) odpowiedzialnym jest właściwie niewolnik lub zwierzę, a sam właściciel zobowiązanym do wydania ich poszkodowanemu (no-xae datio), może jednak uwolnić się od tego, płacąc odszkodowanie. — Prawo spadkowe w dzisiejszem znaczeniu powstaje dopiero z chwilą zaniku własności familijnej; przedtem sukces-

syi niema, bo właścicielem jest rodzina. Po śmierci ojca synowie pozostają razem, nie dzieląc się, a jeden z nich administruje majątkiem, co jeszcze w czasach historycznych jest zwyczajem w znacznej części Grecyi. Pojęcie dawnej własności familijnej znikło: każdy z członków rodziny ma prawo do swobodnej własności swego działu; z dawnego systemu zostaje tylko tyle, że majątek ma być utrzymany w rodzinie, co popierają także idee religijne. Testament, o ile się zdaje, pojawia się w Atenach za Solona, stamtąd przechodzi i do innych zespoleń: do Sparty dopiero po wojnie Peloponeskiej (opunckie Lokry i Gortyn wcale go nie znają). O testamencie w dzisiejszem słowa znaczeniu niema w Grecyi mowy; głównym jego przedmiotem jest usynowienie. Sukcessya beztesta mentowa i testamentowa nie wykluczają się wzajem: jedna jest możliwa obok drugiej co do różnych części spadku. Sukcessya ab intestało opiera się na pewnym związku między zmarłym a dziedzicem; związek ten może powstać nawet po śmierci spadkodawcy, gdyż prawo greckie nie wymaga, aby dziedzic za jego życia był poczęty. Porządek dziedziczenia znamy dokładnie tylko w Atenach (na podstawie tekstu ustawy Solona, przechowanego w mowie Demo stenesa). Dziedziczą—w całej Grecyi — przede-wszystkiem dzieci lub ich zstępni, adoptowani tylko w rodzinie adopcyjnej, lecz tu na równi z dziećmi naturalnemi. Jeżeli są tylko synowie, dzielą się równo: prawo pierworodztwa, uznane pierwotnie w całej rozciągłości, utrzymuje się tylko co do praw sakralnych i politycznych, a co do majątku traci wcześnie znaczenie. Prawo gortyńskie wymienia tylko trzy stopnie pokrewieństwa. Bracia wykluczają na każdym stopniu siostry. Mężczyźni mają pierwszeństwo (xparstv toôç àppévaç). W prawie gortyńskiem córki dziedziczą obok braci, ale dostają tylko połowę tego co bracia, a nadto synowie mają wyłączne prawo do niektórych gruntów, chyba że w spadku prócz tych gruntów nic więcej niema. Dzieci córki zmarłej przed ojcem mają pierwszeństwo przed krewnymi bocznymi. W braku dzieci dziedziczą krewni boczni; wstępni są według prawa Aten i Gortyny wykluczeni. Na miejsce zmarłych przed spadkodawcą braci, względnie sióstr, wstępują ich dzieci i wnuki, nie zaś zstępni dalszych stopni. Pierwszeństwo płci męskiej jest i tu utrzymane. W dalszej kolei prawo powołuje parentelę dziada ojczystego, to znaczy stryjów, (ewentualnie ciotki) spadkodawcy i ich dzieci. Prawo dziedziczne przechodzi na linię macierzystą (z pominięciem samej matki, od czego wyjątek czyni jedynie Pittakos w My-tilenie) w tym samym porządku i stopniu jak w linii ojca. Wreszcie wraca znów spadek do linii ojca i przypada najbliższemu stopniem (począwszy od szóstego stopnia liczenia rzymskiego) krewnemu (po stronie ojca), a w braku krewnych staje się własnością rodu (w Atenach tylko do reform Klistenesa). Wdowa nie ma prawa do spadku. Jeżeli niema dziedzica, państwo zabiera spadek po obcych; przy spadku po obywatelach stara się o sztuczne stworzenie suk-cessora przez adoptacyę pośmiertną. Spadek po wyzwoleńcu, który zmarł bezdzietnie, przechodzi na pana i jego zstępnych; niekiedy dziedziczy pan w ten sposób także pod dzieciach wyzwoleńca.

Testament był pierwotnie zapewne aktem formalnym; w czasach jednak klasycznych forma jest zupełnie dowolna i nawet sporządzenia na piśmie nie potrzeba. Z zasady jednak testator okazuje zwołanym w tym celu (zpośród krewnych, demy, fratryi lub przyjaciół) świadkom dokument i oświadcza, że to jego testament. Nie potrzeba, by testament pisał lub podpisał, nie potrzeba również podpisu i pieczęci świadków; wymienia się ich jednak w osnowie, a nadto często testator zapoznaje ich z treścią testamentu, lub umieszcza swą pieczęć, lub wreszcie składa akt czy u osoby zaufanej, czy w kilku egzemplarzach u różnych osób, czy wreszcie w urzędzie, w którym - to razie interesowani mogą się po jego śmierci postarać o opieczętowanie dokumentów wobec świadków. Zasada, że nowy testament znosi dawny, nie jest prawu greckiemu znana: dlatego też testator, chcąc testament zmienić lub odwołać, musi zniszczyć dawny i sporządzić nowy. Testować może ten, kto może adoptować; tylko wtedy, gdy w testamencie nie ma adoptacyi, ma możność testowania także obcy. Skuteczność testamentu zależy jednak od tego, by testator nie miał dziecka płci męskiej (niema, jeżeli je dał w adoptacyę lub odtrącił); jeżeli ma córkę, może testować tylko aov raótatę, to znaczy, dając ją równocześnie dziedzicowi za żonę. Wydziedziczenie syna w testamencie, o ile go nie odtrącono za życia, nie jest w G-i dopuszczalne, z wyjątkiem Sparty. Dziedzicem może być każdy, kogo można adoptować; w testamentach bez adoptacyi także: obcy (chyba, że idzie o nieruchomość); syn naturalny, o ile spadkodawcą nie jest ojciec naturalny, który mu może pozostawić tylko voftsta; zobowiązany do złożenia rachunków; jedynak; wreszcie osoby moralne. Testament zdziałany wskutek groźby lub podstępu jest nieważny.

Syn był pierwotnie, z pobudek religijnej natury, dziedzicem koniecznym; poczucie jednak religijne osłabło, i późniejsze prawo greckie dziedziców takich nie zna: owszem, dziedzic, jeżeli chce dziedziczyć, musi przyjąć spadek, a tego aktu swego cofnąć już nie ma prawa. Wstępny może natychmiast objąć posiadanie spadku (èp.pà'csoatç). Krewni boczni mogą dojść do spadku jedynie przez epidikazyę, wspomnianą już przy epikleracie, przy której do rozstrzygnięcia sporu między pretendentami służy znana już ze wzmianki o własności diadikazya.

Dr w. w.

Dziedzic jest sukcessorem uniwersalnym. Nie przechodzą na niego tylko prawa z natury rzeczy (użytkowanie) lub według domniemanej woli stron ściśle osobiste, oraz takież same obowiązania (do których jednak nie należą obligationes ex delicto). Za długi spadkowe odpowiada dziedzic całym swoim majątkiem. Jeżeli działu niema, dziedzice mogą zostać we wspólności; każdemu jednak służy skarga o jej zniesienie (się oar/j-twv aTpsaiv). Przy skardze tej urzędnik wyznacza przedewszystkiem na żądanie strony biegłych, a ci po przesłuchaniu obu stron układają działy: do masy działowej wchodzi wszystko (także długi dziedziców należne spadkowi i darowizny pochodzące od zmarłego). Odbywa się losowanie; wierzytelności i długi dzieli się ipso iure, jeżeli nie było innej umowy. Podział może jednak nastąpić także przez licytacyę (prawo gortyûskie). — Prawo greckie zna również i darowiznę na przypadek śmierci; o niej jednak źródła nie podają szczegółów. Sukcessya uniwersalna zachodzi przy koufiskacie. Objęcie jej zaczyna się od spisania inwentarza, który ogłasza się publicznie, a osoby trzecie mogą roszczeń swych dochodzić, co jednak w praktyce nie odnosi zwykle skutku, bo sprzeciwia się interesowi państwa. Wreszcie następuje wydzierżawienie lub sprzedaż. Uważano w prawie attyckiem za przypadek sukcessyi uniwersalnej także àvuSomç. Jeżeli mianowicie na kogoś włożono pewien ciężar publiczny, a on sądził, że kto inny—bogatszy, a od ciężaru tego wolny, winien go był ponosić, mógł go wezwać do przejęcia ciężaru, a w razie odmowy wytoczyć mu proces. Charakter uniwersalności wszakże jest tu wątpliwy.

Mitologia i religia grecka, jak każda inna, rozwinęła się z pierwotnego filozofowania, czyli zastanawiania się nad początkiem, przyczynami, związkami, stosunkami, przeznaczeniem i końcem wszech rzeczy, istot i zjawisk. W dobie przeddziejowej zastanawianie się to rozpoczyna się od myślenia wcale nieuporządkowanego, niedołężnego, rzec można dziecinnego, bo zaprawionego znaczną domieszką wyobraźni. Dopóki gromadzi ono i wiąże z sobą pojęcia czysto teoretycznie, dopóki jest samem tylko poznawaniem, dopóty, tłómacząc sobie świat otaczający, pozostaje w granicach mitologii. Z chwilą zaś, gdy z wytworzonych tą drogą pojęć wyprowadzać poczyna wnioski praktyczne, zapytując siebie: co i jak czynić należy, aby coś pozyskać lub czegoś uniknąć, myślenie przechodzi na tory religii, czyli uczuwania pewnych obowiązków względem świata otaczającego, to jest względem wszech istot żyjących, lub istniejących rzekomo tylko, w wyobraźni, albo mocą tejże wyobraźni używotnionych lub uczłowieczonych. Gdy więc mitologię nazwać można wyrabianiem światopoglądu, idei, pracą rozumu pierwotnego, kiełkowaniem pojęć, to religię poczytywać należy za wytwarzanie się woli, objawiającej się w czynach i postępowaniu i za układanie pewnych zasad, kierujących życiem. Oba te kierunki mają stronę podmiotową i przedmiotową. O ile poznawanie stosuje się do siebie samego, do człowieka, i bada własną istotę, cielesną i duchową, usiłując dociec przyczyn, celów i związków wszech zjawisk życia materyalnego i duchowego, nazwać to można uświadomianiem się pod-miotowem. Gdy zaś poznawanie zwraca się ku zjawiskom poza-ludzkiin, wtedy występuje jako uświadamianie świata zewnętrznego i staje się przedmiotowem. Podobnież przy wytwarzaniu się poczucia obowiązków, gdy się ono zwraca ku sobie samemu, ku podmiotowi, staje się sumieniem; a kiedy się odnosi do świata zewnętrznego (realnego i nadprzyrodzonego), do współistot ziemskich i nadziemskich, wówTczas wytwarza pewne nakazy etyczne i pewne prawa, które nazwać można sumieniem przedmiotowem. Grecy należą etnograficznie do potężnego, przodującego w dziejach powszechnych szczepu aryjskiego, wraz z Indami, Persami, Rzymianami, Celtami, Giermanami i Słowianami; dowodzi tego nie tylko wspólność językowa, ale i blizkość pojęć mitologicznych. Prace Maks. Müllera, A. Kuhna i wielu innych uczonych przekonały, że nietylko w treści światopoglądu, ale i w nazwach istot nadludzkich zachodzi ścisłe powinowactwo, łączące Greków tak z Aryj czy kami azyatyckimi; jak i z europejskimi, zwłaszcza z Rzymianami. Grecy Starożytni, jak w ustroju społecznym, w literaturze i w sztukach prześcignęli wszystkie narody starożytności, tak też w mitologii ich wyprzedzili i to nietyle chronologicznie, ile jakościowo. Żaden naród nie może się ubiegać z Grekami we względzie bogactwa, wspaniałości i piękności postaci, obrazów i rozwoju wątków mitologicznych; żaden też nie doszedł do tak świetnego zastosowania ich w sztuce, mianowicie w rzeźbie i poezyi; żaden nie prześcignął ich w stopniowem i coraz - to bardziej uduchownio-nem podkładaniu pod pierwiastkowo grube i zgoła naturalistyczne bajania pobudek etycznych, przez co ułożył się w okresie rozkwitu G-i zupełnie wykończony i prawdziwie ludzki kodeks moralności. Dzielnie się przyczyniła do tego pomoc filozofii; ale i ta, jak wszelka wiedza, wypłynęła pierwotnie ze światopoglądu mitologicznego. Potrzeba było tak hojnie obdarzonego, tak wrażliwego, pracowitego, tak harmonijnie godzącego rozum z wyobraźnią i uczuciem plemienia, jak greckie, aby w dziejach ludzkości stworzyć pierwsze, na prawdziwie ludzkich zasadach zbudowane społeczeństwo, zbudować pierwsze, na zdrowej krytyce oparte, podwaliny wiedzy i wymarzyć tak cudny, a zarazem tak etycznie oczyszczony, świat nadzmysłowy. To też mitologia grecka nietylko zapłodniła sobą poezyę i sztukę narodu swojego, ale zabarwiła sobą w znacznym stopniu mitologię rzymską i nie przestaje być po dni nasze natchnieniem rzeźbiarzy, malarzy i poetów. Lecz, pomimo wysokie uzdolnienie, Grecy przebyć musieli w rozwoju pojęć mitologicznych zwykłą skalę ewolucyi: na-samprzód okres fetyszyzmu, potem animizmu, wreszcie antropomorfizmu. Z epoki fetyszyzmu pozostały widoczne ślady w późniejszych, jak np. różne kamienie, przeważnie aerolity, czczone z początku, a starannie przechowywane później po świątyniach (np. Dyany w Efezie, Zeusa w Te-gei i t. d.); góry, otoczone czcią i strachem (Olimp, Parnas i t. d.); rzeki i strumienie, którym ofiary, ludzkie nawet, składano; wiatrom wznoszone ołtarze (np. u Herodota VII, 178); ogień i piorun poczytywano za najpotężniejsze zjawiska, które czczono przed nadaniem im jakiejkolwiek indywidualności; mnóstwo zwierząt i roślin uważano za fetysze, a późniejsze symbole zwierzęce i roślinne, dodawane do postaci nadludzkich, poczytywać należy za pierwotne fetysze (jak np. Orła Zeusowego, Sowę Ateny i t. p.). Wiara w tak częste w mitologiach metamorfozy, czyli przemiany człowieka w kamienie, rośliny i zwierzęta i odwrotnie, oparta jest na pierwotnych echach fetyszyzmu; a właśnie mitologia grecka szczególnie w nie obfituje. Ściśle z tem wiąże się wiara we wszystkie talizmany, często też w wierzeniach greckich spotykane (np. znane nam również z bajek naszych: czapka-niewidka Aidesa, buty-samoloty Hermesa, dzida cudowna Kefalosa, dar Artemidy, nie tykalna lwia skóra Heraklesa, jegoż na Hydrze zdobyte strzały niechybiające, Amaltei róg obfitości, baran złotorunny Argonautów, „palladium” trojańskie i wiele innych). Z czasem bezpośrednia cześć przedmiotów i istot, pod wpływem nieuporządkowanego myślenia i wyobraźni, przeradza się w przypisywanie przedmiotom tym znamion istot żyjących; kamień, roślina, wiatr, piorun nietylko dlatego pomagają lub szkodzą człowiekowi, że są, że istnieją, lecz że chcą tego, a chcą tak samo jak zwierzę lub człowiek. Okres ten mitologii wypełnia się używotnia-niem tego wszystkiego, co właściwie zwierzęco-ludzkiego żywota nie posiada: ogień występuje jako „zwierzę żarłoczne”; woda „pragnie” ofiar, „zatapia” bezbożnych; powietrze „mówi”, gdyż posiada własną mowę, lecz tylko taki wieszcz jak Iamos, syn Apollina, albo taka czarodziejka jak Kasandra, ją rozumieją. Używotnianie posuwa się wyżej i przechodzi ostatecznie w uczłowieczenie wszech rzeczy, istot i zjawisk — w antropomorfizm. Półzwierzęca, potworna Afrodyta Cypryjska (ob. Encyklop. t. I, str. 222) przechodzi stopniowo w ideał piękności niewieściej—w Milońską, a zmysłowa dawniej bogini uszlachetnia się w patronkę małżeństw i życia rodzinnego; znika z rąk jej gołąbka, którą na starszych posągach widzimy, a która przed wieki główną i jedyną zapewne była wyobrazicielką tej bogini. Jakże daleka jest Afrodytę z Melos od takiej Astarty semickiej i w pojęciach ludu, i w posągach; a przecież z niej się niewątpliwie rozwinęła! Grom z nieosobistego fetysza przechodzi w władzcę piorunów i już tylko jako symbol w ręku jego widnieje. Wąż, pierwotny mistrz leków (wspomnijmy bajki o podpatrzonych u wężów sposobach leczenia i ożywiania), uczłowiecza się w postaci pięknego mędrca, wspartego na lasce, którą wąż owija. Ale nie koniec na tym zewnętrznym antropomorfizmie: przez cały ciąg rozwoju mitologii greckiej odbywa się nieustająca, że tak powiemy, hyponoia (podkładanie, podmyślanie) coraz-to bardziej uduchowionych żywiołów pod postaci pierwotniejsze, naturalistyczne. Herakles, początkowo siłacz, w rodzaju naszego Wyrwidęba albo Waligóry, opleciony mnóstwem bajan i przygód zwykłego atlety, wyrasta na bohatera, pełnego uczuć szlachetnych, na ideał męża pięknego, silnego i zarazem wysoce zacnego, na wzór dla narodu, na dobroczyńcę ojczyzny, na zbawcę (awrrçp) jej i patrona, zostaje wniebowzięty i czczony powszechnie. Takież usubtelnienie z czasem przebywają wszystkie istoty nadludzkie w myśli Greka, pod rylcem rzeźbiarzy i pod piórem poetów i filozofów. Wszystko to jednak odbywa się pracą wieków, a powstaje z drobnych atomów, które gromadzi umysł i wyobraźnia powoli, lecz ustawicznie. Jeżeli całokształt mitów greckich przyrównać wolno do wspaniałej, olbrzymiej mozaiki, to godzi się pilnie poszukiwać składowych jej cząstek, drobnych kamyczków, które się na nią złożyły. Temi kamyczkami są niezliczone wątki pojedyńczych bajan, zarodki myśli domniemali i spostrzeżeń, okraszone wyobraźnią’ spłodzone śmiałem, acz nielogicznem, myśleniem. Drobne te atomy, składające światopogląd człowieka piorwotnego, pozostawiane zwykle bywają przez mitologów folklorystom i pogardliwie nazywane „mitologią niższą”. Lecz, gdy zważymy, że z nich-to właśnie tak zwana „mitologia wyższa” powstaje, wówczas się przekonamy, że poznanie i uwzględnienie ich jest niezbędne, one bowiem zabarwiają i wytwarzają późniejsze całokształty mitologiczne. Nato, aby w przepysznej świątyni Olimpijskiej stanął wspaniały, Fidyaszowego dłóta, Zeus, potrzeba było nie setek, lecz tysięcy lat pracy umysłu zbiorowego. Aby dojść do pojęcia bóstwa naczelnego, ze wszystkiemi cechami i godłami Pioruna greckiego, należało skupić niezmierną ilość spostrzeżeń, doświadczeń, wniosków i przypuszczeń. Trzeba było się zapoznać z gromem i przekonać, że piorun włada najpotężniejszą siłą na świecie; trzeba było używotnić go, a potem uczłowieczyć; dostrzedz, że z gór bije, i na ich szczytach wyznaczyć siedlisko bóstwu; wyobrazić sobie, że świetlna nić, przerzynająca chmury, jest pociskiem, podobnym do ludzkiej broni, i skrystalizować ją w znanym zygzaku; dostrzedz, że, jak grom w naturze martwej, tak orzeł wśród ptaków jest królem, i skojarzyć dwa te pojęcia, dodając Zeusowi orła za symbol; przenieść z urządzeń ziemskich myśl na niebo i wyobrazić sobie, że jak król na ziemi, tak on na niebie panuje wszechwładnie, otoczony lennikami i rodziną. Opuszczając tu mnóstwo ogniw pośrednich, przypomnimy tylko, że, po uczłowieczeniu, trzebaż było dać hyponoję etyczną pod elementarną pierwiastkowo postać; a i na to wiekowych wysiłków potrzebowali myśliciele i lud za niemi. Nie mogąc tutaj wchodzić ani w wyliczenie, ani w klasyfikacyę wątków pierwotnych, które wytworzyły mitologię, nadmieniamy, że nietylko ona w ścisłem znaczeniu z nich powstała, lecz że wszystkie gałęzie wiedzy ludzkiej rodzą się początkowo z drobnych motywów mitycznych i tą drogą powstają bajeczne, czyli mityczne: astronomia, gieografia, anatomia, fizyologia, etnografia, historya, socyo-logia, prawo i t. d. i t. d. Szereg bóstw jest ostatecznym wykwitem pracy umysłowej tysięcy lat; w wyliczeniu i opisaniu jego jedynie widzieć mitologię jakiegoś ludu jest błędem, daje on bowiem tylko ostatni rozdział mitologii, dopóty niezrozumiały, dopóki się pierwszych nie pozna. Przestawać na nim byłoby taką nielogicznością, jak np. w zoologii ograniczyć się zbadaniem najwyższych ustrojów, zamykając oczy na niższe, na ewolucyę od najniższych i na fizyologię rozwojową organizmów. Chcąc poznać mitologię w jej całości, trzeba rozpocząć od elementów, od drobnoustrojów mitycznych. I tak np.: stosując to do mitologii greckiej, trzeba poznać niezliczoną ilość drobnych zarodków mitycznych, jako owoców myślenia i wyobraźni pra-Greków. Przestaniemy tutaj na bardzo szczupłych wskazówkach, biorąc na wyrywki atomy mityczne z różnych dziedzin. Więc np. przypadłości powierzchni ziemi swojej Grek pierwotny tłómaczył sobie, że tak powiemy, historycznie. wywodząc je z różnych walk olbrzymów z bogami i pomiędzy sobą; oni-to ponarzu-cali skały, poryli wąwozy, dźwignęli góry i sami ęzasem pod niemi jęczeli. Opowiadano też o niektórych miejscowościach kamienistych, że Zeus, broniąc ulubieńca swojego od wrogów, sypnął gradem skał i kamieni na nich. W kopcach i kurhanach widziano grobowce olbrzymów i bohaterów. Góry Atlasu powstały ze skamienienia wielkoluda tegoż nazwiska. Wszystkie zagłębienia w skałach, wyglądające na ślady ludzkie lub zwierzęce, przypisywano, jak wszędzie na świeeie, wyciskom stóp ludzkich, lub nóg zwierzęcych. Węże zjadliwe i korale w morzach powstały z kropli krwi Meduzy. Człowieka początek wywodzono rozmaicie: z kamieni, drzew, wody, jaj, a pewnych rodów—z mrówek. Któż nie zna pięknych podań greckich o wykradzeniu ognia z nieba? Hezyod umiał opowiedzieć o początku świata, a inny poeta wierzył, że słońce wprzód na zachodzie wschodziło, lecz z czasem, z powodu przygody miłosnej, zaczęło

Enoykl. poważ. Unatr. Zeat. 204. T. XXVI

się ukazywać zrana na wschodzie. Umiano wywieść początek urządzeń krajowych, rodów, wojny, morderstwa, górnictwa, okrętów, żagli, fletu, słowem wszystkiego, z jakichś kombinacyj, przygód; umiano nazwać po imieniu wynalazców i założycieli wszech rzeczy; zdawano sobie sprawę ze zwyczajów, z postaci przedmiotów, nie wahając się dawać stanowczej, popartej mniemanym dowodem, odpowiedzi. Drobne wiadomości, zdobyte drogą dostrzegania, oświetlone złudnym blaskiem nieokiełznanej wyobraźni, splatały się w pasma baśni, legend, niby dziejów pierwotnych ziemi i nieba. Istniejące od wieków nazwy miejsc i ludzi etyinologizowano najdowolniej, wplatano w tę etymologię gotowe już wątki, łączono w jedną postać różne, jedną szczepiono na kilka; około bujniejszych zarodków skupiano całe narośle mityczne; łączono motywy, często bardzo różne i odległe, a często tylko z powodu podobieństw zewnętrznych lub przypadkowych. Tym sposobem w ciągu tysięcy lat, obok zasobu innych wiadomości, niemniej bajecznych, powstała wykończona i bardzo bogata wiedza o świeeie nadludzkim, a wśród niej ustalone i wyraźne typy uosobień wszystkich władz i sił natury, każdy ze swym rodowodem i ze swemi dziejami. Pomieszano tak dalece oczywiste wypadki z wymarzonemi, że dzisiaj jeszcze nie jesteśmy w stanie poza VII wiekiem przed erą naszą oddzielić w historyi greckiej postaci i wypadków historycznych od niehisto-rycznych. Na Olimpie wyobraźnia Greków umieściła główne postaci bogów swoich: Zeusa, małżonki jego Hery, Hefesta, Ateny, Demetry, Apol-lina, Artemidy, Aresa, Afrodyty, Hermesa, Diony-zosa, Hestyi i innych mniejszego znaczenia (ob. pod temi i następnemi nazwami); w głębinach wód kazała przebywać Posejdonowi i całej czeredzie duchów wodnych; w ziemi, pod ziemią i w czeluściach jej osadziła Geę, Cybelę, oraz piekło z Plutonem i Persefoną; na niebie zostały nawpół zantropomorfizowaue: Helios (słońce), Eos (jutrzenka), Selene (księżyc), bracia Diosku-rowie (gwiazdy: zaranna i wieczorna), i in.; Asklepios został patronem lekarzy; posłańcami i sługami Olimpijczyków stali się: Temida, Irys, Hebe, Ganimedes i inni. Niejasno w umyśle greckim zarysowane Los i Przeznaczenie; czasami silniejszemi zwane od samego Zeusa: Moj-ry, Ate, Tyche, zostały raczej bezbarwnemi widmami, niż bóstwami typowemi. Lasy, góry i wody roiły się duchami mniejszej siły i powagi: Pan, Syleny, Satyr, Nimfy i t. d. zaludniały niezamieszkane przez ludzi miejsca. Niebo ożywiały setki gwiazd, nazywanych po imieniu od różnych osadzonych na nich iRtot, z których każda doznała jakichś mniej lub więcej barwnych i budujących przygód. Prócz tego w pamięci ludu przechowywano wspomnienie o dziejach i walkach mnóstwa bohaterów, obdarzonych z łaski Zeusa nieśmiertelnością i dopuszczonych

92

do obcowania z bogami. Wśród nich pierwsze miejsce zajmował, opiewany przez wieszczów, sławiony w tysiącznych rzeźbach, Herakles (z łacińska Herkules), pogromca smoków i hydr, jak nasz Krakus, założyciel pokoju i ładu w ojczyźnie, ideał piękności i szlachetności męskiej. Oprócz niego bardowie krajowi umieli mnóstwo ciekawych bajan opowiadać o wielu innych bohaterach; baśni te splatały się w całe rapsodye i poematy, osnute na zamierzchłych dziejach Grecyi, o których reeczywistym przebiegu i czasie dzisiaj tylko domniemaniami zadawalać się musimy. Syzyf, Tezeusz, Amfion, Minotauros, Erechteusz, Meleager, Edyp i wielu innych, oraz związane z nimi pasma bajan o wyprawie Argonautów, o strasznych losach rodu władzców tebańskich, o wojnie z Troją, o Odysseju i t. d. i t. d.— wszystko to postaci i przygody tysiąckrotnie opiewane i rzeźbione nietylko w Grecyi starożytnej. Cały ten zasób podaniowy zapła-dniał w swoim czasie nietylko sztukę, lecz i etykę; słowa i czyny, przypisywane bohaterom i bohaterkom tych opowieści, nietylko bawiły, lecz i nauczały naród, nieposiadający żadnych, ani objawionych, ani nieobjawionych, kodeksów moralności, żadnych korporacyj powołanych do krzewienia zasad postępowania. Pamięć o rozwoju pojęć mitologicznych w Grecyi, przed ich ustaleniem się około wieku VII-go przed erą naszą, zaginęła, lecz niezupełnie. Z ułamków wierzeń i baśni, ocalonych w zamierzchłej przeszłości i wcielonych, jako przeżytki, do badań późniejszych, można do pewnego stopnia wytworzyć sobie pojęcie o okresach fetyszyzmu i ani-mizmu pierwotnego, zwłaszcza trzymając się metody porównawczej, więc zestawiając te przeżytki z okazami wierzeń wydobywanemi na jaw od współczesnych nam ludów dzikich, które okresy te niedawno przeżywały lub przeżywają, i wierząc w zasadę, że umysł ludzki wszędzie i zawsze przebywa jednakie stopnie rozwoju. Z ostatniej, przed-Zeusowej, doby wierzeń greckich pozostał nam ślad przewrotu pojęć mitycznych, jakiejś walki na niebie, uosobionej w postaciach tytanów, bogów przebrzmiałych, dodanych Zeusowi jako przodkowie: Uranos (niebo) i syn jego, a ojciec Zeusa, Kronos, pierwotnie najwyżsi władzcy świata, zniżeni później do stopnia tytanów, nikną gdzieś w cieniach niepamięci przed pierwszorzędną postacią Zeusa, wraz z głuchem echem strasznej walki o władzę, zarysowanej grubo i pierwotnie. Zdaje się, że w strąceniu tern dawnych bogów widzieć należy usiłowanie myśli późniejszej ku zlaniu w jedno wielu podań, różniących się od siebie i czasowo i terrytoryalnie. I wo-góle zwrócić należy baczną uwagę na znaczną niejednolitość mitologii greckiej. Odróżniać w niej należy: a) warstwy prastare, zmieszane z późniejszemi; b) warstwy terrytoryalne, sztucznie i starannie godzone zapewne w epoce rodzenia się poczucia jedności helleńskiej, kiedy amfiktyonie i igrzyska coraz ciaśniejszemi węzłami splatały różnolitość drobnych kraików Grecyi; dzisiaj jeszcze bez trudu oznaczyć można, że tak powiemy, prowincyę każdego bóstwa, bohatera, wierzenia, obrzędu, zwyczaju, podania: są bóstwa i legendy specyalnie tessalskie, argoskie, korynckie, lakońskie i t. d., przyjęte jednak do skarbnicy wierzeń wszechhelleńskich, niby do panteonu narodowego; c) warstwy poza-greckie, powstałe z wpływów przeważnie azyatyckich, mianowicie semickich, a w części z egipskich. Wiadomo, że Grecy zaludnili znaczną część Azyi Mniejszej, oraz wyspy, położone pomiędzy Azyą a Europą. Otóż tam ulegali oni wpływowi Azya-tów, a przez stosunki morskie dochodziły ich też echa i zapożyczenia egipskie. Uczeni usiłują starannie oddzielić od żywiołów czysto greckich naleciałości postronne; nie zawsze się to im u-daje i nie zawsze następuje zgoda ogólna na spostrzeżenia i domniemania badaczów pojedyń-czych. Są jednak w tej mierze rzeczy niewątpliwe i oczywiste. Jak nie ulega wątpliwości, że abecadło fenickie, wraz z nazwami głosek, przybyło do Grecyi ze Wschodu semickiego, tak też rzeczą jest pewną, że Artemida, Atena „fe-nicka”, Alrodyta, Dyoniz, Apollo i in. albo całkowicie, albo niektóremi stronami swemi świadczą o swem pochodzeniu azyatyckiem; to samo widać i na bohaterach, jak dwuimienny Parys-Aleksander, Daryusz - Hektor i in.; toż samo dostrzega się i w mnóstwie legend, przeniesionych żywcem z Azyi (czasami z zachowaniem imion osób działających, jak np. Melikertes-Mel-kart), Japetos, Adonis, Ifigenia i t. p.), że wspomnimy tu podanie o wędrówce Persefony do piekła, tak podobnej do powieści semickiej o Istarze; o Heraklesie, przebywającym trzy dni w w brzuchu smoka, jak Jonasz w wielorybie; o Tantalu, którego bogowie tak karzą, jak Hioba Jehowa; o ofierze Atamasa, tak dalece podobnej do Abrahamowej, że w niej nie brak nawet baranka zastępczego; o mitach o łzydzie i Ozyrysie, żywcem przeniesionych z Egiptu itd. itd. (ob. Curtius „Die griechische Götterlehre vom geschichtlichen Standpunkt”, w „Preuss. Jahrbücher” lipiec 1875). Lecz obok tych zapożyczeń, które przyczyniły się właśnie do rozszerzenia i udoskonalenia mitologii greckiej, tkwiła od wieków pod nią podwalina aryjska, wyzierająca z mnóstwa podań, wspólnych Grekom z Indami, Persami i resztą rodziny aryjskiej. Wspomnijmy np. braci Dyoskurów i zestawmy ich z Aswinami indyjskiemi; Minosa kreteńskie-go i Manu indyjskiego; liczne powieści o smokach, bardzo podobne do bajań innych Aryjczy-ków; wątek o dzieciach, wyrzuconych i wychowanych przez ludzkie lub zwierzęce dobroczynne istoty; baśń o uwięzieniu śmierci przez Syzyfa, tak podobną do „bajki Sabałowej"; wątek o Aresie, nie zaproszonym na ucztę, który się

mści, jak jędze w naszych i nie naszych baśniach itd., itd. Wobec podzielonych zdań o wędrówce podań i mitów trudno jest orzec, czy pewien wątek jest grecki, czy obcy; to tylko z pewnością twierdzić można, że większość ich stanowi rodowitą, z gniazda aryjskiego wyniesioną własność narodu i że Greka zasługą jest przerobienie i przystosowanie obcych żywiołów do własnych poglądów i pojęć.—Religia i Kult w Grecyi, podobnie jak w Rzymie, odznaczały się wyjątkowo szczupłym zakresem działalności i znaczenia, głównie dla tego, że ogólne uspo-bienie ludu nie dopuściło rozwinięcia się, nie tylko kasty, ale nawet klasy kapłanów. Starym obyczajem aryjskim (jak np. w Indyach, w okresie Wedów) starszy w rodzinie lub rodzie spełniał obowiązki kapłana (iepsóę), nie zaniedbując innych. Obowiązki te polegały na modłach i ofiarach, składanych bóstwom rodowym i domowym, przedewszystkiem opiekunce ogniska domowego, Hestii. Na ofiarę w czasach przeddzie-jowych Grecyi, jak to wynika z licznych podań prastarych, przynoszono nawet ludzi, zwłaszcza dzieci (wspomnijmy mit o Atamasie, Ifigenii, i in.); lecz w epoce historycznej bywały już tylko zwierzęce, a także składały się z odzieży, broni, pieniędzy, wina; ofiary ludzkie zastąpiono darowywaniem świątyniom niewolników i gruntów. Zwierząt cząstki tylko palono na ołtarzach na cześć bogów; większą część ich spożywano na ucztach uroczystych. Bogów pierwiastkowo czczono na szczytach gór i w gajach święty cli (oh.); stawiano tam nasamprzód ołtarze (fi-o^X-q, ßco(i.0<;), a później i posągi bożków (sl'ôwXa aYaXp.aTa); z czasem, na wzór własnych mieszkań, poczęto wznosić świątynie (vaóę). Modły zanoszono w postaci stojącej, z rękami ku niebu wznie-sionemi; błagano przeważnie o dobra ziemskie. Kapłani i kapłanki znajdowali się przy niektórych tylko ważniejszych świątyniach; urząd ten spełniać mógł każdy uzdolniony; dziedzicznie przechodził bardzo rzadko. Powołaniem ich było: tłómaczenie znaków niebieskich (zaćmień, grzmotów, ulewy i t. d.); objaśnianie woli bogów z lotu ptaków, wnętrzności ofiar, snów, kierunku dymu ofiarnego; oczyszczanie skalanych nieczystością, cielesną lub moralną; kierownictwo obrzędów domowych i rodzinnych, zwłaszcza u ludzi bogatszych; pilnowanie dziewic, o-głaszających wolę bogów drogą wyroczni i t. d. Obrządki religijne towarzyszyły weselom (najczęściej wzywano na nie kapłanki Demetry), urodzinom, powrotowi z podróży, wyzdrowieniu i pogrzebom; prócz tego każda rodzina, z rana i wieczorem, poświęcała skromną libacyę, a po jedzeniu śpiewano pieśń (îcatàv) dziękczynną. Nabożeństwa publiczne odbywano w miejscach zwykłych zgromadzeń gmin, okolic, lub całych kraików. W Delfach znajdowała się najbardziej szanowana świątynia Apollina, a przy niej najwięcej wpływowe zgromadzenie kapłanów

oraz słynna nawet za granicami Grecyi wyrocznia: była ona w rękach kapłanów, chociaż wykonywała się przez usta dziewic, zwanych pi-tyami (7rofi-(a=pityjska, dom. kapłanka), które zasiadały na trójnogu, ustawionym nad szczeliną skalną, skąd wydobywające się gazy wprawiały je w stan pewnego odurzenia i podniecenia (natchnienie). Każdy szczep grecki miał uprzywilejowane swe bóstwa i uroczystości. Takiemi np. były panateneje attyckie, pochód uroczysty ku świątyni Ateny, ze śpiewami, muzyką, tańcami i grą mimiczną, która np. podczas igrzysk pityjskich wyobrażała walkę Apollina ze smokiem. Ludzie o naturach wrażliwych skupiali się w grona ściślejsze, w⁷ stowarzyszenia z ta-jemniczemi, mistycznemi wierzeniami i pragnieniami. Najgłośniejsze i najbardziej wpływowe bractwo tego rodzaju gromadziło się około czci bogini Demetry w Eleuzys; były to tak zwane misterye eleuzyńskie. Członkowie ich marzyli o nieśmiertelności jednostki. Wiara w życie przyszłe bardzo niejasno zarysowała się w u-mysłach greckich. Większość ich, zwłaszcza ze sfer ludowych, oczekiwała przeniesienia dusz po śmierci do jakichś otchłani podziemnych (t ar taro s), gdzie w postaci marnych cieniów pędzić miały żywot smutny i nudny. Obok tego wierzono w przebywanie duchów na wyspach szczęśliwych, w Elizeum, gdzieś na dalekim Zachodzie, wśród uciech i wrażeń dawnego życia na ziemi. Najszczęśliwsi, wybrani dostawali się do nieba i obcować mieli wiecznie z bogami. Otóż zwolennicy nauki eleuzyńskiej pocieszali się nadzieją, że, przeszedłszy pewne stopnie święceń w zgromadzeniu swojem i osiągnąwszy najwyższy, dostąpią szczęśliwego, wesołego, na uciechach ziemskich wzorowanego żywota na słonecznych polach tamtego świata. Ze szkoły eleuzyńskiej wychodzili najznakomitsi myśliciele i poeci greccy, idealiści o charakterach zacnych i poważnych, jak np. Sofo kies, Pindar, Plato i inni. Azyatyckiem i zmysłowem raczej zabarwieniem odznaczały się misterye orfickie, krążące około czci Dyoniza, podszywające się pod tradycyę mitycznego Orfeusza; wierzono tam w przeradzanie się dusz, praktykowano róż-nostronną wstrzemięźliwość, obok dziwacznych wybryków i zabobonów. Po wojnach perskich rozpoczął się stopniowy upadek ducha greckiego, a jednocześnie nastąpiły wielkie zmiany w pojęciach religijnych. Zwątpienie szerzyło się, wraz z rozwojem filozofii, płodząc różne kierunki myślenia: deizm, pauteizm i teizm. Za Aleksandra Macedońskiego możebny był taki np. Euemeros, który cały Olimp wywodził z ziemi, a w bogach widział zwykłych śmiertelników, ubóstwionych przez strach lub szacunek. Poziom moralności kapłanów obniżył się tak dalece, że np. podczas wojny Peloponeskiej wyrocznie stały się przedajnemi. Rozpoczął się tedy upadek religii starogrockiej; spotkał ją los taki, jakim inne ule-

gały: intelligencya przestała wieizyć w staro- \ „Orpheus” (Mnichów 1895: o życiu zagrobowem dawne tradycye, ogarniając natomiast duchem filozofię, lub nicość; wiernym staremu nauczaniu pozostał tylko lud nieoświecony, obracając się w zaczarowanem kole zwietrzałych bajań i zabobonów. Artyści wszakże i poeci nie przestali czerpać natchnienia w opowieściach przodków, lecz zapatrywali się na nie ze strony tylko formalnej, ze strony piękna, bo wiara dawno ich opuściła. Na Akropolu „bielił się tłum bogów opuszczonych, zapomnianych, czekających na wyrok zatraty...”— Literatura mitologii greckiej jest nader obfita, chociaż nie zdobyła się ani na jeden prawdziwie zadawalający podręcznik. Głównym jej zasobem nie przestaną być piśmiennictwa starogreckie i rzymskie, a w nich prawie każdy utwór mniej lub więcej przyczynków mitologicznych dostarczy. Najstarszemi i naj ważniej szemi źródłami są przypisywane Homerowi poematy „Iliada” i „Odyssea” (posiadamy je w kilku przekładach), oraz Hezyo-da „Teogonia”, „Dnie i prace” i przypisywany jemuż utwór „Puklerz Heraklesowy” (przekład dwóch pierwszych J. Przybylskiego 1790). Ważne też są ułamki pism, zgromadzone przez tak zwanych mitografów; najlepsze ich wydanie wychodzi w Lipsku u Teubnera p. n. „Mythographi graeci”, dotąd tomów trzy. Pisma średniowieczne i nowożytne, przed początkiem w. XIX-go, traktujące o milologii greckiej, są bardzo liczne, ale dzisiaj żadnej prawie wartości naukowej nie mają.

w pojęciu Greków itd.); Tiele „Geschichte der Religion im Altertum” (wyszło całe po holen-dersku; przekład niemiecki Gehricha, dotąd ogłoszono półtora tomu, Gota 1895—99; mitologii greckiej tu jeszcze niema); tegoż autora „Einleitung in die Religionswissenschaft” (przekład Gehricha, Gota 1899; dotyka często wierzeń greckich); O. Gruppe „Die griechischen Culte und Mythen in ihren Beziehungen zu den orientalischen Religionen” (Lipsk 1887; tom I zawiera wstęp, w którym autor przebiega dzieje poglądów na początki religii wogóle, krytykuje — arcy-jednostronnie —hipotezy M. Miillera i A. Kuhna, rozbiera teoryę antropologiczną—której, jak się zdaje, nie zrozumiał — i bada źródła do dziejów wiary wogóle, a w tej liczbie zastanawia się szczegółowo nad greckiemi. Dzieło odznacza się wielką uczonością i śmiałością, ale obok tego świadczy o dziwnie jednostronem i ciasnem pojmowaniu rozwoju religijnego w ludzkości). Chaotycznie ułożona i niepewna co do erudycyi jest książka Gilberta „Griechische Götterlehre” (Lipsk 1898). Do lepszych szczegółowych prac zaliczyć wypada: E. Rohdego „Die Religion der Griechen” i „Psyche” (o czci dusz i wierze w nieśmiertelność Greków; 2 tomy, wydanie 2-e, Fryburg w Br. 1898). Najlepszym może podręcznikiem, acz nie wolnym od staroświeckiego traktowania mitologii jako katalogu bogów, jest dzieło Parnella „The Cuits of the Greek States” (3 tomy, Oxford 1896; ma ono tę zaletę, że traktuje rzecz porównawczo i ze stanowiska wszechludzkiego). Przytaczamy jeszcze znane nam tylko z katalogów: R. Wagner „Der Entwickelungsgang der griechischen Heldensage” (Lipsk 1896); Bassi „Mitologia greca” (Medyolan 1898); R. Brown „Semitic Influence in helenic Mythology” (Londyn 1898; z uwzględnieniem poglądów M. Miillera i A. Langa). Przegląd najnowszych prac, dotyczących mitologii greckiej, podają: Roscher w Achelisa „Archiv für Religionswissenschaft” (tom 1), oraz Prott i Gruppe w Bursiana „Jahresbericht über die Fortschritte der classischen Altertumwissenschaft”

Z nowszych wymieniają się tu celniejsze: F.

Creuzer „Symbolik und Mythologie... besonders der Griechen” (4 tomy, wydanie 3-e, Lipsk 1836—42); toż, przerobione i rozszerzone przez Guignota: „Religions de l’antiquité” (10 tomów,

Paryż 1825 — 61; dzieło to zawiera mnóstwo szczegółów, podprowadzonych pod jednostronny a błędny pogląd, jakoby mity były z góry obiny-ślanemi symbolami). Przeciwko Creuzerowi Voss napisał „Antisymbolik” (2 tomy, Sztutgard 1824—

(1899, tom CIII, A). Podobizny rzeźb starożytnych z zakresu mitologii greckiej w największej ilości znajdują się w dziele francuskiem Millina „Galerie mythologique” (po niemiecku przez Tölkena, wydanie 3-e, Berlin 1848). Słowniki mitologii greckiej najlepsze są: Jakobi „Handwörterbuch der griechischen und römischen Mythologie” (2 tomy, Koburg i Lipsk 1835), oraz rozpoczęty w r. 1884, a obecnie (1900) doprowadzony do zeszytu 42-go (do Orestesa) „Ausführliches Le-xicon der griechischen und römischen Mythologie”, przez W. H. Roschera i kilkunastu spe-cyalistów (w Lipsku u Teubnera, z licznemi rycinami). Do badań nad słoworodem nazw istot nadludzkich u Greków, oprócz pism M. Müllera, A. Kuhna i O. Gruppego, najwięcej posłuży,

26), afwalczając zapatrywania jego. Lobeck „A-glaophamos” (2 tomy, Królewiec 1829); O. Muller „Prolegomena zu einer wissenschaftlichen Mythologie” (Getynga 1835); Gerhard „Griechische Mythologie” (Berlin 1845—46); Welcker „Griechische Götterlehre” (3 tomy, Getynga 1857 —

62); A. Maury „Histoire des religions de la Grèce antique” (3 tomy, Paryż 1857—59), najlepsze z francuskich; Decharme „Mythologie de la Grèce antique” (Paryż 1879); Nägelsbach „Homerische Theologie” (wyd. 2-e 1861); tegoż „Nachhomerische Theologie” (Norymberga 1857);

J. Girard „Le sentiment religieux en Grèce” (wy-dauie 2-e, Paryż 1879). Najwięcej powodzenia w Niemczech ma podręcznik, ułożony według zasad staroświeckich, którego autorem jest Preller: „Griechische Mythologie” (wydanie 4-e przez C. Roberta, Lipsk 1885—86). Najnowsze prace o mitologii greckiej są: W. Reichel „Ueber vorhellenische Götterkulte” (Wiedeń 1897); E. Maass

1875).

obok Usenera „Die Götternamen”, A. Ficka „Die griechischen Personennamen” (Getynga

J. K.

Grecki język jest mową starożytnych Greków, narodu, który, dzięki swemu położeniu gieograficz-nerau, najwcześniej z europejskich rozwinął pierwiastki cywilizacji wyższej, wykształcił do wysokiego stopnia swój język i pozostawił w nim bogatą skarbnicę literatury, świadectwo swej potężnej i oryginalnej twórczości duchowej. Z pochodzenia swego jęz. grecki należy do szczepu indoeuropejskiego, na równi z językami aryj-skiemi (itidyjskiemi i irańskiemi), armeńskim, i-talskiemi, celtyekiemi, giermańskiemi, słowiań-skiemi i litewskiemi. Panowało dawniej pomiędzy filologami klasycznemi mniemanie, że język grecki najbliżej jest spokrewniony z językami italskiemi (łacińskim, oskijskim i umbryjskim) i że niegdyś stanowiły one ściślejszą jedność językową grecko-italską. Mniemanie to jednak, wskutek nowszych badań, okazało się bardzo wątpliwym i dowolnym. Język grecki i łaciński w wielu zasadniczych szczegółach budowy dosyć wybitnie się wyróżniają. Języki italskie nie znajdują się bynajmniej w ściślejszym pokrewieństwie z jęz. greckim aniżeli z innemi językami szczepu indoeuropejskiego. Najstarszą siedzibą ludów, mówiących językiem greckim był półwysep Grecki jako też zachodnie wybrzeża Azji Mniejszej, tudzież wyspy pomiędzy temi lądami rozsiane, skąd następnie za pośrednictwem kolonji język ten rozszerzył się we Włoszech południowych i Sycylji, w pewnych miejscowościach Afryki (Cyrena) i Galji (Massylja).— Jak każdy język, żyjący na znacznej powierzchni ziemi i w miejscowościach, niejednako od przyrody uposażonych, wytwarza z biegiem czasu mniej lub więcej wyraźne różnice bądź w po-jedyńczych brzmieniach, bądź w postaciach wyrazów, tak i język grecki w różnych okolicach ziemi przedstawia rozliczne djalekty czyli narzecza. Spotykamy je już w samym zaraniu dziejów greckich jako mowy oddzielnych plemion, z których się całość narodu składała. Dawniej rozróżniano trzy główne narzecza greckie: eolskie, doryckie i jońskie. Podział ten jednak jest niewystarczający; może on dzisiaj mieć o tyle znaczenie, o ile pod nazwą narzecza eolskiego rozumieć bę-dziemy to wszystko, co nie jest ani doryckim ani jońskim (nie wyłączając bynajmniej początkowej wspólnej ich jedności). Nawet to, co starożytni nazwą doryjską oznaczali, musiano dziś znacznie ograniczyć. Wśród wielkości i rozmaitości narzeczy greckich można tylko stwierdzić: 1) podział wszystkich narzeczy na jońskie i nie-jońskie, oparty na zmianie pierwotnego greckiego à na ë; 2) przynależność narz. attyc-kiego do jońskirgo; 3) poznanie grupy narzeczy doryckich; 4) poznanie grupy narzeczy półnoeno-greckich; 5) blizkie pokrewieństwo narzecza arkadyjskiego i cypryjskiego; 6) pewien bliższy stosunek narzecza północnotesalskiego do beoc-kiego z jednej strony i do lesbijskiego z drugiej (to, co w ściślejszym znaczeniu nazywa się narz. eolskim). Według przeto dwu głównych działów narzeczy, na jońskie i nie-jońskie,. pojedyń cze ich grupy przedstawić się dają w ten sposób: I. Narzecza nie-jońskie: 1. Grupa do-rycka, obejmująca narzecza Doryjczyków pelo-poneskich i ich kolonji w części południowej i wschodniej Peloponezu nad Istmem do Mega-ry, w części południowej Cyklad i Sporad, narzecza wyspy Krety, Rodosu, miast doryckich w Azji mniejszej i kolonji, które następnie z tego całego obszaru początek wzięły, mianowicie w dolnych Włoszech i Sycylji. Grupę dorycką charakteryzuje szorstkość wysłowienia, krótkość form wyrazów i zwięzłość wyrażeń: znamiona właściwe mowie mieszkańców krain górzystych. W narzeez. doryckich pomiędzy innemi znamionami zachowało się pierwotne à zam. ë, np. mâ-tër jońs. më-ter; formy 3-ej os. lp. na -ti, lm. na -nti, 1-ej lm. na -mes: didó-ti, féro-nti, fćro-mes itp.; charaktetystyczne jest także unikanie dyftongów. W grupie tej odróżniają się narzecza: lacedemońskie, bera-klejskie (kolonia lakońskiego Tarentu w dolnych Włoszech), meseńskie, argiwskie z egineckim, korynckie z korcyrejskim, megarejskie, narzecze kreteńskie (znane z licznych napisów prawa gortyńskiegoj, narzecza pozostałych wysp doryckich: Karpatos, Kos, Kalimnos, Melos, Cyrena, wreszcie narzecze achejskie w połudn. Włoszech. Zabytki literackie narzecza doryc-kiego pozostały w ułamkach poezji Alkmana, Epicharma, Sofrona, Filolaosa, pitagorejczyka Ar-chitasa i in., oraz w pismach matematyka Ar-chimedesa. 2. Grupa północno-gre cka obejmuje narzecza Grecji środkowej z wyjątkiem Beocji i Attyki i narzeczy południowo-tesalskich. Do grupy tej należą narzecza focyjskie, lokryj-skie, etolskie i akarnańskie. 3. Północno-tesalskie. 4. Beockie (znane z licznych napisów i z ułamków poezji Korynny z Tanagryj.

5.    Eli dz kie (znane z wykopalisk w Olimpji).

6.    Arkadyjskie i cypryjskie. 7. Lesbij-skie (znane z napisów i ułamków poezji Alceu-sza i Sapfony). 8. Pamfilij skie.—II. Narzecza jońskie: 1. W dwunastu miastach joń-skich już Herodot odróżniał 4 narzecza, mianowicie: mileckie, efeskie, samoskie i chioskie.

2. Narzecza Cyklad: Paros, Tasos, Syfnos, Naksos, Keos. 3. Na wyspie Eubei (gdzie odróżnić należy narz. chalcydyjskie i eretryjskie). 4. Attyckie najściślej spokrewnione z narzeczami jońskiemi.—Głównemi źródłami do poznania narzeczy greckich są: napisy, które corocznie prawie w znacznej ilości odkrywają, a jest ich dotąd ogłoszonych około 30 tysięcy (por. Newton „Die griechischen Inschriften”, przekład niemiecki Imelmanna, Hanower 1881); następnie utwory literatury greckiej dotąd przechowane; wreszcie świadectwa starożytnych gramatyków i leksykografów (Por. Ahrens „De graecae linguae dialeetis”, 2 tomy, Getynga 1839—43 i R. Meister „Die griechischen Dialekte”, Getynga 1882).—Narzecza jońskie odznaczają się znamionami wprost przeciwnemi narzeczom doryckim, mianowicie miękkością, melodyjuością i łagodnością wymowy, przymiotami, wyrobionemi pod niebem pogodnym Azji Mniejszej. Ta miękkość wysłowienia jest następstwem obfitości samogłosek w wyrazach i unikania przydechów, oraz używania form pełnych, nieskróconych, i niezacierania rozziewu między samogłoskami. Częstsze też są tu samogłoski ë i u aniżeli à i o. Formy wyrazów jako też i wyrażeń pełniejsze, szersze, sprzyjają większej swobodzie i płynności wysłowienia. Najstarszemi zabytkami tego narzecza są poematy Homera; język ich nosi nazwę narzecza star o-j ońskiego. Nie przedstawiają one języka jednostajnego, lecz mieszany: obok form i znamion jońskicli występują w nich i niejoń-skie, t. zw. eolizmy. Różnorodność żywiołów językowych objaśnia się tym, że poematy Homera w starożytnej swej formie utworzone były w t. zw. eolskim narzeczu przez eolskich poetów i dopiero później, około 750 r. przed Chr., przez jońskich rapsodystów przełożone były na jońskie narzecza; przyczyin te formy eolskie, dla których narzecze jońskie nie posiadało odpowiedniego równoważnika, pozostały bez zmiany. Powstała w ten sposób forma języka zwie się narzeczem epickim. Na jego wyrobienie złożyły się zarówno ogólny charakter jonizmu, jako też rytm wiersza epickiego. Język ten przejęli następnie nie tylko epicy pohomeryczni, ale także poeci elegijni, poeci filozoficzni i dydaktyczni. W prozie narzecze jońskie zastosowano znacznie później; głównemi przedstawicielami tej prozy są: dziejopis Herodot i lekarz Hippo-krates (wiek 5 ty przed Chr.); językowi temu dają nazwę narzecza nowo-jońskiego. Obok przytoczonych narzeczy jońskich, wyrobionych już przed epoką wielkich ruchów w życiu Greków, Występuje jeszcze czwarte narzecze, attyckie, powstałe z jońskiego. Zajmuje ono miejsce środkowe pomiędzy twardą mową dorycką a miękką jońską. W jego wymowie powraca ä zam. ë (w pewnych razach: po s, i, p, o), oraz zmniejsza się zbyteczna obfitość samogłosek w wyrazach. I to narzecze ulega pewnemu rozwojowi; rozróżniają w nim trzy okresy: staro-attyc-ki (aż do wojny peloponeskiej), średnio-at-tycki (do czasu Filipa Macedońskiego) i nowo-at ty cki czasów późniejszych. Narzecze attyckie pod piórem wielkich pisarzy, jako też sofistów 5-go stulecia, osiągnęło wysoki stopień wydoskonalenia. Odznacza je pewne wykończenie form wyrazów, pewne ich zaokrąglenie, oraz giętkość i ruchliwość pod względem składniowym, w budowie i łączeniu zdań ze sobą.

Z jednej strony materjalne bogactwo języka, zdolność do wypowiadania wszelkich uczuć i najgłębszych myśli ludzkich, z drugiej ścisłość wyrażeń, siła wysłowienia, powaga i wzniosłość, obok powabności formy przyczyniły się do tego, że narzecze attyckie z pomiędzy wszystkich najbardziej się rozpowszechniło. Największa też liczba utworów literatury greckiej w tym narzeczu jest napisana. Stąd też wysoka jego wartość dla studjów lingwistycznych nad gre-czyzną, jako języka zasadniczego. W narzeczu attyckim pisali: Tucydydes, Ksenofont, Platon, Lizjasz mówca, Izokrates, Deinostenes, Eschines; tragicy greccy: Eschylos, Sofokles, Eurypides i komedjopis Arystofanes. Wybitne znaczenie Aten w świecie greckim po ukończeniu wojen perskich, a przytym wysokie wyrobienie prozy attyckiej ułatwiły i zapewniły językowi temu przewagę nad inuemi narzeczami. W wieku 4-tyin przed Chr. po utracie wolności greckiej narzecze attyckie stało się językiem dworu macedońskiego i warstw ukształceńszych, jako też ogólnym językiem piśmiennictwa, który też rozszerzył się nie tylko w całej Grecji, ale i w innych krajach państwa Macedońskiego, w Syrji, Egipcie i in., pozostałe zaś narzecza utrzymały się przy życiu wyłącznie w ustach ludu. W ten sposób narzecze attyckie stało się językiem ogólnogreckim (y) xoivi] SidXextoç) albo hele ńskim. Był on językiem piśmiennictwa i w czasach późniejszych. Oczywista, że wskutek takiego rozpowszechnienia się attyckie narzecze ludowe z czasem również zmienić się musiało, już to zacierając niektóre z swoich właściwości, już też przyjmując coś z wpływów obcych. Obok języka ogólnego at-tyckiego, który był językiem piśmiennictwa, powstały jeszcze dwa narzecza: macedońskie i aleksandryjskie, uważane za narzecza greckie skażone. Narzecze macedońskie jest wynikiem zmieszania się języka greckiego z macedońskim, przyczym pewne brzmienia i pewne formy attyckie uległy znacznym zmianom; rozszerzyło się ono wraz z panowaniem macedońskim pomiędzy podbitemi narodami barbarzyńskiemi, od których też wiele pożyczek przyjęło. Narzecze aleksandryjskie było narzeczem ludowym, żyjącym w Aleksaudrji; utworzyło się ono od czasów osiedlenia się uczoności greckiej w tym mieście ze zmieszania się żywiołów attyckieh i macedońskich z żydowskiemi i egipskiemi i różniło się znacznie od ogólnego języka greckiego. W narzeczu aleksandryjskim dokonano przekładu ksiąg Starego Testamentu z jęz. hebrajskiego na grecki, przekładu zwanego „siedemdziesięciu” (sep-tuaginfa); autorowie także pism Nowego Test., a po części i ojcowie Kościoła, posługiwali się tym językiem, i dla tego nazywają go także językiem kościelnym (por. J. Benedykt W i n e r „Grammatik des Neutestamentlichen Sprach-idioms...” wyd. 5-e Lipsk 1844 i opracowanie

tegoż dzieła łacińskie Jana Teodora Beelen’a „Grammatica Graecitatis Novi Testamenti”. Lo-wanjum 1857).—Piśmienny język grecki ogólny był w dalszym ciągu w użyciu w państwie Bizantyjskim aż do jego upadku, tj. do zdobycia Konstantynopola przez Turków w r. 1453.—Co się tyczy języka żywego w ustach masy ludu greckiego, ten ciągłym ulegał zmianom i przekształceniom, bądź to przyjmując obce naleciałości, bądź zmieniając znaczenia pewnych wyrazów, ich właściwe użycie, ich formy gramatyczne i konstrukcje składniowe. W ten sposób wytworzył się w Grecji jęz. nowogrecki, który bądź co bądź uważać należy za wynik procesu przyrodzonego rozwoju języka starogreckiego, podobnie jak np. jęz. włoski jest wynikiem rozwoju czy przekształcenia się jęz. łacińskiego. Ob. Mullach „Grammatik der griechischen Vul-garsprache” (Berlin 1850), gdzie w obszernym wstępie podany jest rzut oka na rozszerzenie się jęz. greckiego w utworach piśmiennych aż do naszych czasów.

Pismo greckie. Litery pisma swojego przejęli Grecy od Fenicjan wraz z nazwami pojedyńczych znaków. Kształty tego pisma z nieznacznemi zmianami utrzymały się dotąd jako pismo duże, kapitalikami zwane (A, B, T, A, E, F i t. d.). Przy zastosowaniu pisma fenickiego spółgłoskowego (bez samogłosek) do swojego języka Grecy przekształcili je naprzód na pismo głoskowe, wyrażające osobneini literami zarówno spółgłoski jak i samogłoski. Przekształcenie to wielką jest zasługą Greków; dokonali go zaś w ten sposób, że z 5-u znaków przydechowych pomiędzy 22 literami abecadła fenickiego czterech użyli jako liter na oznaczenie samogłosek (alef=a, he = e, iodmi, ajin-mo), piąta zaś (chet) zatrzymała swoje znaczenie (u); z pomiędzy pozostałych znaki vau, koppa i san (sampi) zostały powoli usunięte z pisma; natomiast Grecy obmyślili i z czasem wprowadzili do pisma litery: u, <p, /, <J>, co na oznaczenie brzmień: y, ph, ch, ps, oo (długiego o); znaki też te dodano na końcu abecadła. Wreszcie znak przydechu h przeznaczono do wyrażenia długiego ë (êta). W ten sposób powstał zbiór 24 znaków pisma greckiego, nazwany alfabetem od nazw dwuch pierwszych liter: alfa, beta. Temi samemi literami oznaczano także liczby kolejne, dodając tylko kreskę u góry z prawej strony litery, np. ß'—2, i—3, c'= 10, X'nr30, p'=zl00, o/— 800. Oto nazwy pojedyńczych liter, ich postaci i znaczenie fonetyczne.

omikron

Pi

rho

sygma

tau

OCOhWH

! ypsylon

phi

CO to H

chi

psy

omega

h-j

alfa

beta

gamma

delta

epsylon

dzeta

eta

(i) O?    &

tli eta iota

mi

ni

- cp

tli

Cc JC

Cc sa

V.

ksy

O O O O O O «C

Utworzone w ten sposób pismo greckie było po raz pierwszy zastosowane przez Jończyków na wys. Samos i w Azji Mniejszej. Kallistrat z Samos miał z nim obeznać Ateńczyków, później zaś przyjęły je i inne plemiona greckie. W Atenach wprowadzono je urzędownie w końcu wojny peloponeskiej, na mocy postanowienia narodowego w r. 403 przed Chr., za archonta Euklidesa; znacznie wcześniej jednak było ono u Ateńczyków w użyciu prywatnym. We wszelkich pismach, tak prywatnych jak i urzędowych, począwszy od najstarszych napisów na metalach i kamieniach, aż do początku ery chrześcijańskiej posługiwano się wyłącznie literami dużemi (kapitalikami). Z początkiem wieku 3-go zjawia się pismo uncjalne, jako przeróbka liter greckich dawnych przez zakończenie ich kształtów dodatkami ozdobnemi. Postaci liter uncjalnych znalazły zastosowanie i utrzymały się dotąd w piśmie koptyjskim u chrześcijan w Egipcie. Obok pisma uhcjalnego rozwinęła się kursywa, do prędszego pisania dogodniejsza, z niej zaś powstało pismo drobne (minuskula), które od wieku 9-go w księgach rękopiśmiennych znalazło zastosowanie, a następnie od w. 15-go przeszło i do ksiąg drukowanych. Druki greckie, na podobieństwo łacińskich, mają już litery duże i małe, wraz z używanemi w rękopisach połączeniami (ligaturami), których druk pozbywa się dopiero w wieku 18-ym; miejsce liter wiązanych zajęły postaci ich pojedyń-cze. (Porów. Kirchoff „Studien zur Geschichte des griechischen Alphabets”; wyd. 4-te Gütters-loh 1887). — Co do kierunku prowadzenia pisma w wierszach, Grecy początkowo trzymali się sposobu pisania fenickiego, tj. od ręki prawej ku lewej; następnie wytworzyli układ wierszy zawrotny, polegający na tym, że pierwszy wiersz ciągnął się od prawej ku lewej, drugi zaś od lewej ku prawej, i t. d.; zwało się to zawracać lub nawracać w piśmie (bustrofedón gräfein). Pisanie po grecku od ręki lewej ku prawej, które już w 7-yin wieku stosowano, weszło w wyłączne użycie w w. 5-ym przed Chr. Wprowadzenie znaków ułatwiających czytanie pisma greckiego, jak akcenty nad samogłoskami, przydechy, znaki długości i krótkości, apostrof, znak przestanku, przypisują Arystofanesowi z Bizancjum, gramatykowi aleksandryjskiemu (ok. r. 200 pd. Chr.), którego uczeń Arystareh, znakomity krytyk, po raz pierwszy zastosował akcentowanie w sposób systematyczny w djalektycz-nych tekstach poetyckich; następnie wprowadzali je inni gramatycy aleksandryjscy do wydań poetów krytycznie opracowywanych. W rękopisach

zwykłego języka pisanie akcentów i przy decho w upowszechniło się znacznie później, gdyż dopiero w 7-ym wieku po Chr.

W sposobie wymawiania niektórych brzmień języka greckiego zachodzą wyraźne zasadnicze różnice, które wszakże opierają się na pewnym tylko nieporozumieniu. Istnieją, jak wiadomo, dwa różne sposoby czyli metody wymawiania: sposób Reuchlina i Erazma Rotterdamczyka. Sposób pierwszy, Reuchlinowski, jest właściwie wymawianiem nowogreckim i bierze początek od uczonych greckich, którzy od końca wieku XIV-go rozszerzali po Europie zachodniej znajomość jęz. greckiego i literatury. Wymawianie tych uczonych oparte było na żywej spółczesnej mowie Greków, czyli na języku nowogreckim, w którym starogreckie Y], o, st, ot, ot przerodziły się i były wymawiane jak i, dwugłoska ai jak ä, samogłoskę zaś o w zgłoskach oto, eo, Y)o, ooo wymawiano jak spółgłoskę wargową w lub f, tj. aw, ew, iw, ow, lub af, ef, if, of, zależnie od dźwięczności lub cichości brzmienia następnego. Przeciwnie, metoda Erazma opiera się na tej Zasadzie, że litery greckie należy czytać fonetycznie, tj. każdą według tego brzmienia staro-greckiego, które ma przedstawiać. Jest to sposób czytania jedynie słuszny, gdyż naukowo uzasadniony i zgodny z prawdą; wkrótce też znalazł wielu zwolenników i ogólnie się rozpowszechnił. Zapatrywanie swoje wyłożył Erazm w rozprawie „De recta latini graecique sermonis pro-nunciatione” (Bazyleja 1528). Sposób Reuchlina od charakterystycznego wymawiania głoski yj (eta) jak i, tudzież od przemagającego wogóle w tym wymawianiu dźwięku i, nazwano itacyzmem, a naśladowców jego i tacy s tam i; czytanie zaś podług Erazma (gdzie /] brzmi ë)—etacyzmem i zwolenników jego e tacy s tam i. (Por. Blass „Die Aussprache des Griechischen” wyd. 3 e Berlin 1888).

Badanie języka greckiego. Już Grecy starożytni zajmowali się gorliwie nauką jęz. ojczystego. Arystoteles i stoicy określili części mowy i stworzyli w głównych zarysach terminolo-gję gramatyczną. Filologowie aleksandryjscy, jak Arystarch i inni, krytycznemi badaniami tekstów greckich położyli niemałe zasługi i w zakresie gramatyki. Pierwszą systematyczną gramatykę grecką (prócz składni) ułożył Djonizjusz Tracki ze szkoły Arystarcha (1-sza połowa 1-go wieku pd. Chr.); na jego gramatyce opiera się tradycyjna gramatyka całego zachodu. Apolo-njusz Dyskolos stworzył składnię (w 2-im wieku po Chr.), a syn jego Eljus Herodianus był wybitnym badaczem strony głosowej języka. W Bizancjum również naukę jęz. greckiego u-prawiano. Znajomość tego języka do Europy zachodniej przynieśli wychodźcy greccy, którzy po zdobyciu Konstantynopola przez Turków, przybyli naprzód do Włoch, a stąd i do innych państw europejskich. Z pomiędzy tych uczonych

do znakomitszych należą: Emanuel Chryzoloras, który w 1395 wykładał greczyznę we Florencji, Teodor Gaza, Bessarion, kardynał, znany ze stu-djów Platona, Gemistos Pleton, humanista i pla-tonik, Jan Argyropylos, tłumacz i komentator Arystotelesa, Demetrjusz Chalkondylas, nauczyciel greczyzny we Florencji, wydawca tekstów greckich Homera (1488 r.), Izokratesa i innych, Laskarys Konstanty, który również nauczał greckiego w Medjolanie, Rzymie, Neapolu i Messy-nie (f 1493) i ogłosił pierwszą gramatykę jęz. greckiego p. n. „Erotemata” 1476 roku w Me-djolanie, która zarazem jest pierwszym drukiem greckim.—Po Włoszech najwięcej zasługi w szerzeniu filologji greckiej przypada na Niemcy i Hollandję. Studja gramatyczne języka greckiego rozpoczynają się tu w pierwszej ćwierci wieku XVI-go od Erazma Roterdamczyka (Bazyleja f 1536) i Reuchlina (prof. w Ingolszta-cie 1520—22); następnie na tym polu pracowali: Melanchton (prof. jęz. i literatury grec, w Wit-tenberdze, f 1560), Neander, Sylburg. Z francuskich uczonych owego czasu pierwszorzędni heleniści są: Elenard i H. Stephanus (Etienne). Z prac holenderskich do znakomitszych należą gramatyki Hemsterhuisa i Valckenaera. Najwyższy jednak rozwój w uprawie greczyzny przypada na wiek XIX-ty. Zasługa w tej pracy należy się głównie tilologom i językoznawcom niemieckim. Wśród dzieł, językowi greckiemu poświęconych, odróżnić należy dwa rodzaje badań: 1) prace, które wskutek krytycznego zbadania faktów językowych, złożonych w utworach greckiej literatury, rozszerzyły znakomicie faktyczną znajomość języka greckiego;

2) prace językoznawcze, uwzględniające i rozjaśniające przy pomocy metody porównawczej rozwój historyczny jęz. greckiego od najdawniejszych czasów. Z prac pierwszego kierunku najbardziej cenione gramatyki greckie wydali : Mathiä „Ausführliche griechische Grammatik” (Lipsk 1807, wyd. 3-e tamże 1835, 3 tomy); Buttmann „Griech. Gramm.” (Berlin 1819—27, 2 t-y, wyd. 2-e z dodatkami Lobecka, t-że 1830 — 39, wyd. 18-te Berlin 1840); Kühner „Ausführ. Gr. d. gr. Spr.” (wyd. 3-e Blassa, Hanower 1890 — 93, 2 t-y); Krüger „Griech. Sprachlehre für Schulen” (wyd. 5-e, 1873 — 75, 2 t-y). Do prac drugiego rodzaju należą: Teodor Benfey „Griechische Grammatik” (Berlin 1839); Westphal (Jena 1870 — 72,    2 t-y);

Jerzy Curtius „Griechische Schulgrammatik” (wydanie 15-te Praga 1881, wyd. 18-te Lipsk

1888) i tegoż „Erläuterungen zu meiner griechischen Schulgrammatik” (Praga 1863); E. Koch „Griech. Schulgr.” (wyd. 8-e Lipsk 1881); Gustaw Meyer „Griech. Grammatik” (wyd. 2-e Lipsk 1886, gdzie przytoczona jest przy każdym dziale odpowiednia literatura przedmiotu); Karol Bruginann, gram. grecka, umieszczona w t. II dzieła „Handbuch der klassischen Alter-

'S

to

A. A. K.

Grecya—

tumswissenscliaft” wyd. Iw. Mullera (wyd. 3-e Monachium 1900); Hans Meitzer „Griech. Grammatik, I Formenlehre” (Lipsk 1900,. w zbiorze Göschena); Alb. Thumb „Die griechische Sprache im Zeitalter des Hellenismus” (Strassburg

1900). Składnię grecką opracowali: G. Bernhard y „Wissensch. Syntax der griech. Sprache” (Berlin 1829); J. Madvig (Brunświk 1847, wyd. 2 t-że, 1884); B. D e 1 b r ü c k (Halla 1879); W. W. Goodwin „Syntax of the Modes and Tenses of the Greek Werb” (Londyn 1889). Etymologję: J. Curtius „Grundzüge der griech. Etymologie” (wyd 5-e Lipsk 1879); Vanicek „Griechisch-lateinisches etymologisches Wörterbuch” (Lipsk 1877, 2 t-y) i Prell witz „Etymologisches Wörterb. der griech. Sprache” (Getynga 1892); synonimikę: J. H. Schmidt (Lipsk 1876—86, 4 t-y). Oddzielne części nauki o formach języka grec, opracowali: Lobeck w dziełach: „Pathologiae sermonis graeci prolegomena” (Lipsk 1843); „Pathologiae graeci sermonis ele-menta” (Królewiec 1853—62, 2 części) i „‘Ptj-[xaTtxôv sive Verborum graecorum et nominum verbalium technologia” (Królewiec 1846); J. Curtius w dziele „Das Verbum der griech. Sprache” (wyd. 2-e Lipsk 1880); ważne jest także dzieło J. G. Hermanna „De emendanda ratio-ne graecae grammaticae. Pars I. acc. Herodiani aliorumque libelli nunc primnm editi” (Lipsk 1801), jako też opracowane przez niego dzieło Frań. Vie g er a „De praecipuis graecae dictio-nis idiotismis liber” (Lipsk 1834, wyd. 4-e). Gramatykę porównawczą języka greckiego i łacińskiego napisał Leo Meyer „Vergl. Gram. d. griech. u. latein. Sprache” (Berlin 1861—65, 2 t-y; wyd. 2-e t-że 1882 ns.). Wykład etymologiczny słowozbioru greckiego w sposób języko-woporównawczy podał Benfe y w swoim „Griechische Wurzellexieon” (Berlin 1839—42, 2 t y). Podstawy leksykografji greckiej położyli starożytni gramatycy greccy, których prac pozostały ułamki pełne wartości, mianowicie w dziełach: Polluksa, Harpokrationa, Hesychiosa, Pho-tiosa, Suidasa, w tak zw. „Etymologicum magnum” z wieku X po Chr. (ob. art. Etymologja w Encykl. XX, 697). Po odnowieniu studjów klasycznych w w. XIV-ym, których następstwem było ukazanie się szeregu poważnych prac gramatycznych, przybywa do nich w drugiej połowie w. XVI-go epokowe w dziedzinie leksykografji greckiej dzieło Henr. Stephanusa „Thesaurus Graecae linguae” (Paryż 1572, 5 t.), bę-dąde podstawą nowszych prac słownikowych. J. G. Schneider opracował pierwszy większy słownik grecko-niemiecki p. t. „Griechisch-deutsche Wörterbuch” (Züllichau 1897 — 98, 2 t-y; wyd. 3-e Lipsk 1819—21); podług tego słownika opracował Fr. P a s s o w „Handwörterbuch der griechischen Sprache” (Lipsk 1819 — 23,

2 t-y; wyd. 4-e 1831 t-że); słownik zaś Passo-wa nanowo opracowali: Rost, Palm, Kreussler,

Eno. Poważ. 1 lustr. Zeaz. 204 T. XXVI

Keil, Peter i Benseler (Lipsk 1841—57, 4 t-y; wyd. ö-e 1879). Prócz tych dokładne słowniki grecko-niemieckie są: Rosta (wydania 4-go 7-e odbicie, Brunswik J871), Jacobitza i Seil era (3-go wyd. 2-e odbicie, Lipsk 1880)

1    Willi. Pap ego „Griechisch-Deutsches Handwörterbuch” (wyd. 3-e Sengebuscha, Brunśw. 1880,

2    t-y), tegoż „Wörterbuch der griechischen Eigennamen” (wyd. 3-e Benselera, Brunświk 1875,

2    t-y) i tegoż „Etymologisches Wörterbuch der griechischen Sprache zur Übersicht der Wortbildung nach den Endsylben geordnet” (Berl. 1836). Ważne przyczynki do etymologji greckiej podaje Aug. Fryd. Pott w swoich „Etymologische Forschungen...” (Lemgo 1859—67, wyd. 2-e,

3    t-y). Wielkich rozmiarów i gruntowną pracę w zakresie leksykografji greckiej przedstawia nowe opracowanie Słownika Henr. Stephanusa „Thesaurus“, dokonane przez K. B. Hasego i dwu Dindorfów (Paryż 1831—65, 9 tomów). Z pomiędzy słowników niemiecko-greckich ważniejsze są: J. Franz a (Lipsk 1838, 2 t-y), V. Rosta (wyd. 10-e Getynga 1874), W. Pap ego (wyd. 3-e Sengebuscha, Brunśw. 1872), Jacobitza i Seilera (wyd. 2-e, Lipsk 1871). U nas Zygmunt Węclewski ułożył „Słownik grecko-polski” (Warsz. 1870), mając na widoku głównie pomoc przy czytaniu autorów. Zaznaczymy przytym, że gramatykę grecką po polsku pierwszą napisał Jacek Przybylski p. t. „Początki jęz. greckiego” (Kraków 1772), tudzież dziełko „Ortografja jęz. grec.” (Kraków 1791); po nim wydał również podręcznik elementarny Szym. Fel. Żukowski p. n. „Początki języka grec.” (Wilno 1806); następnie Maciej Jeżowski, prefekt konwiktu pijarów na Żoliborzu, wydał „Gram. grecką” (2 części, Warsz. i Wrocław 1828—30); jest to właściwie przekład dobrego podręcznika Jana Lud. Burnoufa, używanego dotychczas jeszcze w szkołach francuskich; Hipolit Cegielski ułożył Gramatykę grecką na podstawie Kiihnera (Poznań 1843, wyd. 2-e 1859, 3-e 1862); Zygm. Samolewicz „Gram. jęz. greckiego podług J. Curtiusa” (Lwów 1869 i nst.), inne podręczniki elementarne pomijamy.

Grecka literatura staro ż y t n a. Pierwsza epoka sięga od czasów przedhomero-wych aż do końca VIII wieku przed Chr. Dzieje przedhomerowej literatury greckiej kryją się dla nas w grubym pomroku. Postacie Orfeusza, Muzajosa, Eumolposa, Tamyrisa, Linosa, Olena i innych wieszczów, których wieki starożytne jako poprzedników Homera oznaczały, są wobec dzisiejszych badań krytycznych mitycznemi tworami fantastycznych mistyków, a poezye, jakie im przypisywano, wykazują się, o ile czasów naszych doszły, jako fałszerstwa wieków późniejszych. Tyle wszakże pewna, że już ryehłe-mi bardzo czasy, długie wieki przed Homerem, uprawiały plemiona greckie skrzętnie niwę poe-

93

zyi, już-to celem uczczenia bogów podczas religij ych obrzędów, jak w hymnach, peanach, już też przy wesołych i smutnych sposobnościach, jak w pieśniach weselnych i pieniach żałobnych; widocznym też jest już w pieśniach Homera pierwszy zarodek piosnki ludowej i popularnej gnomicznej mądrości, ujętej w formę krótkich wierszowanych sentencyj, równie jak przypuszczać wolno, że wyrocznie już przed Homera czasami w metrycznej formie były udzielane. Istnem niepodobieństwem jest bowiem, aby poćT ta, Homerem mianowany, bez względu na to, czy całą Iliadę i Odysseę skomponował, czy też tylko poszczególne ich pieśni utworzył, miał za pierwszym tchem swym wyśpiewać poematy tak niedościgłej wielkości i doskonałości, r Poprzedzić go musiał cały szereg starszych poetów, którzy i materyał językowy w pewną, stałą formę urobili, i rytm wiersza heroicznego wydoskonalili, jednem słowem, podwaliny założyli, na których dopiero wznieść się mogła wspaniała budowa homerowej poezyi. ^ Przemawia za tern twierdzeniem najwymowniej i treść owych arcydzieł. Poezya homerowa powstała w Azyi Mniejszej, w osadach, założonych przez wychodźców greckich z europejskiego kontynentu; bohaterskie czyny Iliady rozgrywają się wprawdzie na ziemi azyatyckiej; lecz przez całą Iliadę i Odysseę przebrzmiewa tak głośne i donośne echo mitycznych opowieści tebańskich, tessal-skich i argiwskich, w tak wdzięczną i barwną formę ujęte, że przedostać się ono mogło do epopei tylko przez czarodziejskie usta poezyi. Gdzież zresztą tronują bogowie Iliady? gdzie nucą Muzy do rozkosznej gry Apollina na lirze, jeżeli nie na Olimpie, niebotycznej górze Tessa-lii? Tutaj więc, w Tessalii, na skłonach śnieżnego Olimpu, w czarującej dolinie srebrno-pie-nistego Peneju szukać należy niezawodnie źródeł greckiej poezyi./ Tutaj, stąd też, razem z wędrówkami plemion greckich ku środkowej Helladzie i Peloponezowi, rozlała się ona szero-kiem kołem po Beocyi, Focydzie, Attyce i Ar-golidzie, wielbiąc szczególnie bogów i półbogów, jako głównych swych dobrodziejów i opiekunów. Lecz gdy podczas owych gminoruchów walki zacięte pomiędzy greckiemi szczepami zawrzały, a wśród nich poszczególni mężowie dzielnemi czynami się wsławili, dostarczyły takie mężne bohaterów rycerskich czyny, jako i wspólne wyprawy, na lądzie i na morzu przedsiębrane, obfitego, nieprzebranego materyału do utworzenia nowych opowieści, które w uściech narodu nadzwyczaj uzdolnionego, przyzwyczajonego i do gry na lirze, i do języka poetycznego, przybierały wcześnie uroczą nutę śpiewnej ballady, mniejszego poematu z zakrojem epieznym. Naród cały, jak się snadno rozumie, pieśni takich nie tworzył: zawsze tylko jeden, natchniony przez bogów, wieszcz, wyśpiewał pieśń bohaterską, lecz, ponieważ odtwarzał on jedynie ulubio-

ną u ludu opowieść i w pieśni swej oddawał wyłącznie to, co serce ludu gorąco umiłowało, stawał się utwór jego pieśnią ludową, powszechnie znaną, własnością ogólną, przyczem osobistość jego po za treścią popularną utworu całkiem na drugi plan schodziła.^Każde plemię, każda kraina, niemal każde miasto greckie chlubiło się własnym bohaterem, własnemi piękne-mi podaniami mitycznemi, wynosząc je ponad wszystkie inne. A tak powstały znowu i wyróżniły się osobne cykle różnorodnych tradycyj, barwnych opowieści z lat dawnych, jako to: ar-giwski, elijski, attycki, etolski, tebański, tessal-ski, kefalleński, kreteński, a przednią w nich rolę odgrywał u jońskiego plemienia Tezeusz, u Doryjczyków Herakles, u Achajczyków Atrydowie i Pelidowie, u Tebańczyków Labdakido-wie. Jeszcze wdzięczniejszych tematów dostarczyły natchnionym wieszczom wspólne wyprawy, jakie bohaterowie i królowie przeróżnych plemion razem podejmowali. Stanowią one istotnie główny wątek, z którego czarującem pasmem wysnuła się epopeja Greków, z samego przyrodzenia już skłonnych do gorącego poczucia narodowej całości. Ulubionemi więc tematami tra-dycyi i poezyi bohaterskiej stały się głównie: Walka Siedmiu przeciw Tebom i Zdobycie stolicy beockiej przez Epigonów, Wyprawa Argonautów z portu Jolkos w Pagazejskiej zatoce do Hellespontu i dalekiej Kolchidy po złote runo, Walki dziesięcioletnie-o zdobycie Iliosu, twierdzy króla Pryama. Wobec tak rozszerzonego widnokręgu droga już wygodna została utorowana od wyśpiewania drobniejszych poematów epicznych do kompozycyi wielkich epopei i obszernych cyklów narodowej poezyi heroicznej. Z nich zaś zażywał z biegiem czasów cykl trojański, najświeższej daty będący, a w Azyi podczas kolo-nizacyi greckiej w bogatych szczegółach rozwinięty, największego rozgłosu i powszechnej wzię-tości, budząc w umysłach potomków owych walecznych bohatérôw trojańskich żywe, serdeczne zajęcie i wspólnym, ścisłym węzłem łącząc najnowsze chlubne czyny greckich osadników z dro-giemi wspomnieniami prastarych rodów w europejskiej ojczyźnie. A tak wykwitły ze świeżego cyklu o wojnie Trojańskiej owe dwa wielkie, nieśmiertelne poematy Homera, Iliada i Odys-sea, z których pierwszy wojenne sceny z walk licznych pod murami Iliosu opiewa, drugi zaś kreśli spokojne, idyliczne obrazy żeglugi i życia na dworach książęcych w związku z powrotem głównego bohatera do ojczyzny. Obok tej poezyi bohaterskiej rozwinął się, chociaż nieco później, pod względem formalnym równy, co do treści i miejsca powstania odmienny, niejako przeciwny biegun homerowych pieśni, stanowiący rodzaj poezyi religij no-dydaktycznej, szczególnie w beockiej ziemi lubionej, której wybitnym przedstawicielem jest Hezyod. Przebija w niej wszędzie myśl praktyczna, wiążąca się ściśle z nabożeństwem, rolnictwem i wychowaniem młodego pokolenia, w tonie surowym, pełnym grozy moralnej, właściwym eolsko-do-ryckiemu szczepowi. W przeciwieństwie do ho-merowych poematów było towarzyszenie muzyki przy deklamowaniu tych właśnie utworów ograniczonem do jak najskromniejszych rozmiarów.

Druga epoka obejmuje czasy od końca VIII wieku przed Chr. aż do końca wojen perskich. I w tym okresie kwitnie poezya epiczna. Jako uczniowie i naśladowcy Homera występują tak zwani poeci cykliczni, opiewający podania mityczne swego szczepu, lecz także religijne i dydaktyczne pieśni na tle etycznem tworzą skrzętnie tak zwani Orficy, t. j. poeci mistyczni, unoszący się w sferę abstrakcyi, których głównym reprezentantem jest Onomakritos, żyjący na dworze Pizystrata. Tych też czasów sięgają początki ujmowania wyników filozoficznych dociekań w formę epicznej poezyi, jak to pierwszy Ksenofanes z Kolofonu uczynił. Równocześnie poczyna się rozwijać nowy co do formy i treści rodzaj poezyi — liryka, w naj obszerniej szem pojęciu tego wyrażenia, prawą, krzepka latorośl owych wieków, którym było przeznaczonem wprowadzić podmiotowość do królestwa poezyi. Podczas poprzedniej epoki bowiem, całkiem epiczne znamię noszącej, cofnęła się ona zupełnie poza treść, a obecnie dopiero, gdy i w dziejach politycznych wielkie nastały przewroty, a pod osłoną republikańskiej konstytucyi osobiste poczucie jednostki, biorącej nader żywy udział we wszelkich sprawach i kwestyach publicznych, znakomicie się wzmogło, ocknęła się z długiego, poniewol-nego letargu i wystąpiła teraz z pewną siebie i swej godności energią i stanowczością na plan pierwszy. Ponieważ zaś ta podmiotowość, korzystając teraz z nieograniczonej swobody, przeć koniecznie musiała ku najrozmaitszym kierunkom, powstały przez to, w stosunku do jednolitości i równej zawsze powagi poezyi epicznej, przeróżne jej rodzaje i odcienie. . Nasamprzód rozwija się u Jończyków w Azyi Mniejszej, tworząc niejako pomost od poezyi epicznej do właściwej liryki, poezya elegijna; komponowana w dystychu (dwuwierszu daktylicznym, z he-ksametru i pentametru złożonym, a formą swoją odpowiadającym wznoszeniu się i opadaniu fali uczucia), którego pierwszy miał użyć Kallinos z Efezu, według innych źródeł Archilochos z Paros, wykazuje taką miarą pierwszy zarodek wrotki. Co do treści były elegie częścią polityczno-wojenne, zagrzewające do walki za ojczyznę, jak w utworach Kalli-nosa, Archilocha i Spartańczyka Tyrtajo-sa, częścią, jak w elegiach Mim n er m osa z Kolofonu, wyrażające uczucia miłości, rozkosznego używania życia, lub też tkliwe żale nad krótkiem i znikomem życiem człowieka, częścią, też zawierające ogólue nauki, tak zwane gnomy, jako i praktyczne zasady, mające służyć za prawidła w przeróżnych stosunkach życia publicznego i prywatnego, jak w elegiach Ateńczyka Solona, Teognisa z Megary, Focylidesa z Miletu i innych. Obok elegii zakwitła także pomiędzy azyatyckiini Jończykami poezya jambiczna, głównie w wierszach treści szyderczej, w krótkim a chyżym rytmie malująca gorzkie usposobienie zawiedzionego uczucia. Stworzył ten rodzaj poezyi Archilo-chos, rozszerzył, a mianowicie do ogólniejszych tematów, jak do charakterystyki kobiet, zastosował Simonides z Amorgos, a wreszcie znowu do zelżywych napaści na pojedyńcze, wrogie mu i znienawidzone osobistości użył Hip-ponaks z Efezu. W jambowych tych poematach znacliodzą się, jak u Archilocha i Simonidesa, pierwsze próby bajek, w których zwierzęta walną odgrywają rolę. Ogólnie za twórcę tego rodzaju dydaktycznej liryki uchodzący Ezop jest najprawdopodobniej osobistością mityczną.—Liryka w ściślejszem rozumieniu tego wyrażenia, t. zw. meliczna poezya, której rozwój z postępami muzyki w blizkim pozostaje związku, dzieli się na dwa główne rodzaje: na właściwą meliczną poezyę (zwaną tak od greckiego wyrazu jxśXoę=:pieśń), a więc pieśni z charakterem miękkim, namiętnym, wyłącznie podmiotowym, w których szczególnie plemię Eol-czyków zasłynęło, i na poezyę chórową, którą przedewszystkiem Doryjczykowie do wysokiego stopnia doskonałości doprowadzili. Meliczna poezya jest wykwitem swobodnej towa-rzyskości i wesołego używania przyjemności życia, lecz umie ona także zabrzmieć akordami najgłębszych i najgorętszych uczuć. Utwory jej są to niemal zawsze krótkie piosnki, ułożone w czterowierszowych wrotkach, które, z jedynym pewnie wyjątkiem hymeneów i epitala-miów, t. j. pieśni ślubnych i weselnych, zwykle jedna tylko osoba z towarzyszeniem cytry nuciła. Ojczyzną tej poezyi była wyspa Lesbos, gdzie A łkaj os, namiętny arystokrata, wielbiący i miłości rozkosze i życie hulaszcze, oraz fanatycz-nem natchnieniem przejęta Sapfo, poetka rozkosznej miłości, pieśni takie do czarownego rozkwitu doprowadzili, gdy już poprzeduio Ter-pander poważną pieśń religijną, t. zw. no-mos, którą pojedyńcze osoby, lecz podobnie jak pieśni chórowe przy sposobności religijnych obrzędów na cześć bogów recytowały, wydoskonalił, a zarazem i towarzyszącą muzykę na lirze siedmiostrunnej artystycznie rozwinął. Śladami lesbijskich piewców poszedł Anakreonw swych lekko podkasanych, wesołych piosnkach, miłośnik pięknej przyrody, sutej biesiady i ładnej dziewczyny.—Utwory chórowej liryki recytowały chóry głównie podczas uroczystości religijnych, wykonywając równocześnie poważniejsze lub skoczne pląsy, którym towarzyszyła gra na

lutni, ulubionym instrumencie w kulcie Apollina, liryczną, do samego szczytu doskonałości przez albo też gra na flecie, jak to obowiązkowem by* J ważną reformę, polegającą na wprowadzeniu na ło w uroczystościach Dionyzosa. A1 k m a n j scenę drugiego aktora, przez połączenie czte-i Stężyc li oroś tworzyć poczęli wrotki więk- j rech, treścią związanych z sobą dramatów, w t. szej objętości, z rozmaitemi odmianami rytmu; ich też jest dziełem podział dokładny tych wrotek na strofę, antystrofę i dośpiew czyli epodę.

zw. tetralogię, przez śmiałość i wspaniałość wysłowienia, przez nieprzebrane bogactwo form muzykalnych, a wreszcie przez piękniejsze udekorowanie sceny i kostiumów aktorów. Z obrzędów uroczystych, odprawianych na cześć Dionyzosa, rozwinął się także drugi główny rodzaj dramatu, t. j. komedya. Podczas sielskich świąt winobrania i tłoczenia wina odbywały się od niepamiętnych czasów pochody uroczyste, zwane ko moi (K(op.ot), podczas których zamaskowane po części osoby pieśni treści wesołej, rozpustnej śpiewały. Z tego zawiązku powstał naprzód w Megarze rodzaj pustej farsy i swawolnej krotochwili, który, jak tradycya opiewa, Suzaryon z Tripodiskos przyniósł do Atty-ki, gdzie rozwinąć się miał w kwiat najpiękniejszy. Różniący się bardzo od attyckiej komedyi rodzaj poezyi komicznej stworzył w Sycylii na dworze Hierona E pich arm os, którego utwory zasadzały się szczególnie na trawestyach mitologicznych i na realistycznych obrazkach z życia ludowego.—Do tej epoki sięgają wreszcie i początki prozy, do której grunt sposobny przygotowała coraz większa znajomość pisma, tudzież wprowadzenie materyału dogodnego do spisywania dzieł obszerniejszych, jakim był papyrus egipski. I na tem polu wyprzedzili Jończy-kowie wszystkich innych Greków. Między nimi bowiem żyli t. zw. logografowie, których pisma, zawierające dzieje miast, od ich założenia począwszy, genealogie panujących rodów, opisy obyczajów i instytucyj politycznych u poszczególnych ludów; geograficzne osobliwości obcych krain, oznaczały początki historyografii. Do tegoż także plemienia liczyli się jońscy filozofowie, którzy pierwsi spisali kosmologiczne i filozoficzne badania nad powstaniem świata, jak Ferekydes, Anaksymander i Anaksymenes.

Trzecia epoka sięga od końca wojen perskich aż do śmierci Aleksandra Wielkiego. Można ją także oznaczyć jako klasyczną epokę, gdyż w niej głównie powstały owe płody umysłowe, które po wszystkie czasy za wzoiy niedościgłe uważane będą. Jest ona jednakże zarazem i attycką, gdyż w Atenach, jako w głównem ognisku, ześrodkowują się wszelkie najprzedniejsze literackie dążności i kreacye najdoskonalsze. I tak w poezyi zajmuje w Atenach szczególnie dramat naczelne miejsce i wszystkie inne rodzaje poezyi swym blaskiem zaćmiewa. A gdy epopei homerowej kolebką jest Azya Mniejsza, gdy szczep eolski i dorycki tworzą lirykę grecką, wydają Ateny w peryklesowej epoce dramat, najpiękniejszy kwiat poezyi, najdojrzalszy owoc myśli ludzkiej. Ducha ateńskiego wyłączną własnością jest poezya dramatyczna. Demokra-

Stezychoros nadto nadał pieśniom chórowym na tle mitycznych tematów z bohaterskich czasów G-i, jak o wyprawie Argonautów, o Heraklesie, zwłaszcza zaś z tebańskiego i trojańskmgo cyklu mitycznego, treść poczęści zbliżoną do poe-zyi epicznej, łby kos zaś użył formy chórowej na wyrażenie uczuć namiętnej miłości. Szczytu doskonałości pod względem formy i treści, odpowiadającej duchowi czasu postępowemu, a zarazem noszącej znamię, by się tak wyrazić, uniwersalne, dosięgła chórowa liryka na końcu niniejszej i na początku następnej epoki w dziełach poetów, jakimi byli Simonides z Keos, siostrzeniec jego Bakchylides, szczególnie zaś Pin dar, którego epinikie, t. j. pieśni stworzone na cześć zwycięzców olimpijskich, do naszych czasów dochowane, jedynemi są wspa-niałemi wzorami całego tego rodzaju poezyi.

Szczególnie bogatym rozwojem poszczycić się może osobna latorośl liryki chórowej — poe-zya dytyram bieżna. Pierwotnie były to pieśni uroczyste, nucone na cześć bożka Dionyzosa, w późniejszych czasach zwano tak i inne pienia, tworzone w rytmach swobodniejszych.

Wydoskonalił je, nadając im formę istotnie artystyczną, Aryou z Lesbos, późniejsi zaś poeci i treść rozszerzyli poza szczupłe pierwotnie granice, jako też nadali formie rytmicznej i muzykalnej większą swobodę i barwną rozmaitość.

Wkrótce jednakże stworzył z takiego dytyrambu poeta tragiczny Te spis nowy zupełnie rodzaj poezyi, stawiając naprzeciw chóru spółrzędnie jedną osobę, która z przywódzcą chóru naprze-mian śpiewała, albo też w formie dyalogu rozmawiała. Ponieważ jedna ta osoba nie jednę tylko, lecz w danym razie kilka ról po sobie, z pomocą odpowiednich masek, grać musiała, powstało stąd mimiczne przedstawienie akcyi, przez więcej osób przeprowadzonej, innemi słowy, zawiązał się takim sposobem początek dramatu. Tragedyę, z tak skromnego zawiązku powstałą, powitali Ateńczycy szczególnie z gorącym zapałem i wynieśli ją w genialnem natchnieniu jako najcenniejszą ozdobę publicznych uroczystości diouyzosowych do coraz wyższej godności i wspanialszej powagi, zwłaszcza gdy Pratinas dramat satyro wy oddzielił od poważnej surowości sztuk tragicznych. F ry nich os już odważył się obok mitycznych opowieści traktować w swych dziełach historyczne, narodowe temata, nawet z dziejów spółczesnych, a Eschylos, którego główna działalność przypada wprawdzie dopiero na następną epokę, wyniósł tragedyę, ścieśniając coraz więcej część jej

tyczna konstytucya, nieograniczona swoboda słowa w życiu publicznem, potęga i zamożność państwa ateńskiego po chlubnem odparciu nawały perskiej, wspaniałe uroczystości narodowe, w których przedstawienia teatralne główną odgrywają rolę, charakter wreszcie Ateńczyków, rzutki, zmienny, swarliwy, namiętny a dowcipny: oto najpomyślniejsze warunki, walne podstawy rozwoju sztuki dramatycznej w Atenach. A więc tra-gedya, reprezentowana przez trzech owych mistrzów nieśmiertelnych, Eschylos a, Sofokle-sa i Eurypidesa, przebiega w attyckiej stolicy wszystkie fazy rozwoju, od przejmującej grozą powagi i wzniosłej godności aż do umiarkowanej, czysto ludzkiej, lecz porywającej piękności, a wreszcie aż do wzruszającego nawskroś przedstawienia najgwałtowniejszych namiętności, w formie suto w retoryczne barwy zdobnej. Obok tych trzech słońc głównych błyszczą jako gwiazdy drugorzędne: Jon, Agaton, Teo-dektes, Astydamas i inni. Sztuka aktorska święci za czasów Filipa i Aleksandra Macedońskiego najświetniejsze tryumfy, lecz wyradza się wkrótce w biegłość mechaniczną, goniącą wyłącznie za chwilowym efektem. Komedyę, którą sycylijscy Doryjczykowie pozostawiają odłogiem, zastępując ją mimiczne mi utworami Sy-rakuzańczyków Sofrona i Ksenarcha, prozą pisanemi, wydoskonalają znowu w Attyce Cliio-nides i Magnes, a koryfeusze ducha, jak Kratinos, Eupolis i Arystofanes wiodą ją genialnemi pomysły, ręką mistrzowską na najwyższe szczyty doskonałości. Jest ona najswobodniejszym, żadnemi względami ubocznemi niepohamowanym wyrazem ducha ludu ateńskiego, jaki się rozwinął za czasów czystej demo-kracyi, tryskając trafnemi, obfitemi, często wprawdzie sprośnemi dowcipami. Zdobna najluźniejszą, nieokiełznaną fantazyą, ognista stronniczą zażarto-ścią, jest ona publicznym organem zaciekłych swa-rów na polu politycznem i literackiem, wszakże zarazem i wymownem świadectwem, jak żywo wszystkiemi sprawami życia publicznego zajmowały się w Atenach wszystkie warstwy wolnego społeczeństwa. Gdy z końcem wojny pelo-poneskiej polityczna potęga Aten, a z nią zarazem i cała energia ludu złamaną została i obumarło dawniejsze, gorącym wrzątkiem kipiące, życie polityczne, utworzyła się wtedy nowa tego rodzaju poezyi forma, tak zwana średnia i nowsza attycka komedya, w której sprawy polityczne zupełnie na drugi plan schodzą, a główną treść utworów — i pod zewnętrznym względem skromniejszych skutkiem zarzucenia pieśni chórowych —stanowią anegdoty literackie, sparodyowane mitologiczne powiastki o bogach i sprawy życia potocznego. Pomiędzy licznymi reprezentantami tego nowego prądu na wyszczególnienie zasługują: Antyfanes, Eubulos, Anaksandrydes i Aleksis, az późniejszych nieco czasów, sięgających częścią już początku następnej epoki, komedyopisarze: Menander, Pilemon, Difilos, Apollodoros, Filippi-des i Pozydippos. Nowszy ten rodzaj ko-medyi, znany nam głównie z naśladownictwa rzymskich poetów, Plauta i Terencyusza, przedstawia w akcyi, misternie zawikłanej, sztuki in-‘ trygowe, w których głównemi typami, z wybornym zmysłem obserwacyjnym oddanemi, są charakterystyczne figury z klas średnich i najniższych miejskiej ludności, jak: fukających bezustannie, lecz dobrodusznych, ojców, lekkomyślnych synów, przebiegłych niewolników, zalotnych nierządnic, pochlebiających darmozjadów, żołnierzy przechwałków i t. p. — Z innych rodzajów poezyi jest teraz właściwa liryka prawie zupełnie do pieśni dytyrambicznycli ograniczoną, i ona-to, rywalizując poniekąd z tra-gedyą, coraz więcej dramatycznych znamion przyjmuje, a pod kierunkiem doskonałych muzyków, jak M elanippidesa, Filoksenosa i Tymoteosa, głównie dba o oddanie treści w formie wytwornej, wrażenie sprawić pragnie tylko przepychem zewnętrznym, sztucznem podrażnieniem zmysłów przez piękny śpiew, wykwintną muzykę instrumentalną, mimikę zręczną, wyszukane pląsy i przepyszną dekoracyę sceny, przyczem wszakże istotna treść tej poezyi podrzędną odgrywa rolę. Także elegijnej poezyi niwę uprawiają skrzętnie już to mimochodem poeci tragiczni: Eschylos, Sofo kies, Jon, mąż stanu i polityk Kritias, filozofowie: Platon i Arystoteles, już też wyłącznie, jako główne swe zadanie, poeci: Dionyzyusz Chalkus, który niedorzecznej i śmiesznej oryginalności się dopuścił, stawiając pentametr przed heksametrem, dwaj Euenowie z Paros i inni.— Poematy epiczne wreszcie pojawiają się częścią jako sztuczne naśladownictwa starodawnych, ludowych pieśni mitycznych, jak w utworach Panyarysa, An ty mach o sa, Chojrilosa, częścią jako parodye odwiecznej, popularnej poezyi bohaterskiej, w których poważna forma epopei w rozmyślnie komicznym kontraście użytą jest, aby przedstawić pospolite, podłe i sprośne rzeczy, jak to czynił Arche-stratos. Formę epiczuej poezyi przejęli w tym czasie także filozofowie w dydaktycznych poematach, jak Parmenides, Empedokles. Obok poezyi zajmuje w tej epoce i proza całkiem spółrzędne stanowisko. Wiekopomne czyny Greków w walkach o wolność przeciwko Persom dostarczyły historyografii obfitego i wdzięcznego materyału, obchodzącego jak najżywiej wszystkie helleńskie plemiona, a ujął go Herodot, w związku z dziejami i charakterystyką obyczajów znakomitszych pod historycznym względem ludów azyatyckich i Egipeyan, w powabną całość, podczas gdy He 11 an i kos, Ste-zymbrotos, Glaukos, Ksanthos, Fereky-des, idąc śladem starszych logografów, kreślili jeszcze dzieje plemion i osad pojedyńczych z ge-

Epoka czwarta obejmuje czasy od śmierci Aleksandra Wielkiego aż do panowania cesarza Augusta. Zwać ją można także aleksandryjską albo hellenistyczną, ponieważ na miejsce Aten, samowładnej dotychczas pani w dziedzinie sztuk pięknych i nauk, wstępuje teraz po upadku niepodległości G-i Aleksandr y a, jako świeże ognisko helleńskiego ducha, jako nowe centrum cywilizacyi, która z zupełnym przewrotem stosunków politycznych przybrała uniwersalny charakter, choć żywotność swą głównie z greckich^ źródeł czerpie. Wielką zaś to zasługą

nealogiczno - chronologicznego stanowiska. Póź- i niej skreślił Tucydi des w swej, niestety, nieu-kończonej, „Historyi wojny peloponeskiej”, którą kontynuowali Ksenofon i Kratippos, mistrzowską ręką arcydzieło, pierwszy wzór politycznej historyografii, polegający na krytyce historycznej. Dzieje Państwa Perskiego napisał Ktezyas, historyę Sycylii Antyochos, F i list o s , Atanas z Syrakuz. W końcu tej epoki pojawiają się dziejopisarze, którzy w krasomówczych szkołach, szczególnie przez Izokra-tesa wykształceni, posługując się w kreśleniu dziejów sztuką retoryczną, stworzyli nowy styl historyczny, jak Teopompos i Eforos, którego 30 ksiąg historyi były zarazem pierwszym wzorem historyi powszechnej.—Wymowa, wywołana koniecznością przekonywania i pozyskiwania umysłów słuchaczów na zgromadzeniach ludu i przed trybunałem sądowym, wydoskonaliła się obecnie jako sztuka, w osobne, stałe prawidła ujęta, której zasad pierwszymi nauczycielami w Atenach byli Syrakuzańczycy, Koraks i Tyzyas, później zaś tak zwani sofiści. Począwszy od wojny peloponeskiej aż do upadku samodzielności Aten, wystąpił cały szereg znakomitych mężów, częścią jako istotnych mówców w politycznych i sądowych rozprawach, częścią jako nauczycieli sztuki wymowy i autorów mów oskarżających i obrończych; między nimi zaś dziesięciu, według Starożytnych, jest najsławniejszych, do kanonu nieśmiertelnych zaliczonych, jak to: Antyfon, Andocydes, Li-zyas, Izokrates, Izajos, Likurgos, Hype ry des, Demostenes, Eschines i Dinar-chos. W dziedzinie filozofii wreszcie znalazła przez uczniów Sokratesa wstęp do literatury forma dyalogu, a przez „boskiego filozofa” Platona wyniesioną została na szczyt doskonałości; wbrew temu Arystoteles formę dyalogiczną zatrzymał tylko w swych popularnych pismach, w innych natomiast dziełach obrał systematyczny sposób przedstawiania traktatów filozoficznych. W działach bardziej praktycznych naukowej działalności zasługuje na osobne wyszczególnienie przedewszystkiem Hippo-krates razem z towarzyszami, jako twórca naukowej medycyny, Archytas zaś, Me ton, E lido ksos, jako znakomici matematycy i astronomowie.

pierwszych panujących z dynastyi Ptolemeuszów, że z prawdziwem poświęceniem, a z królewską iście hojnością, opiekę nad naukami w rezyden-cyi swej roztoczyli. Właściwe narodowo-helleń-skie znamię literatury ginie wprawdzie, natomiast przybiera ona charakter tak zwany h e 1-lenistyczny, który ją rzeczywiście wyniósł do godności literatury wszechświatowej. Pisarze tworzyli teraz dzielą nie dla współpiemień-ców wyłącznie, lecz dla obszernego koła klas wykształconych, które językiem greckim, zajmującym teraz na całym ogromnym obszarze Macedońsko - Perskiej monarchii stanowisko języka książkowego i dworskiego, dobrze władały. Język ten, co prawda, powoli zaczął dużo skaz nabierać w wyrazach, wyrażeniach i zwrotach, z życia potocznego przejętych, a czysty attycyzm, szczególnie w prozie historyków, filozofów, a nawet i gramatyków, ustępował miejsca niedbałemu i błędnemu językowi powszedniemu ówczesnych Greków (SiàXerroç xoivtj). Od końca Iii-go wieku rywalizuje z Aleksandryą pod względem pielęgnowania sztuk pięknych i nauk syryjska Antyochia, macedońska Pella, wyspa Rodos i miasto Tar sos w Cylicyi, ze szczegól-nem zaś powodzeniem Pergamon, stolica państwa Attalidów, hołdująca mianowicie studyom krasomówstwa i estetycznej krytyki. — W dziedzinie poezyi wszelka prawie twórczość oryginalna ustaje podczas tej epoki. Są wprawdzie i teraz liczni poeci, lecz bez prawdziwego natchnienia; albowiem przekonani, że kto ma zmysł krytyczny i wielki zasób wiadomości, ten przy pilnem studyum i pewnej wprawie może pisać poezye, próbują sił swych w epicznych poema-matacli, w liryce, a nawet i w dramacie. Natomiast uznać trzeba doskonalą technikę ich wierszy i wyszukaną eleganeyę w wysłowieniu. Tego rodzaju poematy epiczne piszą więc Apol-lodoros i Rianos, utwory dydaktyczne Ara-tosi Nikandros, hymny Kall im ach os, ele gie Filetas, Hermezyanaks, Kallimachos, Euforyon i inni, a wreszcie tragedye i dramaty satyrowe poeci, znani ogólnie pod nazwą Plejady (Siedmiogwiazdu) aleksandryjskiej. Oryginalną świeżością, zwłaszcza pod względem misternego wikłania intrygi, odznaczają się w sztuce scenicznej teraz jeszcze tylko utwory nowej komedyi, której początki sięgają już schyłku poprzedniego mkresu. Wszakże i w tej epoce powstaje i wyrasta w piękną latorośl nowy rodzaj poezyi, jest zaś nim bu-koliczna poezya Teokryta i jego naśladowców, Biona i Mosch os a, którzy w drobnych obrazkach epicznych, zwanych etôôXXta (=idylle, sielanki), malują życie pasterzy sycylijskich z prawdziwem odczuciem przyrody, lecz oprócz tego kreślą jeszcze wybornie sceny z gwarnego życia miejskiej ludności, które, mimo formy he-ksametrowej, nawet w dyalogu zachowanej, a do poezyi epicznej lepiej istotnie przystającej ruchli-

wej, dramatycznej werwy, żywo przypominają ! tomowie Wieków Starożytnych, oraz założyciele mimiczne utwory Sofrona. Powstanie takiego | osobnych szkół medycznych. — Filozofii niwa rodzaju poezyi snadno wytłómaczyć w czasach, znalazła pilną, gorliwą i wszechstronną uprawę które odbiegły daleko od prostoty przyrody i dro- w oddzielnych szkołach Akademików, Pery-gą sztuki wymuszonej chętnie się przenosiły patetyków, Stoików, Epikurejczyków w otoczenie, żyjące jeszcze w stanie natury, zacofanym, mało oświeconym. Z tego stanowiska łatwiej też zrozumie się szczególne upodobanie tej epoki w parodyujących, satyrycznych, częścią rozwiązłych ntworach wszelkiego rodzaju, jak np. w tak zwanych SyIłach Tymona, w Ki-nedach Aleksandra Etolczyka i Sota-desa, w Satyrach Menipposa, napisanych prozą, lecz wierszami gęsto przeplataną, a wreszcie w misternie wygładzonych epigramatach, które od tego czasu stają się przez długie wieki najulubieńszym i najstaranniej pielęgnowanym rodzajem poezyi. — Kiedy jednakże atmosfera aleksandryjskich instytucyj naukowych, jak Biblioteki i Muzeum, rozwojowi czarownych kwiatów poezyi nie sprzyjała, stanowią wybitną cechę i cenną nadzwyczaj zaletę tej epoki przede-wszystkiem rozległe studya gramatyczne, encyklopedyczna uczoność, nadzwyczajny postęp w umiejętnościach ścisłych, jako to: w matematyce, fizyce, astronomii, przyrodnictwie, geografii i medycynie. Ówczesnych gramatyków pojmować należy w najobszernieiszem znaczeniu tego wyrazu; byli to bowiem niotylko badacze poszczególnych języków i dyalektów, lecz zarazem i filozofowie, literaci, encyklopedyści, szczególnie zaś wytrawni krytycy. Głównem ich zadaniem było: skrzętnie i umiejętnie zbierać płody ducha greckiego, które za szczęśliwych czasów wolności G-i dojrzały, objaśniać twory literatury klasycznej, sporządzać dokładne katalogi olbrzymiej biblioteki aleksandryjskiej, w których, oprócz nazwiska i biografii autora, musiały być spisane wszystkie dzieła jego wraz z dokładną ilością wierszy w nich zawartych; a niespożytą ich jest zasługą, że najcelniejszych autorów greckich przechowali w formie, w jakiej ich dzisiaj jeszcze czytamy. Długi jest szereg tych zasłużonych mężów; najznakomitszymi pomiędzy nimi są: Zenodotos z Efezu, Kalli mach os z Cyreny, Apollo ni os z wyspy Rodos,

i Sceptyków. Dla niej-to, jako i dla studyów krasomówczych, które w stolicy Egiptu stosownego pola do popisu znaleźć nie mogły, pozostały Ateny, tak w tej, jak też i w następnej epoce, główną siedzibą. —Hi stor y o graf ii nadały naprzód wyprawy Aleksandra Wielkiego treść bogatą, niewyczerpaną, często traktowaną, w czasach zaś późniejszych szczególnie pilnie obrabiano dzieje współczesne. Jeden tylko wspaniały pomnik, pierwszy wzór pragmatycznej hi-storyografii, pozostał nam z tej epoki, i to w niezupełnie do naszych czasów dochowanem dziele P o 1 i b i u s z a, który z bystrym, krytycznym, wysoko politycznym poglądem opisuje zupełny upadek politycznej wolności G-i i potężny rozrost Rzymskiego państwa od początku drugiej wojny punickiej aż do upadku królestwa Macedońskiego.

Epoka piąta obejmuje rządy od panowania cesarza Augusta aż do cesarza Justyniana. Grecka literatura przechodzi w tjm okresie całkiem w służbę Rzymskiego imperyum. Ongi pod Ale-ksaudrem Wielkim i jego następcami nasycili Grecy swą wyższą kulturą dalekie ludy Azyi i Egiptu, i krajom barbarzyńskim nadali charakter helleński; na Rzym jednakże wpływu takiego wywrzeć nie zdołali, ponieważ teraz sami byli zwyciężeni i ugiąć się musieli pod jarzmo tryumfujących imperatorów, a zresztą i polityczna organizacya państwa Rzymskiego zbyt silną była i potężną, a nawskroś odmienną od organizacyi zniewieściałych ludów Wschodu. Rzym staje się teraz punktem centralnym nauk i sztuk pięknych, więc i zbiorowiskiem greckich pisarzy, którzy coraz więcej stosować się muszą do wymagań i gustu swych panów, szczególnie zaś do ton nadającego dworu cesarskiego, który lubił się otaczać greckimi poetami i filozofami, by z nimi przy stole biesiadnym uczone wieść dyskussye. Obok stolic cesarskich, Rzymu, a później i Bizancyum, zachowują jednakże Ateny, protegowane gorąco przez cesarza Hadryana i Antoninów, niejako charakter uniwersytetu filozofii i retoryki, aż wreszcie skutkiem rozkazu zamknięcia szkół ateńskich, wydanego przez Justyniana, zagasa ostatni połysk starodawnej świetności pogańskiej cywili-zacyi greckiej. Pod koniec obumierającego pogaństwa zasłynęły jeszcze jako siedziby poważniejszych studyów filozoficznych i retorycznych: Aleksandrya, Antyochia, Nikomedya w Bitynii, Cezarea w Kappadocyi i Gaza w Palestynie, gdzie z poblizkiej Aleksan-dryi nauki i sztuki piękne gościnny wstęp znalazły. Niwa poezyi, pominąwszy jeden rodzaj swobodnych, dowcipnych, często także gorzkiem

Arystofanes z Bizancyum, Arystarchos z wyspy Samotrake, Didymos, z przydomkiem Chalkenteros. Matematykę, którą aż dotąd uprawiano tvlko jako odrośl filozofii, wynieśli teraz tacy genialni uczeni, jak Euklides, Archimedes, Heron, astronomowie Arystarchos z Samos i Hippparch z Nicei, muzyk Arystoksenos, w krótkim czasie z bardzo nizkiego poziomu wiedzy elementarnej na wyżyny naukowe, a stosując wyniki jej do mechaniki, astronomii, optyki i muzyki, nadali jej ogromne znaczenie dla praktycznego życia. W naukach przyrodniczych odznaczył się znakomitemi dziełami Teofrastos, w medycynie Hero filo s, Erazystratos, obaj pierwsi wielcy ana-

szyderstwem gryzących epigramatów, w żwawszej też formie metrycznej kreślonych, leżała w pierwszych dwóch wiekach ery chrześciań-skiej prawie zupełnie odłogiem. Zaginęła na zawsze oryginalność i klasyczna jędrność wysłowienia, a tak zwani poeci, pozbawieni prawdziwego tchnienia twórczego, w zgniłem, moralnie podupadłem otoczeniu nowego źródła czystego, nowej myśli wytycznej ani znaleźć nie mogli, ani też w sobie wytworzyć nie potrafili. Kilka lichych dramatów, więcej na miano monologów lub dramatycznych deklamacyj zasługujących, ginie niebawem w niepamięci, przygłuszone są chwastem ulubionych pantomimów; kilka technicznie niezgorszych poematów z tendencyą dydaktyczną i bajki Babryosa, pozostające pośrednio w związku ze wstępnemi ćwiczeniami krasomówczemi—otóż i cały dorobek poetyczny tego okresu. Natomiast w prozie, podobnie jak w sztukach pięknych owej epoki, nastał, dzięki wiernemu naśladownictwu wiecznie świeżych wzorów klasycznych, pewien rodzaj renesansu, polegający szczególnie na formie bardzo poprawnej i elegancyi, po większej części sztucznej, co prawda, i wymuszonej. Szczególną jeszcze właściwość tego okresu, począwszy od II wieku, kiedy - to sofistyka zapanowała samodzielnie w studyach krasomówczych, stanowi przesunięcie granic, by się tak wyrazić, przyrodzonych, pomiędzy prozą a poezyą; teraz bowiem nadużywano formy wierszowanej na przedstawienie tak suchego przedmiotu, jakim jest np. gramatyka, proza zaś udała się na błędne manowce poezyi, już-to bogów wielbiąc lub baśnie mityczne opowiadając, już-to służąc jako wyraz dowcipnej, czasem obraźliwej satyry. Prym wszakże trzymają zrazu historyografia i retoryka. W dziedzinie historyi odznaczają się jeszcze pisarze takiej miary, jak: Dyodor, Strabon, sławny jeszcze więcej jako autor obszernego, do naszych czasów dochowanego, dzieła geograficznego, Dy onizyusz z Halikar-nasu, Flawiusz Józef, Plutarch, Ela-wiusz Arryan, Appianos, Dyon Cassius, He rody an i inni jeszcze. Teoryę wymowy i stylu krasomówczego traktują: Dyonizyusz z Halikarnasu, Apollodoros z Pergamon, Teodoros z Gadary, obaj słynni założyciele osobnych szkół krasomówczych, które od swych mistrzów zowią się Apollodorej-czykami i Te odoryj czykami. Skutkiem wielkiego znaczenia, jakiego w owych czasach osobne wykształcenie w krasomówstwie zażywało, powstała z tych szkół retoryczuych z początkiem II wieku po Chr. szkoła tak zwanych nowszych sofistów, zdolnych, intelligent-nycli mężów, którzy też szczególnie jako impro-wizatorowie prozą miewali wykłady o najróżnorodniejszych przedmiotach, które zwać można istotnie wzorami dobrego smaku, podanemi w wykwintnej, świetnej formie. Wszakże, o ile jeszcze pod niejednym względem cenić należy pomiędzy nimi wysoko takiego Eliusza Ary-stidesa, Dyona Chryzostoma (Złotouste-go) i innych jeszcze, to prąd ten cały znamionował już całkowitą przewagę formy nad treścią; doprowadził w końcu ten kierunek nauki do dowcipnych, lecz czczych istotnie igraszek stylistycznych. Wyjątek chlubny stanowi jednakże pomiędzy nimi Lucyan, najwybitniejszy ze wszystkich owych młodszych sofistów. Ze szkoły tej, nowoczesną sofistyką przesiąkłej, pochodzą także ówcześni romansopisarze, którzy, pragnąc zastąpić czytelnikom swym przebrzmiałą bezpowrotnie poezyę epiczną, już to osobliwe, cudowne i awanturnicze przygody, już też ckliwe, sielankowe sceny miłosne opisywali. Jednakże i w tych czasach jeszcze napotykamy, szczególnie zaś w Aleksandryi, stu-dya poważniejsze, zwłaszcza na polu krytyki i objaśniania dzieł klasycznych pisarzy, mianowicie poetów, lecz także i w dziedzinie gramatyki, w ściślejszem znaczeniu tego wyrażenia, leksykografii i metryki. Tutaj więc odznaczyli się Heliodoros i Hefestyon, na polu zaś matematyki i astronomii: Teon, Klaudyusz Ptolemeusz, Kleomen es, Dyofantes, Pa p-pos, a wreszcie w medycynie: Dyoskurides, Rufus z Efezu, Soranos, Aretajos, Galeno s, Orybazyos. Z końcem Ii-go i z początkiem Ill-go wieku występują także pierwsi chrześciańscy pisarze; a przeciwko ich polemice kusiło się pogaństwo siły swe pokrzepić i odmłodzić w mistyczno-teozoficznych zasadach szkół, które stworzyli w końcu nowsi Pita-gorejczycy i nowsi Platonicy. Od IV-go wieku począwszy, odnosi wprawdzie chrześciań-stwo stanowcze zwycięstwo i zajmuje odtąd dominujące stanowisko, literatura jednakże zachowuje jeszcze przez długie lata znamię pogańskie, a w początku V-go wieku pojawia się nawet nowa szkoła mitologicznych poetów epicz-nych, której przewodzi Non nos, zręczny poeta, chociaż mu zbywa na oryginalnej sile twórczej; a jeszcze daleko mniej znaczenia i żywego polotu mają Tryfiodoros i Kol lut os, jako też starszy zapewne od nich Q u intus Smyrnaeus.—Z panowaniem cesarza Justyniana (527 — 565) zamykają zwykle historycy dzieje literatury starożytnej greckiej, a liczą odtąd początek literatury grecko-bizantyj ski ej (ob.).—Por. Groddeck Ernest Gotfryd „Initia historiae Graeco-rum litterariae” (Wilno 1811, 2 tomy, 2-e wyd. 1821 i 1823); Müller K. O. „Geschichte der griechischen Litteratur bis auf das Zeitalter Alexanders des Grossen” (Wrocław 1841, 4 e wydanie z uwagami i dalszym ciągiem opracował E. Heitz w 2-u tomach, Sztutgart 1882 — 1884); Bernhardy „Grundriss der griechischen Litteratur” (Halla 1876, tom I, 4-e wydanie, tom II, część 1-sza i 2-ga w 3-ciem wydaniu 1877 — 1880, tomu Ii-go część 1-ą w piątem

S. Dr z.

Mns.

wydaniu opracował R. Volkmann, Sztutgard

1892); Bergk „Griechische Litteraturgeschichte” (Berlin 1872 — 1887); Munk „Geschichte der griech. Litteratur” (z licznemi wyciągami z dzieł w tłóraaczeniu niemieckiem), 3-e wydanie opracował Volkmann w 2-ch tomach, Berlin 1880); Mähly „ Geschichte der antiken Litteratur ” (Lipsk 1880, 2 tomy); Burnouf „Histoire de la littérature grecque” (Paryż 1885, 2 tomy, 2-e wydanie); Mahaffy „History of classical Greek literaturę” (Londyn 1820, 2 tomy, 2-e wydanie); Sittl „Geschichte der griech. Litteratur bis auf Alexander den Grossen” (Monachium 1884 — 1887, 3 tomy); Christ W. „Geschichte der griech. Litteratur” (jako tom VII zbiorowego dzieła pod tytułem „Handbuch der Klassischen Altertumswissenschaft”, wydanego przez Iwana Miillera, Noerdliugen 1884, w 2-em wydaniu w Monachium 1890); Suseinihl „Geschichte der griech. Litteratur in der Alexandrinerzeit” (Lipsk 1891 — 1892, 2 tomy). Polskie opracowania: Węclewski „Historya literatury greckiej” (Warszawa 1867, 289, VIII str.); Szujski J. „Rys dziejów piśmiennictwa świata niechrze-ściańskiego” (Kraków 1867); Raszewski K. „Literatura grecka”, w „Dziejach literatury powszechnej” (Warszawa 1880, tom I).

Filozofia grecka. Do niedawnych jeszcze czasów dzieła o historyi filozofii rozpoczynano od dziejów filozofii greckiej, wychodząc z założenia, że poprzedzające ją systemy metafizyczne ludów wschodnich na miano filozofii nie zasługują. Pogląd taki jest jednostronnym i ze stanowiska historycznego fałszywym, ale zupełnie bezzasadnym nie jest. Jakkolwiek ludy wschodnie miały genialnych myślicieli i wytwarzały systemy, zdumiewające swoją konse-kwencyą, subtelnością dyalektyczną i głębokością myśli, wszakże filozofia nie wyróżnicowała się jeszcze u nich dokładnie z teologii i mitologii. Twórcami filozofii, jako nauki, jako systemu wiedzy, opartego wyłącznie na doświadczeniu i rozumie, byli istotnie Grecy. Umysł grecki miał dwie cechy, które go czyniły szczególnie zdolnym do wytwarzania nauki: wielką ścisłość myślenia i wielkie upodobanie do samego procesu dyalektycznego, pewną zaciekłość dyalektyczną, która sprawiała, że myśliciel grecki dane założenie lub przypuszczenie zwykł był wypracowywać do końca, obracając je na wszystkie strony i przerabiając z niem wszystkie dla niego dostępne operacye dyalektyczne. Śmiałość abstrakcyi i niecofanie się przed żadne-mi, choćby pozornie najdziwaczniejszemi, wnioskami, były tego kierunku umysłowego skutkami. Cechy te sprzyjały szczególnie wytwarzaniu logiki, teoryi poznania i matematyki. Natomiast umysł grecki nie był odpowiednim do wytwarzania wiedzy o przyrodzie, gdyż był mało indukcyjnym i nazbyt unosił się przebiegiem ewolucyi dyalektycznej danej myśli. Jednak ścią-

Eno. ITaitr. Po» Zesz. 2Ü4 T. XXVI

ga się to tylko do nauk przyrodniczych specyaL nych. Filozofię tych nauk Grecy stworzyli i uprawiali ją z zamiłowaniem i powodzeniem. Twórcami jej byli t. zw. starsi fizycy jońscy, następnie młodzi fizycy jońscy posunęii ją bardzo daleko, wytwarzając systematyczny i konsekwentny materyalizm. Potęga i energia dya-lektyczna umysłu greckiego świetnie objawiały się u eleatów, twórców teoryi poznania. Dzieło ich w dalszym ciągu prowadzili sofiści, w których jednak energia dyalektyczna zaczyna się niekiedy wyradzać w czczość i upodobanie do sztuczek dyalektycznych. Energiczna reakcya przeciw sofistom ze strony Sokratesa wytępiła wprawdzie te wady, ale zarazem przyczyniła się do przytłumienia pierwotnego, czysto-teore-tycznego, kierunku myśli greckiej, do narzucenia jej celów praktycznych i do wytworzenia pojęcia filozofii jako nauki cnoty, a pjzez nią i szczęścia. Odtąd już aż do końca swego istnienia filozofia grecka, z wyjątkiem szkoły sceptyków, nosi ten niekiedy napół, niekiedy całkowicie praktyczny charakter.—Wpływ filozofii greckiej na dzieje umysłowości ludzkiej był niezmierny. Byli oni dla ludzkości spółczesnej i potomnej nauczycielami myślenia naukowego, wzorami tak ścisłości i poprawności logicznej, jak i zdumiewającej śmiałości myśli, twórcami niezależnej od mitologii i legend filozofii naukowej.' W dziejach filozofii średniowiecznej i nowożytnej niema ani jednego kierunku, którego zarodki nie dałyby się w filozofii greckiej odnaleść.—Rys dziejów filozofii greckiej znajdzie czytelnik w artykule „Filozofia”. Obacz także na właściwych miejscach imiona wymienionych w tym rysie filozofów.

Matematyka grecka. Pierwsze początki wiedzy matematycznej, zwłaszcza geometrycznej, zaczerpnęli Grecy u Egipcyan (ob. Egipt— Matematyka egipska), lecz dopiero na gruncie umysłowości greckiej stała się wiedza geometryczna prawdziwą nauką, jaką widzimy w nieśmiertelnych dziełach takich mistrzów, jak: Euklides, Archimedes i Apollonius. Nie stało się to atoli oczywiście od razu. Dzieje matematyki greckiej dają się podzielić na dwa wielkie okresy: matematyki przedeuklidesowej i matematyki poeuklidesowej. W okresie pierwszym, dzięki odkryciom Tale sa (wiek VI-y przed Chr.), Pytagorasa (wiek V-y przed Chr.), Hipokratesa, Hippiasa, Archytasa, Platona, Arystotelesa, Eudoxusa, Menée hm os a, Dinostrata i innych, gromadzą się materyały do budowy nauki geometrycznej, doskonalą się i ulepszają metody dowodzenia geometrycznego i wreszcie znajdują swoje uwieńczenie w „Elementach” Euklidesa, których treść, układ i znaczenie opisaliśmy w artykule „Euklides”. Jest to zarazem początek drugiego o-kresu dalszego rozwoju nauki geometrycznej greckiej, której największymi przedstawiciela-

94

telalter” (wyd. niemieckie Kopenhaga 1898).

s. D.

s. K.

k. a. c.

mi po Euklidesie byli: Archimedes (zmarły w 212 r. przed Chr.) i Apollonius (zm. około 200 r. przed Chr.). Zasługi i prace tych mężów przedstawiliśmy w odpowiednich miejscach, oraz w artykule „Geometrya”. Ich najbliższymi poprzednikami i następcami byli: Ar ist eus, autor zaginionych prac o miejscach geometrycznych i o wielościanach foremnych; Era-tostenes, który zajmował się geodezyą; Ni-komedes, Diokses, Perseus—pierwsi badacze linij krzywych. Naukę o stosunkach, pro-porcyach i algebrę geometryczną, doprowadzoną już do znacznego udoskonalenia, znajdujemy w „Elementach” Euklidesa, geometryę sferyczną u Menelausa. Dzięki wydoskonaleniu geometryi rozwija się astronomia grecka i dochodzi do szczytu swego w wiekopomnych odkryciach i pracach Hipparch a i Ptolemeusza. Arytmetyka ma najwyższego swego przedstawiciela w Diofancie (ob.). Matematyce greckiej zawdzięcza nauka system geometryi elementarnej (Euklides), nietylko stanowiący podstawę dalszego rozwoju tej nauki, ale i zarazem pierwowzór jej wykładu, który w postaci mniej lub więcej zmienionej zachował się w szkołach po dzień dzisiejszy; dalej pierwsze zasady ważnej nauki o stożkowych (Apollonius), najcelniejsze metody dowodzenia twierdzeń i rozwiązywania zagadnień geometrycznych (Platon, Euklides, Archimedes); pierwsze zasady rozważań nieskończonostkowych (Archimedes), które w wieku XVII i następnych utworzyły gałąź matematyki wyższej, zwanej rachunkiem całkowym (ob.). Bliższe szczegóły o matematykach greckich i o rozmaitych częściach matematyki greckiej znajdzie czytelnik w odpowiednich miejscach tej Encyklopedyi. Tu podamy jeszcze tytuły niektórych dzieł, traktujących o historyi matematyki greckiej; prócz książek, obejmujących całość historyi nauk matematycznych, jak dawniejsza Montuclai i najnowsza Cant ora, wymieniamy: Hankel „Zur Geschichte der Mathematik im Altertum und Mittelalter” (Lipsk 1874); P. Tannery „Pour l’histoire de la science hellène” (Paryż 1887); G. Lori a „Le scienze esatte neU’antica Grecca” (Modena 1893, 1895 i 1900); Zeuthen „Geschichte der Mathematik im Altertum und Mit-

Ob. artykuł Matematyka.

W astronomii byli Grecy wielkimi mistrzami: z drobnych zarodków chaldejskich i egipskich wznieśli gmach wspaniały, doprowadzili metody obserwacyjne do znacznej ścisłości i wskazali drogi badań, które w ogólnych zarysach i dziś jeszcze nauce służą. Pierwotnie tonęła wprawdzie astronomia grecka w speku-lacyach filozoficznych. Plato drwi nawet z a-stronomów obserwujących wschód i zachód gwiazd lub podobne zjawiska, zaliczając do mędrców tych tylko astronomów prawdziwych, którzy rozważ aj ą osiem sfer niebios i wielką harmonię wszechświata, to bowiem tylko uważa za godne i odpowiednie duchowi ludzkiemu, przez bogów oświeconemu; ale od tych jałowych spekulacyj filozoficznych astronomia grecka rychło oswobodzić się zdołała. Najświetniejszy jej rozkwit przypada na okres nauki aleksandryjskiej, a najznakomitszymi jej przedstawicielami są Hipparch i Ptolemeusz.— Losy fizyki tak świetne nie były, Grecy bowiem nie wykryli należytej drogi do badania przyrody; posługiwali się jedynie metodą filozofów, pragnąc wysnuć prawidłowość przyrody i ogół jej objawów wyjaśnić na podstawie dowolnych i ogólnych na świat poglądów. Stąd też fizyka Arystotelesa, największego przedstawiciela tej filozofii natury, okazała się błędną od początku do końca i runęła doszczętnie. W tych tylko punktach, gdzie zjednoczyła się z matematyką, osiągnęła ta fizyka rezultaty pomyślne, co się w szczególności tyczy nauki Archimedesa o drążku i o ciałach pływających. Podobnie zresztą, jak rozwój a-stronomii, tak też i rozkwit tej fizyki matematycznej miał miejsce w okresie aleksandryjskim. Co do bliższych szczegółów historycznych ob. Astronomia i Fizyka.

Nauki biologiczne. Starożytni filozofo-fowie jońscy byli pierwszymi biologami Grecyi. Tłómaczyli oni, zarówno jak i filozofowie innych szkół (eleaci, atomistycy etc.), zjawiska życiowe, nie opierając się na żadnych faktycznych danych. Wśród fantastycznych bredni greckich filozofów spotkać jednak można tu i owdzie rozrzucone poglądy biologiczne, zdumiewające swą trafnością, poglądy, które dziś są podstawami głównemi nauki o życiu. Anaksymander mówi o pochodzeniu człowieka od przodków podobnych do zwierząt, Heraklit o doniosłości walki o byt (— l'piç), a Empedokles o ewolucyi świata organicznego, tłómacząc, że naprzód powstały rośliny, z nich niższe zwierzęta, potem wyższe, wreszcie ludzie. Wszystkie jednak trafne poglądy Greków na życie miały charakter spekulatywny i tern się różnią od tych samych współczesnych poglądów empirycznie uzasadnionych. Rozwój szczegółowych nauk biologicznych, botaniki i zoologii, ma również swój początek w starożytnej Grecyi. Zbieraniem roślin zajmowało się wielu Greków. Zbierano wprawdzie rośliny w większości wypadków w celach praktycznych dla nauk stosowanych, medycyny i rolnictwa, istniało jednak w starożytnej Grecyi niewątpliwie i czysto - naukowe zamiłowanie do poznawania świata roślinnego, o czem świadczy w wielu miejscach Historya naturalna roślin Teofrasta. Zoologia ma swój początek, w całem tego słowa znaczeniu, w starożytnej Grecyi. Fundamentem w rozwoju wszystkich działów tej nauki: anatomii, fizyologii, historyi rozwoju i systematyki, były dzieła Arystotelesa. (Dalej ob. Arystotele s—P i s m a biologiczne).

Lecznictwo starogreckie. Ściśle rzeczy biorąc, dzieje sztuki lekarskiej starogrec-kiej obejmować powinny okres od czasów najdawniejszych aż do zdobycia Aleksandryi przez Arabów (r. 632 po nar. Chr.), gdyż do czasu tego, pomimo zmian i przekształceń różnych, istniała rzeczywiście samodzielnie, zachowując znamiona sobie właściwe, bardzo wybitne. Dopiero gdy Egipt cały stał się prowincyą kalifatu, na Wschodzie wyrodziła się na medycynę bizantyjską, na Zachodzie zaś, gdzie ją najazdy półdzikich narodów północnych już wcześniej do szczętu prawie zniszczyły, przebrała się później w sukienkę arabską, której dopiero pod koniec Wieków Średnich pozbyło się to, co po niej jeszcze pozostało. Jednakże z dawien dawna weszło w zwyczaj u dziej opisów medycyny żarn^ kanie historyi sztuki lekarskiej greckiej wcześniej daleko i łączenie jej od chwili, gdy Rzym zapanował ostatecznie nad światem wówczas znanym, z dziejami medycyny rzymskiej, która, prawdę mówiąc, nie istniała właściwie nigdy samodzielnie, ponieważ przedstawicielami nauki lekarskiej, oraz jej wykonawcami w całem Państwie Rzymskiem, wciąż byli tylko Grecy, z wyjątkami bardzo nielicznemi; w żadnym też razie Rzymianin którykolwiek nie przyczynił się w ni-czem do jej rozwoju lub postępu, najlepsi nawet pisarze lekarscy, łacińscy, nigdy nie byli niczem więcej, jeno kompilatorami albo tłómaczami Greków.—Ponieważ jednak podział ten dziejów naj-niesłuszniejszy przyjęty jest ogólnie, więc i my tu trzymać się go będziemy, kończąc dzieje medycyny starogreckiej na wieku I ery naszej.—

płańskich. Przemawia za tern istnienie prastarych bóstw leczących, oraz późniejszy kult-Asklepiosa (ob.), bardzo rozpowszechniony, który przetrwał w Grecyi aż do pierwszych wieków chreściaństwa. Jeszcze w r. 420 ery naszej istniał on napewno, według świadectwa Ś-go Hieronima, i na nim też najwięcej może odbiły się wpływy azyatyckie; narodowo - greckim pierwotnie prawdopodobnie nie był.—Za czasów najdawniejszych, wątpić o tern nie można, w razie choroby, bez różnicy wszelkiej, udawano się po pomoc do każdego bóstwa, które w danej miejscowości czczono, —ślady tego, bardzo wyraźne, znać jeszcze i w czasach późniejszych. Tak np. Zeus na wyspie Rodos nosi wciąż przydomek flocitiv (leczący), Poseidon w Tenos—tarpóę (lekarz); Atena, jako ocp9-aXfutiç i oTtuXévLç, uchodzi za uzdrawiającą oczy, jako Pallas Hygieja jest bóstwem zdrowia i należy do trójcy bogów leczących (Tpiaooi, àXe£ip.opoi), razem z Apol-linein i Artemidą. Artemis (ob.) osobliwie opiekuje się zdrowiem niewiast i dzieci; później, przeważnie u szczepu jońskiego, uchodziła też za boginię porodu (Xo^ei'a, Xo^ia i (xoyoôtcxoç). Niewiasty rodzące również wzywały pomocy Hery, a nawet Ateny i Afrodyty, ostatecznie zaś prawie wyłącznie Ejleithyi, która z czasem stała się jedynem bóstwem rodzących (ob. Ej li ty a). Nawet wtedy, gdy kult Asklepiosa był w rozkwicie najwięksżym, do bóstw leczących należał zawsze Dionysos (ob. Bachus), noszący, między innemi, przydomki iatpóę i Ttatto-vtoç. W Tebach i Oropie nadto Amfiaraos, nie zaliczany nigdy do bóstw, lecz do półbogów tylko, słynął również z uzdrowień cudownych.—U Homera, znającego zresztą już lekarzów świeckich, i nieraz ich wspominającego, lekarzem bogów olimpijskich jest Paian (llaidv, Ilatwv, IlaiVjwv), zarazem ojciec duchowy wszystkich ludzi zajmujących się lecznictwem (por. Iliada p. V, w. 401 i 899, oraz Odyss. p. IV, w. 231). Bóstwo to już w czasach najdawniejszych zrosło się w pojęciu Greków w jedną całość z Apollinem (ob.), zaliczanym stale do bogów leczniczych i zajmującym miejsce naczelne w znanej przysiędze Asklepiadów, znajdującej się w dziełach przypisywanych Hippokratesowi, gdzie po-prostu nosi przydomek „lekarz” (nrjTpóę). Do istot nadprzyrodzonych, z lecznictwem w związku pozostających, liczy się też centaur Chiron (ob.), do którego jednak, w czasach późniejszych przynajmniej, po pomoc w chorobie udawać się niebyło w zwyczaju. Ani Homer, ani późniejszy od niego Hezyod, nie znają jeszcze Asklepiosa, jako boga lecznictwa, stał się nim dopiero później; mieniono go synem Apollina i uczniem Chirona, o czem, zdaje się, Homer nie wiedział jeszcze, nie nazywa go przynajmniej nigdzie synem Apollina; stosunek jego przy-

Poszukiwanie pierwszych początków lecznictwa greckiego byłoby trudem daremnym. Prawdopodobnie, że, tak samo, jak cała cywilizacya, nauka i sztuka grecka nie powstała bynajmniej samodzielnie zupełnie, lecz podlegała również wpływom rozmaitym, zewnętrznym, które mogły przedostawać się przez Azyę mniejszą z Assyryi i Babilonu, albo też, co może prawdopodobniejsze, z Egiptu. Wpływy fenickie w tym razie wykluczyć można stanowczo, ponieważ Fenicyanie dawni, o ile wiadomo, tak samo jak współplemiennicy ich, Żydzi starożytni, sztuki lekarskiej, na miano to zasługującej, niemal nie znali wcale. Bądź co bądź, przyznać trzeba Grekom, iż cokolwiek wzięli od bliższych lub dalszych sąsiadów swoich, nie ograniczali się nigdy naśladownictwem samem, lecz w sposób samodzielny zupełnie, sobie wyłącznie właściwy, umieli po swojemu przerobić, rozwinąć i wydoskonalić to, co w zarodku pochodziło od narodów obcych. Więc chociażby udowodniono, że sztuka lekarska Greków pierwotnie pochodziła skądinąd, to jednakże w tej postaci, w której my ją znamy, uchodzić musi zawsze za wytwór własny nnrodu tego, obdarzonego tylu i tak znakomitemi zdolnościami.—Jak wszędzie, tak i u Greków, lecznictwo najdawniej- jazny z Chironem jest mu wszakże wiadomy sze znajdowało się niewątpliwie w rękach ka- ' (II. p. IV, w. 219). Wspominając o nim, zwie

go poprostu tylko lekarzem dobrym (tyrijp àya-Ærôç) albo doskonałym (ap.óp.iov), nie dając mu nigdy przydomków „boski” lub „do boga podobny”, których przecie nie skąpi innym.—Najdawniejszą świątynię Asklepiosa posiadało miasto Trik* ka w Tessalii; stamtąd pomału kult jego rozpostarł się po całej Grecyi. W wieku V przed Nar. Chr. najsłynniejszą i najwspanialszą świątynię miał w Epidaurze; obok niej cieszyły się rozgłosem inne: w G-i nad zatoką Messeńską, w Messenie samej, w Knidzie, na wyspach Kos, Rodos, w Lebenie na Krecie, w Cyrenie w Afryce, w Azyi Mniejszej w Pergamie i w Smyrnie, gdzie później przyćmił go egipski Serapis (ob), nakoniec w wielu innych miejscowościach przez Greków zamieszkanych. Świątynie czci jego oddane, zwane asklepjeja, leżały wszystkie w okolicach zdrowych, były otoczone gajami świętemi, w których często wytryskiwały źródła mineralne, posiadające rzeczywiście przymioty lecznicze, lub przynajmniej takie, którym wiara ludu je przypisywała. Leczenie odbywało się pierwotnie wyłącznie tylko za pomocą postów, ofiar i różnych praktyk religijnych; najgłówniejszą z nich był sen w świątyni (^Y/ofp.7joię, incu-batio) na skórze zarżniętego na ofiarę barana. Śpiącemu objawiał się we śnie Asklepios i albo uzdrawiał go odrazu, albo wskazywał mu sposób uzdrowienia. Sny te wykładali kapłani. Później, gdy lecznictwo świeckie coraz więcej rozwijać się zaczęło, i kapłani też działalność swą rozszerzyli, zalecając,obok obrządków religijnych, stosowanie różnych środków leczniczych, przeważnie dyetetycznych; zdarzało się nawet w czasach późniejszych, że Asklepios chorych do niego przybywających odsyłał wprost do lekarzy cieszących się sławą. Cudowność wszelako do ostatka zawsze zajmowała miejsce główne w leczeniu tem, z nauką lekarską wspólności żadnej niemającem i niewywierającem też wpływu żadnego na jej rozwój i postęp. Obok Asklepiosa czczono i o pomoc proszono jeszcze bóstwa drugorzędne, blizko z nim złączone, są to: małżonka jego, Epione (— kojąca ból), córki ich: Hygieia (zdrowie), Ja so (lecząca), Pa-n akeia (wszystko wyleczająca) i Aigle (świetna), oraz towarzyszące mu duchy dobroczynne: Te-lesforos (niosący doskonałość, uzdrowiciel)', Euamerion (duch zdrowia dobrego) i Akesis (wyzdrowienie). Posągi ich znajdowały się zwykle w świątyniach obok Asklepiosa, którego synowie, Machaon i Podalirios, znani z Iliady, czci boskiej nie odbierali nigdzie, lecz uchodzili za przodków rodu Asklepiadów, o których pomówimy jeszcze. Nie mogąc tu rozpisywać się szerzej o szczegółach kultu tego, z wielu powodów ciekawego bardzo, odesłać musimy czytelnika do źródeł przytoczonych na końcu.— Obok tego lecznictwa cudownego istniało wszakże u Greków nadto lecznictwo świeckie, starsze znacznie od kultu Asklepiosa, zupełnie od niego niezależne, pomimo że prawdopodobnie powstało niegdyś, także, do pewnego stopnia przynajmniej, z praktyk religijnych; z niego-to wyłącznie wyrosła późniejsza medycyna grecka.— W utworach Homera spotykamy już stosunkowo dość dokładną znajomość anatomii i chirurgii, a nigdy tam kapłani nie zajmują się wykonawstwem lekarskiem, lecz czynią to albo sami bohaterowie, albo też synowie Asklepiosa, królowie z ziemi tessalskiej, Machaon i Podalirios, walczący także w szeregach greckich, na-równi z innymi wodzami. Dopiero podania późniejsze wyróżniły ich zupełnie, jako lekarzów, oraz opowiadały o nich, że po ukończeniu wojny Trojańskiej nauczyli Greków oddawania czci boskiej rodzicowi swemu. Działalność lekarska, opisana przez Homera w Iliadzie, oczywiście wyłącznie prawie chirurgiczna, składa się z rękoczynów i stosowania leków mających za podstawę doświadczenie czysto ludzkie; z lecznictwem religijnem jedynie ją łączy używanie równoczesne zamawiań (irctpfoń). Obok wymienionych lekarzów wojowników, spotykamy nadto u Homera wzmianki o lekarzach zawodowych, świeckich (11. p. XIII, w. 213; p. XVI, w. 128; Odys. p. XVII, w. 384), zaliczanych wyraźnie do ludzi służących społeczeństwu (Sy]{xiospYot), zresztą brak o nich szczegółów wszelkich. To jednak jest widoczne, iż w czasach, w których powstały pieśni Homerowe, stan lekarski cieszył się poważaniem niernałem i więcej nad inne bywał ceniony; znać to ze słów Idomeneia, wypowiedzianych na widok Machaona ranionego w boju; brzmią one: „Leków świadom wszak mąż nad tłumy innych cenniejszy” (lYjtpoç yàp àvijp tcoXXmv âvvâZioç äXXwv. II. p. XI, w. 514).— Ci właśnie lekarze świeccy są prawdziwymi ojcami medycyny greckiej, nie zaś Hippokra-tes, często niesłusznie mianem tem darzony, ponieważ wtedy, gdy mąż ten niepospolity żył i działał, znajomość lecznictwa wśród Greków istniała i postępowała statecznie naprzód już od kilku wieków.—W długim okresie czasu, dzielącym Homera od Hippokratesa, w okresie, w którym, jak już wiemy, powstał i rozwinął się kult Asklepiosa, oraz połączone z nim lecznictwo religijne, samodzielnie i niezależnie zupełnie od niego rosła i doskonaliła się też sztuka lekarska, opierająca się na spostrzeganiu, doświadczeniu i badaniu ustroju ludzkiego, a na rozwój jej poglądów teoretycznych wpływ wielki wywarła filozofia przyrodnicza, kwitnąca od drugiej połowy wieku VII przed Nar. Chr., szczególnie w dzielnicach szczepu joń-skieg<\ Jeszcze większe znaczeuie w wieku następnym należy przyznać wpływom Pytagora-sa (ob.), który sam był lekarzem, i uczniów jego, osobliwie zaś lekarzy: Eilolaosa, Teage-sa i Elolatesa. Prawdopodobnie nauka głoszona przez pytagorejczyków nie była również obca szkole krotońskiej, nieco późniejszej, której ozdobą byli dwaj sławni lekarze, Alkma-jon i Demokedes (ob.), słynący na 100 lat przed Hippokratesem, również poprzednik jego Empedokles (ob.), głowa szkoły pytsgo-rejczyków sycylijskich, znany przeważnie jako filozof, uczeń jego Akr on z Agrygentu, oraz dwaj z wyspy Kos pochodzący pytagorejczycy sycylijscy, Epich armos i Metrodoros—przyczynili się niemało do rozwoju pojęć ogólnych, lekarskich. Żyjący w wieku V-ym Dyogenes z A polio ni i (ob), z którego prac urywki zachował nam Arystoteles, świadczy o stosunkowo już dość daleko posuniętej znajomości anatomii, spółcześnik zaś jego, Anaksagoras (ob.), pisał o chorobach ostrych i przyczynach wywołujących je. Wymienieni tu mężowie słyną głównie, jako filozof!, ale wszyscy byli zarazem przyrodnikami, a wielu z nich zajmowało się wprost wykonawstwem lekarskiem, albo przynajmniej badaniem teoretycznem spraw lekarskich; za ich czasów bowiem filozofia grecka nie była tem jeszcze, czem stała się później, lecz z zamiłowaniem oddawała się badaniu przyrody i spraw z nią związek mających, oraz za-stosowywaniu wyników osiągniętych do życia powszedniego: dlatego też wywarła na sztukę i naukę lekarską wpływ bardzo korzystny; o filozofii późniejszej bynajmniej tego samego powiedzieć nie można. Dzięki wymienionym tu badaczom, oraz wielu innym, których pamięć zaginęła, Hippokrates zastał już w G-i naukę i sztukę lekarską dość wysoko rozwiniętą, jako też wiele dzieł dziś zatraconych, niestety, z których mógł czerpać wiedzę swą, pracując w sposób genialny nad jej wydoskonaleniem i rozwojem dalszym. Oprócz tych źródeł wiedzy, tryskających z nauki poprzedników swych, korzystać mógł jeszcze z innych, o których też tu wspomnieć trzeba koniecznie, kreśląc rzut oka pobieżny na stan lekarski grecki w wieku V-ym przed Chr. — Każdy, ktokolwiek zajmował się lecznictwem, jako zawodem swym, zwał się u Greków lekarzem (iatpóę), w znaczeniu zaś ściślejszem mianowano tak ludzi posiadających wykształcenie właściwe, zajmujących się leczeniem chorób wewnętrznych i chirurgią, między któremi u Greków rozdziału nigdy nie było. — Szkół lekarskich, chociażby trochę zbliżonych do dzisiejszych, Grecy dawni nie znali, a państwo nie wglądało w sposób nauczania, ani też nie łożyło na nie. Kto zamierzał oddać się zawodowi lekarskiemu, udawał się na naukę, zwykle jeszcze w wieku chłopięcym, do znakomitszego lekarza jakiego, który kształcił go teoretycznie i praktycznie w ciągu lat kilku, za co otrzymywał wynagrodzenie pieniężne, zwykle dość znaczne i z góry umówione. Rozumie się, że można było korzystać kolejno z nauki kilku mistrzów, ale naraz wolno było tylko słuchać jednego. Prawdopodobnie mistrz uczniowi, kończącemu wykształcenie, wystawiał świadectwo odpowiednie; wnosić to można stąd, że za czasów Kse-nofonta, w Atenach przynajmniej, wymagano od lekarzów, chcących się w mieście tem zająć wykonawstwem sztuki swej, złożenia dowodu, że posiadają wykształcenie należyte, u mistrza, znanego nabyte. Zwyczaj wymagał, żeby lekarz był obywatelem wolnym, a jeżeli który z nich, co w Grecyi zdarzyć się mogło, stał się niewolnikiem, to wtedy leczyć mu wolno było niewolników tylko, którym wszelako lekarze wolni pomocy swej nie odmawiali także. — Lekarze odwiedzali chorych w mieszkaniach, lub przyjmowali ich u siebie. Wielu z nich utrzymywało lecznice (tatpsia), gdzie, jak wiemy z pism hippokratesowych, nietylko udzielano porady chorym przychodnim, lecz dokonywano też operacyj chirurgicznych i przyjmowano chorych na leczenie dłuższe; były to więc kliniki prywatne, w których bezwątpienia lekarze także uczniów swych kształcili. Lecznice te więc musimy uważać za rozsadniki nauki i wiedzy lekarskiej. Istnienie ich w wieku V przed Chr. jest dowiedzione, ale prawdopodobnie już i wcześniej brak ich nie było. Wspomnieć też trzeba tu lekarzy nieosiadłych stale nigdzie, lecz wiodących życie koczownicze, w czasach znacznie późniejszych zwykle periodeutami nazywanych,—znajdowali się między nimi ludzie z wykształceniem zawodowem, ale niewątpliwie i niejeden inatacz, udający tylko lekarza. — Oprócz wymienionych lekarzy, wolno praktykujących i nauczających, już za czasów Hero dota znano lekarzy publicznych, opłacanych przez gminy lub miasta; obowiązkiem ich było leczenie chorych niezamożnych i zawiadywanie lecznicami utrzymywanemi kosztem ogółu. Ponieważ lecznice te bywały zaopatrzone w łóżka, więc śmiało je nazywać wolno szpitalami. Również, w czasach znacznie wcześniejszych od Hippokratesowych, w wojsku i w marynarce służą już lekarze. Prawodawstwo Likurga (ob.) w Spareie wyraźnie wymaga, żeby wojsku na wojnie towarzyszyli zawsze. Stanowisko ich w obozie znajdowało się zwykle wpobliżu namiotu królewskiego, razem z wieszczbiarzami i fletnistami. Za czasów Hippokratesa istniały już nawet książki dawniejsze o lecznictwie wojskowem; wspomina o nich wyraźnie. W wieku IV, jak widać ze świadectwa Demostene-sa (ob.), a może już i wcześniej, wzywano lekarzy, jako biegłych, do sądu. — Obok lekarzy wykształconych podług zasad nauki, wiele innych osób zajmowało się w G-i również lecznictwem, lub przynajmniej niektóremi jego gałęziami. Pominąć ich tu nie wypada. Na pierw-szem miejscu wymienić należy gimnastów, nauczających w zakładach poświęconych wykształceniu cielesnemu młodzieży, oraz atletów. Ludzie ci nie wykonywali wprawdzie nigdy sztuki lekarskiej w zakresie szerszym, jednakże w niejednem cierpieniu udawano się do nich po pomoc skuteczną. Leczyli wyłącznie za pomocą dyety, ćwiczeń cielesnych i miesienia, z cudzoziemska zwanego masażem (tp^ię'. Posługując się doświadczeniem z pokolenia na pokolenie »przechodzącem, oraz swojem własnem, dochodzili nieraz do wielkiej biegłości i znajomości rzeczy, mogącej przydać się i lekarzom uczonym. Z pośród nich słynęli z działalności swej przed Hip-pokratesem szczególnie Ikkos z Tarentu i Herodikos z Selimbryi.—Pośledniejsze miejsce wśród osób trudniących się lecznictwem zajmowali korzenni cy (piÇoi:6|roi) i przekupnie leków fcpap(j.axo7róXot albo cpap|i.axoTptßYj<;), których nie należy brać za jedno z aptekarzami późniejszymi, nieznanymi wcale w Starożytności, wtedy bowiem przygotowaniem lekarstw trudnili się zawsze lekarze sami. Przekupnie owi sprzedawali na targach nietylko rzeczy w lecznictwie używane—więc w czasach owych przeważnie zioła różne — ale i pachnidła, bar-wiczki, rozmaite rzeczy niezwykłe, trucizny i przeciwtrutki, środki pobudzające sprawność męską lub osłabiające ją i t. p., co po grecku mieściło się wszystko pod nazwą wieloznaczną „fńrmakon”. Że człowiek taki, sprzedając i zachwalając towar swój, nieraz udzielał też rad, jak go stosować, rozumie się samo przez się: przez to więc, do stopnia pewnego, zajmował się także lecznictwem. Korzennicy, zazwyczaj ludzie prości i przesądni, zbierali zioła i korzenie, zachowując przytem mnóstwo zwyczajów zabobonnych; bywali oni dostawcami farmakopolów i lekarzy, ale i sami nieraz, jako znachorzy, leki swe, niby cudowne, stosowali. Godnymi ich spółzawodnikami byli partacze i matacze lekarscy, nazywani tpap[iaxoi lub tpappiaxiSeç, włóczący się po kraju i leczący przeważnie za pomocą guseł, zamawiań i t. p. praktyk zabobonnych. Ze wzmiankowanej już przysięgi Asklepiadów, o której niżej pomówimy jeszcze, widać także, iż z dawien-dawna istnieli ludzie zajmujący się wyłącznie wycinaniem kamieni z pęcherza moczowego. Dla dopełnienia obrazu tego, wspomnieć tu jeszcze należy o babach zajmujących się położnictwem (zwały się otpaipśtptat, opupaXoTÓp.ot, [ratai, larpopiatat, u Hippokrate-sa àxsatpiSe:). Z dzieł Platona wiemy, że w Atenach niewiasta, chcąca się zawodowi temu poświęcić, musiała być obyczajów dobrych, mieć dzieci, ale znajdować się już w wieku wykluczającym możność rodzenia dalszego. Stały one pod względem znajomości rzeczy przeciętnie z pewnością nie wyżej od spółczesnych nam babek wiejskich, chociaż prawdopodobnie niektóre z nich posiadały wiadomości obszerniejsze, z dzieł hippokratesowych albowiem dowiadujemy się, że zajmowały się i leczeniem chorób niewieścich, przyjmowały też w domach swych niewiasty chore lub spodziewające się porodu. Do zajęć ich bardzo zwykłych należało także spędzanie płodu, w Starożytności aż nadto rozpo-wszeclmione, jako też swatanie i kojarzenie małżeństw. — Nakoniec dodać jeszcze trzeba, iż już w wieku Y-ym przed Chr. znane były Grekom lekarki (iatpivai, iatpsóouaai), zajmujące się tylko leczeniem chorób niewiastom właściwych, ale równocześnie i wyrobem piększydeł, napojów miłosnych i, z pewnością, spędzaniem płodu.—Stanowisko odrębne zajmowali wśród uczonych lekarzy świeckich t. zw. Asklepiadzi, częstokroć mylnie brani za kapłanów Asklepiosa, chociaż, w czasach historycznych przynajmniej, z nimi ani łączności, ani wspólności żadnej nie miewali. Były to poprostu rodziny lekarskie, wywodzące ród swój od potomków Asklepiosa, w których zawód lekarski dziedzicznie przechodził z ojca na synów. Wielki Hippokraćes, o którym wiadomo, że nigdy kapłanem nie był, pochodził właśnie z takiej rodziny Asklepiadów, z dawien - dawna na wyspie Kos osiadłej. — O Asklepiadach wo-góle wiemy stosunkowo bardzo mało, w każdym razie brak nam o nich wiadomości dokładnych zupełnie, ponieważ dzieje ich, napisane niegdyś przez Teopompa i Polyanteja, już bardzo dawno zaginęły, a wzmianki luźne, rozsiane po dziełach pisarzów różnych, późniejszych, nie dostarczają nam o nich wiadomości dostatecznych do rozwiązania wątpliwości wszelkich. Pewnikiem jest wszakże to, że kapłani Asklepiosa w dziełach i pomnikach doszłych do dni naszych nigdzie nie uchodzą za potomków bóstwa, któremu służą, ani też nigdy nie noszą miana Asklepiadów, przyznawanego wyłącznie i zawsze tylko członkom pewnych szkół lekarskich, związki ścisłe tworzących, z początku z pewnością dostępnych tylko dla potomków mniemanego rodu Asklepiosowego, lecz w czasach późniejszych, może już w wieku VI przed Chr., a z największą pewnością w następnym, dopuszczających i osoby postronne do bractwa swego pod warunkami pewnemi. Przysięga, którą przy tej sposobności składać musieli, dochowana w całości do dziś dnia w dziełach, Hip-pokratesowi przypisywanych, dowodzi nam także niezbicie, że tam o lekarzach świeckich, nie zaś o kapłanach jest mowa. — Obraz dokładny lecznictwa Asklepiadów posiadamy w zbiorze dzieł noszącym imię H ip p o kr a t e s a; nie jest ono w niczem podobne do wykonywanego wówczas w świątyniach Asklepiosa, które, dzięki wykopaliskom, w czasach nowszych dokonanym, poznaliśmy dość dokładnie. Odnalezione napisy ze świątyń nie zawierają nic takiego, coby zaliczyć się dało do umiejętności lekarskiej: są to tylko legendy cudowne, czasem bardzo niedorzeczne, z których nauka nigdy-by korzyści najmniejszej wyciągnąć nie mogła. W czasach bardzo znacznie późniejszych, bizantyjskich, wszystkich lekarzy bez różnicy Asklepiadami nazywano. — Siedziby najsłynniejsze Asklepiadów dawnych były na wyspie Krecie, w Knidzie na

Tam

s o w e go.

tych znajdzie czytelnik w ich życiorysach, tu tylko pobieżnie o nich mówić można. Tak jeden jak drugi, więcej niż ktokolwiek inny w Starożytności całej, przyczynili się do rozwoju i postępu anatomii, badając trupy ludzkie, a podobno nawet robiąc wiwisekcye na zbrodniarzach na śmierć skazanych; tak twierdzą przynajmniej stanowczo A. Corn. Celsus, Pliniusz i pisarz chrześciański Tertulli anus, utrzymujący, że Herofilos, badając budowę ciała ludzkiego, rozczłonkował sam aż 600 trupów. W każdym razie anatomia zawdzięcza im niejedno odkrycie bardzo doniosłe i rozkwit, którego przedtem nie znała nigdy. Mniej szczęśliwi byli w swych pomysłach fizyologicznych. Co się tyczy lecznictwa w znaczeniu ściślejszem, uważać trzeba Herofilosa za wiernego naśladowcę zasad Hippokratesowych, gdy Erasistratos nie wiele się o nie troszczył, krocząc wła-snemi drogami, Obaj zajmowali się także chirurgią, a Erasistratos podobno nawet ważył się już na laparotomię (ob.), wiadomo też

wybrzeża Azyi Mniejszej i na wyspie Kos, ojczyźnie Hippokratesa, należącego do rodu tego. Knidyjska szkoła (ob ) wydała, oprócz wielu innych lekarzy znakomitszych: Euryfona Ktezyasa, Polykritosa z Mendy, Teo-medona, Eudoksa, ChryzypaiNikoma-cha ojca Arystotelesowego. Wszyscy mężowie ci żyli w wieku V, mniej lub więcej równocześnie z Hippokratesem, a niektóre z pism jemu przypisywanych wyszły prawdopodobnie z pod pióra Euryfona. Szkoła na wyspie Kos, zarówno jak Knidyjska, zasłynęła dopiero w drugiej połowie wieku V, Herodot jeszcze o nich nie wspomina, chociaż już w roku 584 spotykamy wzmiankę o lekarzach z Kos pochodzących, znajduje się między nimi Nebros, przodek Hippokratesa wielkiego, o którym tu niewiele powiemy, odsyłając do życiorysu jego, gdzie znajdzie się ocena obszerniejsza działalności i zasług jego. Jak widzimy z tego, co powiedziano dotąd, Hippokrates, urodzony około roku 460 przed Chr., zastał już w G-i naukę i sztukę lekarską w stanie rozkwitu nielada posuniętego; żył w okresie najwspanialszym dziejów ojczyzny swej i sam niemało przyczynił się do uświetnienia go. Zasługa jego niespożyta nie polega też bynajmniej na wynalezieniu czegoś nowego zupełnie, lecz na objęciu umysłem potężnym i krytycznym wszystkiego tego, co zdziałano już przed nim, jako też na wyciśnięciu piętna osobistego na pracy poprzedników swych i rozwinięciu jej w sposób iście genialny. Dzieła przypisywane Hippokratesowi, bardzo liczne, dają nam obraz dokładny i wielce pochlebny stanu lecznictwa greckiego, którego w swym czasie był ozdobą najwspanialszą. Starożytność ceniła je nadzwyczaj wysoko, a do dziś wartości swej nie utraciły ze wszystkiem, pomimo tak wielkich postępów lecznictwa, zawarte w nich bowiem poglądy ogólne na nie, jako i na powinności i obowiązki lekarskie, są tak trafne i znakomite, że niepodobna im odmówić uznania i podziwu bez ogródki wszelkiej. Najbliższymi spadkobiercami nauki przez Hippokratesa opracowanej byli synowie jego Tessalos i Drakon, oraz zięć Polybos, wszyscy trzej słynący, jako lekarze biegli i cenieni. Tessalos przebywał na dworze Archelaos a, króla macedońskiego, synowie jego: Gorgias, Drako n i Hippokrates, także z powodzeniem uprawiali sztukę lekarską. Syn Drako na, także Hippokrates, był lekarzem Kok sany, małżonki Aleksandra W. Polybos jest prawdopodobnie autorem dwu rozpraw zamieszczonych w zbiorze dzieł Hippokrateso-wych. Oprócz wymienionych potomków, odznaczyli się też uczniowie jego, Appollonios i Deksippos z Kos, a wkrótce po nim używali sławy mało co mniejszej od jego własnej, Diokles z Karystu (ob.) i Praksagoras z Kos (ob.). Po nich wyróżniali się korzystnie,

Mnesiteos z Aten, uczeń Praksagoras a, Chryzyppos z Knidu, Ksenofon z Kos i F i lis ty on z Lokrów. Wszyscy lekarze wymienieni pisali też o sztuce swej, ale żadne z dzieł ich nie doszło do nas, posiadamy zaledwie urywki nieznaczne po niektórych. — Już wkrótce po śmierci Hippokratesa rozpoczął się wpływ zgubny filozofii idealnej na lecznictwo, sprowadzający je z drogi prostej badania i spostrzegania, zalecanej przez mistrza z wyspy Kos, na manowce rozumowań mglistych i mędrkowali jałowyeh, rugujących z niego pomału zapatrywania trzeźwe, oparte na oczywistości, doświadczeniu i poszukiwaniach ścisłych. O ile Arystoteles przez prace swe przyrodnicze przysłużył się niewątpliwie lecznictwu greckiemu, o tyle Platon i szkoła jego wielkie mu szkody wyrządziła, osobliwie w czasach późniejszych Szkoły Aleksandryjskiej, o której nam teraz w krótkości pomówić wypadnie.—Połowa druga wieku IV przed Nar. Chr. zmieniła zupełnie stan G-i. Ujarzmiona przez Filipa II, króla macedońskiego, pod przewodnictwem syna jego, Aleksandra W., złamała potęgę perską; lecz nowe państwo olbrzymie po śmierci zdobywcy rozpadło się na kilka mniejszych, które na dzieje umysłowości greckiej wywarły wpływ potężny, tworząc dla niej siedliska nowe w An-tyochii, w Pergamie, a przedewszystkiem w stolicy Ptolemeuszów, w Aleksandryi. w wieku III przed Nar. Chr. zakwitła na nowo nauka lekarska i stamtąd przez wieków kilka panowała nad światem całym, o ile doń cywili-zacya grecka sięgała. Na czele wspaniałego zastępu lekarzów aleksandryjskich stali Her o filo s (ob.) z Chalcedonu, uczeń Praksagorasa z Kos, i Erasistratos (ob.) z Julis na wyspie Keos, uczeń Metrodora, zięcia Arystotele-Szczegóły bliższe o dwu mężach o nim, że przedsiębrał sekcye patologiczne w celu poznania zmian przez choroby wywoływanych. Jeden i drugi byli autorami licznych dzieł, bardzo niegdyś cenionych, — przepadły, niestety, od dawna, dziś znamy tylko napisy niektórych z nich, oraz posiadamy kilka urywków drobnych, przechowanych w dziełach pisarzów późniejszych. Wpływ obu był ogromny i trwał jeszcze przez wieki całe po ich śmierci, a następcy i zwolennicy ich, tak samo jak i mistrze sami, wrogo wciąż wzajemnie przeciw sobie byli usposobieni. Szkoła Hero fi los a, trwająca aż do połowy wieku I po Nar. Chr., z czasem coraz więcej oddalała się od zasad założyciela swego, szczególnie zaniedbała anatomię i w końcu oddawała się raczej roztrząsaniom filozoficznym, niż badaniom przyrodniczo - lekarskim, co też doprowadziło ją do upadku. Najznakomitsi stronnicy jego byli: Eudemos, anatom wyborny, osobliwie znawca wielki osteologii; Kai li mach os, Kallianaks, Bakchios z Tanagry, Man-tias, Chryzermos, Kydyas, Demetrios z Apamei, autor słynnego dzieła o farmakologii; Zenon, Heraklides z Erytrei, uczeń Chryzerma; Andreas z Kary stu, również farmakolog znamienity i Apollofanes, lekarz przyboczny Antyocha W-go. Dopiero-co wymienieni lekarze żyli i działali wszyscy w wieku III lub na początku II przed Nar. Chr. Do późniejszych z tej szkoły należą: Zeuksys z Lao-dycei, Aleksandros Filaletes, Kleofan-tos, Heraklides, Apollonios Mys, Demo-stenes Filaletes i Dyoskorides Fakas, lekarz przyboczny osławionej królowy Kleopatry, która podobno także zabawiała się lecznictwem i napisała rozprawę o chorobach niewieścich.— Szkoła Erasistratosa, sięgająca do r. 180 po Nar. Chr., wydała także wielu lekarzy cieszących się sławą rozgłośną, najprzedniejsi z nich są: Straton z Lampsaku, Ptole-maios, Chrysippos (różny od wspomnianego wyżej Chr. z Kos), Apemantes, Charidemos, Hermogenes, Artemidoros, Atenion, Apollonios z Memfis, Hikesios ze Smyrny, Me-nodoros, Filoksenos, słynący jako chirurg, i Ksenofou z Kos, lekarz przyboczny cesarza Klaudyusza.—Niezależnie od tych dwu kierunków lekarskich, wytworzył się jeszcze w Aleksandryi trzeci, nieco późniejszy, noszący nazwę sekty Empiryków, mianującej założycielem swym A k r o n a z Agrygentu, starszego od H i p p o-kratesa, w rzeczywistości jednak powstanie swe zawdzięczającej Filinosowi z wyspy Kos, uczniowi Herofilosa, i Serapjonowi z Aleksandryi; wielki też wpływ wywarł na nią, spółcześnik poprzedzających, Glaukias z Tarentu, zwolennik nauki Hippokratesowej. Kierunek ten, wyznający zasadę, że lekarzowi nie powinno chodzić o teoryę, lecz o praktykę, nie o dociekania nad powstawaniem chorób, oparte wtedy, jak wiadomo, wyłącznie prawie na przypuszczeniach, i rozumowaniach, lecz o leczenie ich skuteczne, wypisał na sztandarze swym doświadczenie, jako jedyne źródło wiedzy lekarskiej. Z początku było to niewątpliwie tylko wystąpienie bardzo chwalebne przeciw coraz częstszemu wciskaniu się do lecznictwa filozofii, wyżej stawiającej swe wymysły oderwane nad wyniki badań na rzeczywistości opartych; później jednak, gdy się poziom nauki obniżył wrogóle, wyrodziła się stąd pogarda dla teoryi wszelkiej, a nawet dla anatomii i fizyologii, co musiało podkopać wszelką naukowość szkoły tej, doprowadzając ją w końcu niemal do znachorstwa. Nim to jednak nastąpiło, w czasach graniczących już z początkiem Wieków Średnich, oddała usługi znakomite lecznictwu i przyczyniła się do postępu jego nie mało. Najznakomitszymi przedstawicielami szkoły tej, Oprócz wymienionych już założycieli jej, byli w wieku III przed Chr.: Zeuksys, różny od zwolennika Herofilowego, toż samo imię noszącego, Heraklides z Tarentu, Apollonios Empeiros, Apollonios Biblas. Zopyros, uczeń jego Apollonios z Kittjonu i Poseidonios, zbliżają się już do początku ery naszej, w wieku zaś I po Nar. Chr. działali Heras z Kappodocyi, Menodotos z Nikomedyi i Teodas z Laodikei.—Że trzy szkoły lekarskie w Aleksandryi kwitnące wpływ wielki i dodatni wywarły na rozwój lecznictwa, wątpliwości żadnej podlegać nie może. O zasługach położonych około anatomii przez Hero-filosa i Erasistratosa, oraz niektórych uczniów ich, mowa już była,— należą one do największych ze znanych w dziejach nauki lekarskiej. Empirycy, pomimo licznych dziwactw swych, przyczynili się niemało do polepszenia lecznictwa, w ścislejszem znaczeniu wyrazu tego, szczególnie zaś wiele pracowali nad farmakologią (ob.), do której dorzucili niejeden lek nowy i skuteczny, obok wielu niedorzecznych, wstrętnych, lub wprost nawet zabawnych. Wszystkie trzy kierunki uprawiały też z powodzeniem wiel-kiem chirurgię i położnictwo, podnosząc te dwie gałęzie lecznictwa, osobliwie praktycznie. Najsłabszą ich stroną była zawsze fizyologia i patologia, na które też wciąż wpływ najzgubniejszy wywierały różne szkoły filozoficzne w Aleksandryi rozwielmożnione. Na tern, zgodnie z założeniem, zakończyć musimy zarys ten dziejów lecznictwa starogreckiego, zarys, pomimo długości swej, bardzo pobieżny, odsyłając przy tern czytelnika po wiadomości szczegółowsze do źródeł wymienionych poniżej: /. Podręczniki. Daniela La Clerc „Histoire de la médecine où l’on voit l’origine et les prugrès de cet art.” (Genewa 1696 i częściej), K. Sprengel „Versuch einer pragmatischen Geschichte der Arzney-kunde” (Halla, wyd. 3-e 1821—1828, T. I, str. 138 -247 i 270—611), Fr. Puccinotti „Sto-ria della medicina” (wyd. nowe, Neapol 1860 — 1863, w tomie I-m), Ch. Daremberg „Histoi-re des sciences médicales” (Paryż 1870, w tomie I-m), H. Haeser „Lehrbuch der Geschichte der Medicin” (wyd. 3-e Jena 1875—1882, w T. I, str. 62—253), J. Pagel „Geschichte der Medicin” (Berlin 1898, w T. I; w T. II, str. 709 i nast., wyszczególnione są prace odnoszące się do lecznictwa greckiego, wydane od roku 1875 do 1896-go). — II. Monografie. A) treści ogólniejszej: J. N. W e i s s „De re medica veterum Graecorum” (Altorf 1746), We 1-cker „Zu den Alterthümern der Heilkunde bei den Griechen” (Bonn 1850), Uffelmann „Die Entwickelung der altgriechischen Heilkunde” Berlin 1883).—B) Lecznictwo religijne: H. Conring „De incubatione in fanis deorum me-dicinae causa olim facta” (Helmstädt 1659), J. A. Sebitz „Dissertatio de Aesculapio invento-re mediciuae” (Sztrasburg 1669), J. T. Mayer „De valetudinis Diis deabusque” (Lipsk 1670), A. Q. Rivinus „De Chirone centauro, a patria Thessalo” (Lipsk 1694), Cl. Boze „Sur le culte que les Anciens ont rendu à la déesse Santé” (Paryż 1705), G. Schwarz „De Aesculapio et Hygieia” (Altorf 1742), F. G. Geucke „Dissertatio de templis Aesculapii” (Lipsk 1790), S y brandi „De necessitudine, quae fuit apud veteres inter religionem et medi-cinam” (Amsterdam 1841), A. Gauthier „Recherches historiques sur l’exercice de la médecine dans les temples chez les peuples de l’antiquité” (Paryż 1844), P. Girard „L’Ascle-piëion d’Athènes” (Paryż 1881), A. Vercoutre „La médecine sacerdotale dans l’antiquité grecques” (Paryż 1886), W Zaremba„Kult Asklepiosa i połączone z nim wykonywanie sztuki lekarskiej w Grecyi starożytnej” (Poznań 1892), Guhl i Koner „Hellada i Roma” (przekł. poi. Warszawa 1896, T. I, str. 151—156; opis Epi-dauru i leczenia w świątyni).—C) Lecznictwo za czasów Homera i przed Hippokra-tesem: Ch. Daremberg „La médecine dans Homère” (Paryż 1865), Haberkorn „Medizinische Bildung im Zeitalter Homers” (Berlin 1900), Malgaigne „Etudes sur l’anatomie et la physiologie d’Homère” (Paryż 1842),

M. S. Houdard „Histoire de la médecine grecque depuis Esculape jusqu’à Hippocrate” (Paryż 1856), Ch. Daremberg „Etat de la médecine entre Homère et Hippocrate” (Paryż 1864). — D) Hippokrates i jego szkoła: G. W. H. C onradi „Bemerkungen über die medizinischen Grundsätze der Koischen und Kindischen Schule” (Getynga 1856), Ch. Daremberg „Oeuvres choisies d’Hippocrate” (Paryż 1850. Wstęp do dzieła całego, oraz ustępy do księgi każdej zawierają bardzo dużo cennych szczegółów historycznych), Littré „Oeuvres d’Hippocrate” (Paryż 1839 —1861; 10 tomów. W znakomitem wydaniu tem dzieł Hip-a przedmowa oraz wstępy do ksiąg wszystkich obfitują w wiadomości historyczne skrzętnie zebrane i umiejętnie opra-

Encykl. poważ. Iluatr. Zeaz. 204. T. XXVI

cowane);, A. Hirsch „De collectionis Hippo-craticae auctorum anatomia” (Berlin 1864); J. W. Conradi „Ueber die von Hippokrates geschilderten Fieber etc.” (Getynga 1844), G. H. Dierbach „Die Arzneimittellehre des Hipp.” (Heidelberg 1824), J. M. Raudnitz „Materia medica Hippocratis” (Drezno 1834), 0. Seiden schnür „De Hip-is methodo alvum purgandi” (Lipsk 1843), De chaux „La saignée d’Hippocrate” (Paryż 1886), M. G u er b ois „La chirurgie d’Hippocrate extraite des ses aphorismes etc.” (Paryż 1836), Pétrequin „Vues nouvelles sur la chirurgie d’Hippocrate touchant les luxations du coude et les poses académiques de l’école de Cos.” (Antwerpia 1864), tenże „Chirurgie d’Hippocrate” (Paryż 1878, 2 tomy), Malgaigne „Recherches historiques et pratiques sur les appareils employés dans le traitement des fractures en général depuis Hippocrate jusqu’à nos jours” (Paryż 1841), Wall roth „Syntagma oph-thalmologiae veterum” (Halla 1818), Andreae „Die Augenheilkunde des Hip-es” (Magdeburg 1843), Anagnostakis „Contribution à l’histoire de la chirurgie oculaire des Anciens” (Ateny 1872; sięga daleko poza okres Hippokratesowy),

H. Magnus „Die Kenntniss der Sehstörungen bei den Griechen u. Römern” (Berlin 1877), H. Fasbender „Entwickelungslehre, Geburtshülfe und Gynäkologie in den Hippokratischen Schriften” (Stuttgard 1897), H. Simon „Die Laryngologie des Hippokrates” (Berlin 1897), H. Nasse „De insania commen-tatio secundum libros Hippocraticos” (Bonn 1830), Sémelaigne „Etudes historiques sur l’aliénation mentale dans l’antiquité” (Paryż 1870), W. Zaremba „Zarys dziejów i rozwoju psyclratryi” (Pamiętn. Tow. lek. warsz. T. XCVI, Warszawa 1900; na str. 186 i nast. jest mowa o stanie psychiatryi za czasów Hippokratesa i uczniów jego).—E) Szkoła aleksandryjska: Ch. F.

H. Beck „De Schola medicorum Alexandrina commentatio” (Lipsk 1810), G. Matter „Essai historique sur l’école d’Alexandrie” (Paryż 1820), W. Zaremba „Szkoła lekarska w Aleksan-dryi” (Poznań 1895), K. F. H. Marx „Herophi-lus. Ein Beitrag zur Gesch. der Med.” (Karlsruhe 1838), F. H. Schwarz „Herophilus und Erasistratus. Eine historische Parallele” (Würzburg 1826), J. F. H. Hieronimi „Dissertatio exhibens Erasistrati Erasistrateorumque histo-riam” (Jena 1790), J. Rosenbaum „Erasistratus” (w Erscha i Grubera „Allgem. En-cyklopädie”), G. G. Richter „De veterum em-piricorum iugenuitate” (Getynga 1741), C. I. Schulze „De veteris empiricae scholae dignita-te” (Halla 1800).—F) Rozmaitości: T. Puscfirn an „Geschichte des medicinischen Unterrichts von den ältesten Zeiten bis zur Gegenwart” (Lipsk 1889), A. Vercoutre „La médecine publique dans l’antiquité grecque” (Paryż 1880), C. G. Kühn „Programmata octo de medicinae

95

Dr J. P.

K.

militaris apud veteres Graecos Romanosque con-ditione” (Lipsk 1824—1827; dotąd opracowanie najważniejsze), A. Cocchi „Dal yitto Pitagorico per uso della medicina” (Floreucya 1743), A. Lago „De ratione vivendi Scholae italicae” (Abo 1823); J. B. L i cli ten s tädt „Platon's Lehren auf dem Gebiete der Naturforschung und Heilkunde” (Lipsk 1826), G. Geoffroy „L’anato-mie et la physiologie d’Aristote” (Arcis-sur-Aube

1878), Scoutetten „Histoire des femmes médecins depuis l’antiquité jusqu’à nos jours” (Paryż 1868), Melania Lipińska „Histoire des femmes médecins depuis l’antiquité jusqu’à nos jours” (Paryż 1900; str. 37 i nast.).

Greccy retorowie i retoryka. W artykule Retoryka podana jest treść i historya tej nauki. Początku jej szukać należy w Gre-cyi, gdzie retorami zwano i mówców i teoretyków wymowy. Praktycznie rozwinęło się kra-somówstwo w Grecyi przed wszelką teoryą, gdyż z politycznego jej ustroju wynikała potrzeba przemawiania w zgromadzeniach ludowych. Początek zaś teoryi retorycznej dali znakomici mówcy sycylijscy w V w. przed Chr., a jeden z nich, Gorgiasz z Leontyn, osiadłszy r. 427 w Atenach, gdzie naówczas Perykles uieuczoną, lecz mimo to świetną jaśniał wymową, dał po-chop sofistom (ob.) do uprawiania zasad kra-somówstwa. Pierwszym mistrzem ich, a zarazem znakomitym mówcą był Anty fon (ob.). Po nim niemałą sławę, jako mistrzowie i auto-rowie mów, pisanych albo do czytania, albo do wygłaszania przez innych, zdobyli: Lizy as z (ob.), Izokrates (ob.) i uczeń jego Izeusz (ob.), nauczyciel najsławniejszego mówcy w starożytności, Demostenesa (ob.). Jednocześnie lub wkrótce po nim zajaśnieli : E s c h i n e s, Hiperydes, Li kur g i Dynarch (ob.); ten ostatni dopełnił sobą liczbę dziesięciu w tak zw. kanonie oratorów attyckich. Zaczęto też spisywać reguły wymowy, chcąc utrwalić tradycyę; do czasów naszych doszedł jeden taki kodeks, przypisywany Anaksymenesowi z Lamp sak u (ob.). Ale najważniejszym z tego zakresu jest traktat Arystotelesa (ob.). Dalszy rozwój retoryki— a raczej jej upadek—odbywał się w Azyi Mniej-szej; wymienić tu należy Hegezyasza z Ma-gnezyi (ob.) w III w, przed Chr., który, pomimo usiłowania powrotu do prostoty Lizyaszowej, przemawia już stylem napuszonym i wyszukanym, a następcy jego coraz dalej brną w złym kierunku. Lepszy nieco zwrot nastąpił pod koniec w. II, w tak zwanym okresie Rodyjskim (Apoloniusz i Molon z Alabandy — ob.). Około tego też czasu retoryka otrzymała postać nauki zaokrąglonej i systematycznej (Hermagoras, a po nim mnóstwo retorów, jak: Apollo-dor z Pergamu, Dionizyusz z Halikarna-su, Hermogenes z Tarsu, Menander i inni—ob.) w pismach, które w części do naszych czasów ocalały, oraz w praktycznem jej stosowaniu przez tak zwanych Neo-sofistów (ob.) w w. II do V po Chr. — Literatura: Blass „Die attische Beredsamkeit” (4 tomy, 1868 — 80); tegoż „Griechische Beredsamkeit” od Aleksandra do Augusta (Berlin 1865). Pisma retorów greckich wydali: Walz (9 tomów, Sztutgard 1832 — 36) i Sprengel (Lipsk 1853—56).

Sztuki plastyczne w Grecyi starożytnej. Pogląd ogólny. Żaden kraj, a właściwiej żaden naród, nie rozwinął tak wszechstronnie poczucia piękna, jak G. Bo też żaden naród nie znajdował się w tak pomyślnych potemu warunkach, jak szczep Hellenów (warunki telluryczne i, związane z niemi, warunki klimatyczne, obszernie przedstawione są w art. Architektura Hellady str. 666 — 667; warunki rasowe w art. Grecy a, jej dzieje, dokąd czytelnika odsyłamy). Poczucie harmonii i szukanie jej we wszystkich zjawiskach świata, zarówno w kształtowaniu się materyi, to jest w liniach i wielkościach i ich wzajemnem ustosunkowaniu, jak i w objawach twórczości ducha ludzkiego, jest niemal specyalnością starożytnej Hellady. Żaden naród nie wydał też tak doskonałych, tak skończonych dzieł sztuki we wszystkich zakresach jej objawów, jak Grecy. Sztuki plastyczne miały już przedtem znakomitych przedstawicieli w świecie starożytnym wśród narodów wschodnich i Afryki północnej [zwłaszcza Egipt prastary doszedł do wysokiego rozwoju sztuki plastycznej w epoce memfiskiej (ob. Egipt, D. Sztuki plastyczne, str. 884—89)]; ale żaden nie podniósł ich do takich wyżyn, na jakich postawił rzeźbę i architekturę duch grecki. Grecy starożytni mieli dziwnie giętki umysł i dziwnie samodzielny pogląd na świat; wchłaniali oni wprawdzie w siebie wszystko, co wyrobiła cy-wilizacya poprzednia, wyniki te przetapiali jednak siłą wrodzonego poczucia piękna w samodzielne wyroby swego ducha. Zmysł wynalazków i niezależność myśli rozwijały się u nich równolegle z poczuciem wszechświatowej harmonii, owej harmonii, owego rytmu niebiańskiego, jaki filozofowie słyszeli lub widzieli w ruchach sfer planetarnych, dramaturgowie w rj$oę, rządzącem światem wewnętrznym człowieka, architekci w ustosunkowaniu linii do mas przestrzennych, rzeźbiarze w układzie członków odpowiednim do wyrazu twarzy i w przedstawianiu prawdy w naj-estetyczniejszych jej objawach, malarze wreszcie w konturach śmiałych i bez zarzutu, w rysunkach wyrazistych i pełnych charakterystyki, wogóle w kojarzeniu prawdy z pięknem, realizmu z ideą. Sztuka grecka, podobnie jak i sztuka narodów wschodnich, wiąże się ściśle z pojęciami religijnemi narodu i nosi na sobie odbicie tych pojęć. Ten charakter religijny pierwotnej zwłaszcza sztuki każdego narodu zawiera już w sobie pierwiastki dalszego jej rozwoju i nadaje jej cechę odpowiednią, do ogólnej kultury myślowej zastosowaną. O ile przeto w sztuce Wschodu przeważa pewna groza i wielkość materyalna, o tyle w plastyce greckiej pewna błogość i harmonijność. U ludów wschodnich powaga myśli i wielkość zjawisk pozaświatowych wyrażone są w plastyce najczęściej sposobem materyalnym: wielkością samych budynków, wielkością postaci kutych w skałach i wreszcie symbolizowaniem tych istot wyższych za pomocą zapożyczania do ich postaci członków i kształtów zwierząt; Grecy przeciwnie, wielkość i boskość widzą przedewszystkiem w harmonii i w pięknie, a probierzem tej harmonii i tego piękna jest dla nich głównie istota ludzka. Wychodząc zawsze z zasady harmonii powszechnej, oraz człowieczeństwa, humanizmu, Grecy dążyli do wyrażenia boskości przez ujęcie plastyczne harmonii linij w stosunkach przestrzennych oraz najwyższego piękna, jakie wśród stworzeń widzieć mogli, to jest piękna ciała ludzkiego. Stąd budowle ich nie wielkością zdumiewają, ale harmonijnością członkowań architektonicznych, rzeźba, nie symbolistyką skomplikowaną zachwyca, ale tąż harmonią ciała ludzkiego, tern pięknem idealnem, boskiem w pojęciu Greków, jakie sztuka wydobyć pragnie ze świata otaczającego, ludzkiego, podnosząc te zjawiska piękna do szczytu ich doskonałości, i ujawniając tym sposobem boskość w stworzeniu, ideę w rzeczywistości. Wschód, dla przedstawienia boskości, idei, nie może obejść się w sztuce bez symbol i styki, dla Greka piękno prawdziwe już samo przez się jest symbolem boskości. I nic też dziwnego, że zabytki sztuki greckiej, a zwłaszcza architektury i rzeźby, są nietylko niedoścignionemi dotąd arcydziełami, ale służą zarazem za wzory, na których świat nowożytny dotąd uczy się harmonii piękna, dotąd bada i dochodzi pierwiastków i zasad, które legły w osnowę tych dzieł, a im więcej wtajemnicza się w te zasady, tern więcej podziwia ich zastosowanie liczbowe w architekturze i umiarkowanie estetyczne w rzeźbie. Zasady liczby, jakie uczeni starają się wydobyć z arcydzieł architektury greckiej, i kanony postaci ludzkich, jakich dopatrują się powszechnie w arcydziełach rzeźby greckiej—dotąd stanowią ponętne i bogate w plon pole dla uczonych estetyków i artystów.

Prawdziwych zabytków, zabytków oryginalnych sztuki greckiej mało pozostało, a jeszcze mniej w całości i w całej okazałej pierwotnej ich postaci. Te złomy budowli, te kawałki płaskorzeźb, te części posągów, lub wreszcie te liczne kopie arcydzieł, najczęściej kopie kopij, późniejszego już pochodzenia, jakie po muzeach widzimy, stanowią same w sobie ogrom, świadczący o wielkiem rozpowszechnieniu dzieł sztuki starożytnej, a zarazem o wpływie wszech-dziejowym, jaki sztuka grecka posiadała. Nawet po ustaniu niezawisłości państwowej, Grecy, długo jeszcze, jako naród, wpływ cywilizacyjny wywierali; sztuka grecka kwitła jeszcze w całym starożytnym świecie cywilizowanym, duch jej długo ożywiał wszystkich artystów późniejszych, a tradycya jej piękna przechowywała się do dni najpóźniejszych kultury starożytnej. Kultura grecka powoli zamierała, nie u-stąpiła odrazu, jak rzymska, przed nawałnicą hord ludów barbarzyńskich, niosących ogień i pożogę, jej zdobycze nietyle były niszczone, iie rozchwytywane i uwożone; a ustępując z widowni dziejów i ulegając nieuniknionym prawom ewolucyi społecznej, wszystko niwelującej, gas-nącemi promieniami swemi oświecała jeszcze narody. Co więcej, promienie te nie zagasły w zupełności. I tak ostatnia epoka rozwoju sztuki greckiej jest dalszym rozwojem tej sztuki po ustaniu bytu politycznego narodu; jest to wprawdzie już epoka upadku sztuki zarówno w literaturze jak i na polu plastyki, to jest przeżuwania rzeczy dawnych, bez śladów pomysłów twórczych i samodzielnego rozwoju, ale tradycya piękna była wówczas jeszcze tak żywą, poczucie piękna tak silne, że i w tej epoce sztuka uprawiana poza G-ą, ale pod kierunkiem Greków lub pod bezpośrednim wpływem ich trady-cyj, wydaje jeszcze rzeczy piękne, pełne powabu i wdzięku. I dlatego - to epoka ta rzymska rozwoju sztuki greckiej nosi nazwę helleńskiej. Było to chwilowe jej odrodzenie się. Drugie odrodzenie nastąpiło dopiero na przełomie dziejowym Wieków Średnich i czasów nowszych. Epoka zwana „Odrodzeniem” jest epoką rzeczywistego odrodzenia się sztuki nie dlatego, że wzory świata klasycznego brano za model, ale że z tych wzorów uczono się nanowo patrzeć, tak jak Grecy, samodzielnie na naturę i tworzyć, tak jak oni tworzyli, samodzielne dzieła sztuki. I w tern właśnie tkwi siła i żywotność sztuki greckiej, która, z drugiej strony, rzec można, żyć nie przestawała nigdy w zupełności, jeśli weźmiemy na uwagę rozkwit jej w starożytnem Bizaneyum i wreszcie rozpoczynające się nanowo życie pod niebem nowożytnej Hellady.

Początki sztuki greckiej czyli jej geneza. Nowsze poszukiwania i dokonane wskutek nich wykopaliska, wydobyły na jaw najstarsze ślady sztuki greckiej. Zawartość grobów i pałaców odnalezionych w łonie ziemi przez zasłużonego poszukiwacza Schliemanna i innych badaczy (ob. Archeologia klasyczna str. dl8—19 i tablice do niej), jest nieocenionym zabytkiem prastarej sztuki, choć jeszcze nie może służyć za dowód, czy, i które z rzeczy tam znalezionych były wytworem czysto-greckiej, czy innej cywi-lizacyi. Zabytki te i wykopaliska odnoszą powszechnie do epoki, czyli tak zwanej „Cywiliza-cyi Pelazgów”, która panowała niegdyś na wybrzeżach morza Egejskiego. Przedmioty z owej epoki, najstarsze, jakie Schliemann znalazł w najniższych pokładach Hissarliku, a także SantorD nu i wysp sąsiednich, uczeni badacze odnoszą do wieku XVII a nawet XX-go przed Chr. Tu jeszcze nie znać wpływu Wschodu, wyroby są zupełnie samodzielne, metal jeszcze nieznany, glina wyrabiana ręcznie, rysunek nieudolny, kształty członków ludzkich, które artysta chciał uwydatnić, zaledwie zaznaczone, jak np. na wazach z Ilionu (Hissarlik) i z Santorinu, które w sposób najelementarniejszy przedstawiać miały kształty kobiece. Bliższe nas są przedmioty pochodzące z Micen (ob.), z Yalysos na wyspie Rodyjskiej, z Cypru, z Nauplii w Argolidzie, oraz ze Spata i Menidhi w Attyce. Na przedmiotach tych widzimy już ślady wpływu Wschodu. Najciekawsze z nich są te, które stanowiły zawartość pięciu grobów miceńskich, będących prawdziwemi skarbcami sztuki. Razem z wyrobami przemysłu babilońskiego i fenickie-go znalazły się tu przedmioty i miejscowej pro-dukcyi; pochodzą one przeważnie z epoki „achej-skiej” czyli „heroicznej”. Ich cechą charakterystyczną jest zdobienie w kształcie linij krzywych, kolistych i spiralnych. Przedmioty znajdowane na Cyprze i w Spata mają już więcej śladów Wschodu. I nic dziwnego, gdyż na sztukę pierwotną grecką składało się wiele pierwiastków, jak wogóle na rozwój początkowej cywiliza-cyi greckiej. Wpływ ten widoczny jest przede-wszystkiem na najstarszych zabytkach rękodzielnictwa greckiego. Grecy pod tym względem umieli korzystać z otoczenia, brali wprost od sąsiadów gotowe już wzory, a nawet przyswajali sobie ich technikę. Wyroby te pierwotne rękodzielnictwa greckiego, nader nieudolne, słabe są nawet jako naśladownictwo i nie upoważniają bynajmniej do wy wnioskowy wania z nich świetnego rozwoju późniejszej sztuki greckiej, ani nawet nie dają dokładnego pojęcia o wysokości, na jakiej stały wówczas cywilizacye Wschodu: w Sy-ryi, Egipcie i Chaldei. Owoczesne wzory wschodnie były wysokiej stosunkowo wartości, ale słabo naśladowane przez pierwotnych Greków. I tak kopiowali oni naprzód klejnoty, bronzy, wazy malowane, naczynia wypalane z gliny. Przedmioty te nabywali od F en i cy an, którzy odegrali względem G-i i Starego Świata Wschodniego rolę pośredników. Z tej epoki pochodzą wazy malowane, znajdowane na Cykladach. Wykopaliska, dokonane na wyspie Cyprze, a zwłaszcza skarbiec Kuryonu, wyraźnie uwydatniają rolę pośrednictwa Fenicyan pomiędzy G-ą z jednej, a Egiptem i Assyryą z drugiej strony. Fenicyanie, prócz tego, wpływali i bezpośrednio na swoich klientów na Wschodzie—Greków. Doryj-czycy od nich uczyli się sztuki bronzowniczej, a najstarsze ich posągi noszą główną cechę stylu fenickiego, to jest połączenie formy hieratycznej posągów egipskich z drobiazgowością, cechującą dzieła Assyryjczyków. Wpływ Egiptu widoczny jest przedewszystkiem na pierwotnych posągach greckich z drzewa rzeźbionych, na tak zwanych xoana; wpływ ten istnieje i później, nawet po rozwoju legendowej tak zwanej „Szkoły Dedala” na Krecie, w której widzą powszechnie początek wyzwalania się sztuki greckiej od niewolniczego wpływu Wschodu. I tak np. xoa-non Artemizy, znaleziony w Delos i pochodzący z wieku VII przed Chr., ma ramiona wzdłuż ciała biegnące i nogi ściśnięte, jakby spętane. Sztuka pierwotna Jończyków da* się wprost wyprowadzić od sztuki assyryjskiej, której wyroby zalewały wówczas Azyę Mniejszą. Wskazują to wybornie motywa zdobnicze: palmety, rozety, kwiat lotosu, które powtarzają się zarówno na wazach metalowych i marmurowych greckich, jak i na Stellach i cegiełkach assyryj-skich. Z Assyryi do G-i przeszły także typy zwierząt, a zwłaszcza postacie fantastyczne, jako to: gryfy, widoczne na wazonach z wyspy Rodos, lub całe szeregi zwierząt, ujęte pomiędzy linie równoległe, zdobiące górne warstwy płaszczyzn. Motyw ten, tak charakterystyczny dla sztuki niniwskiej, znaleźć można zarówno na rysunkach, zdobiących materye, jak i wazony metalowe lub gliniane. Cechy charakterystyczne sztuki assyryjskiej widoczne są także na pierwotnych rzeźbach greckich, zwłaszcza późniejszej epoki: drobiazgowo przedstawiony sposób czesania włosów, brody, układania szat, drobiazgowe zaznaczanie muskulatury ciała i wreszcie kształty jego przysadziste.

Jak Fenicya odegrała rolę pośrednictwa pomiędzy Egiptem, Chaldeą i G-ą, tak znowu sztuka lido - frygijska służyła za ogniwo pośredniczące pomiędzy Assyryą i G-ą. Wpływ sztuki lido-frygijskiej na G-ę był jeszcze większym nawet niż sztuki fenickiej, co zrozumiałem jest, gdy weźmie się pod uwagę łatwiejszą kommu-nikacyę przez Azyę Mniejszą i prędszy rozwój cywilizacyjny dawnych Greków, zamieszkujących jej wybrzeża, a także i dziwne ubóstwo myśli twórczej i samodzielnej u Kenicyan. Z tematów homerycznych widać jak dalece wówczas już udoskonaloną była sztuka obrabiania metalów, sztuka nosząca także ślady wschodniego swego pochodzenia. Opisaną w nich tarczę Achillesa, lub pałac Alcinousa możnaby wprost przenieść pod niebo Niniwy. Dlatego też „epokę ho mery czn ą”, a zwłaszcza epokę pierwszych hymnów homeryczuych, od XI do VII w. przed Chr., przyjętem jest powszechnie nazywać epoką „grecko-wschodnią”.

Architektura grecka, wychodząc z wzorów wschodnich, doszła w sharmonizowaniu mas przestrzennych w celach budownictwa do najwyższego rozwoju, na jaki umysł ludzki zdobył się wogóle. Najgłówniejsze budowle u Greków były: świątynie, propylee i teatry. Z nich najwybitniejsze—świątynie, przybytek boskości, najwyższy cel sztuki greckiej. Skierowana ku wschodowi, otoczona ex-votami, Stellami, liczuemi posągami, zdobiącemi miejsce święte (temenos),

świątynia grecka zwykle stała na miejscu odpowiednio wybranem, widnem, często wyniosłem. W niej jednoczyły się wszystkie rodzaje sztuki plastycznej: zdobiła ją rzeźba, ożywiało malarstwo; polichromia bowiem była zasadą zdobni-. czą Greków, podobnie jak i całego niemal Wschodu. Najoryginalszym tworem architektury greckiej a zarazem i cechą jej charakterystyczną są style czy porządki architektoniczne, w nich zachwyca niezrównana skala stosunków wymiarowych. Wszystkie zasadnicze porządki architektoniczne w G-i, jak do rycki (męskim zwany, dla swej powagi i siły), jo liski (zwany żeńskim dla swych kształtów delikatnych), jak i kory noki, biorą swój początek z architektury Wschodu, ale wysoko wyrastają swoją wartością ponad jej zabytki, właśnie tą skalą swoich proporcyj. Ta proporcya, ta nieporównana harmonia jest właściwym wytworem ducha greckiego i nadaje jego dziełom architektonicznym piętno wybitne, wyjątkowej w dziejach sztuki wartości. Ujęcie każdego dzieła architektonicznego w całość skończoną, napiętnowanie go jednością, to jest stworzenie organizmu architektonicznego i nakreślenie dla tego organizmu stałych, niemal niewzruszonych norm miarowych, jest właśnie zasługą Greków i cechą ich architektury, która, rzec można, dosięgła u nich swego szczytu i stała się skończonem dziełem sztuki, jakby nazawsze skrystalizowanem w formy miarowe. Stopniowy rozwój tych form i opisanie ważniejszych zabytków architektury greckiej ob. pod wyrazem Architekura Hellady.

Rzeźba była, rzec można, uwieńczeniem rozwoju sztuk plastycznych w G-i: w niej duch plastyki znalazł najwyższy wyraz swego wcielenia; charakterystykę rzeźby greckiej stanowi odbicie prawdziwego piękna, jakiego Grek umiał się dopatrzyć w otaczającej przyrodzie, w połączeniu z tern instynktownem poczuciem granic władzy dłóta, jakiego dotąd i odtąd nikt lepiej unormować nie potrafił. Grek zrozumiał, że, jakkolwiek rzeźba posiada ogromną skalę w zakresie twórczości plastycznej, nie może jednak ogarnąć całości zjawisk plastycznych, on rozumiał doskonale jak dalece pole jej jest ograniczonem w porównaniu np. z malarstwem. I dlatego w epoce najwyższego rozwoju rzeźbiarstwa greckiego nie spotykamy przekroczenia tych granic, stawianych danemu rodzajowi plastyki przez samą naturę rzeczy. Realizm zdrowo pojęty, unormowany skalą przestrzeni i czasu, oraz naturą samych wrażeń estetycznych, wydał dzieła takiej harmonni i prostoty zarazem, jakiej nigdy dotąd ani potem duch ludzki w rzeźbie nie wyraził.—Rzeźba jest może najbardziej grecką ze wszystkich sztuk, jakie Grecy uprawiali. Wyszedłszy, jak i wszystkie sztuki plastyczne, ze wspólnej ich kolebki—Wschodu, rzeźba grecka prędko przewyższyła swoje pierwowzory. Po

mógł jej w tern w znacznej mierze pogląd religijny Greków na świat, ich humanizm, uczło-wieczniający, łagodzący grozę przyrody, zawartą w kosmizmie pojęć wschodnich. Okrutne bogi mitologii wschódnej ustąpiły miejsca łagodniejszym mitologii greckiej, dziwaczne symboliczne postacie świata nadprzyrodzonego wschodniego przetwarzają się powoli w coraz piękniejsze typy bóstw w formie ludzkiej Olimpu greckiego.

Początki sztuki rzeźbiarskiej greckiej zlewają się z czasami przedhistorycznemi, gubią się w pomroce dziejów i z trudnością dają się odgra niczyć od sztuki H e t eó w (Hittitów, ob.) i wogóle od sztuki Wschodu. To też początkowa epoka rozwoju sztuki rzeźbiarskiej, podobnie jak pierwsza epoka sztuki greckiej wogóle, nosi nazwę, jak wyżej wspomniano, epoki „grecko - wschodniej”. Jest to epoka przejściowa; sztuka grecka powoli wyrabia się, albo raczej powoli wyzwala się od obcych naleciałości, by rozwinąć następnie potężny swój zasób twórczy. Rzeźbiarstwo w drzewie poprzedza zwykle rzeźbienie z twardszego materyału. Najwspanialszem dziełem sztuki rzeźbiarskiej z tej epoki przejściowej, znanem nam tylko z opisu, zachowanego u Pauzaniasza, miała być skrzynia cedrowa czyli sepet Kypse-lidów z Koryntu, ofiarowany miastu Olimpii. Sądząc z ornamentacyi, podobnej do malowideł spotykanych na wazach Rodosu, Koryntu i Melos, dotąd zachowanych i pochodzących niewątpliwie z VIII lub VII w. przed Chr., i sepet ów do tej epoki odnieść należy. Figury, zdobiące ten sepet, rozmieszczone w pasach poziomych, równoległych, rzeźbione były w drzewie cedro-wem lub nakładane z kości słoniowej i złota. W pierwszej połowie VII w. rozwija się także technika gliniana. Z rozwojem tym tradycya łączy nazwę Butadesa i legendę o jego córce, która, kreśląc profil narzeczonego na cieniu, nasunęła jakoby ojcu myśl odtworzenia tego rysunku w glinie. W końcu tej epoki szczególniej rozwinęła się sztuka metalurgiczna; w G-i Wschodniej istniały już wówczas całe szkoły artystycznego obrabiania metalów. Do owej epoki odnoszą także powszechnie wynalazek Glaukosa z Chios lutowania metali (mniej-więcej w latach pomiędzy 650 i 560 r. przed Chr.). Z tej szkoły wyszli: Melas, Mikkiades, Archermos (ob.). Na Samos słynęli wówczas (około 680 r. przed Chr.) Rhoekos i dwaj synowie jego, Teodoros i Telekles, odlewacze i budowniczowie zarazem, którym podanie przypisuje wynalazek lania bronzu. Właściwie mogli oni tylko zastosować w swoim kraju sposób lania bronzu, znany już od 1 000 lat przedtem na Wschodzie. Krater spiżowy ich roboty, przyozdobiony w głowy gryfów, wypukło-rzeźbionych, był w swoim czasie podziwiany powszechnie; za podstawę służyły mu trzy klęczące postacie. Drugi krater, ze szczerego złota, wykonany przez nich na zlecenie Krezusa, zdobił później pałac

Achemenidów. Rzeźbienie marmuru w G-i spotykamy w połowie VII w. przed Chr.; w połowie VI w. słyną bracia Bupalos i Athen i s, twórcy grupy marmurowej, umieszczonej później za Augusta w przyczółku świątyni Apollina na Palatynie rzymskim. W końcu VI w. przed Chr. rzeźbiarze kreteńscy Dipoinos i Skyl-lis, a także Baty kies z Magnezyi, zakładają nowe szkoły doryjskie. Jest to chwila zjawienia się porządków architektonicznych (ob. wyżej str. 757), owego, tak płodnego w następstwa, wytworu ducha greckiego, jednocześnie zaś chwila sumiennego studyowania ciała ludzkiego, stanowiąca przełom w sztuce rzeźbiarskiej, a zarazem zapowiedź świetnego odtąd jej rozwoju. Porządki architektury i mistrzowskie traktowanie ciała—to dwa najwyższe, oryginalne, niedoścignione odtąd przez żaden z narodów, wytwory wysokiego poczucia piękna, owej harmonii, pełnej spokoju w liniach i umiarkowania w ruchach, wytwory wyrosłe na gruncie tej bezdennej skarbnicy umysłowości greckiej, która wydala najwyższy kwiat rozwoju piękna, jaki wogóle na ziemi wyrósł. Tę zapowiedź świetnego rozwoju rzeźby greckiej dają już dzieła z VI i V wieku, to jest z epoki, w której wyodrębniają się oddzielne szkoły miejscowe, i w której do dzieł wybitniejszych można już z pewnem prawdopodobieństwem dołączyć nazwiska ich twórców. Cztery były główne punkta, w których kwitło podówczas rzeźbiarstwo: Sycyon, Argos, wyspa Egina i wreszcie Ateny. W pierwszym z nich słynęli Arystokles i Kaliach os, twórcy Afrodyty Korynckiej ze złota i kości słoniowej (Chryzeelefantina, ob.), Apollina tebańskiego i olbrzymiego posągu Apollina w Milecie. W Argos najsłynniejszy A gela das rzeźbił wyłącznie w bronzie, inni artyści z tej szkoły tworzą już wielkie grupy. W Egi-nie rzeźbiarze Kai on i Onatus, a zwłaszcza ostatni, wyzwalają coraz bardziej sztukę grecką z form starodawnych, które tradycyjnie krępowały ją jeszcze symbolistyką wschodnią. Ważnym zabytkiem sztuki ze szkoły egińskiej są dwie grupy marmurowe, odnalezione w Eginie w 1811 r., odrestaurowane przez Thorwaldsena, mieszczące się w Glyptotece monachijskiej i znane pod nazwą „Marmurów Egińskich” (ob. Egina); przedstawiają one sceny z wojny Trojańskiej, a mianowicie walkę o poległego wojownika. Rzeźby te odznaczają się wybornem modelowaniem ciała ludzkiego, wykazującem znajomość anatomii, opartej na sumiennych studyach, oraz odpowiedniem zastosowaniem ruchu postaci. W Atenach wreszcie, gdzie już za czasów legendowych Dedala kwitnąć miało rzeźbiarstwo w drzewie, widzimy w tej epoce (od początku V w.) silne ożywienie na polu rzeźbiarstwa. Słyną tu, mianowicie: Antenor, autor grupy spiżowej, przedstawiającej Harmodiusza i Arystogitona, tyranobójców i męczenników wolności,

grupy wykonanej na zamówienie ludu ateńskiego; Am fik rates, twórca narzeczonej Harmo-diusza pod postacią nieustraszonej lwicy; He-giasz, nauczyciel Fidyasza, oraz Kritias i Ne-siotos, których grupa, przedstawiająca Harmo-diusza i Arystogitona, godzących na życie tyrana Hipparcha, przechowała się w kilku podobiznach i kopiach. Grupa ta, najlepiej uchwycona w posągach marmurowych, zachowanych w muzeum neapolitańskiem, jest dziełem wysokiej wartości. Jest to grupa w całem znaczeniu słowa, obie bowiem postacie stanowią całość organiczną, w której każda z nich, nie tracąc swej indywidualności, potęguje znaczenie drugiej. Grupa ta, której wspomniane posągi są, o ile się zdaje, wierną kopią, umieszczona była na Akropolu w Atenach, na miejscu, na którem stała poprzednio grupa tejże treści rzeźbiarza Anteno-ra, a którą Kserkses jako trofeum zabrać kazał do Ekbatany. Dzieło Kritiasa i Nesiotosa, datujące mniej - więcej z r. 476 przed Chr., jest w swoim rodzaju arcydziełem i dowodzi, że już w owej epoce artyści greccy zdołali wyzwolić się z krępujących ich do niedawna jeszcze wię zów konwencyalizmu rzeźby archaicznej.

Druga epoka rzeźby greckiej przypada na czas od Cymona do końca wojen Peloponeskich, to jest głównie na tak zwany „Wiek Peryklesa” i jakkolwiek obejmuje sobą zaledwie czas jednego pokolenia (460—430) jest wielką, złotą epoką dla rozwoju sztuki greckiej. W ciągu niespełna 30-u lat sztuka grecka wydaje największe swoje dzieła i w takiej obfitości, że szczątki ich lub kopie, rozsiane po muzeach, stanowią nieprzebrany skarb wzorów najwyższych tworów plastyki ludzkiej. W epoce pierwszej rozwoju rzeźby Grecy opanowali ma-teryał plastyki, wykształcili w sobie znajomość formy: szczep Dorów udoskonalił rysunek i zbadał dokładnie anatomię ciała ludzkiego; szczep joński wniósł do sztuki poczucie piękna tej formy, potrzebę jej idealizowania; ale każdy z obu tych kierunków, oddzielnie rozwijających się, był jednostronnym. Dopiero połączenie tych dwóch kierunków, zespolenie cech ich obu w dauern dziele sztuki, mogło wydać dzieło skończone, doskonałe co do formy. Ale niedość na tem: ta forma doskonała potrzebowała treści głębszej, idei wyższej, aby mogła wydać dzieła niespożytej w sztuce wartości. Artystą natchnionym, wielkim, który tchnął nowe, idealne życie w wyrobioną już formę, był największy rzeźbiarz, jakiego ludzkość wydała—Fi d y as z (ob.). Szkoła jego stanowi też rozkwit sztuki gieckiej, najwyższy jej wyraz w dobie najwspanialszego jej rozwoju i, rzec można, łączy w sobie wszystkie zalety obu odrębnych kierunków rzeźby greckiej: szkoły attyckiej i peloponeskiej —i dlatego „wiek Peryklesa” możnaby także nazwać epoką lub szkołą Fidyasza. Jakkolwiek jednak szkoła Fi-dyasza góruje ponad całą sztuką grecką, nie jest

jedynym znakomitym jej przejawem; tuż przed nim, z nim równocześnie i po nim jeszcze rozkwitają plony innych wybitnych twórców, nowych, samodzielnych kierunków. Nim przeto scharakteryzujemy działalność Fidyasza, wskazać należy tych z wybitniejszych artystów i te dzieła bezimienne, które stanowią ogniwo łączące poprzednią epokę z nową i wielu swe-mi punktami stykają się ze szkołą Fidyasza.

jącej zrazu grozy, wstrząsnęły silnie społeczeństwem greckiem; po chwilowem przerażeniu nastąpiło duchowe podniecenie, ufność w siły własne i rozbudzenie ducha narodowego. I na polu sztuki rozbudzenie to duchowe wydało świetne plony; najpiękniejsze budowle powstały w oznaczonej epoce (ob. Architektura Hellady), a rzeźba, powołana do zdobienia tych wspaniałych pamiątek chwały narodowej i przybytków bóstw, doszła do najwyższego swego rozkwitu. Ta nowa, najświetniejsza, epoka sztuki greckiej rozpoczyna się z objęciem rządów przez Pery-klesa. Ateny stają się głównym przedmiotem jego troski: wszystko, czóm tylko sztuka i nauka mogą przyczynić się do uświetnienia owego

% »■ : ■ łf

Vf

W fe:

jilït

jgjj

Fig. 224. Diskobol, dłóta Myrona, kopia starożytna znajdująca się w Rzymie (Palazzo Massimi).

ogniska kultury greckiej i życia narodowego, znajduje silne jego poparcie. Na szczęście, znalazł on w osobie Fidyasza męża, który mógł najlepiej pokierować zamierzonemi upiększeniami miasta i przybytków chwały narodowej, a chociaż sam on nie był w stanie podołać wszystkiemu, to w każdym razie na wszystkiem kładł piętno umiejętnego i wysoce artystycznego swego kierunku. Miarą wyjątkowej wielkości Fidyasza są współcześni mu wybitni artyści, jak wspomniani wyżej: Kalamis i Myron, którzy równocześnie z nim niemal tworzyli oryginalne i wysokiej wartości dzieła, a jednak Fidyasz

Najwybitniejszymi przedstawicielami szkoły at-tyckiej w tej drugiej epoce byli Kai amis i Myron. Pierwszy pracował w czasie pomiędzy wojną Medyjską i Peloponeską (480—432), rzeźbił w bronzie i w marmurze, uprawiał wszystkie działy plastyki rzeźbiarskiej: posągi, grupy, postacie kolosalne; rzeźbił bogów i bohaterów — jego postacie kobiece odznaczają się wielkim wdziękiem—celował zaś przedewszyst-kiem w odtwarzaniu zwierząt. Słynęły głównie jego: Apollo z Apolonii pontyjskiej i Afrodyta oraz Kwadryga. Dochowały się kopie jego Hermesa. Drugi z nich, uczeń Ageladasa, rzeźbił przeważnie w bronzie, a tak był sławnym, że Rzymianie w łupach swoich, wywożonych z Gre-cyi, dzieła jego zawsze osobno wymieniali. Charakterystykę jego postaci (przeważnie męskich) stanowi siła męska oraz znakomite uchwycenie danego ruchu ciała w związku z całym organizmem; łączył on naturalizm z nadzwyczaj su-miennem wykończeniem, a przytem umiał indywidualizować typy, których charakterystykę rozlewał na całość przedmiotu, uwidoczniając ją w najdrobniejszych szczegółach. Arcydziełami jego, a zarazem znakomitemi nabytkami sztuki plastycznej wogóle są: Mar y an, ucieszony ze znalezienia fletów, porzuconych przez Atenę (dwa posągi: marmurowy w zbiorach Lateranu, bronzowy w Londynie) i Disko boi, to jest młodzieniec rzucający krążek (dysk), a właściwiej skupiający siłę i zręczność dla rzucenia go w dal. Pierwszy jest wzorem charakterystyki typu, wzorem, w którym każdy niemal muskuł odpowiada danej postaci; drugi jest świetnem studyum ruchu, a raczej skupienia w jednej chwili całego naprężenia muskułów i rzutów przygotowawczych przed rzuceniem pocisku (kopia w Palazzo Massimi w Rzymie, fig. 224). Źródła wspominają między inuemi i o krowie bronzowej, jego dłóta, tak prawdziwej, że, jak opiewały liczne na cześć tego dzieła epigramy, sam artysta chciał ją przez pomyłkę do stada zapędzić. Obok tych dw ch znakomitych artystów stoi jeszcze wybitna postać Pytagorasa z Re-gium w W. Grecyi, współzawodnika Myrona.

Z dzieł bezimiennych odnieść tu należy metopy i fryzy ze świątyni Tezeusza (Theseion), przedstawiające prace Herkulesa i czyny bohaterskie Tezeusza (metopy), oraz walkę Lapitów z Centaurami (fryz). Styl ich energiczny i ostrość konturów przypominają szkołę Kalamisa.—Wojny z Persami, zwycięski epilog tej przygniata- ! przewyższył ich, tak, jak wyższym jest od wszystkich następnych, także znakomitych, artystów, nych za najwyższe dzieło Fidyasza, miał 13 me-Na nieszczęście, dzieła jego najdonioślejsze, jak trów wysokości, wyobrażał mężczyzuę w sile posągi bogów, nie przechowały się w orygina- wieku o poważnych, pięknych rysach twarzy, łach; mamy tylko opisy ich, pochwały entuzya- z krótką pełną brodą i długiemi włosami, opa-

styczne lub kopie nieudolne; to zaś, co pozostało z oryginalnych rzeźb z frontonów i Fryzu Partenońskiego, nie wszystko było jego dłóta, zaledwie kilka z zachowanych figur, wielce uszkodzonych, z frontonów. Fryz jest także dziełem jego, ale tylko jako rysunek, nie zaś jako samo wykonanie, robili go bowiem inni artyści podług kartonów i pod kierunkiem Fidyasza. Znaczenie Fidyasza dla sztuki greckiej polega nie tyle na wykończeniu dzieł, ile na olbrzymiej sile twórczej, którą on wlewał w liczne prace artystyczne, oraz na podniosłości ducha, jaką wcielał w posągi bogów. Fidyasz był twórcą — rzec można — sztuki religijnej, to jest nie konwencyonalnej, ikonicznej tylko, w której symbole obudzają gotowe już uczucia religijne niezależnie od wartości estetycznej danego przedmiotu, ale prawdziwej sztuki religijnej, która potęgą swych dzieł i piękną ich formą nastraja każdego widza do myśli oderwanych i uczuć podniosłych. Najwyższe krea-cye Fidyasza: posąg Ateny Parteilos i Zeusa Olimpijskiego, są też zarazem i najwyż-szemi dziełami rzeźby religijnej świata klasycznego; podług jednozgodnego świadectwa pisarzy starożytnych na widok Zeusa Fidyaszowego odczuwało się mimowoli blizką bytność bóstwa. Pliniusz powiada, że na widok Zeusa olimpijskiego „człowiek zapominał o wszelkich troskach i cierpieniach i czuł się pod dziwnym urokiem"; Paweł Emiliusz pisze, iż „mu się zdawało, że widzi Zeusa homerowskiego a może i samego Boga”; Kwintylian twierdzi, że „Fidyasz dodał jeden moment, istniejącej już religii”. Jak widać z opisów i kopij tych dzieł, a także i innych posągów bogów ze szkoły Fidyasza, styl ich odznaczał się głównie prostotą i doskonałością formy: prostotą, odpowiadającą poważnemu nastrojowi ówczesnej sztuki i doskonałością formy, zdobytą pracą wielu pokoleń i rozwijaną przez wiele szkół poprzednich. Wspomniane olbrzymie posągi Ateny i Zeusa wykonane były, podług dawnych wymagań tradycyjnych, ze złota i kości słoniowej. Posąg Ateny, 26 łokci wysoki, zdobił Par-tenon, wzniesiony a właściwie odbudowany pod kierunkiem Fidyasza na miejscu dawnego przybytku świętości, zburzonego przez Persów. W postawie stojącej, bogini wspierała prawą rękę na tarczy, poza którą wił się wąż, w lewej ręce trzymała posążek zwycięstwa; ciało było ze słoniowej kości, odzież i broń ze złota a oczy z drogich kamieni. Kopij tego posągu dopatrują się w popiersiu Ateny w zbiorach monachijskich, w tak zwanej Pallas z Veletri w Luwrze, w A-thene Polias w willi Albani, oraz w posągu marmurowym w muzeum ateńskiem (fig. 225). Posąg Zeusa olimpijskiego, uważany przez współczes-

dającemi bogato na ramiona, siedzącego na tronie, z głową pochyloną, laurem uwieńczoną, trzymającego w lewej ręce berło a w prawej posążek skrzydlaty zwycięstwa. Istnieją tylko dwie monety z owych czasów, dające jakie-takie pojęcie o tym posągu: florencka, przedstawiająca posąg w całości, i paryska—tylko głowę Zeusa; są to stare pieniądze z Elidy. Fidyasz w posągu tym stworzył typ uczłowieczenia pojęcia bóstwa, typ boga-człowieka, typ, który na długo w sztuce pozostał wzorem. Biust, istnie-

\j

cr

L:

Fig. 225. Posąg marmurowy Ateny, w Muzeum ateńskiem.

jący w zbiorach watykańskich pod nazwą Zeus z O tri coli (fig. 226), powszechnie zaliczany do najpiękniejszych zabytków sztuki klasycznej, trzymany jest właśnie w tym typie. Jakkolwiek bujne pukle włosów ua głowie i podobneż utrę-tlenie brody wskazują, że biust ten, datujący niewątpliwie z czasów rzymskich, jest kopią rzeźby z epoki macedońskiej, to z drugiej strony w profilu twarzy, w tych rysach poważnego i surowego charakteru, widać pokrewieństwo z typem odtworzonym na monetach z Elidy. Pokrewnego typu, chociaż mniejszej wartości artystycznej, jest także rzeźba znana pod nazwą Zeus z Yerospi. Prócz opisanych dwóch najwybit-

Fig. 227. Postacie niewiast ze szczytu wschodniego w Partenonie. (Londyn, British-Museum).

niejszych posągów bogów Fidyasz stworzył i wiele inuycli, jak np.: postacie bogów w grupie, ofiarowanej przez Ateńczyków świątyni w Delos na pamiątkę bitwy maratońskiej, kilka olbrzymich posągów Ateny, z których najsłynniejszym (prócz

iTP

mm

i.

Fig. 226. Zeus z Otricoli, w zbiorach watjdcańskich.

wyżej opisanego) był posąg bronzowy, wzniesiony z łupów maratońskich na Akropolis ateńskiem. Od przylądka Sunium błyszczeć już miały hełm jej i lanca.— Z rzeźb, zdobiących świątynie i przybytki pamiątek narodowych, najważniejsze były rzeźby w Parteno-nie (ob.). Szczątki ocalały zaledwie z tych przepysznych grup, rozrzuconych po metopach i trójkątach frontonów świątyni; szczątki te przechowują się głównie w British - Museum w Londynie, zwiezione tam w r.

1801 przez lorda Elgina. Przybytek partenoński, zniszczony ostatecznie przez wybuch prochowni w r. 1687 i pozbawiony najpiękniejszych swych o-zdób, zastąpionych odlewami gipsowemi, jest najcenniejszą ruiną sztuki greckiej.

Na szczęście, przed wybuchem malarz francuski Carray zdjął rysunek (obecnie w Luwrze paryskim) z rzeźb, zdobiących frontony tego przybytku; tym sposobem ocalała przynajmniej od zagłady ich kompozycya, ale

Rnn. Po» Hu itr. Zeaz. 204. T. XXVI.

i wtedy już brakowało niektórych części składowych, zdobiących trójkąty naczelne świątyni. Przedstawiały one: trójkąt wschodni narodziny Ateny, zachodni—chwilę po odbytej walce Po-zejdona z Ateną. Z pierwszego pozostały tylko kąty, przedstawiające Heliosa wyjeżdżającego z lewej strony z podziemia a z prawej zapadającego w otchłań nocy; z drugiego pozostały tylko rozbitki: tors boga cofającego się w gniewie z miejsca przegranej bitwy ku zaprzęgowi swemu i w takimże stanie zniszczenia bogini, także uchodząca z pola walki. W kącie lewym zachodniego trójkąta leży przepiękne uosobienie rzeki Hefistosa, postać leżąca, wsparta na lewem ramieniu, oraz zachowały się zaledwie połowa piersi i ramion Ateny; z innych postaci, ocalały tylko dwie głowy. W trójkącie wschodnim z pozostałych szczątków podziwiać można leżącą postać Heraklesa i niezrównanej piękności ciała bez głów, bogato drapowane, niewiast, z których piękne zwłaszcza są postacie charit (fig. 227). Z szeregu metop, 39 istnieje jeszcze na świątyni, 17 w British Museum i po 1 w Luwrze i w Kopenhadze; najznakomitsze z nich są przedstawiające walki centaurów. Z pomiędzy nich nie wszystkie są równej wartości, prawdopodobnie niektóre z wielu robione były przez mniej wybitnych uczniów Fidyasza. Fryz, otaczający celę świątyni partenońskiej, zalicza się powszechnie do największych i najwspanialszych kompozycyj sztuki klasycznej. Części jego pojedyncze także nierównej są wartości co do ich wykonania, chociaż rysunek ich wszystkich znakomity, części wszystkie wybornie zharmonizowane z całością,— co zatem dowodzi, że pomysł całości i naszkicowanie części jest dziełem Fidyasza, a nadto niektóre z postaci są tak zna-

mi

' k=-    : "

li,

P-"

komicie wykończone i tchną taką pełnią życia, że można w nich śmiało przypuszczać utwory dłóta samego mistrza. Treścią rzeźb zdobiących fryz partenoński jest święto Ateny, podczas

96

którego przedstawiciele wszystkich klas narodu nazwiska jego autora. W posągu tym artysta biorą udział w składaniu tej bogini nowej szaty, znakomicie uwydatnił ruch powietrzny postaci, utkanej przez dziewice ateńskie. Na przestrze- chwilę, w której postać cała zdaje się unosić ni stu kilkudziesięciu metrów długości artysta rozsnuł na tym fryzie szereg przepysznych scen, przedstawiających defiladę grup, idących od strony zachodniej ku świątyni i rozdzielających się na dwa pochody, okrążające ją od południa i północy i zbliżające się ku niej od strony wschodniej, gdzie zgromadzeni są bogowie. Bogowie ci tworzą wspaniałą grupę postaci nadzwyczajnej piękności; jakkolwiek postacie te są uszkodzone, niektóre z odbitemi zupełnie twarzami (Zeus, Hera, Ares), budzą jednak podziw wyrazem swoim, który przemawia do nas samym układem ich ciała. Zarówno modelowanie tych figur, jak anatomia ich ciała i nadzwyczaj piękne drapowanie szat cienkich, pozwala domyślać się w tych drogocennych szczątkach sztuki dłóta samego Fidyasza. Pochód z grup niewieścich, dziewic niosących naczynia rytualne, i młodzieńców na koniach uderza wdziękiem postaci i umiejętnem ich grupowaniem a także wybornem rozmieszczeniem i ustosunkowaniem tych grup, snujących się swobodnie i bez powikłania, pomimo silnego ruchu i częstego natłoczenia figur (fig. 228).

mą

7,

mm

ii

ym

W

■rç-

K i

ił i

:x.

"mm

v- •'

Fig. 229. Posąg Zwycięstwa (Nike) Paeoniusza, znaleziony w Olimpii.

w powietrzu, jakby, zlatując z Olimpu, zawisła nad ziemią. Umiejętnie odwiane w tył szaty, uwydatniają piękne, młodzieńcze kształty bogini. (Bardzo umiejętnie restaurował ten posąg B.

Griittner, odtwarzając z zachowanego torsu całość skrzydlatej bogini, trzymającej nad sobą płaszcz wzdęty wiatrem). Nazwiska wymienionych dwóch uczniów Fidyasza prowadzą nas napowrót do Olimpii, im bowiem przypisuje się powszechnie ozdobienie rzeźbą przyczółków świątyni Zeusa, w której umieszczone było arcydzieło Fidyasza: Zeus olimpijski. Zachodni przyczółek przedstawiał walkę Centaurów z Lapitami, wschodni — przygotowanie do gonitw w obecności Zeusa; autorem pierwszego miał być Alkamenes, drugiego — Paeoniusz. Szczęśliwie odnalezione przez wyprawę francuską do Morei w 1831 roku i przez wyprawę niemiecką w 1875 i 1885, rzeźby te, jakkolwiek

Najwybitniejszymi uczniami Fidyasza byli Al-kamenes i Paeoniusz. Pierwszy z nich, twórca słynnej Afrodyty Uranii, zwanej „Afrodytą w ogrodach” (kopia starożytna w Luwrze), z uczńia, jak niesie podanie, wyrósł na współzawodnika mistrza swego. Alkamenes, podobnie jak Fidyasz, był rzeźbiarzem bóstw, ale bóstw drugorzędnych; podobnie jak Fidyasz postaciom rzeźbionym nadawał powagę i powab właściwe szkole attyckiej. Jego Hera o łagodnem, choć poważnem, obliczu jest pokrewną typowi Zeusa Fidyaszowego, podobnie jak Asklepios, którego piękna głowa, pochodząca z wyspy milońskiej,

: N

/arts

imß

Agi

S

\\Vl

i-

•l

i*.

\>

li

Fig. 228. Jeźdźcy z fryzu partenońskiego, od strony północnej. (Londyn, British-Museum).

zdobi muzeum londyńskie. Paeoniusz znanym jest głównie z posągu Zwycięstwa—Nike (fig. 229), znalezionego w Olimpii. Jedno to dzieło wystarcza dla zachowania nazawsze w pamięci

bardzo uszkodzone, są nader cennym zabytkiem sztuki greckiej. Trzymane w charakterze archaicznym i wykonywane realistycznie, niczem nie przypominają szkoły attyckiej, która idealizowała naturę; rzeźby te, przeciwnie, zawierają wiele postaci branych wprost z natury, które cenne jako materyał etnograficzny (np. starzec, leżący w przyczółku wschodnim, będący niewątpliwie portretem z natury niewolnika), oraz jako zabytek sztuki miejscowej, nie mogą jednak być zaliczane do dzieł szkoły Fidyasza, czyli do t. zw. „nowej szkoły”, dla odróżnienia od dawnej „archaicznej szkoły” rzeźby greckiej. Wybitniejszych dzieł uczniów Fidyasza szukać należy przede-wszystkiem w głównem ognisku jego działalności, w Atenach. Do takich zaliczyć można portyk z karyatydami w Erechtejonie na Akropolu. Trudne zadanie, zlanie miękkich linij postaci niewieścich z niezwruszouemi konturami budowli, opartej na prawach statyki, osiągniętem tu zostało w sposób mistrzowski. Siła, nieodzowny warunek i cel tych postaci, nie pozbawia ich wdzięku niewieściego. Tylko wielki artysta mógł uniknąć sprzeczności estetycznych, tkwiących w samym pomyśle użycia ciał ludzkich do dźwigania mas kamiennych. Pokrewne tym postaciom są postacie bogini zwycięstw, wyrzeźbione w płaskorzeźbie na fryzie małej świątyni Nike Apteros, znajdującej się wpobliżu Propyleów na Akropolu ateńskim. Zarówno postać bogini z wyciągniętą ręką (zapewne wieńcząca trofea), jak i druga, poprawiająca sandał, który spada z prawej nogi, są niezrównanej piękności, tak w układzie figur, jak iw proporcyach ciała, ciała pełnego życia i wdzięku. Silne poczucie harmonii, umiejętne stosowanie środków prowadzących do zamierzonego celu, ujęcie organiczne szczegółów w jedną całość artystyczną, zupełne panowanie nad przedmiotem, ujawniające się w prostocie pełnej wdzięku: oto cechy szkoły, której Fidyasz przewodził, cechy te widoczne w opisanych postaciach niewieścich ze szczątków fryzu Nike Apteros.

Jakkolwiek zakres prac wykonywanych pod kierunkiem Fidyasza był niezmiernie wielki, a wpływ mistrza na sztukę grecką, pomijając już bezpośrednie jego otoczenie artystyczne, prawie bezgraniczny, to jednak epoka jego była tak bogatą w samodzielne twórcze siły artystyczne, że, jak wyżej powiedziano, tuż przed nim, z nim jeduocześnie i zaraz po nim występowały pierwszorzędne siły artystyczne, tworzące nowe, zupełnie odrębne, samodzielne ogniska sztuki narodowej. I tak podczas gdy Fidyasz wieńczył w Atenach przybytek bóstwa, w Argolidzie kwitło inne centrum sztuki, miasteczko Argos. Słynęło ono już od dawna jako rozsadnik piękna; tu Ageladas (ob.) kierował młodzieńczemi krokami Fidyasza. uczył Myrona, on także wykształcił Polykleta z Sycyonu, najwybitniejszego przedstawiciela szkoły peloponeskiej, w tej drugiej epoce rozwoju rzeźbiarstwa greckiego. Zakres twórczości artystycznej Polykleta nie był tych rozmiarów, co sztuka Fidyasza, i nie sięgał tycli, co ona, wyżyn. Wprawdzie i Polyklet rzeźbił posągi bóstw, jako to: Zeusa w Argos, Afrodyty w Amiklei, Hermesa w Lysimachei (w Cher-sonezie tauryckim), a zwłaszcza słynny kolosalny posąg Hery do jednej ze świątyń w Argos, opisany szczegółowo przez Pauzaniasza (Hera była przedstawioną w dyademie, siedząca na tronie z berłem i granatem w ręku; piękna głowa Hery w muzeum neapolitańskiem uchodzi za odtworzenie tego typu); właściwie jednak sławę swoją zdobył on posągami zwykłych śmiertelników, traktowaniem ciała, nie bogów, ale —ludzi. Polyklet był rzeźbiarzem świeckim tak jak Fidyasz rzeźbiarzem duchownym. Kwintylian trafnie scharakteryzował rodzaj talentu Polykleta orzeczeniem, że z pod dłóta jego ciało ludzkie wychodziło zbyt piękne a boskie nie dość majestatyczne. Przy ocenianiu dzieł Polykleta nie trzeba jednak zapominać* że na dolę tego artysty wypadło trudne nader zadanie współzawodniczenia z Fidyaszem, który właśnie celował w nadawaniu niebiańskiego majestatu postaciom bóstw, jakie tworzył z kamienia. Jeżeli więc w tym kierunku Polyklet nie mógł dorównać Fidyaszowi, to jednak co do traktowania ciała zwykłych śmiertelników stworzył wzór, którego przez długi szereg lat wielu rzeźbiarzy trzymało się ślepo. Polyklet stworzył mianowicie to, co artyści starożytni nazywali „kanonem”; kanonem tym jest słynny jego posąg, noszący nazwę „Dory for os”. Polyklet napisał księgę o proporcyach ciała ludzkiego, a jego Doryfor miał być właśnie wykonanym podług przepisanych proporcyj, czyli podług jego kanonu. Nad kanonem tym robiono długie stu-dya i wyprowadzano z niego najrozmaitsze pro-porcye geometryczne, najczęściej biorąc za miarę ustosunkowania członków—palec posągu. W braku oryginalnego posągu Doryfora miara ta nie da się sprawdzić z należną dokładnością. Zachowały się wprawdzie kopie tego posągu, ale nie tak dokładne, żeby mogły służyć na sprawdzian samego kanonu. Załączony na str. 764 wizerunek jednej z nich (fig. 230), nie najlepszej, ale najkompletniejszej z pozostałych, przekonywa, że wymiary tego posągu nie są tak dalece harmonijne. żeby mogły służyć za kanon niezaprzeczalny. Podobnie jak Doryfora, istnieje także kilka kopij drugiej słynnej rzeźby Polykleta a mianowicie tak zw. „D i ad um e ne sa”. Załączamy wizerunek jednej z nich (fig. 231), znajdującej się w „British Museum” w Londynie, należącej do lepszych kopij, choć nie bezwzględnie dobrej. Przedstawia ona młodego atletę, z wznie-sionemi ramionami, w chwili gdy obwiązuje głowę długą przepaską; lewej ręki brakuje w oryginale. Wprawdzie żaden z wymienionych dwu posągów nie daje dokładnego wyobrażenia o zaginionych oryginałach, ale i w nich znać już pewne cechy wspólne, charakteryzujące rodzaj prac Polykleta, a głównie typ jego ulubiony: ciało silnej budowy, nieco przysadzistej; jest to typ młodzieńców o członkach i muskułach wyrobionych ćwiczeniami ciała w palestrze. Charakterystyką posągów Polykleta jest i to także, że figury jego stoją zwykle całym ciężarem swoim na jednej nodze, druga najczęściej podniesiona, albo zaledwo dotyka palcami ziemi. Z kopij tych widać także, że Polyklet, tworząc swoje posągi, przedstawiał wiernie, z natury, ciała prawdziwych atletów; są to modele żywcem portretowane, ale modele piękne i umiejętnie, artystycznie traktowane. Cechą ich wybitną jest razie zasługą jest Polykleta, że ujął w normę stałą typ piękna ciała ludzkiego, podobnie jak Fidyasz stronę duchową człowieka pragnął uplastycznić w typie bogów wiecznie młodych i zawsze noszących na sobie znamię boskiego majestatu; a tym sposobem Polyklet zachęcił na nowo artystów do pracy samodzielnej, tych mianowicie artystów co wobec doskonałości dzieł Fidyasza stracili zrazu odwagę do próbowania własnych sił swoich na tem polu. Tu miejsce wspomnieć o Amazonce ranionej (ob. fig. 262 przy art. „Amazonka”), zdobiącej muzeum berlińskie, a uchodzącej za dzieło tegoż artysty. Znaną jest legenda, opiewająca, że gdy najzna-

Łi,

m,- jNnI

ß i

te.

là

--

<•

'ii

mm

kig. 230. Doryforos Polykleta. Starożytna kopia uzupełniona (Neapol).

Fig. 231. Diadumenes Polykleta.

Staroż. kopia uzupełniona (Britisk-Museum w Londynie)*

naturalność, tak jakby portrety te były robione bez poprzedniego ustawiania modelu; modele traktowane są tak naturalnie, jakby uchwycone były aparatem fotograficznym przed tern jeszcze nim zdołały przybrać postać wymuszoną ułożoną do fotografii. Ta naturalność układu figur jest jednak wynikiem wysoce artystycznego namysłu. Posągom tym zarzucają brak wyrazu w twarzy. Wyrazu tego pozbawione są one dla tego, że artysta przedstawiał swoje posągi w bezczynnej postawie, w spoczynku, prawie bezmyślnym. Stąd piękno, dla którego artysta szukał i znalazł „kanon”, jest tylko pięknem materyalnem, pięknem form i harmonii kształtów ciała. W każdym komitsi rzeźbiarze greccy wezwani byli do pracy konkursowej, mającej na celu wyrzeźbienie posągu amazonki do świątyni w Efezie, i gdy zażądano następnie ich zdania o wykonanych pracach konkursowych, wymieniali, każdy z nich, jako najlepszą rzeźbę naprzód swoją własną, następnie Polykleta, na trzeciem miejscu stawiali rzeźbę Fidyasza, na czwartem Kresilasa, na dalszych Kidona i Fradmona. Już więc współcześni najwyżej stawiali Amazonkę Polykleta. Wiele danych przemawia za tem, że Amazonka berlińska jest odtworzeniem wspomnianego pierwowzoru, który zdobył uznanie powszechne na konkursie efeskim. Pomijając kwestyę, czy Arna-

■W

•m

i Mff

YMB

Bat

żonka raniona jest rzeczywiście pomysłu Poly-kleta, czy innego artysty, w każdym razie należy ona do jednego z najszczęśliwszych pomysłów sztuki greckiej, a dla cech jej charakterystycznych odniesioną być winna do epoki kwitnienia sztuki plastycznej w Argolidzie. Prócz tego rzeźba ta nosi na sobie cechy dłóta Polykleta i mogłaby również służyć za kanon pięknego ciała dziewiczego, będącego zarazem i typem siły i typem wdzięków młodości: tak dalece harmonijnym jest w niej układ członków i tak piękna modulacya linii. Typ tej amazonki wyższym jest nawet od zachowanych typów atletów (Dory-fora i Diadumena), bo cierpienie wskutek odniesionej rany, malujące się na twarzy tego posągu, nadaje mu wyraz, którego pozbawione są posągi atletów Polykleta. Ten smętny i spokojny wyraz bólu, ta męska odwaga i prostota dziewicza, miały właśnie przechylić szalę zwycięstwa na korzyść artysty. Dodajmy przytem, że jak świetne traktowanie ramion było specyal-nością Praksytelesa, głowy wogóle — Myrona, tak znowu specyalnością Polykleta było idealne odtwarzanie łona kobiecego; a właśnie na posągu Amazcnki ranionej, wskutek nader szczęśliwie pomyślanego zarzucenia hytonu, podtrzymywanego tjlko na wązkim pasku, artysta miał wyborne pole do uplastycznienia całego jej biustu dziewitzego. Do zalet dłuta Polykleta, jak wogóle całej szkoły z Argos, należy nadzwyczajna staranmść w obrabianiu kamienia, drobiazgowe niemal wykończanie szczegółów, zalety, których nie posadała szkoła attycka. Już współcześni twierdził; że nikt nie mógł dorównać Polykle-towi w wykończaniu szczegółów jego rzeźb. Głównymi ucmiami tego mistrza byli: Naukides, Alyppos iPolyklet, „młodszym” zwany; za dzieło pie*wszego z nich uchodzi Diskobol watykański, ? wybornie uchwyconym ruchem i układem ca ej postaci, w chwili mającego się dokonać rzutr dysku.

Przechodziny do trzeciej epoki rzeźbiarstwa greckiego, obe.mującej cały wiek IV przed Chr. Wiek tei stanowi epokę zwrotną w sztuce greckiej; zniana obyczajów odbija się na sztuce owoczesiej, tracącej charakter religijny epok poprzednik i wkraczającej w fazę świec-kości i realizm . Zamiast typu ogólnego teraz na porządku dzennym jest indywidualizowanie dzieł sztuki, u.anianie się za wyrazem jednostkowym, casto z przekroczeniem norm odpowiednich. Najwybitniejszym przedstawicielem tego kieruiku, a zarazem i tak zwanej nowej szkoły attyckiej, jest Skopas, rodem z Paros, którego prace przypadają na lata od 395 do 310. Zdolny budowniczy, twórca frontonów świątyni Ateny w Tegei, współpracownik przy gobowcu Mausoleosa (ob. Architektura, str. 678), Skopas tworzył także piękne posągi, pele wdzięku a zarazem i wyrazu. Siła uczucia życie, ruch, czasem nawet gwałtowny, cechują wogóle jego utwory. Utwory te nie doszły do nas w oryginałach; przechowały się zaledwie kopie kilku z nich. Za taką kopię uważano dawniej posąg Apolliua Musage-ty w zbiorach watykańskich (ob. fig. 232, oraz art. Apollo w sztuce, str. 458). Współcześni mówili o Skopasie, że w marmur życie wlewał; zwłaszcza wysoko stawiano pod tym względem jego bachantkę, o której powiadano, że on ją szaleć nauczył. (Tors tej postaci, wyrobiony w marmurze, znajduje się w Berlinie). On pierwszy miał odwagę przedstawić Wenus bez odzieży, a Asklepiosa bez brody. Jest to charakte-

}M

'•C

Hf

P jiy

(Mm , II i

Im

Fig. 232. Apollo z cytrą, ze zbiorów watykańskich w Rzymie.

rystyczne jako zmiana pojęć o bóstwie, które powoli zstępuje ze swego piedestału powagi i staje się bardziej zbliżonem do człowieka. Jest to upadek idei bóstwa a zarazem lekceważenie form archaicznych na korzyść kultu piękna w kształtach ciała ludzkiego. Arcydziełem szkoły Skopasa jest posąg Zwycięstwa, tak zw. Nike Samo tracka, wzniesiony na pamiątkę zwycięskiej bitwy morskiej Demetryusza Poliorcetesa z Ptolemeuszem (306 r.). Posąg ten, bardzo uszkodzony, bez rąk i głowy, odnaleziony w r. 1863 przez Champoiseau, zdobi obecnie zbiory Luwru paryskiego. Podajemy dwa rysunki jego: jeden przedstawiający go w stanie obecnym (fig. 233), drugi po odrestaurowaniu, zaprojekto-waiiem przez Zumbuscha (fig. 234).— Drugim wybitnym przedstawicielem owej epoki był Praksyteles, którego działalność artystyczna przypada na lata 360—340. Był on także budowniczym i rzeźbiarzem zarazem, pochodził z Aten i tam całe życie pracował. Wielbiciel Fryny, niezwykły wdzięk jej nadaje swoim posągom. Uganianie się za wdziękiem w przedstawianych postaciach było wogóle wówczas kierunkiem modnym: widać to wybornie na wyrobach ceramicznych, malowanych z owej epoki, oraz na figurkach z Tanagry. Naturalizm epoki poprzedniej ustępuje miejsca wdziękowi, siła— powabom ciała; nie wojownicy i atleci są ulu-szczurką (ob. fig. 241 przy art. Apollo w sztuce). Jego Hermes, znaleziony w Olimpii (1877 r.), odznacza się niezwykłym powabem i wdziękiem. Jest to arcydzieło sztuki greckiej, na szczęście, zachowane w oryginale, choć w stanie bardzo niezupełnym. Brak temu posągowi prawej ręki i obu nóg, począwszy od kolan (fig. 236 i 237); to jednak, co pozostało, zachowane jest niezwykle dobrze, bez najmniejszego uszkodzenia, niemal z tym samym połyskiem, z jakim marmur ten opuścił przed wiekami pracownię mistrza. I rzeczywiście posąg ten dopiero daje miarę mistrzostwa Praksytelesa. Naturalność postawy, wdzięk w ruchach, powab

.■X . : .

rĘ

<<

k.

mjf■

fik

w.-

Mf

||

Al

■'S

Fig. 233. Posąg Zwycięstwa (Nike), zwany Samotraekim (Luwr).

Fig. 234. Posąg Zwycięstwa Samotrackiego odrestaurowany przez Zumlnischa.

bionym tematem c-la Praksytelesa, ale boginie i młodzieńcy o pięknych kształtach, o ciałach delikatnych, pełnych wdzięku (jak np. Młody Satyr w spoczynku, fig. 235). Stara się on przytem dłótem wydobyć z marmuru namiętność i całą skalę uczuć, miotających duszą ludzką. Jego Wenus z Knidos staje się na długo postacią typową, wzorem często odtwarzanym. Jego dwa posągi Erosa: parjońskiego i tes-pijskiego, budzą podziw powszechny. On także stwarza nowy, odmienny od poprzednich, typ Apollina, nadając mu, zamiast siły (Alkamenes), powab kształtów delikatnych efeba. Takim jest np. słynny jego Apollo „Sauroktonos” z ja-postaci, piękność oblicza i znakomite wykończenie anatomiczne ciała, bez przesady i zbytniego akcentowania wiedzy w tym kierunku, wykończenie staranniejsze nawet, niż w Faunie i Apol-linie „Sauroktonos”,—dosięgają wyżyn sztuki, na jakich postawionym być może tylko Kefisos Fi-dyasza. „Dwa te posągi — jak powiada Piotr Paris — są to dwa szczyty, które wznoszą się nad całą rzeźbą grecką”... „W posągach tych—powiada tenże badacz — dwaj najwięksi rzeźbiarze starożytności zdołali wyrazić ideał swój, ideał najszlachetniejszy, jaki kiedykolwiek myśl ludzka zrodziła”. Dodajmy, że sąd ten odnosi się do rzeczy zachowanych w oryginale, tak rzad-

kich, na nieszczęście. I dlatego-to nowe muzeum olimpijskie szczycić się może tern, że posiada w Hermesie Praksytelesa skarb nieoceniony, zabytek oryginalny najpotężniejszego objawu piękna w plastyce. Charakterystycznem jest w posągu tym, że, podobnie jak Faun i Apollo tegoż mistrza, Hermes nie posiada zwykłych atrybutów boskiego swojego pochodzenia (ani spiczastej czapki, ani berła, ani skrzydeł u nóg): jest to młodzieniec, ale młodzieniec idealnie piękny, a przytem ten ideał piękna to nie utarty, konwencyonalny, tak zwany typ grecki, o kształtach prawidłowych, niemal stereotypowych, oblicza,—to typ piękna indywidualnego, przez artystę stworzonego, niczem nie przypo-

dem Guillaume’a, że tak zwane „kanony greckie” nie służyły nigdy za punkt wyjścia dla nowych szkół, ale były streszczeniem niejako danej szko-

'f'

i/

*:Ą

li

y,

kr'

r-:

Fig. 236. Hermes Praksytelesa, znaleziony w Olimpii (Muzeum Olimpijskie).

&•

ły. Gdy zaś mówimy o szkołach, zaznaczmy także, że cechy szkół zatracają powoli pierwiastkowy swój charakter przeważnie plemienny, a stają się coraz bardziej indywidualizowanym

Fig. 235. Młody Satyr podług oryginału Praksytelesa, znajdujący się w zbiorach kapitolińskicli w Rzymie.

minającego typów jego poprzedników,—jest to typ zupełnie nowy, stworzony pod wpływem natchnienia artysty, typ, w którym natura ludzka zdaje się odmłodzoną i upiększoną. Toż samo powiedzieć można o calem ciele Hermesa, niedają-cem się nagiąć do kanonu Polykleta, bo tworzącego samo sobą nowy typ, służyć mogący także za kanon niezrównanej harmonii i pełen powabu. Trzecim takim kanonem dla postaci ludzkich był w rzeźbie greckiej, jak zobaczymy niżej, typ młodzieńca stworzony przez Lisyppa, rzeźbiarza tejże epoki, ale z innego środowiska kultury greckiej. Ponieważ mówimy o kanonach rzeźby greckiej, zaznaczmy tu, idąc w tern śla-

s#* y

mb

= 'vs%

Fig. 237. Głowa Hermesa Olimpijskiego (widziana z boku).

kierunkiem danych wybitnych talentów. W epoce, którą obecnie przedstawiamy, a w której górują silnie zaakcentowane indywidualności Sko-

pasa, Praksytelesa i Lizyppa, nie można już mówić o odrębnych kierunkach plemiennych sztuki Jończyków i Dorów, nie należy wyróżniać artystów podług ich pochodzenia i uogólniać ich cech plemiennych. Skrzyżowanie plemion, łączenie się ich i ścieranie wzajemne, wspólność interesów, wymiana myśli i uczuć społecznych, stworzyły już w tej dobie dziejów greckich jeden naród helleński, w którym odrębne, niezawisłe pozornie, państewka stanowiły ogniska jednej wspólnej kultury. Mamy przeto w tej epoce do czynienia, nie z odrębnemi szkołami, odrębnych plemion, ale z odmiennemi kierunkami jednej i tej samej sztuki greckiej, sztuki na-wskroś narodowej. Sztukę tę krzewią wybitni artyści greccy w szerokim promieniu kultury greckiej; niezależnie od miasta, z którego artyści ci pochodzą, niosą oni tradycyę tej sztuki greckiej z jednego brzegu morza Egejskiego na drugi, daleko na Wschód i na Zachód aż do tak zwanej Wielkiej Grecyi, a nawet i do miast italskich. I tak wokoło Skopasa i Praksytelesa grupowało się mnóstwo uczniów i wielbicieli, z różnych stron G-i, wielu z nich znakomitych z czasem artystów, mniej głośnych jedynie dla przyćmiewających ich imiona sławy ich mistrzów. Najwybitniejsi z nich byli Ateń-czycy: Leochares, Bryaxis, Libanios, a z innych stron kraju : Tymoteos, Pythes, Stennis, Polyeuk-tos; prócz tego mnóstwo imion dzielnych artystów przechowała tradycya, lub głoszą światu napisy nowoodkrytych cennych dzieł sztuki. Specyalnie do szkoły Praksytelesa, prócz dwóch synów jego, zaliczają powszechnie Kefisodota Młodszego i Tymarcha, domniemanych twórców fryzu na pomniku Lizykrata w Atenach i słynnej grupy „Nioby i Niobidów”, których kopie starożytne przechowują się dotąd w muzeum florenckiem. Grupa Nioby i Niobidów (fig. 238), odnaleziona w 1583 r., należy do arcydzieł sztuki greckiej; pełna dramatyzmu i podniosłości, jest ona zarazem uosobieniem patosu, charakteryzującego dzieła dłóta Skopasa, i dlatego przez wielu przypisywana temu arcymistrzowi rzeźby patetycznej. Sztuka grecka, z chwilą gdy wydała z siebie grupę Niobidów, wypełniła też lukę, widoczną w skali jej twórczości do owego czasu. Rzeźbiono przedtem bóstwa wszelkiego rodzaju, bohaterów bajecznych lub atletycznych zwycięzców igrzysk olimpijskich, ale nie rzeźbiono ludzi, to jest człowieka myślącego, cierpiącego i kochającego. Teraz dopiero, od czasów Skopasa, jak słusznie zauważono, serce zaczyna bić pod marmurową powłoką posągów. Uśmiech na posągach z epoki archaicznej był konwencyonalnym, zimnym wyrazem istot kamiennych bez życia; bogowie Fidyasza, pełni majestatu i powagi, jako mieszkańcy Olimpu, nie zdradzali ani postacią swoją, ani wyrazem twarzy, żadnych namiętności ani walki uczuć; atleci szkoły Polykleta byli żywemi, piękneini modelami: pewni swej siły, cieszący się zdrowiem szermierze, zajęci swem ciałem, niedostępni byli dla myśli wyższych, a więc przedstawiani o twarzach banalnych, bezmyślnych. Niobe, przeciwnie, to matka dotknięta niechybną śmiercią swych dzieci, bezsilna wobec miotanych na nie ciosów z góry, z nieba samego, z rozpaczą wznosi oczy ku mścicielom; cierpienie różnemi skalami odbija się i na jej dzieciach, zarówno cierpienie fizyczne, jak i boleść na widok padających braci i sióstr. To właśnie współczucie i rezygnacya ofiar zemsty, a z drugiej strony szlachetny, dumny wyraz twarzy cierpiącej matki, będącej żywym protestem przeciw niesprawiedliwemu losowi—są momentami kojącemi wyraz cierpień fizycznych, momentami podnoszącemi te cierpienia na stopień dramatu estetycznego. Tu niema jeszczd, jak w późniejszej dobie upadku sztuki, szarpania nerwów widza, szarpania bezcelowego bez

mmmm

mW'

.ii

Fig. 238. Głowa Nioby (matki), posągu znajdującego się w Uffiziach we Florencyi.

myśli podnioślejszej. Do epoki Skopasa i Praksytelesa zaliczano powszechnie, do niedawna jeszcze, słynną Wenus milońską (fig. 239). Posąg ten, odnaleziony w 1820 roku na wyspie Milo (Melos) w niszy (Exedra), zakupiony był przez Riviera, ówczesnego ambasadora Ludwika XVIII w Konstantynopolu, i przesłany do Luwru, gdzie dotąd, podziwiany, jest prawdziwą jego ozdobą. Najnowsza krytyka przechyla się do zdania, że posąg ten wyobraża patronkę wyspy (Tyche) i że pochodzi z drugiego wieku przed Chrystusem, a autorem jego był jakoby Agesander z Antyochii. Dawny spór o układ brakujących rąk i ramion krytyka nowsza rozstrzyga w tym sensie, jakoby w lewej ręce bogini trzymała jabłko, herb wyspy, a prawą dotykała szat zwieszających się poniżej torsu. Istniejący w Neapolu posąg zwany We nerą Kapuańską, z postawą i szatą odpowiedniego

układu, jest pod tym względem rozstrzygającym dla krytyków argumeutem. Owa Wenus kapuań-ska, będąca—jak się zdaje—słabą kopią jednego z typów Wenery Skopasa, istnieniem swojem nie obala jednak domysłu, że Wenus milońska jest właśnie odtworzeniem dzieła Skopasa. Pomijając przeto, dotąd nierozstrzygnięte stanowczo, zdania licznych badaczy, którzy za cel swoich poszukiwań brali posąg miloński, i idąc raczej za wrażeniem estetycznem, jakie posąg ten sprawia na każdym nieuprzedzonym widzu, rzeźbę tę należy odnieść do epoki najświetniejszego rozkwitu sztuki greckiej, do epoki Skopasa i Prak-sytelesa. Jest to jedna z piękniejszych postaci

mm

Fig. 239. Wenus milońska (Luwr).

kobiecych, jakie sztuka wogóle wydała; zarówno modelacya ciała, wykończenie anatomiczne, jak i układ figury, a przedewszystkiem wyraz twarzy szlachetny, podniosły, pełen spokoju i powagi, stawiają tę rzeźbę w rzędzie najlepszych dzieł starożytności.

Drugiem ogniskiem ówczesnej sztuki greckiej, podobnie jak i w epoce poprzedzającej, był Peloponez. Podczas gdy szkoły attycka i joń-ska w krótkim stosunkowo czasie zmieniły swój kierunek, szkoły doryckie z Argos i Sy-cyonu trzymają się stale dawnej tradycyi i zachowują długo swój charakter męski, realistyczny. Głównymi ich przedstawicielami są: E u-franor i Lysippos. Pierwszy był także

ftncykl. Powie. Iluitr. ZeiE. 306. T. XXVI.

i malarzem a przytem i teoretykiem: napisał dzieło o symetryi i barwach. Drugi, rzeźbiarz nadworny Aleksandra Wielkiego, był najpłodniejszym z rzeźbiarzy greckich. Pliniusz przypisuje mu 1 500 posągów, z których każdy sam w sobie mógłby uwieńczyć sławą niejednego artystę. Rzeźbił on przeważnie w bronzie, używając odlewów gipsowych, wynalezionych przez brata swego, Lysistrata. Utwory Lysippa odznaczają się odmiennym typem, niż ten, jaki ustalił był kanon Polykleta; odtąd w r/eźbie typowym staje się kanon Lysippa: głowa mała i ciała smukłe. Lysipp rzeźbił najwięcej posągów atletów, co nadawało się do jego zamiłowania uplastyczniania siły organicznej, przytem jednak umiał indywidualizować swoje utwory, czyniąc je prawdziwemi portretami. Toż zamiłowanie nastręczyło mu pole do stworzenia całego cyklu z dziejów Herkulesa. Kopie niektórych z typowych jego postaci tego półboga przechowały się w posągach Herkulesa w muzeach neapolitań-skiem i florenckiem. O posągach atletów dłóta Lysippa daje najlepsze wyobrażenie piękny posąg marmurowy, przechowywany w zbiorach watykańskich pod nazwą Apoxiomena (ob. art. odpowiedni i rysunek do niego), będący prawdopodobnie kopią już w starożytności słynącego pod tą nazwą dzieła Lysippa. On także pozostawił mnóstwo portretów Aleksandra Wielkiego. Wybitniejsi z uczniów jego byli przede-wszystkiem trzej synowie jego: D a j p p o s, B o ë-das i Eukrates. Ostatni z nich, najsławniejszy, tworzył sceny rodzajowe, kwadrygi, a także i wielkie grupy. Z dzieł jego nic się nie przechowało. Z innych uczniów Lysippa wymienić należy Eutychidesa i Ch ares a. Artyści ci służyć mogą za przykład zwykłych kolei dalszego rozwoju danej szkoły artystycznej. Każdy niemal twórca szkoły jest prawie zawsze mistrzem wybitnym o wszechstronnym talencie, uczniowie zaś jego rozwijają najczęściej jedną z cech jego talentu, doprowadzając ją do przesady. I tak, Lysippos, który był nader wszechstronnym artystą, z pomiędzy wielu kierunków uprawiał także allego-ryę, której — rzec można — był nawet twórcą w plastyce greckiej, a przytem wprowadził do sztuki współczesnej zamiłowanie wielkich, kolosalnych kompozycyj, które odtąd stały się mo-dnemi w jego ojczyźnie. Otóż z dwóch wymienionych uczniów jego Eutychides uprawiał same allegorye, a Chares kolosy niebywałych przedtem i potem wielkości. Z dzieł Eutychidesa słynęły w starożytności: Antyochia nad Orontem, w postaci kobiety siedzącej na skale; korona z murów fortecznych była symbolem miasta, a snop kłosów w ręku—urodzajności (istnieje kopia tego posągu w zbiorach watykańskich), oraz Eurotas, rzeka upostaciowana; postać jej bronzowa miała być „płynniej-szą niż sama rzeka.” Dziełem Charesa był ol-

97

brzymi „Kolos rodyjski”, przedstawiający postać boga słońca. — Zbliżamy się do epoki zwanej „epoką upadku sztuki greckiej” (od 292 do 146 przed Chr.). Jest to płodna jeszcze w dzieła pierwszorzędnej wartości epoka, a lubo pozbawiona już tego twórczego prądu, jaki dotąd ujawniała, siłą tradycyi piękna trwa długo i wydaje godne pamięci rzeczy. Sztuka w tej epoce, podobnie jak wogóle kultura grecka, rozprzestrzenia się daleko poza granice swego kraju, a tracąc powoli twórczą samodzielność swoją, zdaje się wynagradzać tę stratę rozmiarami promienia, jakim zakreśla koło nowej swojej działalności. Odtąd ogniskiem, skąd sztuka promienieje, nie jest Hellada, ale Azya Mniejsza: tam, mianowicie, kwitną pośród wielu innych trzy wielkie szkoły, albo raczej trzy ogniska, które rzuecią jeszcze blask piękny, wprawdzie już zachodzącego słońca sztuki greckiej. Są niemi szkoły: pergamska, rodyjska i traleska.

Jakkolwiek portret, artystycznie pojmowany, nie jest samą-li tylko fotografią danego indywiduum, zawsze jednak zmusza do trzymania się skrupulatnie pierwowzoru; dlatego też uprawiany jest ze szczególnem zamiłowaniem najczęściej wtedy, gdy brak polotu artystycznego zajmuje ludzi skrzętnem kopiowaniem natury. Z omawianej epoki mamy też najlepsze portrety, jakie wogóle w rzeźbie istnieją. Jedne z nich, jak: Homera (ob.), Herodota (ob.) i Sofo-klesa (ob.), tworzone są wedle tradycyi; są to więcej typy idealne, i dlatego są nader ważne, jako wyborna charakterystyka epoki, w której powstały; inne są istotnemi portretami ludzi, we właściwem znaczeniu słowa: przedstawiają osoby współczesne artystom; w nich realizm zastępuje natchnienie, naśladowanie natury, niemal niewolnicze, przeważa nad kreaeyą typu,—są to już tylko fotografie z natury, jak np. znany portret Men an dra w Watykanie. Mówiąc o portretach owej epoki, nie można pominąć Lysippa, który odtwarzał wiele postaci podług przechowanej zdawna tradycyi, jak np. siedmiu mędrców, Ezopa i w. in., oraz robił z natury, jak np. Aleksandra W., który jemu wyłącznie pozwalał rzeźbić siebie, podobnie jak malować go miał prawo tylko jeden Apelles, a wyrzynać na drogich kamieniach tylko Pyrgoteles. Najlepsze z zachowanych kopij podobizn Aleksandra w rzeźbie istnieją w Londynie i w Rzymie w zbiorach kapitolińskich. Głowy rzeźbione Aleksandra W. mają jeden typ: piękna głowa młodzieńcza, nieco pochylona na bok, z bujnie rozwia-nemi włosami, oczy szeroko rozwarte, marzycielskie, ale w nich, podobnie jak w ustach, znać siłę woli i charakter męski. Ze wszystkich wogóle, licznych nader, portretów, jakie nam przechowała owa epoka, wyróżnić należy dwie piękne głowy: Demostenesa i Eschi-nesa. Przechowały się dwie podobizny pierwszego z nich, obie w Watykanie, jedna wyobraża go w postaci mówcy, druga przedstawia popiersie jego z późniejszej epoki życia (w sali Muz).

Nim jednak przedstawimy charakter tych szkół i wymienimy dzieła do nich odnoszące się, musimy wspomnieć o niektórych artystach, a także o bezimiennych utworach rzeźby greckiej, które trudno wtłoczyć w ramy schematu i które dla cech swoich należą zarówno do 3-ej jak i 4-ej epoki rozwoju rzeźby greckiej. Przedewszystkiem tu odnieść należy prace Damofona z Messeny, który, widząc odstępstwo sztuki greckiej od pierwowzorów z epoki najwyższego jej rozkwitu, przerażony nowym, świeckim jej charakterem, usiłował zwrócić ją na drogę dawną, archaiczną, i w tym celu odnowił dawną, zarzuconą technikę, tworząc rzeźby ze złota i słoniowej kości.

Dlatego-to jemu, jako specyaliście w tym rodzaju, powierzono odnowienie posągu Fidyasza,

Zeusa. Współczesny mu Arystodem szedł przeważnie drogą naturalistyczną, której wyborną próbkę przedstawia jego słynny Ezop z willi Albani. Tu należy także Boëtus, któremu powszechnie przypisują grupę Dziecko z gęsią, istniejącą w kilku odmianach (Luwr i Watykan). Dziecko niezupełnie udatne, ale zawsze najlepsze ze wszystkich, jakie dotąd w rzeźbie robiono; grupa ta jest typową jako Epoka czwarta (292—146). Wróćmy do trzech okaz rzeźby rodzajowej. Tego charakteru są wspomnianych ognisk, z których rozchodziły się i inne rzeźby, niewiadomych autorów, przypomi- ostatnie promienie zachodzącego już, ale pełne-nające bardzo szkołę Lysippa, jak np. Cliło- go jeszcze blasku, słońca sztuki greckiej. Per-pak wyciągający cierń z nogi (w zbiorach gamoń, nieznane zrazu miasteczko na północy kapitolińskich), Dzieci grające w kości, Smyrny, nabiera znaczenia w III stuleciu, gdy bardzo licznie przedstawione: to jako uradowane staje się stolicą jednego z królestw, powstałych wygraną, przyciskające kostki do piersi, to jako J na gruzach państwa Seleucydów. Attal I, pierw-zasmucone, siedzące na ziemi; i wreszcie zna- < szy z królów tego nowego królestwa, wsławiony komity Faun śpiący, monachijski, pochodzą- bohaterskiem odparciem Gallów od granic pań-cy z grobowca Hadryana. Ostatnia z wy- ’ stwa (około 280 r.), uwiecznił czyny swoje mienionych rzeźb jest najlepszem uplastycz- ! wzniesieniem wspaniałego ołtarza na cześć Zeu-nieniem pijaństwa i snu głębokiego, jakie po- ! sa i Ateny na Akropolu pergamskim. Rzeźby, siada sztuka starożytna. Do tej epoki, „prze- które zdobiły ten ołtarz, szczęśliwie odnalezio-chodnią” zwanej, znamionującej upadek twór- j ne (przez Humanna), nalćżą do najwybitniej-czości w sztuce klasycznej, a zarazem zapowia- szych dzieł szkoły pergamskiej; najpiękniejsze-dającej nowy jej kierunek, należy także portret, mi z nich są uplastycznienia walki Zeusa i Ate-walki z barbarzyńcami, siła organiczna, dzikie męstwo i wytrzymałość tych świeżych, młodzieńczych ras, musiały natchnąć artystów szkoły pergamskiej innem traktowaniem przedmiotu,

ny z Gigantami, wykonane w wypukłorzeźbie, obecnie zdobiące muzeum w Berlinie. Są to szczątki fryzu, wysokiego na 2 metry 30 c , długiego prawdopodobnie na 147 metrów, który przed wiekami zdobił wejście prowadzące do wielkiego ołtarza. Podobizny wspomnianych dwóch najważniejszych szczątków podajemy w uzupełnieniu dokonanem przez Tondeura (fig. 240 i 241). Pierwsza przedstawia Zeusa, który z jednej ręki wypuszcza pioruny, zabijając olbrzyma u stóp jego klęczącego, a druga niesie zagładę Gigantom, miotającym na niego pociski. Muskularna, pełna siły i ruchu, postać Zeusa jest wspaniała, ale jakże odmienna od Zeusa dłóta Fidyasza, z powagą i spokojem olimpijskim siedzącego na złotym tronie... Zeus pergamski — to bóg wojny, poskromiciel i pogromca powstałych przeciwko niemu Gigantów. Jest to odtworzenie walki Greków, którzy na czele Attala zwycięsko odparli najście obcych plemion. Jak też odmiennym jest charakter rzeźby pergamskiej: niezwykły ruch, siła i zamęt, odpowiadające niezwykłej walce, bo walce boga z olbrzymami, cechują te sceny legendowo - historyczne. Niema tu tego spokoju i tego umiarkowania, które cechowały wielkich

!»

ii

li

il®»

ff-

nÊKFWÊÊ pK®

.i-

SI

rît i

.1..

-V

W g?»

PV i.i

Fig. 240. Zeus pogromca Gigantów. Wypukłorzeźba z fryzu ołtarza pergamskiego, uzupełniona przez Tondeura (Muzeum berlińskie).

Pia*

ä.*ä*

ÎM»

îi' • „ ■; " }\

...

KJ

Vi

Ti

rat m

...■a

Fig. 241. Walka Ateny z Gigantami. Wypukłorzeźba z fryzu ołtarza pergamskiego, uzupełniona przez Tondeura (Muzeum berlińskie).

przedewszystkiem zaś przewagą siły, która graniczy często z ruchem karykaturalnym. Ta słaba strona rzeźby ołtarza pergamskiego uchodzi jednak uwagi oka; piękność form ciała każe zapominać o przesadzonym ruchu. Z drugiej strony ten ruch nadmierny i zbyt silne efekty położeń ciał wywołują w widzu wrażenie siły i nadprzyrodzonego pogromu, wrażenie, jakie artyści pragnęli zapewne osiągnąć. Jeśli przy-tem wziąć na uwagę wzgląd na oddalenie widza, obliczenie na działanie z odległości,— efekt, do którego dążyli artyści, musiał z konieczności rzeczy osiągnąć się kosztem niektórych przekroczeń; i tak nadmierna muskularność postaci pomaga wyraźniejszemu rysowaniu się figur w oddaleniu, które tym sposobem z nadzwyczajną plastyką odcinają się od tła. Obok śladów sztuki idealistycznej, kon-wencyonalnej, opisane freski zdradzają nieznany dotąd realizm. Tak np. w całej postawie młodego olbrzyma, ginącego z ręki Zeusa (na fig. 240-ej), lekarze widzą odtworzenie, z dekoratorów attyckich, ani tej prostoty w trak- wielką znajomością rzeczy, symptomatów przed-towaniu kształtów ciała bogów i atletów, jaką śmiertnych człowieka umierającego w konwul-widzieliśmy u Polykleta, a nawet i u Lysippa. syach z przerażenia (na widok tarczy Ze asa, Żywa trądycya niedawnej jeszcze, prawdziwej śmierć niosącej). Prócz wspomnianego ołtarza

Attal I polecił wznieść na tymże Akropolu per-gamskim i na cześć tegoż Zeusa i tejże Ateny szereg posągów bronzowych, przedstawiających pokonanych wrogów, to jest Gallów. Tradycya wymienia nazwiska rzeźbiarzy, którzy brali udział w tych pracach. Byli nimi: Pyromachos, Strato ni kos, Ant i go n os (autor dzieła o sztuce) i inni. Jako kopie dwóch z tych postaci uważają powszechnie słynną grupę, przedstawiającą Galla zadającego sobie cios śmiertelny po zabiciu swojej żony, w celu uniknięcia sromotnej niewoli, grupę z willi Ludovisi (fig. 242), oraz pusąg Galla (fig. 243), także umierającego dobrowolnie przed niewolą, wspartego dłonią na swej tarczy, posąg będący w muzeum kapitoliń-skiem pod nazwą „Umierającego gladyatora". Są to dwa bardzo piękne dzieła, traktowane spokojniej i bardziej estetycznie, niż postacie z grup fryzu pergamskiego. Idealizm kojarzy się w nich szczęśliwie z realizmem; realizm nie ma w nich tej siły brutalnej, co w innych postaciach, odtwarzających z niewolniczą niemal wiernością typy nienawistnych dla Greków na-jezdników. Typy te, będące zarazem charakterystycznym objawem dążności ówczesnej rzeźbiarzy greckich do indywidualizowania, w kierunku czystego realizmu, swych posągów, widzieć można w muzeach w Rzymie, w Weneeyi i w Neapolu, oraz w Aix w Prowancyi francuskiej. Są to najczęściej reprodukcye z wotum, jakie Attal nadesłał w darze dla bogów ateńskich, swoich domniemanych sojuszników, albo też utwory artystów, którzy wzięli sobie za wzór zarówno kierunek jak i technikę rzeźby zdobiącej ołtarz pergamski. I tak np., liczne posągi Galatów, Greków i Amazonek (tych ostatnich walczących lub rannych w spoczynku), we wspomnianych wyżej muzeach są zupełnie pokrewne typom z fryzu pergamskiego, choć nie dorównywają im swą wartością; brak im, mianowicie, tej naturalności i tego wyrazu, jaki posiadają wspomniane postacie na fryzie: konwencyonalizm w nich przeważa. Wyjątek stanowią tylko dwie piękne rzeźby, pełne naturalności, a mianowicie: Amazonka raniona śmiertelnie, leżąca na pobojowisku, oraz Galat klęczący w skupieniu i gotowy rzucić się na wroga— w muzeum w Weneeyi. Wpływ szkoły pergamskiej był bardzo silny i szedł w dalekie strony. Wielu z artystów kopiowało sceny z fryzu wielkiego ołtarza pergamskiego, a śmiały, teatralny styl jego odbił ,się i na kilku innych słynnych w owych czasach dziełach, jak np. na fryzie świątyni

w Priene. Wskutek zawojowania kraju przez Rzymian wpływ sztuki pergamskiej udzielił się całej niemal Italii, a zwłaszcza stał się wi-

-V

■fi

§M.

Ir

'W

mik

f.

\?

ML

Fig. 242. Gal zabijający żonę i siebie, dla uniknięcia niewoli.

Grupa marmurowa w Rzymie w willi Ludovisi.

a"

—• :    -..-T-    .......... .. '

illiifesife-

dzialnym w samym Rzymie, gdzie odbił się wyraźnie na tak zwanych dziełach „grecko - rzymskich”.— Jak ów fryz wielkiego ołtarza z Akropolu pergamskiego jest najbardziej charaktery-

Fig. 243. Gal umierający dobrowolnie na swojej tarczy. Posąg znany pod nazwą „Umierającego gladyatora”, w Muzeum kapitolińskiem.

f.v. I

stycznem, a zarazem i najlepszem dziełem sztuki, która kwitła w Pergamie za panowania At-talidów, tak znowu słynna grupa Laokoona (fig. 244), odnaleziona w Rzymie w roku 1506, wśród szczątków dawnego pałacu Tytusa, może służyć za najwyższy wyraz dążności i cech innego ogniska rozwoju sztuki greckiej z tej epoki, to jest tak zwanej szkoły rodyjskiej. Pliniusz Starszy wymienia trzech artystów jako autorów tej grupy: Agezandra (ob.), Athenodor a (ob.) i Po li dora (ob.) i uważa ją za najwyższe dzieło, jakie sztuka plastyczna wogóle wydała. Ten zachwyt Pliniusza nad tą grupą panował długo, i w nowszych czasach, po-

V7

ą$\

X'È

w

ifc.

ffl

ifesis

CÜË

?f. : V ' '"''h' ■ ■' TT?

Fig. 244. Grupa marmurowa Laokoona, w zbiorach watykańskich w Rzymie.

cząwszy od epoki Odrodzenia; zachwyt ten podzielał w zupełności i Winckelmann i cała falanga jego uczniów. Grupę Laokoona wybrał także Lessing za najodpowiedniejszy przedmiot, na którym dochodził granic, jakich z natury rzeczy trzymać się powinna każda z odrębnych sztuk plastycznych. 1 nic dziwnego, że tak wysoko stawiano tę grupę, gdyż nigdy dotąd rzeźba nie wyraziła z taką prawdą i tak zmysłowo cierpień fizycznych, jak grupa Laokoona. Tę jednostronność w wyrażeniu bólu fizycznego zarzucają niektórzy autorom tej grupy, widząc w niej brak strony psychicznej, oznaki cierpień moralnych, których się inni dopatrują w wyrazie twarzy samego Laokoona, ojca. Wogóle, jakkolwiek co do traktowania samego przedmiotu, to jest kształtów ciała, powszechnie zgadzają się krytycy na oddanie hołdu artystom, stawiając ich w rzędzie najlepszych rzeźbiarzy ze szkoły Lysippa, a także przyznają siłę wyrazu, nadaną tym postaciom grupy, siłę, przypominającą szkołę Skopasa: to jednak grupa ta nie zadawala wielu wybitniejszych znawców sztuki, zwłaszcza hołdujących kierunkowi idealnemu. Słusznie uważa M. Żmigrodzki (ob. Bibliogr. „Literatura polska sztuki greckiej dotycząca”), że w grupie Laokoona niema punktu, „któryby jednoczył duchowo postacie”, niema dalej „punktu ukojenia i równowagi”, i wogóle, że jest to „scena gwałtownie patologiczna”. Żadne z dzieł sztuki nie było tak często przedmiotem oceny krytycznej, jak grupa Laokoona; samo to jednak, pomijając różność zdań o niej, świadczy o doniosłości w historyi sztuki plastycznej tego dzieła. Co do stron ujemnych tej grupy, to prze-dewszystkiem wspomnieć należy o nieodpowie-dniem odrestaurowaniu dwóch prawych ramion i rąk samego Laokoona i młodszego jego syna. Wszystko przemawia za tern, że ramiona te i ręce były zgięte ku głowom postaci, co tworzyło całość bardziej harmonijną, kształtu piramidalnego, w którym głowa samego Laokoona stanowiła szczyt figury. Słabą także stroną całej grupy jest traktowanie jej sposobem malarskim, to jest ustawienie figur w szeregu na jednej płaszczyźnie, przez co nie mogły być traktowane odrębnie i nie jednoczą się w całość’ związaną plastycznie. Wynikło to z tego powodu, że grupa ta stała pod ścianą i przez to traktowaną była zbyt płasko. Inne słabe strony, powszechnie zarzucane temu dziełu, rozstrzygają poniekąd pytanie, do jakiej epoki odnieść je należy. Spór o epokę powstania tej grupy datuje się jeszcze od Pliniusza, który o czasie powstania jej mówi niewyraźnie. Otóż charakter całej grupy, uwydatniający przesadę w patosie, obrachowanie efektu czysto zmysłowej natury na widok męczarni cielesnych, wogóle styl całej rzeźby przypomina styl fryzu ołtarza pergamskiego; prócz tego w płaskorzeźbie przedstawiającej Atenę walczącą (fig. 241), jest postać młodego Giganta szarpiącego się z wężem, która przypomina bardzo postać samego Laokoona. Te dane, w połączeniu z innemi wskazówkami, przechylają prawdopodobieństwo epoki powstania tej grupy na szalę tych, co chwilę jej wykonania odnoszą do środka drugiego wieku przed Nar. Chr. (Wolters). -- Jeżeli w Laokoonie dążność do wyrażenia bólu fizycznego, to jest uwydatnienia stanu patologicznego, dosięgła ostatecznych granic zaledwie już możliwych dla sztuki rzeźbiarskiej, to w wielu innych rzeźbach granice te przekroczone zostały i sztuka stała się odzwierciedleniem, fotografią niemal, męczarni. Takie drastyczne działanie na nerwy widza nie jest

już sztuką piękną i znamionuje powszechnie jej upadek. Jeżeli z drugiej strony w Laokoonie zaznaczyliśmy zetknięcie się granic plastyki rzeźbiarskiej ze sztuką malarską w traktowaniu tej grupy, to znowu w Byku farnezyjskim (fig. 245), najwybitniejszem dziele szkoły trale-skiej, sztuka rzeźbiarska przekracza stanowczo możliwą granicę tych dwóch odrębnych sztuk, dając jakby kopię w rzeźbie dzieła traktowanego poprzednio w obrazie. Byk farnezyj ski jest największą grupą rzeźbiarską, jaką sztuka grecka wydała; wyrzeźbioną została, jak twierdzi Pliniusz, z jednej bryły marmuru i była dziełem dwóch rzeźbiarzy, Apoloniusza i Tauris ku -sa z Karyi. Grupa ta, znaleziona w XVI w. w Rzymie w termach Karakalli, jest wielce restaurowaną; oryginalnemi częściami jej jest tyl-

Sä

mm

Fig. 245. Byk farnezyj ski.

Grupa marmurowa w Muzeum neapolitańskiem.

ko tułów. W obecnym, odrestaurowanym stanie nie daje ona dokładnego wyobrażenia o wykończeniu całości. Charakter całej grupy jest teatralny, dążność efektowa, ale efekt zamierzony osiągnięty został szczęśliwie: ruch góruje nad całością kompozycyi. Rzeźba ta była przedmiotem wielu krytyk, bo też zarówno treścią swoją jak szczegółami nadaje się do uwag bez końca i wniosków dotyczących podstawowych, zasadniczych pojęć o rzeźbiarstwie. W każdym razie jest to cenny zabytek sztuki, wymowny złom marmuru, na którym sztuka grecka wyryła znamiona świetnej swojej przeszłości i zaznaczyła zarazem chwilę wyczerpania się dawnej twórczej swojej potęgi: technika mistrzowska, nieznająca żadnej trudności w wyrabianiu najdelikatniejszych szczegółów w twardym kamieniu, technika władają-

ca całym zasobem wyrobionego doświadczenia; pomysłowość bujna, fantazyjna, ale przekraczająca granice prostoty i możliwego zakresu danej sztuki. Artyści chcieli zawiele wyrazić w jednym momencie ruchu, zawiele opowiedzieć jedną sceną, zapominając, że rzeźba nie jest poematem, kamień—nie rysunek, w połączeniu z cieniem i farbą. Stąd sztukowanie symbolami tego, czego grupa sama opowiedzieć nie była w stanie. Jest to* zanik twórczości artystycznej, utracenie owej podniosłej prostoty, która wlewała niegdyś w kamień życie idealne: piękno i siłę zarazem. Dlatego-to niektórzy na rzeźbie tej kończą przegląd dzieł właściwej sztuki greckiej. To bowiem, co odtąd tworzą artyści greccy, nosi inny zupełnie charakter: nietylko dlatego, że artyści ci tworzą dla Rzymian swoje dzieła, najczęściej w samym Rzymie, ale i dlatego, że sztuka grecka pod panowaniem obcego narodu zatraca swoją siłę twórczą i jest już tylko naśladowaniem swojej przeszłości.

Epoka V. Rzeźba grecka w epoce władztwa rzymskiego. Rzeźba grecka w rozwoju swoim, idącym równolegle z ogólną kulturą narodu, przebiegła całą gammę swojej twórczości: wyzwoliwszy się stosunkowo dość prędko z więzów obcej kultury i wzorów wschodnich, stanęła o własnej sile do walki z trady-cyą i konwencyonalizmem religijnym; zdobywszy wysokie stanowisko w krainie ideałów piękna, wyrobiwszy technikę swoją, długo stała na wyżynach sztuki. Przebiegła ta rzeźba zakres swój we wszystkich kierunkach, rozszerzając szczupłe pierwiastkowo ramy swojej działalności na wszelkie pola możliwego zastosowania, szukając zarazem nowych dróg, stawiając sobie nowe zagadnienia i sięgając samych granic istoty swojej sztuki, a nawet niekiedy i przekraczając te granice. Słowem—rzeźbiarstwo greckie, dotknąwszy wszelkich zagadnień sztuki, wyczerpało cały jej zakres. Nic przeto dziwnego, że jeżeli spotykamy jeszcze dzieła wybitne w dalszym ciągu jej żywotnych objawów, to dzieła te, jakkolwiek piękne i wysokiej wartości, nie przynoszą nam przecież niczego nowego, a chociaż i w nich znać natchnienie artystyczne, dzieła te natchnione są bardziej przeszłością niż twórczą siłą nowych jakich kierunków. Rzeźba grecka żyje odtąd niewyczerpanym zasobem dawnej tradycyi piękna, przetwarzając to, co niegdyś tworzyła samodzielnie. Dzieła z tej długiej epoki, pod panowaniem Rzymu, zapełniają muzea europejskie. Liczba ich ogromna. Od czasów odrodzenia przybywa ich coraz więcej; głównie Rzym i okolice jego, a także i miasta prowincyonalne Włoch, z ruin swoich i z łona ziemi wydobywają coraz liczniejsze zabytki niedającego się nawet przybliżenie określić niezmiernego niegdyś ich bogactwa. Przeważna część rzeźb, które oglądamy w muzeach europejskich, pochodzi z owej epoki grecko-rzymskiej; są one najczęściej albo kopiami kopij arcydzieł zaginionych z epoki najwyższego rozkwitu sztuki greckiej, albo też swobodnem odtwarzaniem typów, ustalonych w okresie poprzednim. Najwybitniejsze z nich, najcharakterystyczniejsze, są: tak zwany „Apollo Belwederski”, posąg marmurowy, zdobiący zbiory watykańskie (ob. fig. 242 przy art. Apollo w sztuce), kopia pierwowzoru stworzonego prawdopodobnie w tej ostatniej epoce grecko-rzymskiej; tak zwana „Wenus Medycejska” (ob. Medycejska Wenus) we Florencyi; słynny tors Herkulesa w zbiorach watykańskich, zwany „Torsem Belwederskim”, przypisywany Apoll on iuszowi z Aten (ob.), oraz Herkules „Farnezyjskim” zwany, w zbiorach neapolitańskich, przez rzeźbiarza Glykona z Aten (ob. Farnese, Herakles F-ski). Wymienione dzieła należą właśnie do wspomnianej już wyżej szkoły greckiej, w Rzymie pracującej, zwanej także czasami „szkołą nowoat-tycką”, która, wierna dawnej tradycyi, wydała cenne rzeczy. Jest to jakby chwilowe odrodzenie się sztuki greckiej na obcym gruncie—rzymskim. Wybitniejsze dzieła, w epoce tej powstałe, nie są li - tylko kopiami dawnych mistrzów, ale, natchnione przeważnie pierwowzorami dawniejszych czasów, są jakby nowszą ich parafrazą, to jest nie samą kopią, ale dziełami swobodnego naśladowania. Ujawniają one wyborną technikę, zwłaszcza w opracowywaniu marmuru, technikę przewyższającą czasami dzieła epok poprzednich, ale brak im twórczej samodzielności i idealnej prostoty tych epok. Więcej nieco samodzielności mają dzieła artystów z Azyi Mniejszej, osiadłych w Rzymie, jak np. Agaziasz (ob.) z Efezu, twórca słynnego Szermierza Bor-gezyjskiego (ob. fig. przy art. Agaziasz), Archelaos z Priene, twórca płaskorzeźby przechowywanej w British Museum pod nazwą „Apoteozy Homera” (ob. Apoteoza). Oddzielną grupę pomiędzy rzeźbiarzami greckimi, w Rzymie osiadłymi, stanowi szkoła Pasitelesa; możnaby ją nazwać eklektyczną, gdyby ów kierunek eklektyczny nie był osnową wszystkich niemal artystów owoczesnych. W Pasitelesie jednak i jego uczniach (Stefanos) i naśladowcach (Menelaus), ów kierunek eklektyczny uwydatnił się najsilniej, wyraził się zaś głównie w dążeniu do harmonijnego łączenia form dawnej sztuki greckiej z nowszym kierunkiem czasów rzymskich, lubującym się przeważnie w elegancyi i wytwor-ności. Najlepiej uwydatnia tę dążność piękna grupa Menelausa w willi Ludovisi, przedstawiająca Matkę z dzieckiem. Obok wybitnej cechy, wyjątkowej wówczas, uczucia, jakie z grupy tej wieje, razi w niej, a raczej oziębia, widza, rozmyślne, na efekt obrachowane, ułożenie szat matki. Efektowny, piękny także jest układ, nie-tylko szat, ale samej postaci, śpiącej Aryadny watykańskiej, znanej także pod nazwą „Kleopatry watykańskiej“ (ob. fig. 44 przy art. Arya-dna w sztuce) Ale układ ten nie jest naturalnym, jest raczej teatralnym, na efekt obmyślanym; podobnież jak i sam typ śpiącej niewiasty nie odpowiada tradycyjnemu typowi Aryadny bohaterki: jest to typ buduarowy, podobnie jak i Wenus medycejska, a wdzięk tych obu postaci jest wdziękiem elegantek bezmyślnych, a nie natur charakterystycznych, prostych, i pięknych tą swoją prostotą, jak np. Wenus milońska. Z innych wybitnych artystów owej epoki wymienić należy Arcezylausa, twórcę „Venus genetrix”, i Zenodora, twórcę kolosu Nerona. Za czasów Augusta najwybitniejszym artystą greckim był Dyoskorydes, snycerz na drogich kamieniach. Wogóle o epoce tej powiedzieć można, że z upadkiem niepodległości Greków i sztuka ich traci stopniowo swoją samodzielność twórczą; rozwijając się i nadal pod obcem niebem, błyszczy jeszcze niezwykłemi przymiotami rasy, która ją wydała, ale grunt, na którym pracują artyści greccy nie nadaje się do podtrzymania w nich tradycyi wielkiej epoki ich sztuki. Rzymianie gromadzili dawne dzieła Greków, zachęcali do tworzenia nowych, ale nie rozumieli prawdziwej sztuki i nie odczuwali jej zalet; cenili natomiast technikę wykończoną, misterne obrabianie szczegółów i chwytanie rysów podobieństwa odtwarzanych postaci. W tym też kierunku rozwijała się przeważnie sztuka grecka na gruncie rzymskim, przetwarzając się powoli w sztukę rzymską, a właściwie gasnąc i ustępując miejsca sztuce rzymskiej, która, zaszczepiona na gruncie starej tradycyi etruskiej i rosnąc pod bezpośrednim wpływem artystów greckich, powoli rozwija się w sztukę narodową, o wiele mniej wybitną od swoich pierwowzorów, ale noszącą własne, sobie właściwe, cechy. (Ob. Rzymianie i ich sztuka).

Malarstwo. Jeżeli tak mało przechowało się do naszych czasów zabytków autentycznych rzeźby greckiej, to cóż dopiero mówić o zabytkach malarstwa greckiego? Z natury rzeczy nietrwałe, wystawione na ciągłe działanie niszczących żywiołów, zabytki te od niepamiętnych czasów zaginęły. Jeżeli dziś wiemy co o sztuce malarskiej u dawnych Greków, to głównie z zabytków piśmiennych, z opisów, które przechowały się u pisarzy greckich i rzymskich. Na mocy tych opisów, posługując się przytein rysunkiem i malowaniem, zdobiącemi tak zwane dawniej powszechnie „wazony etruskie”, i dziś jeszcze w muzeach w dziale włoskim pomieszczane, właściwie zaś będące wyrobami greckiemi (ob. Ceramika, str. 305, szpalta 2), a także odłamami tynków malowanych, z budowli ostatniemi czasy odkopanych, oraz malowidłami ściennemi na Palatynie, a nadto malowidłami, zachowanemi pod pokrywą popiołu w Pompei i Herculanum, i wreszcie portretami grobow-cowemi, znalezionemi w Fayum (ob.)—można

Poli-

poniekąd odtworzyć sobie w wyobraźni istotę malarstwa greckiego, jego rozwój, rozpowszechnienie i stopień doskonałości, do jakiego doszło, a także technikę, której używało. Skrupulatne poszukiwania wzmianek o artystach-ma-larzach u pisarzy greckich i rzymskich dały możność niektórym uczonym zebrać życiorysy artystów greckich, ugrupować ich w pewne szkoły i nakreślić rozwój samej sztuki malarskiej [ob. niżej Bibliogr. III. b) Malarstwo]. Są to dane sprawdzone wielokrotnie przez krytykę, ale które nie zastąpią nigdy straconych nazawsze samych dzieł sztuki. Jak wszelkie zaczątki sztuki, tak i malarstwo w G-i jest z początku bezimienne, anonimowe, a przytem głównie dekoracyjne. Zamiłowanie kolorystyki nie mogło nie towarzyszyć pierwszym objawom sztuki; wogóle polichromia, tak zrosła ze wszyst-kiemi działami sztuki greckiej, nieodłączna niemal od ich architektury i rzeźby pierwotnej, musiała także i sama jako malarstwo zająć z czasem niezależne stanowisko. I było malarstwo rzeczywiście u Greków taką sztuką samodzielną, i dosięgło — jeśli wierzyć pisarzom współczesnym — tak wspaniałego rozwoju jak i ich rzeźba. I nie mogło być inaczej: najwięksi rzeźbiarze, jak np. Fidyasz, byli zarazem i malarzami (Praksyteles np., jak niesie podanie, najwięcej przyczynił się do udoskonalenia sposobu enkaustycznego malowania), a najznakomitsi malarze oddawali się z powodzeniem sztuce rzeźbiarskiej (Zeuxis). Nim jednak malarstwo rozwinęło się w Grecyi w sztukę samodzielną, było właściwie tylko elementem pomocniczym dla architektury i rzeźby, chromia, charakteryzująca wogóle wszystkie młode szczepy cywilizacyjne i tak charakterystyczna dla sztuki wschodniej, była zarazem i w Grecyi — jak zauważyliśmy — nieodłącznym czynnikiem sztuki plastycznej. W architekturze wynikała ona pierwiastkowo z chęci zmniejszenia zbytniej jaskrawości murów oświeconych słońcem, owej surowości niemiłej dla oka, jaką odbija świeży mur, oświecony światłem połu-dniowem. My, ludzie zbyt nowi dla tak starej cywilizacyi, nie możemy sobie wyobrazić murów gmachów starożytnych, pokrytych tonami barw rozmaitych; przywykliśmy wprawdzie podziwiać ruiny, którym czas sam nadał odpowiednią i piękną barwę, jakby patynę najkunsztowniej-szą, stanowiącą już jakgdyby szatę najpiękniejszą, barwiącą się naturalnie przy zachodzącem słońcu, ale, rzecz dziwna, nie wyobrażamy sobie konieczności lub potrzeby podobnej barwy dla starych murów świeżo przed wiekami wznoszonych. A jednak Grek odczuwał tę potrzebę. Dowodzą tego i opisy starożytne, i odłamki tynków, a na wet i całe mury, noszące ślady tej polichromii. Od czasu poszukiwań Hittorfa w Sycylii, nowych wykopalisk w Atenach, w Olimpii, w Delos, w Elatei — rzecz ta o wiele się wyjaśniła,

co do sztuki greckiej przynajmniej, i teraz wątpić już nie można o powszechnem w Grecyi stosowaniu polichromii; wiodą tylko spory o to, które części architektoniczne i jak barwiono, co zresztą zależy także i od porządków architektonicznych i od kierunku sztuki, jaki w danej epoce panował. Barwienie marmuru, zwłaszcza ścian zewnętrznych, było tak dalece powszechnem, że napuszczano je nawet białym, bezbarwnym woskiem, gdy nietyle szło o zabarwienie, ile o zmniejszenie połysku. To preparowanie zewnętrznej powierzchni marmuru robione było przytem i w celu konserwacyjnym, głównie jednak wynikało z chęci uwydatnienia tych członków architektonicznych, które artysta uważał za wybitniejsze w ogólnej ornamentyce. Rodzaj i stopień barwienia architektonicznego nie we wszystkich epokach był jeden: barwienie to idzie w stosunku malejącym z rozwojem architektury greckiej, wprost przeciwnie niż w Egipcie starożytnym. Toż samo powiedzieć można o rzeźbie greckiej. Pierwotne rzeźbione drewniane bóstwa greckie były silnie złocone i malowane, gdy jednak weszło w zwyczaj rzeźbienie w marmurze, farba powoli mniej jest używaną; części niektóre pozostają niemalowane, napuszczają je tylko woskiem, to jest rodzajem pe-tyny, dla ich zmatowania i sharmonizowania z innemi barwami. Witruwiusz i Pliniusz dają dokładne opisy i recepty na różne rodzaje takiej patyny z wosku (ganosis) dla ciała ludzkiego. Wszystko to dowodzi, jak w oczach Greka starożytnego zlewały się harmonijnie forma i koloryt, kształt figury z jej barwami. To barwienie murów i rzeźb, to jest dodatkowe zastosowanie barwy do architektury i rzeźbiarstwa, jako elementu dopełniającego, było powodem, że długi czas malarstwo uważano w G-i za sztukę drugorzędną, pomocniczą tylko. I taką li-tylko pomocniczą sztuką było ono rzeczywiście w początkach, a nawet gdy powoli samodzielnie rozwijać się poczęło. Był to rodzaj rysunku pędzlem, naśladowanie płaskorzeźby na jednej powierzchni. Cechę tę noszą wszystkie ozdoby na wazach (ob. Ceramika). Nawet z późniejszych już epok słynne malowania ścienne, jak—naprzykład—znane pod nazwą „Wesele Aldobrandyńskie” (ob. Aldobra ndy liski e wesele), traktowane są jeszcze bez perspektywy i bez planowania. Pierwotne malarstwo w Grecyi, podobnie jak i na Wschodzie, było zupełnie konwencyonalnem, zarówno co do rysunku, jak i co do barw, np. barwa ciała mężczyzn i kobiet stale odróżnianą była, ale długi czas nie ulegała zmianie. Widać to wybornie na zdobnictwie ceramicznetn. Zachowane w znacznej ilości wyroby ceramiczne są nieocenionym skarbem dla obrazu kultury starożytnej wogóle i rozwoju malarstwa w szczególności. Odpowiednio ugrupowane, wyroby te dają zupełny niemal obraz rozwoju malarstwa, zarówno co do sposobu uplastyczniania rysunkiem i barwą form świata zewnętrznego, jak i co do treści, jaką uprawiało niegdyś malarstwo (głównie sceny mitologiczne i opowieści bohaterskie, mityczne). Obraz ten jednak jest wiernym tylko w ogólnych zarysach, a przytem w formie, nie najwyższej, czystej sztuki, ale w formie sztuki stosowanej i poniekąd nawet sztuki stosowanej czasami zbyt rzemieślniczo. Zdobienie rysunkowe i barwne w wyrobach ceramicznych musiało być z konieczności rzeczy stosowane do kształtu naczyń i ich przeznaczenia. Ornamentyka na nich przechodzi tak samo formy rozmaite i odpowiada ogólnemu rozwojowi sztuki plastycznej w G-i, to jest epokom wpływu Wschodu, epoce archaicznej, zanim nareszcie dosięgła szczytu swego rozwoju, to jest prawdziwego piękna i prostoty zarazem, w epoce najwyższego rozkwitu sztuki greckiej wogóle. Ornamentyka ta stosuje się także i do samej formy naczyń glinianych, formy najrozmaitszej, istnieje bowiem kilkadziesiąt odmian wazonów greckich. W epoce, o której mowa, cechuje je nadzwyczajna harmonijność całości i szczegółów, t. j. wyborne zastosowanie rysunku zdobniczego i barw jego do formy naczynia; pod tym względem fabrykacya naczyń glinianych dosięgła w G-i najwyższego możliwego rozwoju estetycznego. Jakkolwiek piękne są te naczynia w całości swojej, i jakkolwiek rysunek na nich i malowanie jest odbiciem kierunku malarstwa odpowiednich im epok, to jednak, ani ten rysunek, ani to malowanie, nie dają jeszcze zupełnej miary ówczesnego malarstwa, jako sztuki odrębnej, która była sama dla siebie celem. Naczynia te—jak zauważyliśmy — były wyrobem sztuki stosowanej, która naśladowała panujące w danej epoce kierunki i kopiowała po swojemu ulubione wówczas temata i sceny, znane z dzieł mistrzów pierwszorzędnych, popularyzowała więc tylko dzieła wielkiej sztuki ówczesnej. Ale właśnie dlatego możemy tem-bardziej wierzyć pisarzom tak wysoko sławiącym malarstwo w G-i i podzielać poniekąd ich zachwyt nad owemi arcydziełami, których wprawdzie nie widzimy, ale które możemy sobie do pewnego stopnia wyobrazić, opierając się na wazonach greckich i nielicznych śladach kopij tych arcydzieł, przechowanych na ścianach odkopanych budowli z Kampanii rzymskiej, wzgórza Pala-tyńskiego, lub wreszcie malowideł ściennych w Herkulanum i Pompei. Jakkolwiek wszędzie tam widać nadzwyczajną poprawność w rysunku i staranność w grupowaniu figur, nie zdaje się, aby malarstwo w G-i posiadało znajomość perspektywy powietrznej i wogóle zrozumienie krajobrazu. Malarstwo greckie wzorowało się na płaskorzeźbie i w tym kierunku rozwijało się przez długie wieki. Rysunek stanowił w niem główną, a w pierwotnych czasach nawet jedyną, sferę działalności.

Co do rozwoju sztuki malarskiej musimy

Eno. Powił, lluatr. Zeie. 205. T. XXVI.

także ufać źródłom, zachowanym u pisarzy współczesnych i, nie odrzucając w zupełności strony legendarnej ich opowieści, w legendach tych dopatrywać spostrzeżeń głębszych, znamiennych. Pierwszym malarzem znanym z imienia, o którym źródła wspominają, miał być C y m o n zKleony za Pizystratydów; kreślił on postacie ludzkie tylko w profilach i barwił je jednym kolorem—naśladował więc niewolniczo płaskorzeźbę, podobnie jak to dawno już przed nim czynili Egipcyanie. Źródła zaznaczają na jego pochwałę, że on swoim postaciom podnosi¹ lub schylał głowy, a także poruszał im ręce i ;ogi. Przypomina to pochwałę Dedala, który pierwszy miał obudzić z odrętwienia hieratycznego posągi rzeźby greckiej. Jest to zaznaczenie pewnego postępu odnośnie do sztywnych, nieruchomych postaci ikonografii wschodniej. Upłynęło jednak wiele lat, nim postęp ten stał się zupełnym. Dopiero Polygnotowi przypisuje tradycya umiejętność nadawania wyrazu twarzom ludzkim. Wówczas, to jest w epoce Fidyasza, malarstwo greckie stoi już wysoko, skoro Polygnot wraz z Mikonem i Panainosem mogli w gmachu ateńskim na rynku wzniesionym, zwanym Poiki-le, malować: epizody z wojny Trojańskiej, bitwę pod Maratonem i dzieje Tezeusza, a w Delfach w portyku, zwanym Lesche, cały cykl z wojny Trojańskiej. Treść' tych obrazów dowodzi już poważnego nastroju sztuki malarskiej, nastroju, odpowiadającego nastrojowi rzeźby współczesnej, którą tworzyli Fidyasz i Alkamenes. Wspomniane malowidła ścienne, treści historycznej, obrazowały doniosłe chwile życia narodu, zarówno bajeczne jak i żywo jeszcze w pamięci będące. Bitwa pod Maratonem przedstawiała np. wodzów sportretowanych. Jak dalece zaś malarstwo było już sztuką wyrobioną i popularną w narodzie, dowodzi podanie o Mikonie i Panai-nosie, że oni pierwsi wystawiali swoje obrazy w czasach igrzysk olimpijskich i istmijskich. Nie-tylko więc freski były uprawiane, ale i obrazy przenośne, bo ,i inni artyści, nieco później, także wystawiali swoje obrazy na sąd publiczności lub jako prace konkursowe. Współczesnym trzem wymienionym artystom był Agatarchos (ob.), specyalista w malarstwie dekoracyjnem, a zatem prawdopodobnie — malarz-pejzażysta. On dostarczył dekoracyj teatralnych dla Eschylosa; do utworów Sofoklesa także inni malowali dekora-cye. Jak widać z opisów, wszystkie dotychczasowe dzieła artystów malarzy były właściwie tylko rysunkiem barwionym; prawdziwe malarstwo datuje się dopiero od Apollodora (ob.). Sposób malowania przez niego stosowany stanowi przełom w malarstwie greckiem; on pierwszy jest prawdziwym malarzem, w ścisłem słowa znaczeniu, i dlatego też nazwany „malarzem cieniów” (Skiagraphos); farby u niego łączą się harmonijnie, kontury zlewają się i postacie uwypuklają, oddzielając się od tła, a

98

£_

1*1

\y

przy te m traktuje on malarstwo jako sztukę samą w sobie: na małej przestrzeni, na tak zwanych „tabulae”, to jest obrazkach, wyczerpuje całą treść zamierzoną, zamyka dzieło swoje w ramach przestrzennych bez stosowania go do celów ornamentacyjnych, dekoracyjnych. Wszyscy wymienieni dotąd malarze stanowią tak zwaną „starą attycką s z kołę”, pochodzącą z pierwszej połowy V w. przed. Chr. Drugą szkołą malarstwa greckiego jest szkoła jońska, na której czele stoi syn Apollodora, Zeuxis, wraz z Parrasiosem i Timantesem. Pierwszy słynął znakomitem odtwarzaniem przedmiotów natury (słynne np. są jego winogrona, które ptaki dziobać miały), drugi realizmem postaci ludzkich (Prometeusz, Dwaj atleci) i umięjętnem oddawaniem odpowiedniego wyrazu tych postaci (lud ateński), trzeci wreszcie dramatycznem przedsta-

—JV'

-J

i Av

A\!

Fig. 24f>. Ofiara Ifigenii. Malowidło ścienne w Pompei.

wianiem uczuć ludzkich. Słynny był np. jego obraz przedstawiający Ofiarę Ifigenii, w którym ojcu (Agamemnonowi) narzucił płaszcz na głowę, by oszczędzić widzowi widoku boleści, jaką śmierć córki na twarzy tej wyrazić miała. Obraz ten często był reprodukowany w kopiach z różnemi odmianami. Najwierniejszem, zdaje się, odtworzeniem słynnego tego dzieła jest znane malowidło ścienne z późniejszej epoki, znalezione w Pompei (fig. 246). Współczesną niemal ze szkołą jońską była s y c y o ń s k a, za której założyciela uchodzi Eupompos. Jest to szkoła o kierunku akademickim, poprawnym; cechuje ją nadzwyczaj wyrobiona technika i rysunek bez zarzutu. Uczniem Eupomposa był Pam-filos, pedagog wymagający studyów poważnych i wielu lat pracy mozolnej (12 lat) od pragnących poświęcić się sztuce malarskiej. Ze szkoły tej wyszli także słynni Apelles i Melan-tios. Apelles (ob.), uważany powszechnie za największego malarza w Starożytności, słynął z wielu dzieł wybitnych i wielu anegdot, odnoszących się zarówno do osoby jego jak i dzieł, które tworzył. Niektórzy dla tej wielkiej sławy jego wyłączają go ze szkoły sycyońskiej i stawiają odrębnie jako artystę samodzielnego, niezależnego od wpływów wszelkich szkół i nieuzna-jącego żadnego mistrza nad sobą. Inni znowu nie przyznają mu tej doniosłości w rozwoju sztuki malarskiej i ujmują nieco blasku tej aureoli wielkości, jaką legenda go otacza, uważając go przeważnie za znakomitego eklektyka. Cokol-wiekbądź, opisy licznych dzieł jego wskazują, że za jego czasów sztuka malarska dosięgła już swego szczytu w G-i, technika była już znakomicie wyrobioną, i dla artysty materyał, z którego tworzył, nie przedstawiał już żadnej trudności dla wyrażenia tego, co przedsiębrał. Ciało ludzkie było dostatecznie wystudyowane, zarówno skład jego (anatomia) jak i ruchy, grupowanie figur umiejętnie przeprowadzone, podobieństwo twarzy, chwytane konturami śiniałemi, wyraziste-mi, skala uczuć najrozmaitszych wyczerpana rysami charakterystycznemi. Martwa natura kopiowana wiernie; zwierzęta, zwłaszcza konie, wystudyowane, w ruchach najrozmaitszych i w skurczach najtrudniejszych. Zachowała się mozajka z czasów późniejszych, rzymskich, robiona prawdopodobnie z obrazu wspominanej przez źródła artystki Heleny, przedstawiającego bitwę Aleksandra pod Issus (ob. rysunek przy art. Aleksandra bitwa). Jakkolwiek jest to kopia w mozajce, a więc kopia traktowana rzemieślni-czo, kompozycya ta daje już wyobrażenie o znakomitych zaletach obrazów historycznych owych czasów.

Obok Apellesa źródła wspominają jako najwybitniejszych malarzy: Protogenesa z Rodos, Antyfilosa, Teona i wreszcie oddzielną grupę malarzy, na której czele stali Pereikos i Kai i kies. Z nich Protogenes celował znakomicie wyrobioną techniką, malował rzeczy mniej ważne, ale z drobiazgowością graniczącą z pedanteryą; Antyfilos słynął jako karykaturzysta, a Teon był realistą i tak wiernie odtwarzał naturę, że obrazy jego robiły złudzenie rzeczywistości. Tak np. przed żołnierzem, wprost na widza pędzącym, na jednym z obrazów Teona, patrzący mimo woli ustępować mieli. Pereikos i Kalikles, oraz ich naśladowcy, byli przeważnie ornamentystami lub też tak zwanymi ry parografami, to jest „malarzami śmiecia”. Jeden z nich np. odmalował tak znakomicie resztki uczty na posadzce, że temat ten, odtwarzany często w mozaice, głośnej był sławy. — Ostatnią szkołą malarską w G-i starożytnej była szkoła tebańska, należąca już do IV w. i zapowiadająca upadek malarstwa. Głowa jej,

Nikomachos, poprawny w rysunku, obdarzony ogromną łatwością wykonawczą, nosi już cechy poczynającego się upadku sztuki, podobnie jak i uczeń jego, Arystydes, odznaczający się afek-tacyą, czułostkowością, lub wyzyskujący dla efektownych wrażeń nerwy swoich widzów. Słynnym np. był w starożytności obraz jego, przedstawiający Matkę ranioną śmiertelnie przy szturmie miasta, która odsuwa od piersi swej niemowlę, aby zamiast mleka krwi nie piło. Artysta ten robił przytem obrazy olbrzymich rozmiarów, na których umieszczał setki osób (np. obraz przedstawiający Epizod z wojny perskiej) i za które brał ceny przedtem niepraktykowane. Uczeń jego, Eufranor, batalista, i uczeń tego ostat- | niego Ni ki as z, są zarazem i teoretykami sztuki malarskiej, zwłaszcza drugi z nich. Gorąco nawoływują oni do malarstwa w wielkim stylu, w stylu dawnego malarstwa historycznego, a to głównie, aby obudzić i podnieść ducha w upadłej G-i. Przedstawieniem świetnych czynów dawnych czasów pragnęli oni wzniecić w niej uczucie miłości kraju, a ukazując opatrzność bóstw, rządzących światem, mieli nadzieję obudzić w ziomkach swoich wiarę, że sprawa ich uczciwa znajdzie swego obrońcę. W tym* duchu utworzone były dwa słynne w swoim czasie dzieła:

jątkami portrety te przedstawiają osoby w wieku młodym, w pełni życia i sił. Prawdopodobnie było to odbiciem dawnego zwyczaju portretowania osób zmarłych, uprawianego przez Egipcyan, którzy w grobowcach rodzinnych ratowali od zagłady rysy zmarłych, ale wyrażali je takie-mi, jak je posiadał zmarły w młodości lub w sile wieku męskiego, niezależnie od tego, czy zmarł młodzieńcem, czy starcem. W portretach z El-Fayum są jednak i wyjątki pod tym względem; i tak, znajdujemy między niemi dwa portrety starców i jeden starej kobiety, traktowane zupełnie realistycznie, z oddaniem wszystkich niemal zmarszczek twarzy. Najbogatszym i najcenniejszym ze zbiorów

/    ™ .

ï ; *, lJ|P

I

s '    $ ai .

-    ■

:.»~f

:

ne

§â«i'

fei»

/.i

■ ■ - / ⁽

ï*

ai

’'.Îr/J

BS

te

'JJlP

‘J

Vj

§g

ir®

JNllS3ll⁸

gtëgg|À M

>

i«

*#{•1

te

ÎS

- ‘ ’•

Fig. 247. Io strzeżona przez Argusa. Malowidło ścienne z komnat palatyńskich w Rzymie.

chodzących przeważnie z Rubaidżat w El-Fayum i wystawionych w swoim czasie (1889 r.) w Paryżu podczas przedostatniej wystawy. Podajemy dwa wizerunki z tego zbioru: jeden, przedstawiający młodego mężczyznę (fig. 248), jakby Rzymianina, drugi kobietę (fig. 249) młodą, z u-czesaniem głowy zbliżonem do naszych czasów. Jakkolwiek portrety tego rodzaju były robione prawdopodobnie szablonowo, masami, i nie przez pierwszorzędnych artystów, wskazują jednak wysoki rozwój malarstwa portretowego i mimowoli nastręczają porównanie z owemi jednobarwne-mi, nieudolnemi rysami twarzy ludzkich, bez

Io strzeżona przez Argusa, a uwolniona przez Merkurego, oraz Andromeda, oswobodzona przez Perseusza. Oba te obrazy były allegoryą, a raczej alluzyą do położenia ówczesnego Greków; odtworzeniem pierwszego z nich jest malowidło ścienne, odnalezione w jednej z komnat pala-tyńskich (fig. 247). — Odrębną zupełnie grupę zabytków malarstwa świata klasycznego stanowią portrety zmarłych, umieszczane na mumiach, zamiast używanych pierwotnie masek pośmiertnych, wyobrażających rysy nieboszczyków. Takie portrety malowane widzieć można w muzeach w Londynie, w Paryżu, we Florencyi, w Gizeh i w Petersburgu. Pochodzą one z epoki późniejszej, a mianowicie z okresu od II do V w. ery chrześciańskiej, przeważnie z El-Fayum w E-gipcie środkowym. Malowane na drzewie, na deseczkach cedrowych, wyobrażają one twarz i część popiersia kobiet i mężczyzn; były u-mocowane wewnątrz mumii i okolone banda- j tych portretów pośmiertnych jest zbiór Graffa żami, tak, że tylko sama głowa wyglą- ! z Wiednia, zawierający około stu okazów, podała z mumii i patrzyła, zwykle szeroko roz-twartemi i wielkiemi oczyma na świat boży.

Portrety te, przedstawiające typy różnych narodowości, przeważnie jednak Greków i Rzymian, w Egipcie osiadłych, robione były przez artystów greckich i stąd należą jeszcze do sztuki greckiej, rozwijanej pod obcem niebem. Malowane zarówno farbami klejowemi jak woskowe-mi, zachowały one dotąd wybornie swą barwę i uderzają wybitną charakterystyką twarzy, wyrazistością typu i tak siluem zaakcentowaniem indywidualności osób, że przypuszczać każą o wielkiem ich podobieństwie. Z małemi wy-kwestyi rozstrzygać, a przytem wiadomem jest (Pliniusz), jak wiele odcieni tych kolorów posiadało używane przez nich farby. I tak np. sam kolor zasadniczy, Sinopis pontyjski, miał trzy odmiany, a prócz tego sprowadzano go nietylko z Pontu, ale z Lemnos, z wysp Balearskich, z Kappadocyi, wreszcie z Egiptu; na kolor żółty Technika malarska Grecy i starożytnej, a) Far- j składało się kilka farb, z nich farba ze Skyros

żadnej charakterystyki, a nawet bez życia, jakie zachowały się pomiędzy zabytkami malarstwa wschodniego, a pokrewnemi im zabytkami pierwotnej epoki sztuki greckiej—porównanie, wykazujące ogromny postęp, jaki dokonał się w malarstwie starożytnem wogóle, a w greckiem w szczególności.

by. h) S p o s ó b mieszania, c) Grunt, d) Przyrządy, e) Wielkość obrazów.—a) Najdawniejsi malarze używali w Grecyi kombinacyi z cztereeh farb zasadniczych, które wyrabiali z ziem czyli glinek miejscowych. I tak: farbę białą z gliny z Melos, żółtą z gliny attyckiej, czerwoną z Sinopis pontyjskiej, a czarną („atra-

w Lidyi używaną była do tonów żółtych w cieniu będących. Kidias z Kitnos miał pierwszy wynaleźć kolor ponsowy przez palenie glinki żółtej. Przytem każdy z większych malarzy posiadał własne swoje sekrety kolorystyczne, każdy z nich dochodził drogą kombinacyi do rozmaitych ulepszeń w tym względzie. Wiadomo

i-.

IkjI

ilF!

Wmm

v' Ufllll*

#J

W

fi

SI

Ufy

li

Fig. 248. Portret nieboszczyka z mumii w El-Fayum.

Fig. 249. Portret nieboszczki z mumii w El-Fayum.

mentum”) z sadzy rozpuszczonej w jakimś płynie kleistym. Takich farb używano mianowicie, jak twierdzi Pliniusz, w piątem stuleciu. Przypuścić należy, że paleta Apellesa była bogatszą w farby, wiadomo bowiem skądinąd, że posiadał on rozmaite odcienie dla znanych po-szechnie tonów, że kolor czarny wydobywał specyalnie z palonej kości słoniowej, a także, iż używał kolorów niebieskiego i zielonego. Poruszano niejednokrotnie pytanie: czy oko Greka starożytnego tak samo jak nasze, wrażliwem było na odcienie kolorów, czy odróżniało w ten sam sposób barwy jak nasze? Prawda, że w mowie Greków niewszystkie nazwy kolorów odpowiadają naszym, ale to nie może jeszcze danej np. (Platon: Kratylos), jak wielkie znaczenie przypisywali Grecy kolorystyce ciała i jak skrupulatne studya robili, żeby dojść do odpowiednich tonów karnacyi, oraz jak skomplikowane były sposoby osiągania tej karnacyi ciała ludzkiego, zwanej àvôpsÉxsXov.—b i c) Grecy używali farb wodnych, to jest sproszkowanych i rozpuszczonych w płynie kleistym, który rozwadniali przy używaniu go, a także znali sposób malowania „en-kaustyczny” (ob.). Czy Grecy malowali „al fresco”, to jest na świeżym murze, trudno dociec z pewnością; faktem jest, że zamalowywali duże przestrzenie murów i ścian, zwłaszcza przy malowaniu zdobniczem, ale czy na świeżem wapnie, czy tylko na podkładzie odpowiednio przygo-

wanym—trudno ze ścisłością określić, dla braku ₍ ze sznurem do zawieszania. Ciekawy ten, je-danych. Malowanie enkaustyczne było w Gre- dyny zabytek starożytnej ramy, znajduje się cyi w wielkiem użyciu i po upadku nawet Gre-cyi przetrwało długi czas w całym niemal święcie starożytnym. Najlepszemi okazami tego rodzaju malowania z zachowanych dotąd są portrety grobowcowe z Fayum (ob. wyżej, str. 780).

w British Museum. Stalugi (opxtôaç, xtXXiêaç) Greków były zupełnie tak zbudowane jak nasze, takie przynajmniej widzimy na freskach pom-pejańskich.

Sztuka stosowana do przemysłu i sztuka zdobnicza. Zamiłowanie rzeczy pięknych, wypływające z silnie rozwiniętego poczucia estetycznego, odbijało się w G-i nietylko na przedmiotach zbytku, ale także i na sprzętach i rzeczach, służących do użytku codziennego. Na wszystkiem, co go otaczało, Grek wyciskał piętno swego gustu wyrobionego. Rękodzielnictwo, które zwykle poprzedza prawdziwą sztukę, ulepsza się następnie i dochodzi do najwyższego swego rozwoju pod wpływem rozkwitu sztuk plastycznych. Tak też było i w Grecyi, ale nigdzie nie dosięgło ono tak wysokiego stopnia doskonałości jak u Greków. Słusznie zauważono, że gdyby nawet wszystkie zabytki sztuki plastycznej G-i starożytnej, jako to architektury, rzeźby i malarstwa, zupełnie zaginęły, same już sprzęty, naczynia i klejnoty po nich pozostałe świadczyłyby o niezwykle wyrobionem wśród nich poczuciu piękna. W obrabianiu metali i rznięciu drogich kamieni Grecy nie mieli sobie równych artystów w starożytności. Pozostałe po nich wyroby z drogich kamieni i kruszców szlachetnych, jako to: naszyjniki, kolczyki, bransolety, pierścienie, gemmy (ob.), kamee (ob.), są nieocenionej pod względem estetycznym wartości. Toż samo powiedzieć można i o monetach (ob.) greckich. Nawet garncarstwo, na pozór tak zwykły, prosty zakres sztuki stosowanej, rozwinęło się u Greków w odrębną gałąź przemysłu, która doszła do tak wysokiego stopnia rozwoju, że pozostałe wyroby ceramiki (ob.) greckiej służą nawet za najważniejszy materyał przy śledzeniu rozwoju malarstwa greckiego. A stało się to dzięki temu jedynie, że rękodzielnictwo greckie szło zawsze w zawody ze sztukami plastycz-nemi, które znowu udzielały mu gotowych wzorów, a także i artyści - malarze nie gardzili tern zajęciem (Asteas, Lasimos, Python). Zamiłowanie piękna i gust wysoce wyrobiony odbiły się także i w urządzeniach mieszkań Greków. Nie mówiąc już o przybytkach bóstwa lub chwały narodowej, Grecy urządzali odpowiednio do swego zamiłowania piękna i domy swoje prywatne. Dość wspomnieć o mozaikach (ob.), które,

przeznaczone zrazu do zwykłych zdobień posadzkowych, zamieniły się z czasem w najpiękniejsze kopie cennych obrazów, jak tego dowodzą zachowane dotąd: bitwa Aleksandra W. pod Issus (ob. wyżej, str. 778), lub tak zw. Gołębie Kapi-tolińskie: pierwsza jako cenny zabytek obrazu historycznego, drugie jako typ obrazku rodzajowego.

Bibliografia. Podajemy tylko dzieła naj

nowsze lub nowsze wydania dawniejszych. /. Dzie-

Wypalania czyli ostatecznego wykończania obrazu, to jest wygładzania i łączenia barw gorącem żelazem, dokonywali najczęściej inni artyści, niż ci, co szkicowali i nakładali farby. Była to robota najdelikatniejsza, a więc najważniejsza, w malarstwie enkaustycznem, i dlatego podpisywano je: taki-to a taki wypalał àvéxasv, — zamiast, jak na innych rodzajach obrazów: taki-to a taki malował e7pa<{)sv.— d) Odpowiednio do wskazanych rodzajów malarstwa posiadali Grecy i przyrządy odmienne. Do malarstwa enkaustycznego używano palet najczęściej metalowych, zwykle okrągłych, z rączką i z otworami wklęsłemi na ciasto czyli pastę malarską, to jest masę far-biarską z woskiem; masę tę nakładano i rozprowadzano pędzlami, a następnie za pomocą narzędzi odpowiednich, w rodzaju szpachli metalowych, zwanych xaotVjpia, kauteryzowano, to jest przypalano. Narzędzia używane do tej kautery-zacyi (kausis) były najrozmaitszych kształtów; najbardziej rozpowszechnionem było narzędzie zwane „cestrum” (xeorpov), w formie wązkiej, długiej szpachli, której ostrze było nacinane w ząbki, podobnie jak liście begonii. Mało przechowało się malowideł autentycznych greckich, na których możnaby wyśledzić proces samego malowania enkaustycznego, tylko niektóre z portretów grobowcowych z Fayum noszą na sobie widoczne ślady tego rodzaju malowania: w składzie pasty używanej do nich widać prócz wosku i białko i oliwę.— e) Największe obrazy były pierwotnie malowane na murach sposobem klejowym, przejętym od Egipcyan, później uznano za odpowiedniejsze i praktyczniejsze malowanie na tablicach z desek, przytwierdzanych do murów; były to rodzaje „panneaux”, które można było z łatwością przenosić lub ochraniać w danych wypadkach. Na gruncie z desek malowali swoje obrazy: Zeuxis, Parrasios, Timantes i Apelles; obrazy te zwykle były małego formatu. To też nie mógł ich widzieć w G-i Pauzaniasz podczas swojej podróży: wszystkie te obrazy były wówczas sprowadzone do Włoch; mógł tylko podziwiać wielkie obrazy dekoracyjne z V stulecia, które dla swoich rozmiarów nie mogły być zabrane. Znano także w G-i malowanie na płótnie, ale już w późniejszej epoce; Pliniusz opowiada o wielkim portrecie Nerona na płótnie, ale jako o rzeczy wyjątkowej. Obrazy oprawiano w ramy, niektóre za szkłem, i zawieszano na ścianach za pomocą sznura. Widać to z fresku pompejańskiego; dowodzi tego także niedawno znaleziony przez Petrie’go portret w jednym z grobowców w Fayum, oraz odpowiadająca mu rama

ła nowsze o sztuce starożytnej w ogóle, zawierające opracowanie i sztuki greckiej: Perrot et Chipiez „Histoire de Part dans l’antiquité”, dzieło dotąd nieukończone; do sztuki greckiej odnosi się tom VI: „La Grèce primitive. L’art mycénien” (Paryż 1894). W. Lübke „Grundris der Kunstgeschichte”—wyd. 12-e opracowane przez dra Maxa Semrau. Tom I „Die Kunst des Altertums” (Sztutgard 1899, sztuka grecka na str. 113—294); tegoż „Geschichte der Plastik”. Alb. Kuhn „Kunstgeschite”, dzieło trzy-tomowe, tom trzeci na ukończeniu.

U. Dzieła nowsze o sztuce greckiej w ogóle:

E. Gebhardt „Praxitèle. Essai sur l’histoire de l’art et du génie grecs” (Paryż 1804); Beu-lé „Histoire de l’art grec avant Periclès” (Paryż 1868); J. Overbeck „Die antiken Schriftquellen zur Geschichte der bild. Künste bei den Griechen” (Lipsk 1868); A. Milchhöfer „Die Anfänge der Kunst in Griechenland” (Lipsk 1883); H. Brunn „Griechische Kunstgeschichte.* I Buch” (Monachium 1893, — część II-ga wydana przez A. Flascha, 1897).

III.    Dzieła treściwe popularne, zawierające charakterystykę sztuki greckiej, oraz nowsze podręcznik/ do osobnych jej działów: H. Taine „Philosophie de l’art en Grèce. Leçons professées à l’école des beaux arts” (Paryż 1869, 16-o). Istnieje w przekładzie polskim Sygietyńskiego p. t. „Filozofia sztuki” (Warszawa 1896). — Jako wyoorne podręczniki zalecić należy prze-dewszystkiem niektóre z tomów pożytecznego wydawnictwa „Bibliothèque de l’enseignement des beaux arts”, a mianowicie: Max Colli g non „Manuel' d’Archéologie grecque”; tegoż „Mythologie figurée de la Grèce”; V. Laloux „Architecture grecque”; Pierre Paris „La sculpture antique”; P. Girard „La peinture antique” '(Wszystkie te dziełka wydane w Paryżu w latach 1889—95).

IV.    Dzieła zawierające opracowanie oddzielnych gałęzi greckiej sztuki plastycznej. — a) Dzieła o architekturze greckiej ob. Architektura Hellady. Do dzieł tam wymienionych dodajemy nowsze: R. A da my „Architektonik auf hist, und ästet. Grundlage” (Tom I, Hanno-wer 1881 i nast.), F. Reber „Beiträge zur Kenntniss des Baustiles der heroischen Epoche” (W „Sitzungsber. der Münchener Akademie der Wissenschaften” 1888), J. Durm„Die Baukunst der Griechen” (w „Handbuch der Architektur” Część II, toin I; wyd. 2-e Darmstadt 1892;,

D. Joseph „Die Paläste des homerischen Epos” (Berlin 1895).—b) Dzieła o rzeźbie greckiej: J. Overbeck „Geschichte der griech. Plastik” (Lipsk 1893, 2 tomy, wyd. 4-e), M. Colli g non „Histoire de la sculpture grecque” (Paryż 1892 i nast.), w tłom. niemieckiem E. Thrae-mera (Sztrasburg 1895 i nast., 2 tomy), Guillaume „La sculpture en bronze” (1868), Furt-wängler „Meisterwerke der griechischen Plastik” (Lipsk 1893). — c) Dzieła o malarstwie greckie m: Woltmann „Geschichte der Malerei”, Tom I: „Die Malerei des Altertums” przez K. Woermanna (Lipsk 1879); tegoż „Die Landschaft in der Kunst der alten Völker” (Monachium 1876), „Die antiken Odysseenlandschaften vom esquiliuisehen Hügel” (Monachium 1878), R. Graul „Die antiken Porträtgemälde aus den Grabstätten des Fayum” (Lipsk 1888), G. Ebers „Antike Porträts. Die hellenist. Bildnisse aus dem Fayum” (tamże 1893). — Co do malarstwa na wazonach greckich ob. niżej bi-bliogr. dotyczącą tych wazonów.

V. Monografie. — a) Dzieła poświęcone artystom greckim. Prócz znanego dzieła H. Brunna „Geschichte der griech. Künstler”, obejmującego całkowitą historyę artystów greckich (Brunświk 1852; wyd. 2-e 1889), istnieje wiele dzieł, traktujących specyalnie o wybitniejszych artystach greckich; czytelnik znajdzie je pod odpowiedniemi artykułami, jak np. Aga-zias, Andronikos z Kyrros, Apelles, Apollodor, Fidyasz. Tamże podane są i re-produkeye ich dzieł ważniejszych. — b) Dzieła specyalne o wazonach greckich. Prócz licznych dzieł, opisujących oddzielnie rozmaite zbiory wazonów greckich, istnieją obszerniejsze prace, gromadzące je w pewną całość, mniej lub więcej systematyczną, jak np.: Ed. Gerhard „Auserlesene griechische Vasenbilder” (Berlin 1840 — 58, 4 tomy); Ch Le norm ant i De Witte „Elite des monuments céramogra-phiques” (Paryż 1844 — 61, 4 tomy); 0. Jahn „Einleitung zu der Beschreibung der Vasensammlung” (monachijskich wazonów, 1854); De Witte „Etudes sur les vases peints” (Paryż 1865); O. Benndorf „Griech. und sicilische Vasenbilder” (Berlin 1869 — 1870); A. Dumont i Chaplain „Les Céramiques de la Grèce propre”; Dumont „Peintures céramiques de la Grèce propre” (Paryż 1882 — 90, 2 tomy); Sam. Wide „Geometrische Vasen aus Griechenland” (w „Jahrb. d. kais. deut. archäolog. Instituts” Berlin 1 900).— c) Najnowsze dzieła o gemmach i kameach: A. Furtwängler „Beschreibung der geschnittenen Steine im Antiquarium der Königl. Museen” (Berlin 1896); tenże „Die antiken Gemmen. Geschichte der Steinschneidekunst im klass. Altertum⁷¹ (Lipsk 1900, 3 tomy).—d) Dzieła nowsze o monetach pod względem ikonograficznym: Fr. Lenormant „La monnaie dans l’antiquité” (Paryż 1878 - 9, 3 tomy); Percy Gardner „The types of greek coins” (Cambridge 1883); J. Friedländer „Repertorium zur antiken Numismatik, herausg. von R. Weil” (Berlin 1885); B. V. He ad „Historia nummorum. Manual of greek numismatics” (Oxford 1887, z rys.).—e) Dzieła odnoszące się do zabytków sztuki stosowanej do przemysłu w Grecyi starożytnej: B.Bücher „Geschichte der tech. Künste” (Sztutgard

ierające opracowa-wyk paliski zabyt-H. Schlie-

s. s.

1877); E. Sold i „Les arts méconnus’ (Paryż 1881, wyd. 2-e); H. Blüinner „Das Kunstgewerbe im Altertum” (Lipsk i Praga 1885). — f) Dzieła z £ nie nowszyi ków sztuki greek ej: mann „Mykenae” (Lipsk 1878), „Ilios” (tamże 1881), „Orchomenos” (tamże 1881), „Troja” (tamże 1884), „Tiryns” (tamże 1886), „Bericht über die Ausgrabungen in Troja im Jahre 1890” (tamże 1891). Porów, także artykuły krytyczne o tych dziełach w „Gazette des Beaux-Arts” pod temiż latami. Dörpfeld „Troja 1893” (Lipsk

1894). Schuchhardt „Schliemanns Ausgrabungen” (Lipsk 1893, 2 wyd.). Jest to popularne przedstawienie zdobyczy dla sztuki, jakie dały wykopaliska Schliemanna. Newton i Colvin „The Antiquities of Cyprus” (wykopaliska Ces-noli przez Palmera). Helbig „Das homerische Epos aus den Denkmaelerii erlaeutert” (1884).

VI. Wydawnictwa nowsze, zawierające odtworzenie zabytków sztuki greckiej wogóie lub oddzielnych jej części: Friedrichs - Wolters „Gipsabgüsse antiker Bildwerke”; Müller-Wie-seler „Denkmäler der alten Kuust”; 0. Ray et „Monuments de l’art antique”; Baumeister „Denkmäler des klass. Altertums...” (Monachium i Lipsk 1885—88, 3 tomy).—Najbogatszy zbiór reprodukcyj zawiera dzieło Bruckmanna „Denkmäler der griech. und röm. Skulptur”, wydawane pod kierunkiem H. Brunn a i P. Arndta w tablicach in folio sposobem światłodruku. Świetnie także zapowiada się nowe wydawnictwo Rebera i Bayersdorfera „Klassischer Skulpturenschatz”.

W literaturze polskiej nie mamy jeszcze prac specyalnych o dziejach sztuki greckiej; posiadamy natomiast dzieła treści ogólniejszej lub podręczniki, uwzględniające sztukę grecką. 1 tak: z dawniejszych pisarzy wymienić należy przede-wszystkiem dzieło Stanisława Potockiego „O sztuce u dawnych czyli Winkelmann polski” (Warszawa 1816, 3 tomy); z nowszych Józef Kremer w swojej „Podróży do Włoch” przy każdej sposobności charakteryzuje dzieła mistrzów greckich, w dodatku zaś do tej podróży, zawierającym „Zarys dziejów sztuki starożytnej...”, systematyzuje rozwój sztuki greckiej i kreśli krótko epoki tego rozwoju. Obszerniej pisze Kremer o sztuce greckiej w drugiej części „Dziejów artystycznej Fantazyi” („Listy z Krakowa”), w której poświęca sztuce greckiej trzy listy (XX, XXI, XXII); najobszerniej zaś dotykał tego przedmiotu w wykładach swoich, mianych w Szkole Sztuk Pięknych w Krakowie w półroczu zimowem (1866 — 67). Streszczenie tych wykładów wyszło w Poznaniu w 1868 r. [ob. „Dzieła” (Warszawa 1877; tomy: V, XI i XII]. Józef Łepkowski w znanym podręczniku „Sztuka, zarys jej dziejów” (Kraków 1872) skreślił rozwój sztuki greckiej zaledwie na kilku stronicach. W. Marrené - Morzkowska, w podręczniku opracowanym podług dziełka R. Peyera „Historya sztuki” (Warszawa 1900), poświęca sztuce greckiej 27 stronnic. Znacznie obszerniej, choć także bardzo treściwie, ale z prawdziwem znawstwem i z zapałem, przedstawia Michał Żmigrodzki w swoich wykładach dla kobiet, miewanych w Krakowie („Krótki zarys historyi sztuki” Kraków 1900, część I i II), rozwój sztuk plastycznych w G-i starożytnej. — Specyalnie sztuką grecką zajmo-wał się u nas Wojciech Dzieduszycki w dziełach: „Ateny” (Lwów 1877) i „Szkice estetyczne” (tamże 1878 i 79), pisanych pod wpływem podróży odbytej po G-i. Istotę architektury greckiej, zasadę stylów, badał u nas J. Świeci ano w ski; oryginalne pomysły swoje o sztuce greckiej, zawarte w dziele „La loi de l'harmonie dans l’art grec et son application à l’architecture moderne” (Paryż 1888), przedstawił on w polskiej pracy „Architektura męska i żeń ska starożytnej G-i. Studyum estetyczne” (Warszawa 1894 folio), będącej w związku z broszurą, streszczającą ogólny pogląd autora na sztu kę: „Skala muzyczna w Wszechświecie” (War szawa 1880). Wreszcie W. Ćwikliński zda sprawę z odkryć Schliemanna w „Bibliotece Warszawskiej” (1891, zeszyt IV: „Henryk Schliemann i jego odkrycia naukowe”).

Grecka muzyka. Ze wszystkich narodów starożytnych, Grecy przekazali potomności najwięcej wiadomości o swej muzyce, w formie różnych traktatów, dotyczących historyi i teoryi muzyki, kilku melodyj hymnów i ułamków kom-pozycyj starożytnych, oraz opisów lub rysunków dawnych narzędzi muzycznych, co wszystko wcale dobre daje nam wyobrażenie o muzyce sta-rogreckiej. Jej początki giną w mgle wieków bajecznych. Poeci helleńscy wynalazek instrumentów muzycznych i wogóie muzyki przypisywali bogom Olimpu, głównie Apollonowi, Hermesowi, Atenie i Panowi, a zasługę podniesienia muzyki do godności sztuki samoistnej—mitycznym śpiewakom i wirtuozom: Amfionowi i Orfeuszowi, którzy dźwiękami cytary twarde poruszali skały, i dzikie zwierzęta obłaskawiali. Li-nusowi śpiewakowi, oraz Marsyaszowi fleciście, który o lepsze śmiał walczyć z samym Apollonem, za co śmiercią ukarany został przez zazdrosnego boga. Są to wszakże podania bajeczne, opowieści allegoryczne, a tak bałamutne, że w nich prawdy doszukać się trudno. Zresztą, wobec odkrycia, w czasach ostatnich, kilku zabytków muzyki starogreckiej, oraz przedruku dzieł słynnych teoretyków greckich, opieranie wywodów historycznych o muzyce starej Hellady na podaniach my tycznych, jak to doniedawna jeszcze czynili pisarze muzyczni, byłoby już rzeczą zbyteczną i do celu niewiodącą. Według Ari-stoxenesa (* około 354 przed Chr.), ucznia Ary-stotelesa, a najlepszego z pisarzów muzycznych greckich, autora wielu dzieł o muzyce, z których „zasady harmoniki” doszły do nas w całości, zaś „zasady rytmiki” we fragmentach, muzyka grecka dzieliła się na teoretyczną i praktyczną. Pierwsza zajmowała się harmoniką, rytmiką i metryką, druga zaś — sztuką wykonawczą (Organiką), grą na cytarze i flecie (Kitaristyka, Aule-tika), sztuką śpiewu (Odika), oraz mimiką, połączoną z muzyką orkiestrową i chóraluą (Hypokrytika). Harmonika obejmowała 6 działów: 1) o dźwięku (Ftongos), 2) o skalach muzycznych (Syste-ma), 3) interwallach (Diastema), 4) transpozycyach (Tonoi), 5) rodzajach tonów, 6) o melodyi i kom-pozyeyi muzycznej (Melopoija), oraz modulacyi (Metabole). Harmonii, w dzisiejszem rozumieniu tego wyrazu, Grecy nie znali, wogóle bowiem nie uprawiali muzyki wielogłosowej. Ich instrumenty towarzyszyły hymnom religijnym i pieśniom rycerskim w jeduodźwięku (unison) lub oktawie, niekiedy tylko podpierały śpiew dźwiękiem innym (dźwięki przechodnie i zamienne). Tetrachordy. Podstawę systemu muzyki greckiej stanowiło następstwo po sobie czterech dźwięków, rozłożonych w przestrzeni kwarty, zwane tetrachordem. Położenie półtonu decydowało o rodzaju i nazwie tetrachordów, których było trzy rodzaje: dyatoniczny, złożony z dwóch tonów całych i jednego półtonu, np. HC-D-E; C-D-EF; chromatyczny, składający się z dwóch następujących jeden za drugim półtonów i małej tercyi, np. H, C, Cis-E; E, F. Fis-A; i enharmoniczny, złożony z dwóch ćwierć-tonów i jednej tercyi wielkiej, np. H, H* C-E; E, E*, F-A (gwiazdka przy literze oznacza ćwierć tonu). Tetrachord dyatoniczny dawał trzy kombinacye pochodu kwarty: z półtonem na początku, na końcu i w środku. Jeżeli półton znajdował się na początku, np. EF-G-A, tetrachord zwał się doryckim, jeśli na końcu, np. GA-HC, lub C-D-EF — lidyjskim, jeżeli zaś w środku, np. A-HC-D, lub D-EF-G — frygij skim. Dorycki był najstarszy i pochodzenia czysto-grec-kiego, stąd uważany za najważniejszy. Dwa tetrachordy wytwarzały oktawę, gammę, która według zwyczaju greckiego szła z góry na dół, nie jak dzisiejsza, która idzie z dołu do góry. Tak np. nasza gamma od e-e’ była wykonywaną przez muzyków greckich odwrotnie, od jedno-kreśluego e do niższego o oktawę e. Ta gamma zwała się dorycką. Pierwszy w niej tetrachord składał się z dźwięków: e-f-g-a, drugi h-c’-d’-e’. Położenie półtonów w gammie stanowiło o jej rodzaju i nazwie. Na system całkowity muzyki greckiej (systema teleion) składało się cztery tetrachordy, obejmujące skalę głosów męskich, basu i tenoru, od A-a’ (Grek wyraziłby się był: od a’-A): pierwszy, „najwyższy” (tetrachordon hyperbolaion) a’-g’-f-é’; drugi, „rozdzielający” lub „niezłączony ” (tetrachord diezeugmenon), dlatego tak nazwany, że jego nuta ostatnia nie stanowiła początku tetrachordu następnego: e’-d’-c’-h’; trzeci, „środkowy”(tetrachordon meson) a-g-f-e; i czwarty, „najniższy” (tetrahypaton) e-d-c-H. Dla uzupełnienia tego systemu dodano dolne A, zwane proslambanomenos (ton dodatkowy), które uzupełniło szereg dźwięków odpowiadających dzisiejszej dwuoktawowej gammie A mol (bez znaków przygodnych), z tą tylko różnicą, że dźwięku małego h używano dwojako: jako h i b (przy modulacyi). Oba bowiem tetrachordy środkowe nie łączyły się z sobą; i dlatego właśnie przy modulowaniu do tona: cyi subdominanty, która dla Greków była tak blizką jak dla nas dominanta, dodawano półton do tonu najwyższego tetrachordu meson; wytworzony stąd tetrachord: a-b-c’-d’ zwano „łączącym” (tetr. syneinmenon). Każdy dźwięk, każdego tetrachordu w tej całej skali, miał swą nazwę: dodatkowy, najniższy A, zwał się proslambanomenos, H hypate (nizki), c parhy-pate lub parypate (przed-nizki), d lichanos (ton palca wskazującego). Tetrachordu „środkowego”: e zwało się hypate, f parhypate, g lichanos, a mese (środkowy); „rozdzielającego”: h pa-ramese (obok średni), c’ trite (trzeci), d’ parane-te (przedostatni), i e nete (ostatni); „najwyższego”: f' trite, g' paranete, i najwyższe a nete. Dawniejsza skala Pitagorasa była oparta na tych samych zasadach, miała tylko objętość mniejszą.

Interwalle. Dzielono je na wielkie i małe. Wielkiemi były: kwarta (diatessaron), kwinta (dia-pente), wielka i mała seksta, wielka i mała septyma, oraz oktawa (diapason); małemi: półton (hemitonion), ton cały (tonos), mała tercya (trihemitonion) i wielka tercya (ditonos), oraz ćwierć tony. Do dźwięków konsonansowych (symphonoi) należały: kwarta, kwinta i oktawa; do dyssonansowych (diaphonoi) wszystkie, które nie wypełniają obrębu kwarty (a więc i tercye), oraz seksty i septymy. Istniały wszakże jeszcze inne podziały interwallów, z których względnie największego uznania dostąpiły systemy Pitagorasa i Ptolemeusza.

Gatunki oktawy. Ponieważ Grecy nie znali muzyki wielogłosowej, przeto różne gatunki oktaw (trybów), różniące się jedynie miejscem położenia w nich półtonów, posiadały znaczenie czysto melodyjne. Najważniejszą rolę odgrywały tryby: dorycki (e’-e), frygij ski (d’-d), lidyjski (c’-c) i miksolidyjski (h-H). Te cztery tonacye były najczęściej używane i poczytywane za główne, zwłaszcza dorycka. Każda z nich miała dwie gammy (tonacye) poboczne, z których jedna zaczynała się o kwartę wyżej i do nazwy głównej przybierała wyraz hyper; druga zaczynała się o kwintę niżej od głównej i odróżniała się wyrazem hypo, dodanym do nazwy trybu głównego. Z tych dwóch rodzajów tonacyj pobocznych tylko ostatnie były w użyciu, pierwsze istniały najczęściej w teoryi. Oprócz wyżej wymienionych czterech głównych gatunków oktaw, używano niekiedy kilku innych, lubo już rzadziej, np. gammy eolskiej od a-A, i jońskiej od g-G, z których pierwsza w tern tylko różniła się od hypodoryckiej (również od a-A), że w niej akcent padał głównie na a-d-A, podczas gdy w hypodoryckiej na a-e-A; zaś jońska tern się odróżniała od hypofrygijskiej, że w niej akcent padaj na g-c-G, a w tej ostatniej na g-d-G. Transpozycye. Grecy znali nietylko gamę idącą w porządku dyatonicznym (średniowieczne tonacye kościelne w takim tylko szły porządku), lecz używali również i znaków podwyższania lub obniżania tonów, za pomocą których dokonywali transpozycyi jednej tonacyi do drugiej. Jeżeli np. w trybie d'-d użyto tetrachordu łączącego, zamiast rozdzielającego, to jest wzięto ton b' zamiast h’, wówczas ten tryb z frygijskiego przeobrażał się w hypodorycki transponowany, ponieważ o właściwości i nazwie trybu stanowiło jedynie położenie półtonów w jego tetrachordach, nie zaś wysokość dźwięku. Cała gamma dwuokta-wowa systematu całkowitego Greków (od A-a) mogła być transponowaną do wszystkich dwunastu półtonów oktawy, bez zmiany wzajemnego stosunku interwallów względem siebie. Tryby w takiej trauspozycyi nie traciły ani swego charakteru, ani nazwy. Tak np. dorycki e-e, jeśli w transpozycyi do d'-d nie zmieniał położenia półtonów i wogóle położenia interwallów, to jest gdy wytwarzał gammę: d, es, f, g, a, b, c, d, nie przestawał być doryckim; podobnież gamma transponowana w e, fis, g, a, k, c’, d’, e’ hypo-doryckiej, w e, fis, g, a, h, cis' d’, e’ frygijskiej, e, fis, gis, a, h, cis’, dis’, e’ lidyjskiej i t. d.

Nuiacya (Semantyka). Grecy oznaczali nuty za pomocą liter pierwotnego alfabetu greckiego. Położenie liter stojące (ortha), odwrócone (ape-strammena) i leżące (anestrammena) oznaczało jakość nuty i jej miejsce w skali. Ta wszakże notacya była później używana tylko do nutowa-nia głosów instrumentalnych; do nutowania zaś melodyi używano znanego dziś powszechnie alfabetu jońskiego przyczem część skali nutowano literami zwykłemi, resztę zaś literami przeina-czonemi w kształcie (obciętemi, pozbawionemi jakiejś kreski). Każda oktawa miała litery odmienne. Dla półtonów prawie zawsze przeznaczano trzy znaki (litery), z których trzeci był najważniejszy, jako odpowiadający najniższemu tonowi tetrachordu doryckiego. Wszystkie trzy litery tej tryady, umieszczone w nutacyi obok siebie, oznaczały rodzaj enharmoniczny lub chromatyczny, wszakże wówczas tylko, gdy litera pierwsza tryady, np. A w triadzie A BI¹, była przekreślona, co było wskazówką podwyższenia jej o pół tonu. W dyatonicznym porządku dźwięków był używany dla półtonów tylko znak drugi i trzeci. Gammę lidyjską, według Alypiosa, nutowano w ten sposób:

(I)RÿCPM I (H)ZE

(e) f gäbe’ d’(es) e’ f

W tej tonacyi jest utrzymany hymn Mesomede-sa „Etę Moöoav”, o którym niżej będzie wzmianka. Początek tego zabytku muzyki greckiej podajemy w podobiźnie zdjętej z oryginału, oraz przekład pierwszego wiersza melodyi na nuty | dzisiejsze:

’.TTi

' t f:

Cl

i vr\? * r * ^ ^ 4 C/ c <* « Ot HA*A

z - - <,•♦* /./

• V" a “TT*-A no I+-.

*c f    Pc    4 - c

O a cr^ A * v

CKXV*¥

.    \C    A*    M

X ", I s<t> c , V<c ir^fO t c,* I I ,

__    : j> **■ **■

I , 4>c p C Pfiyaurr- foÿ i

r /"X" y c c . c , je. t R ^ ^ ęy-*'    ^-Ôxuljic    'li'***

** p CH/

AÏ 6" ■7T^-V\5

Xotyv’" r a/ O. a

W c**-*»i

,|

i?

VA - st - de ^.où - oà [rot cpt - Xï].,. etc.

dd

Encykl. Powie. Iltutr. Zeie. 205. T. XXVI.

Nadmieniamy, że wiersze tego hymnu idą w tym porządku: pierwszy z lewej strony szpalty, pierwszy z prawej, drugi z lewej, drugi z prawej itd.— Wartości nut zwykle nie oznaczano, i w hymnie powyższym również nieoznaczono; wskazywał ją iloczas wyrazów tekstu; często wszakże używano znaków dla oznaczenia wartości, a raczej długości, nuty. Znak — oznaczał wartość

nuty podwójną, _| potrójną, |_| poczwórną,

I I I bardzo długą; brak takiego znaku wskazywał wartość pojedyńczą (krótką). Pauzę oznaczano za pomocą znaku A; o wartości pauzy świadczył jeden ze znaków służących do oznaczania wartości nut, dodany do znaku pauzy; np. \> a i t. d.

Instrumenty. Z gromady instrumentów sta-rogreckich najwyższej popularności dostąpiły: lira, cytara i aulos.—Lira, najpopularniejsze ze wszystkich narzędzi muzycznych, różniła się od cytary tylko kształtem pudła rezonansowego, w ten sposób, że struny cytary wibrowały na znacznej części pudła, gdy tymczasem na lirze wibrowały w powietrzu. Stąd cytara wydawała ton silny i dźwięczny, lira zaś słaby i głuchy. Ale za to lira była łatwiejszą do użycia, bo miała aplikaturę (ob.) mniej złożoną; stąd też była instrumentem bardzo dogodnym dla śpiewaków. Z początku lira posiadała cztery struny, później, najdłużej, 7, i wówczas stroiła się w e-f-g-a-b-c-d. Cytara—ob. ten wyraz. Utwory na cytarę, z powodu, że podlegały pewnym stałym formom, zwały się „prawami” (nomoi). Terpander był podobno pierwszym z muzyków greckich, który no-mojom nadał wyższe znaczenie artystyczne, przez rozszerzenie formy kompozycyi, urozmaicenie rytmu, taktu i t. d. Na całość formy nomos Terpandra na cytarę składały się: prooimion lub eparcha (przedśpiew, rodzaj preludyum), me-tarcha (początek kompozycyi właściwej), katatro-pa (zwrot, coś w rodzaju dzisiejszego drugiego tematu w sonacie), omfalos (część środkowa), metakatatropa (powrót do pierwszej części), sfra-gis („pieczęć”, koniec, niby „coda” dzisiejsza), oraz exodion lub epilogos (zakończenie, postlu-dyum). Aulos był rodzajem fletu dzisiejszego. Typ najstarszy składał się z kilku piszczałek nierównej długości złączonych z sobą, i zwał się fletem pastuszym (Syrinx); potem były używane flety podwójne, nakoniec pojedyńcze, długości rozmaitej. Tylko flety pojedyńcze (mo-noaulos) miały pewne znaczenie artystyczne. Według wizerunków tego instrumentu na płaskorzeźbach, wazach i t. p., był on bardziej podobny do naszego klarynetu, czy oboju, aniżeli do fletu, przynajmniej pod względem kształtu zewnętrznego, sposobu zadęcia, oraz rozmiarów skali. Z początku posiadał tylko trzy dziurki, potem więcej, i to z klapkami, a rozległość skali dochodziła do dwóch i pół oktaw. Aulos wyrabiano z kości słoniowej, bukszpanu, trzciny lub metalu. Do zadęcia służył ustnik (mund-sztuk), który zakładano przy każdorazowem użyciu instrumentu, zwykle zaś chowano go, jak to czynią dzisiejsi klaryneciści, oboiści i fagociści, ze stroikami, w osobnem pudełeczku (7X0000x0-jietov). Flety podwójne składały się z dwóch rurek, długości jednakowej lub różnej, w które dmuchano albo jednym mundsztukiem wspólnym, albo dwoma. Rurka prawa z trzema dziurkami zwała się męską, zaś lewa, z czterema dziurkami— żeńską; pierwsza wydawała tony niższe, druga wyższe. Grający na takim flecie używał niekiedy przepaski (cpopßeii, otójjuę), którą otaczał policzki i wargi, a przez otwór metalowy dął w rury fletowe; czynił to poczęści dla wydobycia tonu równego, a poczęści w celu ochrony policzków od rozdęcia przy dłuższem graniu, wymagającem ogromnej siły natężenia policzków. Były też w użyciu i fletrowersy, zupełnie podobne do fletów dzisiejszych.—Barbiton należał do grupy instrumentów strunowych; różnił się od liry nieco większemi rozmiarami i strojem niższym, z tego też powodu był używany przeważnie do towarzyszenia pieśniom na głosy męskie. —Arfa w muzyce instrumentalnej Greków odgrywała bardzo małą rolę i mało znajdowała zwolenników. Było kilka odmian arfy, a każda miała własną nazwę: magadis (o 20-tu strunach), pektis, sambuke, psalterion i trigo-non. — Niewiele też dbano o instrumenty wrzaskliwe, jak trąba (salpinx); to też posługiwali się nią głównie wodzowie armii i heroldowie podczas igrzysk narodowych. Trąba grecka, długa na 1.50 m., była podobną do naszego kornetu w A wysokie; miała przyrząd do zadęcia (mund-sztuk) z rogu, otwór lejkowaty.—Z instrumentów perkussyjnych były używane: Orybafa (bębenek gliniany), Krupezion, na którym dyrektorowie wybijali takt i dawali różne znaki chórom i orkiestrze; Tympanon—mały bębenek, rodzaj tam-buryna z dzwonkami i brzękadłami, używany głównie do muzyki tanecznej; Kimbala, złożony z dwóch pokrywek metalowych; Seistron, rodzaj grzechotki, wprowadzony do Grecyi z Egiptu; oraz Krotalen, rodzaj kastanietów dzisiejszych, tylko że greckie były płaskie i metalowe. Z ey-taredów słynęli: Terpander starszy (około 676 przed Chr.) i Lyzander z Sycyonu, któremu przypisują wynalazek flażeoletów. W grze na lirze odznaczyli się: Tymoteusz (z V w. przed Chr.), Melannipides (grający na lirze o 12-tu strunach), Ateńczycy Kinesias i Frynis, który wprowadził do muzyki greckiej biegniki i który z „pięciu strun dwanaście rozmaitych tonów wydobywał”. Z flecistów wielką cieszyli się sławą: Ventidios, Sopas, Antigenides i Sakadas (około 580 przed Chr.), trzykrotnie zwycięzca na igrzyskach pytyjskich, głośny twórca Nomos Pythios, który w pięciu częściach odmalował tonami walkę Apollona ze smokiem. Z grona kompozytorów greckich przechowały się nazwiska: Ar-

Instrumenty muzyczne greckie.

Fig. 250.

Tympanon (tamburyno).

Fig. 251 i 252. Syiinx i flet.

Fig. 253. Seistron.

3®

mi

'i-M

SJ4-

II

TlihSP.

W/h

X / i

ï! i

ii

//

mii

<!•

(.

!/

r»

CN

Fig. 254. Kimbala.

Fig. 255. Flety podwójne.

EC hj

y\

tl^UOTEKA J

* t dWNA i

^KO'N#

iß

Fig. 256, 257 i 258. Arfa, cytara i lira.

Ml

mJ!

mm

KMM

. f.ß

i¹

Fig. 259. Flet poprzeczny.

Fig. 260. Salpinx (trąba).

A. Pol.

ehilocliosa starszego (około 688 przed Chr.), który zamiast dawniejszego rytmu daktylicznego wprowadził jambiczny; Thaletasa z Krety (670 przed Chr.), któremu Plutarch przypisuje wynalazek nowszej euharmoniki i „Hyporchemy” (forma pieśni z muzyką i mimiką); Klonasa (600 przed Chr.), wynalazcy najważniejszych form aulodii; Sakadasa (580), Alkeosa, Pindara (poety) i kilku innych.

Pisarze muzyczni. Grecya miała wielu autorów piszących o muzyce, których dzieła w znacznej liczbie doszły do naszych czasów. Jedni z nich traktowali muzykę przygodnie, jak niektórzy filozofowie i mędrcy, inni wyłącznie. Do przygodnych należą: Pytagoras, twórca Kanoniki, czyli wykładu matematycznego o wzajemnym stosunku interwallów; Plato; Arystoteles, autor pięciu ksiąg (rozdziałów) o muzyce traktujących (autorem przypisywanych mu „problematów” o muzyce był, jak wielu utrzymuje, ktoś inny z Iii-go w. po Chr., zwany dziś pseudo - Arystotelesem); Plutarch, który w dyalogach o muzyce zamieścił parę bardzo ważnych wyjątków z historyi muzyki greckiej, i kilku innych. Najznakomitszym z historyków i teoretyków muzycznych greckich, i wogóle starożytnych, był Aristoxenos, perypatetyk z Tarentu (około 350 przed Chr.), uczeń Arystotelesa, autor nieocenionych traktatów o harmonice starogreckiej, rytmice, formach, nutacyi i t. d. Większa część tych dzieł dochowała się szczęśliwie w całości, cząstka doszła w ułamkach, a parę rozdziałów przechowało się w pismach, . przypisywanych niewłaściwie przez niektórych pisarzów Euklidesowi, a przez innych Kleonidesowi (Euklides słynny matematyk z III w. pisał tylko o inter-wallach i monochordzie). Prócz wyżej wzmiankowanych pisali o muzyce starogreckiej: Niko-machos (około 150 po Chr.), Theon ze Smyrny (około 130 po Chr.), Alypios z Aleksandryi (około 200 po Chr.), autor nader cennego dzieła EtaaywfY] p/juam¹), z tablicami nut i objaśnieniami nutacyi greckiej; Dyonizyusz z Halikaruasu „sofista i muzyk”, autor 24-ch ksiąg o rytmie, o historyi muzyki greckiej, o cytaredach, flecistach i t. d.; Arystydes Quintilianus (około 130 po Chr.), wyzwoleniec Fabiusa Quintiliana; Klau-dyusz Ptolemeusz (głośny astronom); Gaudentios, filozof aleksandryjski (z II w. po Chr.); Bakchios „starszy” (około 250 po Chr.); Porphyrios (250 po Chr.), kommentator Ptolemeusza i Alypiosa; Martianus Capella (około 350 po Chr.), i w. in. Z pisarzów łacińskich, omawiających szeroko muzykę grecką, najwięcej wsławił się Boëthius (f 524), autor głośnego dzieła „De musica.” W XVII w. Meibom w dziele „Antiquae musicae auctores septem” (1652) przedrukował traktaty Aristoxenosa, Euklidesa, Nikomachosa, Alypiosa, Gaudentiosa, Bakchiosa starszego i Arystydesa Quintiliana. W czasach nowszych P. Marquard przedrukował Aristoxenosa (1868), A. Jahn—Arystydesa Quintiliana (1882), a K. Jan (Carolus Janus) w dziele „Musici scriptores graeci” (Lipsk

1895) przedrukował po grecku dzieła: Arystotelesa, pseudo - Arystotelesa, Euklidesa, Nikomachosa, [Bakchiosa, Gaudentiosa i Alypiosa, oraz melodye wszystkich hymnów dotychczas odnalezionych; nadto podał spis i opis (po łacinie) wszystkich rękopisów greckich, znajdujących się w bibliotekach europejskich. Z liczby 206 istniejących oryginałów i odpisów dzieł autorów greckich najwięcej posiadają biblioteki: wenecka (św. Marka), Eskurialu (Madryt) i paryska (nationale). Tak np. wenecka ma dzieła: Ptolemeusza, Plutarcha, Porfyriosa, Arystydesa Quintiliana, Bakchiosa starszego, Dionysiosa, Alypiosa, Aristoxenosa, Nikomachosa, Euklidesa i innych. Prócz większej części tych samych dzieł, znajdujących się również w bibliotekach Paryża i Eskurialu, druga z nich posiada nadto bardzo ciekawe listy o muzyce, Michała Psellusa, do cesarza greckiego (z r. 1050) i fragmenty dzieła Theona ze Smyrny. Bardzo wiele posiadają też odpisów greckich biblioteki: rzymska, neapoli-tańska, medyolańska, florencka, berlińska, ham-burska, lipska, londyńska, lugduńska, wiedeńska, a zwłaszcza watykańska.

Zabytki muzyczne. Z zabytków dawnej muzyki greckiej doszły do naszych czasów: 1) początek pierwszej ody pytyjskiej Pindara, znale, ziony przez Atanazego Kirchera w XVII-ym w-w klasztorze San Salvador pod Messyną. Kilku pisarzów muzycznych kwestyonowało autentyczność tego hymnu, bez przekonywających wszakże dowodów. 2) Trzy hymny Mesomedesa, wyzwoleńca cesarza Hadryana: do Muzy, Apollona i Nemesis, zualezione przez W. Galileusza, ojca słynnego astronoma we Florencyi w XVI-ym w., przedrukowane w jego dziele „Dialogo della musica antica e moderna” (Florencya 1581); drugi ogzemplarz tych hymnów odnaleziono w Irlan-dyi, a trzeci, najpełniejszy, w bibliotece paryskiej. 3) Kilka urywków ćwiczeń (etiud) na flet. 4) Dwa wspaniałe, prawie w całości dochowane, hymny do Apollona, z III w, przed Chr., i fragment peanu, wyryte na tablicach marmurowych, znalezionych w gruzach świątyni Del-fickiej w 1893 r. 5) Fragment muzyki do „Orestesa” Euripidesa, odnaleziony w 1892 r. (oryginał papyrusowy posiada arcyksiążę austr. Rajner); oraz 6) napis z melodyą na grobowcu jakiegoś Seikilosa, znaleziony 1883 r. w Azyi Mniejszej przez Ramsaya. O tych zabytkach znajdują się ciekawe szczegóły w wyżej wzmian-kowanem dziele „Musici scriptores graeci” K. Jana (1895), w Gevaerta „Histoire et théorie” i „Melopée antique”, i w Bellermanna „Die Hymnen des Dionysios und Mesomedos” (1840).

Grecya Byzantyjska. Dzieje G-i w epoce należenia do państwa Byzantyjskiego opisane są w art. Byzautyjskie cesarstwo. Tu zaznaczymy tylko, że od w XI nawiedzać zaczynają G-ę Normandowie włoscy. Robert Guiscard wystąpił jako stronnik cesarza Michała Parapi-naka i najechał Epir (1081). Syn Roberta, Bo-hemund poniósł klęskę pod Larissą (1084) i stracił swe nowe posiadłości; wrócił jednak i zajął Korfu i miasta sąsiednie na lądzie. Po tym pierwszym ataku skierowali Normandowie drugi na G-ę właściwą. Król Roger zdobył i spustoszył Teby i Korynt, które-to miasta wtedy były bardzo bogate (1146). Wyprawy te były prologiem katastrofy, zwanej czwartą krucyatą, która wywróciła cesarstwo Greckie i w Konstantynopolu zastąpiła je Łacińskiem (1204—1261). Od tej chwili dzieje G-i wiążą się ciągle z dziejami państw zachodnich, zwłaszcza Wenecyi. Do By-zancyum nigdy już G. nie wróciła.

Rządy Franków i Wenecyan. Następstwem zdobycia Konstantynopola i utworzenia cesarstwa Łacińskiego (ob.) był podział państwa pomiędzy zwycięzcami. Bonifacy z Montferratu, król Tessaloniki, zdobył Macedonię i Tessalię, pobił pod Termopylami armię grecką Leona Sgu-rosa, zajął Teby, Ateny i Eubeę. Wilhelm de Champlitte podbił Peloponez. Frankowie zanieśli do G-i ustrój feudalny i nadali jej nową orga-nizacyę. W okresie tym G. podzielona była na despotat Epiru (Komnenów) księstwo Aten i księstwo Achai, z którem sąsiadowały despotaty Patias i Misitra, należące do rodu Paleologów (ob.). Wyspy Archipelagu, Korfu i Kreta, należały do Wenecyan; ci oddali je w lenne władanie szlachcie, która swoje drobne księstwa na nich założyła. Najpotężniejsze z nich, składające się z wysp Naxos, Paros, Antiparos, Santorin, Anafe, Kimolos, Melos i t. d., należało do Marka Sanudo, który ogłosił się niezależnym księciem Archipelagu. Po jego śmierci państewko to rozleciało się; rościli do niego pretensyę i We-necyanie, i Genueńczycy; część wysp dostała się Byzantynom. Wenecyanie, którzy zajęli też Eubeę i szereg miast nadmorskich, jak Modon, Argos, Napoli di Romania, a później i Ateny, przyczynili się do rozwoju handlu i przemysłu w G-i. Rządy Wenecyan były wogóle dosyć dobroczynne; ich rezultatem było gęste osiedlenie się ludności przy brzegach.—Po Frankach i Weue-cyanach przyszli Turcy. W r. 1462 Mahomet II zdobył Lesbos. W wojnie z Wenecyą (1464— 79) zdobył Eubeę (1470) i połowę wysp. W r. 1480 sułtan ustąpił Wenecyanom Zante i Cefa-lonię pod warunkiem opłacania daniny. Wojna zaczęła się znów w 1499 i skończyła w 1503 ustąpieniem Turkom Eginy, Koronu, Navarinu i Lepantu. W 1540 Wenecya straciła resztę Morei, w 1571 Cypr; została jej tylko Kreta i wyspy Jońskie.

Rżądy tureckie. Traktat z r. 1503 zaznacza ostateczne ugruntowanie się panowania tureckiego w G-i. Zamieniono ją na zwyczajną pro-wincyę; beglerbeg umieszczony został na jej czele. Cyklady, alarmowane przez ciągłe napady kawalerów Rodyjskich (później Maltańskich) musiały tylko płacić Turkom daninę; czyniły to bardzo nieregularnie i były prawie niezależne. O Kretę toczyła się z Weneeyanami 20-letnia wojna i Turcy zdobyli Kandyę dopiero po długiem, wielce Sławnem oblężeniu 1667—69 r.; potem w wojnie z Ligą Chrześciańską stracili Moreę (1689) i odzyskali ją dopiero w 1715. Pokój Passarowicki (1718) umocnił ich panowanie. Podzieloną na paszaliki G-ą rządził wielki sędzia Rumelii (Rumeli-Valessi). Wyspy zostały podzielone pomiędzy urzędników tureckich i stały się ich lennami. Rządy tureckie nie były zrazu zbyt uciążliwe; najwięcej cierpieli Grecy z powodu wojen, których byli powodem. Ale po ostatecznym podboju ucisk stał się gorszym. Samowola urzędników tureckich, ich sprzedajność i łakomstwo niszczyły kraj; oprócz tego większa część ziemi stała się własnością sułtana. Grecy zarzucili wtedy rolnictwo; zajęli się pasterstwem i handlem morskim. Zamożność wysp dońskich i Archipelagu, które zostały prawie wolne, odbijała jaskrawo od ubóstwa lądu stałego. Niektóre jednak okręgi kontynentalne, jak Maina, zachowały faktyczną niezależność. Turcy zostawili administracyę lokalną w ręku krajowców i nie zaczepiali instytucyj kościelnych. Kościół grecki w Fanarze stał się od czasu upadku Konstantynopola najwyższą władzą duchowną Greków i przedstawicielem ich przed rządem suł-tańskim. Urzędnicy miejscowi, którym zachowano dawne nazwy archontów, eforów i t. d., obok prymatów i kodżak-baszów utworzyli klasę wpływową; godności ich były często dziedziczne, co przyczyniło się jeszcze do wzrostu ich znaczenia. Patrycyat Fanaru gorzej był widziany i nie mógł wytworzyć szlachty, pomimo wpływów w rządzie. Armatole ze swemi bandami rozbójniczemi kleftów (ob.), zachowali prawie zupełną niezależność w górach. Handel morski rozwinął marynarkę grecką i dał możność zawiązania stosunków z ucywilizowanemi ludami Europy. Wspólność wiary pociągała Greków ku Rossyi już dawniej, od XVIII zaś wieku wyglądali oni opieki i wybawienia od tego szybko wzrastającego mocarstwa, od Piotra Wielkiego, a następnie od Katarzyny II. Za podnietą impe-ratorowej, mianowicie jej emissaryusza, Pappasa Oglo, Grecy gotować się zaczęli do powstania, które wybuchło w 1770, gdy Teodor Orłów przyprowadził flotę rossyjską pod Vitylo (Lakonia). Ale zaciężne oddziały albańskie zdusiły je, pustosząc Missolunghi, i pobiły pod Modonem Rossyan, którzy wylądowali byli w Morei. Powstały przecież niesforne bandy, które przebiegały kraj, niszcząc go ogniem i mieczem, dopóki rząd turecki ich (1779) nie wytępił. Pod koniec w. XVIII Grecy, przejmując się coraz mocniej uczuciami patryotycznemi, zapragnęli odzyskania niepodległości; w tym celu zakładali szkoły i powiększali marynarkę. W r. 1813 mieli 600 okrętów i 20 000 marynarzy. Tworzyły się tajne związki, heterye (ob.); pobudkę do nich dał poeta Konstantyn Rhigas. Rosnąca ciągle słabość Turcyi ożywiała nadzieje Greków. Kongres Wiedeński 1815 nie wspomniał o nich, pomimo sympatyi do chrześcian, nie chciał bowiem popierać ruchu rewolucyjnego. Nie mogąc liczyć na pomoc niczyją, Grecy sami rozpoczęli walkę o niezależność swoją.

Grecya nowoczesna. Walka o niepodległość. Hasło powstania dały heterye. Fanaryota, książę Aleksander Ypsilanti, syn hospodara wołoskiego i generał rossyjski, wkroczył w marcu 1821 do Mołdawii, powołując do broni wszystkich chrześcian, zamieszkujących Turcyę Europejską. Jego „batalion święty” obudził en-tuzyazm powszechny i z całej Europy przybywali Grecy, by się zaciągnąć w jego szeregi, lecz rezultatem tego wystąpienia była klęska (ob. Rumunia). Ale pożar, rozniecony na północy, wybuchnął zaraz w samej Gre-cyi. Biskup Germanos zaczął wzywać Greków do walki i zajął Kalavrytę (marzec 1821). Arka-dyjczycy powstali pod Kolokotronisem, Maino-ci (ob.) pod Piotrem Mavromichalisem. Pierwsze ich starcie z Turkami uwieńczyło się zwycięstwem; utworzyli 9 kwietnia „Senat Messeń-ski”, t. j. zgromadzenie narodowe, które kierunek ruchu objęło. Zdobyto Ateny d. 7 maja i zaczęto oblegać garnizon turecki na Akropolu. Odysseus zorganizował powstanie w Beocyi. Wyspy Archipelagu, Hydra, Tinos, Ipsara, Samos dostarczyły 180 okrętów powstaniu; tę flotę oddano pod kommendę Jakóba Tombazisa. Schwytano mnóstwo tureckich okrętów kupieckich. Bo też zawziętość rozpalała się z dniem każdym pod wpływem fanatyzmu muzułmauów, którzy w samej Turcyi po miastach mordowali Greków; sułtan zaś Mahmud II kazał patryarchę Grzegorza powiesić w szatach pontyfikalnych na drzwiach katedry (22 kwietnia); niszczono kościoły chrze-ściańskie, lżono posłów europejskich, zwłaszcza rossyjskiego. Mimo okrucieństw i mordów masowych powstanie stało się ogólnem: Istmos, Megara, Eleusis przyłączyły się do niego; mnich Dikaios zdobył Koiyat; Diakos zajął Termopyle. Generał turecki, Omsr Vrione, przedarł się przez wąwóz i kazał zabić Diakosa (4 maja); Odysseus odparł go i zajął Arachovę. Mieszkańcy wysp Jońskich zaopatrywali w broń i pieniądze swych rodaków z lądu stałego. Kreteńczycy powstali i Turków po miastach oblegać zaczęli. W Epirze Sulioci i straszny pasza Janiny, Ali Teleben, wystąpili zaczepnie i pobili Turków. Gdy Marko Botzaris objął nad Suliotami kommendę i odniósł zwycięstwo nad Izmailem-paszą pod Passaronem, cały Epir dostał się w ręce powstańców. Na Peloponezie powstańcy zdobyli szturmem Tripolis; flota turecka, przeciwko Samos wysłana, musiała się cofnąć, ratując się od płomieni dwóch statków palnych.—Pierwsza kampania udała się znakomicie, trzeba jednak było przygotować się do większych wysiłków, chcąc odeprzeć wielkie armie tureckie. W grudniu 1821 zgromadziła się w Argos reprezenta-cya narodowa z 67 posłów złożona. Po ogłoszeniu niepodległości G-i zgromadzenie to wypracowało konstytucyę tymczasową (t. z w. „Statut organiczny Epidauryjski”); główne jej zasady były: tolerancya religijna, równość wobec prawa i podatku, przypuszczenie wszystkich obywateli do urzędów; ustanowiono zgromadzenie prawodawcze z 70-u członków i radę wykonawczą, z pięciu członków.—Prezydentem (proedros) został fanaryota, książę Aleksander Mavrocordato. Położenie G-i było wtedy krytyczne z powodu nieprzyjaznego stanowiska Europy: Francya bowiem zachowywała naturalność, Anglia była G-i wprost przeciwną, Rossya i Austrya ganiły powstanie. Sułtan zrobił Rossyi ustępstwa, kazał obrać nowego patryarchę; ściągnął też znaczną flotę pud Konstantynopol, a Mehemet Ali zbroić zaczął drugą. Kapudan - pasza wylądował na zbuntowanej wyspie Chios, spustoszył ją, wyrżnął ludność męską (23 000), a 47 000 niewiast i dzieci sprzedał w niewolę (kwiecień 1822); we dwa miesiące potem Kanaris podpalił flotę turecką i zginął kapudan-pasza z 3 000 ludzi (18—19 czerwca). Na lądzie zdobyto Akropol, pobito armię turecką w Epirze, odparto seraskiera do Prevesy. Wtedy z całej Europy zbiegać się zaczęli ochotnicy „filhellenowie” do szeregów greckich. Mavrocordatos wkroczył do Akaruanii; ale, zdradzony przez przewódzcę albańskiego, Goga, przegrał morderczą bitwę pod Petą (16 lipca 1822). Mahmud-pasza zajął Teby i wkroczył do Peloponezu, ale, zatrzymany pod Argos przez Dymitra Ypsilantego i napadnięty od tyłu przez oddziały, które zajmowały przesmyki górskie w Argolidzie, stracił 3 500 ludzi pod Trete i drugie tyle pod Kleonami. Kanaris zniszczył 18 statków tureckich.—Mavrocordatos zreorganizował swoje wojsko pod Laugadą i zamknął się w Missolunghi; Omer Vrione zaczął go oblegać. Inni wodzowie greccy przybyli, by miasto wyswobodzić; jakoż generał turecki stracił artyleryę, bagaże i ledwo 4 000 ludzi odprowadził do Prevesy (luty—marzec 1823). Na nieszczęście, między wodzami Greków zaczęły się niesnaski. Turcy, którym brakło pieniędzy i kommendy jednolitej, nie mogli Greków pokonać; ale i ci ostatni rozpraszali siły swoje i nie wyciągali należytych korzyści ze swych zwycięstw. Największe powodzenie mieli na morzu: ich małe statki i brandery wyrządzały ogromną szkodę flocie tureckiej. Oprócz tego niewszystkie części G-i przyłączyły się do powstania: Macedonia i Tessalia zachowywały się biernie. W r. 1823 największym czynem wojennym ze strony Greków było wybicie i wypędzenie 13 000 Turków z Etolii przez Marka Botzarisa, który wtedy

śmierć znalazł na polu bitwy. W r. 1824 wyruszył przeciwko powstańcom Mehemet-Ali, potężny wicekról Egiptu. Stłumił on z wielkiem okrucieństwem powstanie na Krecie. Ibrahim-pasza, syn Mehemeta-Alego, wylądował w Peloponezie z 20 000 najlepszego żołnierza i 150 działami; pomimo bohaterskiego oporu Miaulisa zajął wyspę Sfakteryę i m. Nawarin (w maju). Pomaszerował wtedy przez półwysep, zajął Ka-larnatę, Tripolis i stanął pod Argosem, a przednia straż jego zagrażała Nauplii. Mavrocor-datos i filhellenowie francuscy, Fabvier i Dela-roche odepchnęli ją do Arkadyi. Egipcyanie pustoszyli cały kraj systematycznie: Reszyd-pasza zaczął oblegać Missolunghi; oblężenie trwało 11 miesięcy (od maja 1825 do kwietnia 1826); od strony morza przystęp do miasta zamknęły floty egipska i turecka Kapudana-paszy. Gdy zabrakło żywności, 2 000 oblężonych z Nothi Botzarisem i Travellasem na czele przerżnęły się przez linie nieprzyjacielskie; reszta wysadziła się w powietrze. Po tych zwycięstwach na południu i północy Turcy i Egipcyanie pomaszerowali do Attyki i zaczęli oblegać Ateny; Fabvier i Karaiskalis przez kilka miesięcy bronili Akropolu; w maju 1827 musieli kapitulować. Zdawało się, że G. jest już złamana; wtedy jednak mocarstwa europejskie wystąpiły w jej obronie. Sympatye dla powstańców stawały się w Europie coraz żywszemi; zewsząd napływały pieniądze, broń i ochotnicy (w ich liczbie zna-" lazł się lord Byron, zmarły w 1824 w Missolunghi). Rządy poszły wreszcie za głosem opinii publicznej. Rossya po wstąpieniu na tron cesarza Mikołaja, Anglia po objęciu steru rządu przez Canninga, zmieniły postawę względem G-i. Anglia i Rossya postanowiły wspólnie wystąpić w obronie G-i (Protokół Petersburski 4 kwietnia 1826). Filhellenowie podwoili wysiłki; hr. Harcourt przybył z Francyi; pułkownik Heideck z Bawaryi, lord Cochrane, który walczył dawniej za niepodległość kolonij hiszpańskich i gen. Church z Anglii; Stany Zjednoczone przysłały fregatę; Church zaciągnął pułk w Zante. Udało się połączyć dwa rywalizujące z sobą zgromadzenia narodowe (w Castri i w Eginie); nowe to ciało zajęło się zredagowaniem konstytucyi republikańskiej. Prezesem nowego rządu został Capo dTstria, były minister rossyjski, jeden z promotorów heteryi (kwiecień 1827); naczelnym wodzem wojsk lądowych był Church, wielkim admirałem Cochrane. Starali się oni przeszkodzić oblężeniu Aten, ale bez skutku. Zaczęła się też akcya dyplomatyczna; Stratford Canning, ambasador angielski, starał się napróżno nakłonić Portę do przyjęcia pośrednictwa mocarstw. Wtedy Anglia, Francya i Rossya traktatem Londyńskim (6 lipca 1827) wezwały Turcyę do zawarcia zawieszenia broni z Grekami w przeciągu miesiąca i do rozpoczęcia układów o pokój na podstawie przyznania

G-i samorządu. Ultimatum, posłane Porcie 18 sierpnia, zostało bez odpowiedzi. Zaczęła się tedy wojna europejska. Flota koalicyjna zniszczyła flotę egipsko turecką pod Navarinem; z 82 okrętów tylko 27 ocalało (20 paźdz. 1827). Od północy ciągnęła armia rossyjska. W sierpniu 1828 korpus francuski pod gen. Maison wylądował w Koronie i zmusił Egipcyan do opuszczenia Peloponezu. Niezależność Grecyi była zabezpieczona: trzeba było teraz zorganizować rząd, co nie było łatwe przy rywalizacyi przy-wódzców. Capo d’lstria porozumiał się z najwięcej wpływowymi, mianowicie z Grivasem i Kolokotronisem; miał on do czasu uformowania się Zgromadzenia Narodowego rządzić przy pomocy rady stanu (Panhellenion) i kommissyi kontrolującej (Frontisterion). Chciał rządzić po europejsku; popierany przez mocarstwa, zwłaszcza przez Rossyę, pozyskał subsydya; ale zraził sobie Greków, niechętnem okiem patrzących na cudzoziemców i opierających się podatkom, przepisom sanitarnym i t. p. nowego rządu. Zgromadzenie Narodowe zebrało się w Argos (1829) i zastąpiło radę stanu senatem, którego prezes miał obszerną władzę. Chciano wywalczyć wolność wszystkich Greków, jacy się w państwie Tureckiem znajdują; brakło jednak pieniędzy. Podług budżetu, na 16 milionów piastrów obliczonego, 15 milionów szło na wojsko, nie starczyło to jednak na potrzeby wojenne. Sześć lat wojny strasznie zniszczyło i wycieńczyło G-ę; nie wywalczyłaby niepodległości, gdyby nie mocarstwa, i tylko na nie teraz liczyć mogła. Ale ani Francya, ani Anglia nie chciały zbytniego osłabienia Turcyi. Protokół Londyński, podpisany przez trzech sprzymierzeńców 22 marca 1829, stanowił, że granicą G-i będzie linia poprowadzona od zatoki Arta do zatoki Volo; G. miała być wassalem Turcyi, płacić daninę w ilości 1500000 piastrów rocznie i otrzymać księcia chrześciańskiego, wybranego przez sułtana. Zażądano od rządu tymczasowego, by cofnął wojska do granic, przez mocarstwa oznaczonych. Capo dTstria odmówił. Ostatnie słowo w tej kwestyi przypadło Rossyi. Zwycięzki Dy bicz (ob.), przeszedłszy przez góry Bałkańskie, zmusił Turcyę do przyjęcia wszelkich żądań, jakie jej będą postawione; wskutek tego nowy protokół (d. 3 lutego 1830) orzekł, że G. będzie monarchią niezależną; zostawiono jej Eu-beę i Sporady północne; granica lądowa iść miała od uścia Aspro Potamo, przez Vsachori do zatoki Zeituni. Zgromadzenie narodowe odrzuciło i te warunki. Książę Leopold sasko-ko-burski, któremu ofiarowywano koronę, nie przyjął jej z powodu tej oppozycyi. Zresztą sami Grecy nie byli w zgodzie. Capo dTstria pragnął urządzić państwo na wzór rossyjski, uważając, że po czterech wiekach niewoli potrzeba G-i silnego rządu, pod którym mogłaby dojść do dojrzałości politycznej. Popierali go górale

Grecya—dzieje.

792 t

lecz wystąpili przeciw niemu liberalni, którzy zorganizowali się w stronnictwo konstytucyjne („syntagmatyczne”). Surowość, z jaką Capo d’Istria tłumił spiski, rozdrażniła jego przeciwników. Miaulis, Konduriotis i Tombazis zawiązali w Hydrze rząd tymczasowy; przyłączyły się do Hydry Spsara i Syra i wywiesiły chorągiew francuską. Uwięzienie Mavromichalisa wywołało powstanie Mainotów pod hasłem konstytucyi. Miaulis opanował flotę grecką, a gdy go okręty rossyjskie blokować zaczęły w Pireju, podpalił ją. Rząd ogłosił za zdrajców Miaulisa, Mavrocordata i Konduriotisa; za to brat i syn Mavromichalisa zabili Capo dTstrię (1831). Senat mianował wtedy kommissyę rządzącą, złożoną z Augustyna Capo d’Istria, Teodora Koloko-tronisa i Kolettisa; Zgromadzenie Narodowe, zwołane do Argosu, obrało pierwszego tymczasowym prezydentem; nie chciała go jednak uznać część kraju północna (Rumelia, tj. Liwadya). Kolettis zwołał wtedy drugie Zgromadzenie do Perachory. Rumelioci pomaszerowali na Argos i zmusili prezydenta do złożenia urzędu (1832). Wtedy filolog niemiecki Thiersch postarał się o wybranie nowej komissyi, któraby urzędowała do chwili przybycia króla Ottona. Był to drugi syn zasłużonego, w wojnie przeszłej filhellena Ludwika I-go, króla Bawaryi, zamianowany przez trzy mocarstwa (17 marca 1832). Ostatecznie utworzono G-ę niezależną na warunkach następujących: za wynagrodzeniem 12 milionów Turcya pozwoliła przesunąć granicę aż do zatok Arta i Volo. Mocarstwa opiekuńcze, które zobowiązały się były, że żaden z członków ich dynastyi nie zajmie tronu greckiego, poręczyły pożyczkę 60-milionową; król Ludwik dodał swemu synowi korpus bawarski, złożony z 3 500 ludzi. Zgromadzenie narodowe, zwołane do Nauplii, jednogłośnie okrzyknęło Ottona królem Greeyi.

Królestwo Greckie. Nowy król, Otton I, był jeszcze małoletni, co dla młodego królestwa było wcale niepomyślnem zdarzeniem. Regencya, złożona z trzech Niemców: hr. Armansperga, tudzież generałów Heidecka i Maurera, nie mogła wywierać takiego wpływu na miejscowych wodzów i polityków, jakiby król pełnoletni mógł pozyskać. Niepodobieństwem było zaspokoić wszystkie pretensye. Pierwszą potrzebą było zaprowadzenie rządów normalnych, któreby zapewniły bezpieczeństwo osobom i własności. Trzeba było zaszczepić obyczaje administracyi regularnej narodowi, który przez cztery wieki podlegał despotyzmowi i anarchii wschodniej. Było to zadanie trudne, ponad siły regentów. To też popełnili szereg błędów. Maurer, który chciał zapewnić Grekom swobody konstytucyjne, wdał się w walkę ze swymi kolegami i ambasadorem rossyjskim, nieprzychylnym liberalizmowi; odwołano go do Bawaryi (1834). Absoluty-sta Armansperg przeciągnął na swoją stronę nowych kolegów: Kobella i Greinera. Zaczęły się tworzyć spiski. Kolokotronis został na śmierć skazany; karę tę zmieniono na 20 lat więzieuia. Górale arkadyjscy i etolscy powstali. 1 czerwca 1835 Otton stał się pełnoletnim; przeniósł stolicę z Nauplii do Aten, które z ruin odbudowano, Starał się pozyskać serca poddanych, przyrzekając każdej rodzinie greckiej kawałek ziemi, wartości 2 000 drachm, z ziem publicznych opuszczonych. Armansperg stał wciąż u steru władzy z tytułem arcykanclerza; ustanowiono jednak radę stanu. Te ustępstwa wydały się królowi bawarskiemu zbyt wielkiemi, odwołał więc Armansperga i przysłał na jego miejsce Rudhardta, który stał się odrazu bardzo niepopularnym; ambasador angielski, sir Edmund Lyon, postarał się o odwołanie go. Próbowano wtedy tworzyć ministerya z Greków, ale żadne z nich długo nie przetrwało. Na szczęście, naród pracował i doskonalił szybko marynarkę handlową, rolnictwo i oświatę. Nacisk mocarstw zachodnich doprowadził wreszcie do nadania G-i konstytucyi, pomimo oppozycyi Austryi i Rossyi. W Atenach wybuchło powstanie pod kierunkiem Kalergisa i Makryannisa; król zdecydował się na ustępstwo (we wrześniu 1843). Zwołano Zgromadzenie Narodowe, które ułożyło ustawę. Utworzono dwie Izby (maj 1844). Parlamentaryzm przyczynił się do powiększenia partyjności; wszystkie jego złe strony, przekupstwo przy wyborach, zakulisowe szachrajstwa, ciągłe zmiany ministrów i t. d., rozwinęły się odrazu. Król, który nie miał potomstwa i nie mógł za łożyć dynastyi, tracił coraz bardziej powagę. Przewidywano, że przyszłym monarchą będzie książę rossyjski, co Anglię źle uspasabiało. Politycy greccy uważali stan obecny za pierwszy etap na drodze do wielkiej Hellady, któraby wszystkich Greków ogarnęła, do nowego Byzan-cyum; utrzymywali wciąż agitacyę wśród Greków w państwie Tureckiem zamieszkałych. Anglia, zdeklarowana opiekunka tego państwa, stawała się coraz gorzej dla G-i usposobioną, tem-bardziej, źe ruch panhelleński groził jej protektoratowi nad wyspami Jońskiemi. Skorzystała z dobrej okazyi, by dać poczuć swą potęgę i złą wolę. Żyd Pacifico, obywatel angielski, którego ograbiono podczas jednego z zaburzeń (w 1847), zażądał odszkodowania w summie 800000 drachm. Palmerston poparł go demonstracyą floty; admirał Parker zaczął blokować Pireus, przyareszto-wał 200 okrętów greckich i, pomimo interwen-cyi pojednawczej Erancyi i Rossyi, Grecy ustąpić musieli. Gdy wybuchła wojna Krymska, Grecy, podniecani zresztą przez agentów rossyj-skich, chcieli przystąpić do urzeczywistnienia swych marzeń. Ale mocarstwa zachodnie nie dopuściły do tego: floty ich zarzuciły kotwice w Pireju; wysadzono nawet na ląd jedną brygadę francuską (w maju 1854). Pokój, choć niechętnie zachowywany, przyczynił się wielce do rozwoju nowego państwa: od 1834 do 1857 ludność powiększyła się o dwie trzecie, ilość domów podwoiła się, ilość drzew morwowych pomnożyła się cztery razy, summa podatku gruntowego dwukrotnie. Pomimo to patryoci nie mogli zapomnieć, że nie zdołali przywrócić wolności Grekom w Tessalii, Macedonii i Azyi Mniejszej. Nieudanie się tych planów ściągało na króla coraz większą niepopularność. Niepomyślny spisek Arystydesa Drosiosa i zachowanie się- ludności podczas jego procesu przepowiadało katastrofę (1861). Wywołał ją Kanaris powstaniem w Nau-plii i ustanowieniem rządu tymczasowego (luty

1862) ; ruch ten stłumiono, ale podczas podróży króla po Peloponezie Grivas stanął na czele powstania w Yonizzy; drugie wybuchło w Pa-tras; następnie w Atenach utworzył się rząd tymczasowy, na czele którego stanęli Kanaris, Bulgaris i Rufos, i który, ogłosiwszy detroniza-cyę Ottona, zwołał Zgromadzenie Narodowe, by wybrało nowego króla. Posłowie mocarstw poradzili Ottonowi, aby ustąpił; jakoż wyjechał on do Bawaryi. — Plebiscyt ofiarował koronę księciu Alfredowi, drugiemu synowi królowej angielskiej. Wybór ten, przeciwny układowi z r. 1830, nie mógł być przyjętym. Ambasador angielski, lord Elliot, przyrzekł Grekom, że jeżeli wybiorą kandydata mocarstw, to Anglia odstąpi im wyspy Jońskie. Zgodzono się na księcia Wilhelma (ur. 1845), drugiego syna następcy tronu duńskiego. Zgromadzenie Narodowe obrało go jednogłośnie królem pod imieniem Jerzego I-go (20 marca

1863) . Mocarstwa go uznały. Pomimo to w Atenach wybuchły krwawe zaburzenia, stłumione przez marynarzy francuskich i angielskich. Wyspy Jońskie przyłączono do G-i (5 października 1863). Pomimo zadowolenia, jakie ten nabytek sprawiał i pomimo nadziei, jakie wzbudzał, wkrótce zaczęły się nieporozumienia pomiędzy monarchą i narodem. Król nie mógł złożyć trwałego ministeryum. Zgromadzenie Narodowe zniosło senat i rozeszło się, nie zatwierdziwszy budżetu. Król musiał się zgodzić na rewizyę konstytucyi, której był przeciwny; interwencya stryja jego, ks. Juliusza holsztyńsko - gliicksbur-skiego, źle została przyjęta; jego doradzca, hr. Sponneck, musiał opuścić G-ę (1865). Powoli jednak zdobył sobie król sympatyę narodu; przyczyniło się do tego małżeństwo jego z wielką księżną rossyjską Olgą (27 października 1867), z której ma kilkoro dzieci; najstarszy syn, książę Konstantyn, otrzymał tytuł księcia Sparty. Wśród agitacyi stronnictw król zdobył sobie rzeczywistą popularność, z której oględnie korzystał. Położenie G-i nie wiele się polepszyło. Trudności finansowe co rok się powiększały i przywaliły ciężkiem brzemieniem nową Helladę. Jej ambicye wymagały utrzymywania stosunkowo zawielkiej siły zbrojnej, co jej budżet strasznie obciąża. Pożyczki, zmniejszane przez częściowe bankructwa, nie mogą pokryć wydat-

Encykl. powae. Uuitr. Zeae. 205. T. XXVI,

ków.—Mocarstwa występowały w czasach ostatnich z interwencyą w dwu wypadkach: pierwszym było schwytanie i zamordowanie podróżnych Anglików przez rozbójników; sprawa ta pokazała, jak małe jest bezpieczeństwo osobiste w G-i, i do jakiego stopnia dochodzi zuchwalstwo bandytów greckich; drugi wypadek, sprawa konfiskacyi kopalni srebra w Laurionie, rzuca ciekawe światło na uczciwość helleńską. Rząd wydał towarzystwu franko-włoskiemu koncessyę na eksploatacyę tych kopalni, a gdy przedsiębiorstwo zaczęło dawać dochody, ogłosił, że kopalnie stają się własnością narodową (maj 1871); dopiero, dzięki energicznej interwencyi Prancyi i Włoch, G. zgodziła się na kupno zamiast konfiskacyi (1873). • Trzęsienie ziemi na Santorynie i Santa-Maura, w Lamii, Parnasie i Zante spowodowało dużo strat i opóźniło postęp bogactwa narodowego. Zbyt wielka liczba urzędników i ciągle zmiany ministeryalne, które nie pozwalają w żadnym kierunku konsekwentnie polityki prowadzić, stanowią drugą klęskę dla G-i. Powstanie Krety (1866) obudziło nadzieję przyłączenia tej wielkiej wyspy, której ludność chrze-ściańska okrzyknęła królem Jerzego I-go; mnóstwo ochotników greckich połączyło się z powstańcami; armia grecka została nad granicą północną zmobilizowana, ale Porta wysłała ultimatum i mocarstwa na konferencyi w Paryżu słuszność jej przyznały. G. musiała się rozbroić; próbowała się opierać, ale te usiłowania wykazały tylko jej słabość. Ogłoszoną była pożyczka patryotyczna w ilości 100 milionów drachm, a zapisy dosięgały tylko 100 000. W r. 1876 znów się do wojny gotowano; ale politycy greccy podzielili się na dwa obozy z powodu panslawistycznej polityki Rossyi: albowiem na półwyspie Bałkańskim interesy Słowian i Greków są wprost przeciwne (zwłaszcza w Macedonii i Rumelii). Anglia mogła więc nakłonić G-ę do zachowania neutralności. Rezultat był taki, że w San Stefano Rossya nic dla G-i nie żądała. Od kongresu Berlińskiego G. dostała jednak obietnicę wyrównania granicy, to jest otrzymania południowej części Tessalii i Albanii. Gdy przyszło jednak do cessyi, Turcya zaczęła przeciągać w nieskończoność układy w Prewezie zagajone. Mocarstwa zadecydowały na nowej konferencja w Berlinie, dzięki energicznemu poparciu G-i przez Auglię i Francyę, że ma jej być odstąpiona prawie cała Tessalia i południowa część Albanii, dawny Epir (1880). Turcya nie chciała się zrazu zgodzić na to; wreszcie podpisano w Konstantynopolu (24 maja 1881) układ, na mocy którego G. powiększyła się o 13 300 klm.Q] i o 390 000 mieszkańców. Było to mniej, niż się spodziewano, a przytem zarysowywać się zaczęła wyraźnie przeciwstawność interesów Greków a Bułgarów, których posiadłości powiększyły się bez kompensaty dla G-i. Po połączeniu się rewolucyjnem Rumelii wscbo-

100

dniej z Bulgaryą G. próbowała przywrócić równowagę. Wystawiła 80 000 wojska, żądając granic z r. 1880, lub Krety. Poparła ją jednak tylko Francy a; inne mocarstwa posłały jej ultimatum i zaczęły blokadę portów na brzegach wschodnich. G. ustąpić musiała.

W roku 1896 znów wybuchło powstanie na Krecie. Rząd grecki, stosując się do rady mocarstw, powstrzymywał się zrazu od wszelkiej interwencyi. Wątpliwe było jednak, czy długo będzie mógł zachować tę powściągliwość wobec opinii publicznej, która była stanowczo po stronie powstańców. Grecy kreteńscy, zamieszkali w Atenach, zawiązali komitet, który dostarczył pieniędzy i broni powstańcom; znaczna liczba oficerów greckich wyjeżdżała na Kretę, pomimo surowych zakazów; oskarżonych o dezercyę wojskowych sądy uniewinniały. Utworzył się związek narodowy (Ethnike Hetairia), którego zadaniem było wywoływanie ruchów rewolucyjnych wśród ludności greckiej na Krecie, w Macedonii i na wyspach, Turkom podległych. Powstanie uspokojono w r. 1896 przyrzeczeniem reform, których jednak nie wprowadzano. W następnym więc roku nanowo walka na Krecie zawrzała. Król i ministeryum obawiali się opierać dłużej zapałowi ogółu; poczyniono więc przygotowania na lądzie i na morzu;’17 lutego 1897 wylądował na Krecie oddział grecki, złożony z pułku piechoty, bateryi artyleryi i kompanii saperów pod kommendą pułkownika Vassos’a. Oddział ten miał w imieniu króla Jerzego objąć w posiadanie wyspę. Grecy odważyli się na krok podobny, licząc na przychylność niektórych mocarstw; mieli nawet nadzieję zdobyć nietylko Kretę, ale i rozszerzyć -granice swego państwa od strony Epiru i Macedonii, spodziewali się bowiem, że i tam powstanie wybuchnie. Nadzieja co do nieporozumień pomiędzy mocarstwami zawiodła: mocarstwa wystosowały do rządu greckiego ultimatum (2 marca), żądając wycofania wojsk z Krety w przeciągu dni 6-u; jednocześnie poręczały samorząd wyspy pod zwierzchnictwem sułtana. G. zgodziła się (8 marca) na odwołanie swej floty z wód kreteńskich, odmówiła jednak wycofania wojsk, motywując odmowę tem, że tylko greckie wojska mogą przywrócić spokój na Krecie; poczem sami Kreteń-czycy mogliby przez ogólne głosowanie los swój rozstrzygnąć. Po otrzymaniu tej odpowiedzi Niemcy zwróciły się do mocarstw z propozycyą natychmiastowej blokady Pireju, środka, który już nieraz skutecznie oddziaływał na ambitne plany Greków. Wskutek protestu Anglii ograniczono się blokadą Krety i zajęciem kilku miast portowych, co jednak do niczego nie doprowadziło. Chwiejna postawa mocarstw zachęciła rząd grecki do energiczniejszego postępowania w Tessalii. Zgromadzono tu całą armię, na stopie wojennej postawioną; naczelną kommendę objął książę Konstantyn, następca tronu. Oddziały ochotnicze,

przybyłe z Macedonii, Włoch i innych krajów i przez Związek narodowy zorganizowane, ustawiono nad samą granicą turecką, by oczekiwanemu powstaniu w Macedonii natychmiast z pomocą pośpieszyć mogły. Już podczas mobiliza-cyi armii regularnej brak ładu odczuć się dawał; oddziały ochotnicze były niekarne: przekraczały niejednokrotnie granicę i ucierały się z przed-niemi strażami tureckiemi. Turcy a zgromadziła tymczasem nad granicą znaczne siły pod kommendą Edhema-paszy; 17 kwietnia 1897 wypowiedziała wojuę G-i. Turcy, przekroczywszy natychmiast granicę, po krótkiej walce zepchnęli wojska greckie z pózycyj górskich. Ochotnicy, a nawet wojsko regularne nie było zdolne stawiać oporu energicznego. Po zwycięskiej bitwie pod Turnavos zajęli Turcy Larissę (25 kwietnia). Grecy cofnęli się wtedy na pozycyę pod Fersalą (Farsalos). Wskutek niefortunnego początku wojny, w której naród grecki wielkie pokładał nadzieje, król zmuszony był dać dy-missyę gabinetowi Delyanisa i przyjąć dotychczasowego przywódzcę oppozycyi, Raili. On-to występował w Izbie na początku roku z polityką wojowniczą i wymusił na rządzie rozpoczęcie kroków wojennych. Teraz zaś był stanowczo zdecydowany skończyć wojnę jaknajprędzej. By uzyskać przychylność mocarstw, kazał pułkownikowi Vassosowi opuścić Kretę. Nie mógł jednak nadać innego kierunku przebiegowi kampanii. Błędy dowódzców nie mogły być naprawione, braki armii nie mogły być usunięte w krótkim czasie. Nawet marynarka wojenna, na którą w czasach ostatnich znaczne summy wydano, i na której wielkie pokładano nadzieje, nie była zdolna do poważniejszego wystąpiena. Przebieg wojny na głównej jej widowni w Tessalii był w dalszym ciągu niefortunny. Po dwudniowej walce (5 i 6 maja) Grecy ustąpili ze stanowiska pod Fersalą; po zwycięstwie odniesionem przez lewe skrzydło wojsk tureckich pod Walestinou (6 maja), zajęli Turcy Volo. Główna armia grecka cofnęła się pod Domokos. 18 maja Turcy znów ją zaatakowali i pobili. Odwrót ku Lamii i wąwozowi Termopilskiemu zamienił się w bezładną ucieczkę, którą jedynie energiczna postawa pułkownika Smoleńskiego powstrzymać zdołała. Również niepomyślnie skończyły się operacye w Epirze. Po klęsce pod Fersalą rząd grecki przestał się spodziewać szczęśliwego zwrotu w przebiegu wojny i poddał się decyzyi mocarstw w kwestyi kreteńskiej; prosił je też o pośrednictwo w sprawie zawieszenia broni; zawarto je 19 maja. Układy o pokój z Turcyą pozostawiła G. mocarstwom i zobowiązała się formalnie przyjąć warunki, jakie podane jej będą. Układy z Portą, prowadzone przez posłów mocarstw w Konstantynopolu, przeciągały się, gdyż Turcya, zgadzając się na ewakuacyę, żądała wynagrodzenia kosztów wojennych. Wreszcie 18 września r. 1897 posłowie mocarstw i turecki mini-

ster spraw zagranicznych podpisali preliminarya pokojowe: G. miała zapłacić 11 milionów funtów tureckich, Turcya zaś opuścić Tessalię; na korzyść Turcyi przyznano sprostowanie granicy tessalijskiej; dzięki temu sprostowaniu pozyskała Turcya kiika punktów strategicznych. Opinia publiczna w Atenach opierała się nieco warunkom pokoju, głównie zaś kontroli finansów, przez Niemcy proponowanej. Rząd, zwoławszy Izby na d. 30 września, zażądał votum zaufania i zupełnego pełnomocnictwa do zawarcia pokoju. Dzięki Delyanisowi wniosek ten upadł i mi-nisteryum Raili musiało ustąpić. Do utworzenia nowego ministeryum król powołał Zaimisa, siostrzeńca i jak dotąd stronnika Delyanisa;

obecnie do Turcyi. Granica wogóle przedstawia linię niezmiernie krzywą.—Powierzchnię G-i według obliczeń rządowych podają na 65 119 km. Q. Wobec jednak braku tryangulacyi i przy nadzwyczajnym rozwoju linii brzegowej powyższa liczba nie jest dokładną.

Płody natury. G. jest to kraj ubogi, brak w niej rąk, kapitałów, dróg—ale nie jest to kraj nieurodzajny. Ziemie uprawne zajmują 26°/₀, lasy 15, pastwiska 37, nieużytki 22°/₀. Wielka własność w G-i nie istnieje i kapitały nie dopomagają do rozwoju rolnictwa. Przy starannej uprawie sama Tessalia mogłaby wyżywić całą ludność G-i, a Beocyę możnaby zmienić na ogromną plantacyę bawełny, której G. produkuje niewiele, ale w wysokim gatunku. Wino, tytoń i oliwki dają zaledwo dziesiątą część tego, co dawać powinny. Ilość produktów w r. 1893: zboże 7 360000 hektolitr., tytoń 7 257 000 klg., wino 3 000 000 hektl., koryntki 158 mil. klg., oliwki 6 800 000 klg., figi 27 215 000 klg. Zbiór pszenicy wynosi l(z całej produkcyi zboża; według Neumana w 1881 liczono do 9 mil. drzew oliwnych, z których 3 800 000 na wyspie Korfu; oliwa nie odznacza się dobrocią, wino najlepsze na wyspach, szczególniej na Santorinie, w Wiekach Średnich słynęło z okolic m. Monumvesi (Małmazya); do dziś-dnia wytłacza się na wyspie Tinos. Wino przeważnie przechowują w worach skórzanych i dla uniknięcia fermentacyi zaprawiają smołą; czerwone santoryńskie na Wschodzie używaue jako mszalne. Koryntki hodowane są na całem pn. i z. wybrzeżu Morei; wywóz koryntek stanowi połowę wartości całego wywozu G-i (46 m. fr.); prawie całkowicie idzie do Anglii. Grecy czują wstręt do zajęć rolnych; uprawą zajmują się głównie kobiety. Osuszenie jeziora Kopais świeżo przysporzyło G-i 9 234 hekt. wybornej ziemi.—Lasy są dosyć obfite na Tajgecie, Parnasie, w Akarnanii i na Eubei; mogą dostarczać rocznie do 284 000 metr. kub. drzewa, corocznie jednak przywozi G. 50 000 m. kub., wartości 2 150 000 fr. Gatunek dębu Ae-gilops ovata dostarcza materyału garbarskiego walonei (miseczki żołędzi), którego wywożą za 1 131 000 fr. Pożary leśne są na porządku dziennym; pasterze systematycznie niszczą lasy, aby powiększyć obszar pastwisk. To trzebienie lasów wpłynęło niekorzystnie na klimat G-i, czyniąc go nadmiernie suchym i niezdrowym.—Z drzew owocowych doskonale się udają pomarańcze, cytryny, granaty, figi, migdały i brzoskwinie. Wywóz fig bardzo znaczny.

Hodowla zwierząt. W G-i znajdujemy tylko nieznaczną ilość większych zwierząt domowych; liczą zaledwo 22 000 wołów, 64 000 krów, 5 000 bawołów i 87 450 koni; 134000 osłów i mułów, 45 600 świń, 2 522 000 owiec i 1 954 000 kóz. Rybołówstwo rozwinięte przeważnie u wy-

Smoleński objął wtedy tekę wojny, Streit finansów. Zaimis skłonił Izby do przyjęcia warunków pokoju, podpisanego ostatecznie w Konstantynopolu 4 grudnia. Zgodzono się i na kontrolowanie finansów przez mocarstwa, gdyż był to jedyny środek na uzyskanie nowej pożyczki,

Wytoczono też surowe śledztwo w sprawie ope-racyj wojennych na lądzie i morzu.— W. Mit-ford „History of Greece” (Lond. 1784—1818,

5 tomów; wyd. 7-e 1838, 10 tomów).—Fallme-rayer „Geschichte der Halbinsel Morea während deą Mittelalters” (Sztutgard 1830 — 36, 2 tomy); Fi nlay „Geschichte Griechenlands von seiner Eroberung durch die Kreuzfahrer bis zur Besitznahme durch die Türken” (przekł. niem. Rei-chinga, Tubinga 1853), „History of Greece un-der the Othoman and Venetian domination”

(Lond. 1856), „History of the Greek révolution”

(Lond. 1861); Hertzberg „Geschichte Griechenlands seit Absterben des antiken Lebens bis zur Gegenwart” (Gota 1875—78, 4 tomy); Tri-kupis Dzieje odrodzenia Grecyi (po nowogrec-ku, Lond. 1853—57, 4 tomy); Lenormant „La révolution de Grèce, ses causes et ses conséquences” (Paryż 1862); von Prokesch-Os-ten „Geschichte des Abfalls der Griechen”

(Wiedeń 1867—68, 6 tomów); Schmeidler „Geschichte des Königreichs Griechenland”

(Heidelb. 1877); Smith „Greece under King George” (Lond. 1893), „Der griechisch - türkische Krieg des Jahres 1897 von einem hohem Offizier” (Berlin 1897); C. von der Goltz „Der thessalische Krieg und die türkische Armee” (Berlin 1898); von Prollius „Der türkisch-griechische Krieg” (Lipsk 1898).

Królestwo Nowogreckie. Granice polityczne. G. ma tylko na pn. gr. lądową, od strony Turcyi. Od r. 1881 granica ta uległa dwukrotnej zmianie: w 1881 wskutek traktatu w Konstantynopolu Turcya ustąpiła G-i Tessalię i część Epiru (prow. Arta); po nieszczęśliwej wojnie w 1897 G. utraciła południowe stoki Olimpu, od wsi Rapsoni w Tempejskiej dolinie do Zurkos, nad rzeką Salambryą, pomiędzy La- brzeży; w 1893 liczono 6 000 rybaków, a pro-risą a Trikkalą. Przejścia więc górskie należą dukty rybołówstwa oceniano na 6 800 000 fr.

Połów gąbek, głównie około wyspy Eginy, dostarcza 14 500 klg. oczyszczonych gąbek, wartości 3 200 000 fr. Poławiają też korale.

Górnictwo dotąd mało rozwinięte — z wyjątkiem Laurionu, leżącego u kończyny półwyspu Attyki; tu już Starożytni wytapiali ołów i srebro. Od owych czasów pozostały całe pagórki żużla, zawierające takie ilości ołowiu i srebra, iż powtórne przetopienie, przy obecnych udoskonalonych metodach metalurgicznych—sowicie się opłaca. Istnieje tu jeden z największych zakładów w świecie; od 1886—94 wytopiono 107 000 ton ołowiu; oprócz ołowiu metalicznego Laurion dostarczył w 1896 273 000 ton rudy ołowianej srebronośnej. Żelazo w G-i znajduje się w obfitości jako węglan, hematyt i że-leziak magnetyczny, tworząc nieregularne masy w wapieniu. Większa część tych minerałów zawiera mangan, w Serifo 5—8%; już Rzymianie przetapiali tutejszy kruszec, który w pobliżu morza tworzy zbite pokłady, 3—14 m. grube. Obecnie towarzystwo francuskie w ciągu 13 lat wywiozło 521 000 ton kruszcu (²/₃ do Stanów Zjednoczonych). Na półwyspie Attyki z przestrzeni 6 hek. w takim samym przeciągu czasu wywieziono 1058 000 ton kruszcu wartości 13 400000 fr. Ruda zawiera 33—40% żelaza i 12—18 manganu. W 1892 cała produkeya G-i wynosiła 250 000 ton rudy żelaznej i 157 000 rudy manganowo - żelaznej, którą produkują też wyspy Milo i Eubeja. W 1894 r, odkryto w okolicy Maratonu pod Grammatico, pokłady rudy żelaznej, które wraz z dawnemi z Maratonu dały w 1895 r. 300 000 ton kruszcu; w tymże roku Laurion dostarczył 400 000 ton; prócz tego G. produkuje cynk.—Marmury Pentelikonu i Paros do dziś - dnia są najlepsze w świecie; pierwsze nadają się do architektury, drugie dają najprzed-ńiejszy marmur posągowy. W Caristo, na Eu-bei, znajduje się słynny już w starożytności—Cipo-lino. Hymet i okolice Eleusis dostarczają mniej cennych odmian; ale na archipelagu i w Tajge-cie odnaleziono starożytny czerwony i zielony (roso autiquo i verde antiquo). Przylądek Emeri na wyspie Naxos dostarcza szmirglu.

Ludność. Według spisu ludności dokonanego w 1896 r. G. liczyła 2 433 806 m-ców co wynosi 37 m-ców na km. kw. (2 035 na Q milę). Najsłabiej zaludnione są Akarnania i Etolia—22, najgęściej wyspa Korfu—116 m-ców na Q km. Przyrost roczny obliczony został na

1.6%. Według spisu z 1889 liczono 444 000 rolników i pasterzy; 118 000 kupców i oficyali-stów; 64 000 rzemieślników; 31 000 wyrobników i służących; 15 700 lekarzy, prawników etc.; 12 000 urzędników: 10 000 duchownych, 37 000 wojskowych i marynarzy. Według spisu ludności z 1896 liczono na 100 mężczyzn 92.1 kobiet.

Język panujący jest nowo-grecki, mniej się on różni od klasycznego greckiego niż włoski od łaciny. Język starogrecki nie zniknął pod wpływem barbarzyńców, lecz przechował się podczas istnienia cesarstwa Wschodniego, a pod panowaniem Turków był językiem zwyciężonych. Uczeni greccy dążą do przywrócenia, o ile można, form starożytnych. Język potoczny przedstawia pewne trudności pod względem wymowy i skażenia, tyczące się przeważnie modyfikacyi spółgłosek rdzennych, skróceń, zwyczaju nieod-mieniania rzeczowników, odmiany pewnych czasów i t. p., oraz domieszki wielu wyrazów słowiańskich, włoskich i tureckich.— Oprócz pro-wincyj przyłączonych liczą 90 000 — 100 000 m-ców używających w życiu rodzinnem języka albańskiego. Na Korfu znajduje się trochę Włochów. Poza granicami G-i przebywa Greków więcej niż w królestwie Greckiem—liczą mianowicie w Turcyi Europejskiej 8 500 000, w Azyi Mniejszej 2 000 000, na Krecie, Cyprze i wyspach 400 000—razem 5 900 000. Ilość ta wydaje się jednak przesadną.—W 1881 r. liczono wyznawców rozmaitych chrześciańskich wyznań 26 000, izraelitów 6 000 i mahometan 25 000. Reszta należy do obrządku wschodniego.—W r. 1890 zawarto 19 899 małżeństw, ilość urodzin wynosiła 78 226, śmierci 55 813, naturalny przeto przyrost wynosił 22 113 m-ców, t. j. liczba urodzin na 1 000 — 35.9, a śmiertelność 24.5.

Oświata. Pomimo, iż w G-i istnieje przymus szkolny dla dzieci od 5—12 lat, ilość popisowych analfabetów wynosi 30°/₀, prócz tego 15% umie tylko czytać. W 1892 liczono 2 745 szkół początkowych, 295 szkół średnich i uniwersytet w Atenach. Ilość nauczycieli wynosiła 3 680, uczniów 139 385, z których 22 100 dziewcząt. Najniższe szkoły noszą nazwę demokratycznych (kantonaluych), których liczą 1 509, a w nich 80 000 chłopców, i 332 szkoły żeńskie liczące do 25 000 uczennic; cztery szkoły normalne przygotowują nauczycieli; nauczycielki kształcą się w Arsakcion (od imienia założyciela). — Szkoły „helleńskie” stanowią przejście do szkół średnich, posiadają kurs trzyletni; szkół tych liczą 330 z 16 000 uczniów. Nakoniec jest 35 gimnazyów z 240 nauczycielami i 4 700 uczniami. Gimnazya utrzymywane są kosztem osób prywatnych lub stowarzyszeń, i są tylko przez rząd uznane. Uniwersytet w Atenach w 1895 r. liczył 2 985 studentów, z których 604 Greków obcych poddanych. Najliczniejszy jest fakultet prawny (1327-u studentów). Do wyższych zakładów technicznych należy Poly-techneion, odpowiadający szkole sztuk i rzemiosł; jeden z wydziałów poświęcony jest sztukom pięknym. Do uniwersytetu należą: obser-watoryum astronomiczne, zbudowane w 1842 r. kosztem barona Sina; biblioteka, licząca 15 000 tomów, i zbiór medali, zawierający 30 000 sztuk.

Rząd. Grecya jest monarchią konstytucyjną. W 1863 wstąpił na tron Wilhelm ks. Szlezwig-Holstein Sonderburski, drugi syn króla Duńskie-

go, panujący do dziś-duia pod imieniem Jerzego I. Lista cywilna wynosi 1 300 000 drachm, z których 100 000 wypłacają Anglia, Francya i Rossya. Następca tronu nosi tytuł ks. Sparty; król pozostał protestantem, ale dzieci są obrządku wschodniego.

koni i

liczą:

Tessalia

ludność

zaludn. na kim. kw.

39 144 176 773 181 542

to cu to

1 390 5 870 13 800

Od czasu przyłączenia prow. Północnej liczba deputowanych ciała prawodawczego — zwanego Bule—wynosi 207. Posłowie są obierani na lat 4. Wyborcą może być każdy, kto ukończył 25 lat, posiada nieruchomość lub ma niezależne zajęcie. Do wybieralności potrzeba mieć lat 30. Każda uchwała wymaga obecności najmniej połowy posłów i bezwzględnej większości. Izbie tej nie przysługuje prawo zmiany konstytucyi, może ona rozpatrywać pewne postanowienia po upływie dziesięciolecia, nie dotykając zasad. Posłowie otrzymują 1800 fr. dyet i wynagrodzenie za sessye nadzwyczajne. Ministeryum składają: minister finansów, prezes Rady; następnie ministrowie: oświaty i wyznań, sprawiedliwości, spraw wewnętrznych, spraw zagranicznych, wojny i marynarki.

Najwyższy trybunał sprawiedliwości stanowi Areopag, składają go: prezes i yice-prezes, 6 sędziów 3 assesorów i prokurator. Sądy cywilne składają: 226 sądów pokoju, 22 sądy pierwszej instancyi i 5 sądów apellacyjnych: w Atenach, Nauplii, Patras, Korfu i Laryssie. Izby handlowe w Patras, Nauplii i Syrze. Sądy karne stanowią oddziały cywilnych, w Atenach jest trybunał karny osobny.

Powinność wojskowa przymusowa od 21 lat, 2 lata pod bronią, 10 lat w rezerwie czynnej, 8 w armii terrytoryalnej i 10 w rezerwie. W 1896 armia czynna na stopie pokojowej wynosiła 25 333 ludzi, z których 1 880 oficerów, 3 294 dział. Według broni w armii główny sztab, 16 039 piechota, 1 602 kawalerya, 2 287 artylerya, 1213 inży-nierya, 3 229 żandarmerya i 501 służba ogólna. W Pireus jest szkoła wojskowa (222 uczniów), w Atenach szkoła podoficerów. Uruchomiona armia na stopie wojennej liczy 82 000 ludzi, armia terrytoryalna 90 000. Flota w 1898 r. liczyła razem 68 statków, o 194 działach i 3 179 ludzi załogi. Z powyższych statków 5 pancernych o 118 działach.

Finanse. Od chwili powstania królestwa Greckiego państwo znajdowało się w ciągłych kłopotach pieniężnych i zmuszone było zaciągać pożyczki na 7, 8, a nawet 9 procentów. W 1898 r. dług, oprócz monety papierowej, wynosił 778.2 miliony franków złotem, od których °/₀ i amor-tyzacya wynosiły 25 mil. fr.; 135 mil. fr. oparte są na dochodach z monopolu. Prócz powyższego długu znajduje się w obiegu monety papierowej 167 981 000 fr.

Według budżetu z 1896 r. przychód wynosił 90 895 541 fr., wydatki 90 222 347 fr. Dochodów było: podatki bezpośrednie 19 491 074 fr., cła i akcyza 31024895 fr., stemple 17 872464 fr.. monopol (bibułka do papierosów, karty, zapałki, nafta i sól) 11 760 378 fr., dochody z własności państwowej, 3 624 730 fr., sprzedaż własności 972 400 fr., zwrot awansów ł 044 600 fr., zaległe podatki 3 354 000 fr., latarnie morskie 300000 fr., telegrafy międzynarodowe 650 000 fr., szkoły początkowe 100 000 fr., rozmaite 700 000 fr. Wydatki: pensye 5 491 700 fr., lista cywilna 1 325 000 fr., parlament 862 920 fr., dług państwowy 21 892 058 fr., sprawy zagraniczne 2 129 140 fr.. sprawiedliwość 5 341 060 fr., ministeryum spraw wewnętrznych 15 147 385 fr., oświata 5 063 245 fr., armia 15 994 585 fr., marynarka 5 599 500 fr., finanse 1 494 017 fr., koszta poboru podatków 8 991 557 fr., różne 2 885 380 fr. Budżet 1899 r. wykazywał po stronie przychodu 90.7 mil. fr., po stronie wydatków 93.6 mil. fr. w przewidywaniu,

Kurs monety papierowej w r. 1896 wynosił 76 za 100.—Jednostkę monetarną stanowi drach-ma=ol00 lepta. Od r. 1878 G. należy do związku monetarnego łacińskiego, 1 drachinanr frankowi. Dawne drachmy warte były 90 — 93 centimów. Monety srebrne są 5, 2, 0.50 i 0.20 drachmowe. Monety miedziane—diaboles (u ludu mia dekara)=10 lepta i aboies (pentara)= 5 lepta. Miary i wagi zaprowadzono w G-i dziesiętne. 1 talentu 100 min, 1 mina—1500 drachm, 1 drachmami gram. Dawne i ludowe miary: 1 stater = 44 ok po 40 dram = 56.32 kgr. 1 oka=1.28 kgr. Miary drożne: 1 stadion (kilometr)—1000 piki (metr). 1 Grecka milami 0 stadion. 1 pikir^lO palm=100 daktylów=:1000 graine 1 metr. 1 strema—1000 metr.Q, 1 kilorrrlO ko-tylimlOO mistra=1000 kubus=100 litrów.

Podział administracyjny. Królestwo Greckie dzieli się na Nomy czyli Nomarchie, które dzielą się na eparchie, te na demy czyli kantony nako-niec na gminy, rządzone przez paredrów. W 1896 dzieliło się ono na następujące nomy:

G. Pn., Epir i obszar

Arta

Trikkala

Larissa

to

co

OO 00 rł< CM *© <M (N (M CO

O OO (M

^ co SO

Attyka i Beocya Eubeja i Sporady Ftiotida i Eocyda Akarnania i Etolia

Achaja i Elida

Arkadya

Lakonia

Messenia

Argolida i Korynt

Ol

rf* O

CO ^ kO O O

t-H rH rH

Cyklady

Korfu

Zante

Cefalonia

Przyw óz 37 250 000

21    250 000

22    000 000 17 170 000 11 600 000

7 850 000 4 340 000 2 700 000

1    850 000

2    510 000

Wywóz 41 350 000 2 630 000 4 500 000 6 800 000 20 100 000 2 790 000

2    250 000 2 600 000

3    336 000(?) 3 894 000

Przywóz

w 1896 roku 23 301000 Koryntki 7 482 000 Kruszce 5 363 000 Wino 4 049 000 Owoce 4036 000 Oliwa 3 715 000 Tytoń 3 457 000 Gąbki 2 913 000 Jedwab 2 895 000 Walonea

46 274 000 15 002 000 4194 000 2 686 000 2 675 000 2453 000 2 290 000 1 396 000 1131000

88 033 850

2 305 000 Skóry garbów. 539 000

537 000 469 000 8 384 000

Różne

Przywóz 47 747 000 12 034 000 11 420 000 8 306 000 707 000

Wywóz 8 227 000 2 929 000 18 387 000

2    804 000

3    087 000 16 580 000

7 546 000 7 502 000

3 443 205 798 60 5 232 157 578 30

Dawne prowincye dzielą się na 50 eparchij. Główne miasta: Ateny 111 tyś. m-ców, Pireus 41, Patras 28, Trikkala 21, Korfu 18, Hermo-polis (Syra) 18, Volo 16, Larissa 15, Zakynte 15, Kalamata 14, Pyrgos 13, Tripolis, Mesolongion, Argos, Chalkis —10, Argostolion, Filiatra—9, Agri-nion, Lamia, Arta, Agion —7, Hydra, Messena, Megara, Lixurion, Nauplia, Garguliani, Kranidion, Leukas—6, Tyrnavos, Itaki—5, Korynt, Sparta— 4, Teby 3; razem 34 miasta— 475 000.

Przemysł w G-i mało dotąd rozwinięty. Główne punkty przemysłowe są: Pireus i Laurion w Attyce, Liwadya (przemysł bawełniany) w Beo-cyi, Tripolis i Dimitsana w Peloponezie, Volo w Tessalii, Argostoli na wyspie Zante, Syra i inne Cyklady. Wybitne miejsce zajmuje Patras; były tu w 1895 dystylarnie koniaku greckiego, którego wywóz wynosi 1 700 000 fr. (wszystkie liczby wartości podane w drachinach=rfran-kach). Pireus wytwarza ł/₈ całej produkcyi G-i: 5 wielkich i 40 małych dystylami zatrudniają 650 robotników; 14 parowych pytlów zatrudnia 350 robotników i produkuje 190 ton mąki dziennie, z pszenicy tessalskiej, a głównie z tureckiej i ros-syjskiej. W 1894 młyny wyprodukowały 72 000 ton mąki, wartości 16 666 000 fr.; 5 olejarni wytłacza oleju 19 000 hektolitrów z migdałów i wytłoczyn oliwkowych i wyrabia 3 000 ton mydła wywożonego na półwysep Bałkański i do Stanów Zjednoczonych; 5 fabryk mechanicznych wyrabia machiny za 2 187 000 fr. Prócz tego są tu fabryki gwoździ, 2 garbarnie, fabryka prochu i dynamitu, huta szklana, 7 przędzalni o 51 000 wrzecion i 2 050 warsztatów tkackich. Zużyły one w 1895 r. 2 540 ton bawełny z Liwa-dyi i Lokrydy i 1 016 zagranicznej, i wyprodukowały za 7 500 000 fr. tkanin. W 1896 liczono w G-i 26 fabryk prochu i dynamitu, z których ateńska przyrządziła iy₂ mil. ładunków górniczych. Wszystkie razem produkują 850 ton prochu i 115 dynamitu; 37 mydlarni produkują 8 244 ton mydła, którego wywożą do Turcyi za 700 000 fr. Towarzystwo angielskie za 2ł/₂ mil. fr. nabyło na Pentelikonie łomy marmuru, którego ilość obliczają na 1 500 metrów sześciennych. Inne towarzystwo angielskie nabyło świeżo odnalezione o 11 kim. na północo-wschód Larissy łomy marmuru verde antiquo z których korzystali już Rzymianie na 170 lat przed Chr. Tego marmuru używano przy budowie kościoła św. Zofii w Konstantynopolu, meczetu w Kordubie, Alkazaru w Sewilli i św. Marka w Wenecyi. Od czasu podboju tureckiego były one zapomniane.

Handel zewnętrzny. Jedną z największych klęsk G-i jest obieg przymusowy monety papierowej i idący za tem spadek kursu, względnie do złota; i tak kurs drachmy względnie do równoważnego złotego franka w 1896 był od 65—80°/₀. Po nieszczęśliwej wojnie kurs ten stał się jeszcze bardziej chwiejnym.—Największe obroty handlowe prowadzi G. z Anglią. Przeciętne z r. 1891/2 wynoszą:

Anglia

Rossya

Turcya i Egipt

Austro-Węgry

Francya

Niemcy

Włochy

Stany Zjedn.

Belgia

Inne kraje

Razem 129 830 000    94 875 000

Główne produkty handlowe były następujące:

Wywóz

Zboże Węgiel Bawełna Ryby, kawior Tkań. wełn.

Skóry Drzewo Cukier Bydło Kawa

Wyroby blachar. 1 920 000 Mydło Metale surowe 1875 000 Szmirgiel 28171000 Różne

Razem 91484 925

W 1896 obrót roczny wynosił 183 151825 fr. Przywóz dosięgną! 113 162 400. Wywóz upadł do 69 989 425 fr.—Główne porty były w 1892, 93, 94:

Pireus

Syra

Patras

Korfu

Volo

Ergustria

Kalamata

Katakolo

W roku 1897 miała 960

Żegluga. Jak marzeniem naszego włościanina jest dojść do własnej chaty i zagonu, tak marzeniem każdego Greka jest stać się właścicielem statku. Sama natura, która obdarowała Grecyę znakomitą pod każdym względem linią wybrzeży, wytworzyła z Greków lud marynarzy; nic więc dziwnego, iż kwitnie tu marynarka.

W r. 1898 flota handlowa Grecyi liczyła statków ponad 100 ton pojemności 1 270, ogólnej pojemności netto 326 041 ton, z tej liczby 118 parowców o pojemności 87 845 ton netto.

W r. 1895 zawinęło do portów greckich 5 444 statków z 2 590101 ton ładunku (z tej liczby 2 645 greckich z 501 083 ton ładunku). Opuściło porty 4 888 z 2 541 627 ton. Statystyczne dane szczegółowe tyczą się jednak tylko 6 państw;

1-e miejsce zajmują Włochy 411 448 ton, Anglia 328 895, Austro-Węgry 301 881, Francya 173 997,

Rossya 77 088 i Hollandya 27 060. Z pomiędzy portów 1-emiejsce zajmuje Pireus(1896) 1 326313 ton, Korfu 417 834, Syra 369 698 i Patras 147 419. — Dla ułatwienia żeglugi w r. 1894 otworzono Kanał Koryncki (ob. Kor. Kan.), przez który w 1896 przepłyuęło 2 517 statków, o pojemności 359 720 ton; uiściły one opłaty 264076 fr. Korzystają z kanału głównie statki greckie.

Na wybrzeżach m. Egejskiego 22 latarnie morskie, na wybrzeżach m. dońskiego 32. W 1896 wykończono 7 i rozpoczęto budowę 12 nowych.

Wybrzeża morskie połączone są stałą parową kommunikacyą z Marsylią (Messageries Maritimes i Comp. Fraissinet i włoskie Comp. Florio i Rubatino); z Trystem (Tow. Austro-Węgierskie-go Lloyd’a), z Wenecyą (Florio, Rubatino i Pan-heleńskie). Statki rossyjskie z Odessy zatrzymują się u wyspy Syra.

Drogi. Grecya ma dotąd nieznaczną ilość kolei żelaznych.

kilom, kolei w ruchu i 499 kil. budujących się. Koleje skończone wynosiły zaledwo 1.46 kil. na 100 Q kil. przestrzeni (Król. Polskie 20 na 100). Główne linie: 1) Pireus - Ateny - Ko-rynt-Patras-Pyrgos; 2) Korynt - Argos-Nauplia-Olympia; 3) Volo-Welestino-Fersala-Trikala-Ka-labata i Velestino-Larissa.—T e 1 e g r a f y. W końcu 1896 długość linii wynosiła 8 192 kil., długość przewodów 9 699 kil., ilość depesz 2.2 mil.

Dróg wygodnych lądowych G. nie posiadała ni-| gdy i lud, który wzniósł Partenon, zadawalniał się zwyczajnemi drogami, a w górskich wąwozach znać do dziś dnia kotliny wyżłobione przez starożytne koła. Rzymianie zastali właściwą G-ę wyludnioną; mieszkańcy przenieśli się do Aleksandryi i miast Lewantu; Frankowie w G-i nie budowali dróg, których nie mieli u siebie.

Turcy zbudowali pewną ilość mostów i dróg brukowanych, które raczej należało omijać. Od czasu powstania nowoczesnej G-i finanse jej były w opłakanym stanie, co, naturalnie, stało na przeszkodzie budowie dróg; ten brak niemało sprzyjał rozwojowi rozbojów.

Nowogrecka literatura pozbawiona jest wszelkiego związku ze swą starożytną klasyczną poprzedniczką ; oddzielona od niej długiemi wiekami zastoju bizantyjskiego i jarzma tureckiego, powstała wśród ludu, który prócz ziemi i poczęści tylko języka, nic nie ma wspólnego z dawnymi Hellenami. Można poniekąd przyjąć, że poczyna się ona od upadku Konstantynopola (1453), czyli od końca okresu bizantyjskiego, stanowiącego odrębną, zamkniętą w sobie epokę, tak w politycznych jak i w umysłowych dziejach Greków (ob. Bizantyjska Literatura), ale początek właściwego jej rozwoju przypada w znacznie późniejszych czasach, dopiero w w. XVIII. Po upadku cesarstwa Bizantyjskiego, uczeni i pisarze greccy, opuszczając ujarzmioną ojczyznę, szukali schronienia w krajach zachodniej Europy, a przez rozpowszechnienie w nich znajomości języka starogreckiego i klasycznej jego literatury przyczynili się niemało do obudzenia w Europie prądów Odrodzenia. Ale prądy te żadnego nie wywarły wpływu na lud no-wogrecki, uciemiężony od Turków i pozbawiony wszelkiej prawie łączności z ucywilizowanym chrześciańskim Zachodem. W warunkach jego bytu pod panowaniem tureckiem nie mogło być mowy o rozwoju wyższej kultury i wynikających z niej dążeń umysłowych. To też przez cały ten długi okres czasu (od połowy XIV-go do połowy XVIII-go wieku) literatura nowogrecka nie istnieje właściwie; pojawiają się tylko w krajach Grecyi jakieś odosobnione wytwory piśmiennicze bez wyższej wartości i znaczenia samodzielnego. I tak, za czasów panowania We-necyan na Krecie żył tam poeta Winzenzos Kornaros, autor opisu romantycznego, p. t. „Rhotokritos”, będącego niewolniczem naśladownictwem zachodnio-europejskich poematów rycerskich. Utwór ten i inne podobne mu płody poetyckie są to spóźnione odgłosy zachodnich wpływów w Grecyi, datujących jeszcze od czasu wypraw krzyżowych. Później w w. XVII-ym modna wówczas w Europie czułostkowa poezya pasterska znalazła wśród Greków naśladowców, między którymi wyróżnił się Mikołaj Drymi-tikos, autor poematu Piękna pasterka. Ale w tem samem stuleciu pojawił się już poeta narodowy, Leon Allât i os, autor patryotycznego poematu p. t. „Hellas”, opiewającego nieszczęścia ojczyzny. W następnym XVIIl-ym wieku, wraz z pobudzeniem energii żywotnej narodu w walce przeciw Turkom, powstała samorodna twórczość poetycka, swojskim przeniknięta duchem. Jednym z najpierwszych i najwybitniejszych jej przedstawicieli był Konstanty Rhi-gas (1753—1798), który piórem i mieczem służył swej ojczyźnie i życie dał za nią, stracony przez władze tureckie w Belgradzie. Jego pieśni (np. wspaniały hymn bojowy „Powstańcie, synowie Hellenów”) porywająco działały na umysły współziomków i niemałą odegrały rolę

(1803); I. Rizo-Neroulos „Cours de la littérature grecque moderne” (1824); Leake „Researches in Greece” (1825); A. Ellissen „Analekten der mittel- und neugriechischen Literatur” (4 tomy, 1855); R. Nicolai „Geschichte der neugriechischen

w. G.

w sprawie ich odrodzenia narodowego. Z późniejszych liryków patryotycznych wyróżnili się jeszcze: Adamantios Korais (1748—1833), Aleksander Ypsilantis (1792—1828) i Spi-ridion Trikupis—wszyscy trzej zarazem uczestnicy walki narodowej i poetyczni jej heroldowie, a ostatni nadto znakomity jej historyk, jako autor Dziejów powstania greckiego (1853). Obok tego zakwitły i inne rodzaje poetyckie: pojawiła się twórczość dramatyczna, przeważnie jednak naśladowcza i bez głębszego znaczenia; zabrzmiała w tonie anakreontycznym lekka liryka erotyczna, promieniejąca niezwykłym wdziękiem w poezyi Anastazego Christopnlos (1770— 1847); wreszcie, po ostatecznem wyzwoleniu się Grecyi z jarzma tureckiego, poczęła się rozwijać we wszystkich kierunkach twórczość literacka, świadcząca o wielkiem ożywieniu umy-słowem społeczeństwa neohelleńskiego, ale do tego czasu pozbawiona wyżej uzdolnionych przedstawicieli. Największym talentem w początkowym okresie samoistuości politycznej wyróżnili się dwaj bracia Sutsos: starszy, Aleksander (1802—1863), rozsławił się głównie przez swoje satyry polityczne w duchu Bérangera; młodszy, Panagiotis (1801—1868), autor licznych dramatów, romansów, pieśni, hymnów i od patryotycznych, okazał talent bardzo zawisły od obcych wzorów i słabo wyrobiony indywidualnie. Wśród poetów dramatycznych godni uwagi: Jan Sabelios, Mikołaj Pikkolos, Jakowakis Rhisos-Nerulos. Z liryków późniejszego pokolenia wyróżnili się: Teodor Orphanidis, Jan Karasutsas, Arystoteles Valaori-tis, Jerzy Drosinis, Achiles Paraschos, ten ostatni głośny też jako epik. Na polu poezyi lirycznej i opowiadającej wystąpili w nowszych czasach Konstanty Xenon, Jan Kampuroglos, Mikołaj Kampas, Teodor Afentulis, Dymitr Kampuroglos. Wogólo literatura nowo-grecka tylko w poezyi lirycznej zdobyła się na wybitne i samodzielne talenty twórcze; w innych swych dziedzinach ulegała wpływom zagranicznym, za pośrednictwem których wyższa kultura europejska rozszerzała się na ziemi helleńskiej, wyjałowionej i zdziczałej w ciągu długowiecznego zastoju. Wszyscy prawie nowsi pisarze i poeci greccy występują jako wielostronni działacze cywilizacyjni, którzy, zdobywszy sobie zagranicą wyższe wykształcenie naukowe i artystyczne, pracują następnie nad rozpowszechnieniem i ugruntowaniem go we własnej ojczyźnie. Największe w tym względzie zasługi położył Aleksander Rhisos Rhanga wis (Rangabe ur. 1810), który, wykształcony w Niemczech, okazał się niezmordowanym pracownikiem na polu polityki praktycznej, nauki, poezyi i publicystyki. Jemu też zawdzięczamy najlepszą historyę literatury nowo-greckiej, rozpowszechnioną w licznych przekładach. Z dziejów politycznych nowo - greckich odznaczył się

szczególniej ostatniemi czasy Konstanty Pa-parregopolos, który opracował obszerną i wyczerpującą historyę swego narodu od czasów mitycznych aż do wyzwolenia z pod panowania tureckiego. Niezależnie od twórczości literackiej przez całą epokę nowożytną rozwijała się w G-i samorodna twórczość ludowa, której płody różnorodne — pieśni liryczne, bohaterskie i t. p. — odznaczające się wyrazistą plastyką, wdziękiem naturalnym i doskonale wyrobioną formą, przypominają bardzo dawne wzory poezyi klasycznej. Najgodniejsze uwagi są tak zwane pieśni Kleftów, t. j. rozbójników, a właściwie śmiałych junaków, którzy, chroniąc się w ustroniach górskich Olimpu lub Pelionu, podtrzymywali ciągłą walkę z mahometańskim ciemięzcą. Wspomnienia o nich, żywo przechowywane wśród ludu, znalazły wyraz w jego poezyi, pełnej werwy bojowej i heroicznego zapału. Dobitniej jeszcze wystąpiły te żywioły twórczości ludowej w epoce walki o niepodległość, której ważniejsze postaci i zdarzenia upamiętnione zostały w całym szeregu pieśni bohaterskich, zaliczanych do najpiękniejszych objawów samorodnej epiki nowożytnej. Pieśni te wielokrotnie b)ły zbierane, ogłaszane drukiem, tłómaczoue i kommentowane w różnych językach. Wymieniamy tu ważniejsze ich zbiory i opracowania: C. Fauriel .„Chants populaires de la Grèce moderne” (1814); N. Tom-maseo „Canti populari” (4 tomy, 1841); J. M. Firmenich „Neugriechische Volksgesänge” (1840); „Neugriechische Volks- und Freiheitslieder” (Grun-berg i Lipsk 1842); Kind „Antologie neugriechischer Volkslieder” (1861); Hahn „Griechische und albanesiche Märchen (2 tomy, 1864). Z prac, dotyczących całej literatury nowogreckiej, oprócz wspomnianych wyżej jej dziejów Rhaugawis’a, wymieniamy jeszcze: A. Korais „Mémorial sur l’état actuel de la civilisation de la Grèce”

Literatur” (1876).

Grecz Mikołaj (* 1787 w Petersburgu —■ f 1867 tamże), pisarz rossyjski, potomek rodziny protestanckiej, która po bitwie białogórskiej wyemigrowała z Czech do Prus, skąd dziad jego, Johann Ernst Gretsch, za czasów Birona osiadł w Rossyi i został nauczycielem w szlacheckim korpusie lądowym. Mikołaj G. kształcił się naprzód w szkole wojskowej, a potem w instytucie pedagogicznym, w którym skończywszy stu-dya, został zrazu nauczycielem w szkole niemieckiej św. Piotra, a następnie w gimnazyum. Zawód swój literacki rozpoczął w r. 1806 od przekładu z języka niemieckiego książki p. t. „Giermania w głubokoin uniżenii swojem”, za którą Napoleon pierwszy kazał rozstrzelać księgarza norymberskiego, Palma. Od r. 1807 do

1809 był redaktorem czasopism: „Gieroj wre-mieni” i „Żurnał nowiejszych putieszestwij”; większy wszakże rozgłos pozyskał dopiero w r. 1812, kiedy przy subwencyi rządowej w summie 1000 rs. założył dziennik p. t. „Syn Otieczestwa”, który zajął naczelne miejsce w owoczesnej prasie. W r. 1828 G. przybrał sobie za współwy-dawcę „Syna Otieczestwa” Bułharyna, z którym jeszcze w r. 1825 wszedł był do spółki w wydawnictwie Pszczoły północnej („Siewiernaja Pczeła”) i prowadził ją aż do r. 1860, a w r. 1838 „Syna Otieczestwa” sprzedał Polewojowi. Od r. 1829 do 1831 wydawał „Żurnał ministerstwa wnutrennich dieł”, a zarazem był redaktorem Słownika encyklopedycznego Pluszara i Słownika wojenno-encyklo-pedycznego. Niemałe więc położył zasługi w rozwoju czasopiśmiennictwa rossyjskiego; lecz przyjaźń jego z Bułharynem szkodziła mu w opinii szczególnie młodego pokolenia pisarzy. Z utworów belletrystycznych G-a zasługują na wyróżnienie: romans fantastyczny, bardzo w swoim czasie poczytny p. t. „Czernaja żenszczyna” (1834) i „Pojezdka w Germaniju” (1836). Często odbywając wycieczki za granicę, wydał kilka prac podróżopisarskich, mianowicie; „28 dniej za graniceju” (1837); „Putiewyja pisma” (1829); „Pisma s dorogi” (1843). Na szczególną uwagę zasługują jego: „Uczebnaja kniga rossijskoj sło-wiesnosti” (1822) i „Opyt kratkoj istorii rus-skoj litieratury”, jako pierwsza, choć słaba, próba w tym zakresie, która jednak, dzięki obfitości danych faktycznych z epoki Aleksandra I, dotąd nie straciła swego znaczenia. W latach 1827—1830 opracował Obszerną gramatykę rossyjską, za którą został członkiem-kor-respondentem Akademii, w 1827 Praktyczną grammatykę rossyjską, a 1828 „Naczalnyja prawiła russkoj gramatiki”. Książka ta pod tytułem „Kratkaja russkaja gramatika” aż do siódmego dziesięciolecia używana była jako podręcznik szkolny i miała wiele wydań. G. nie był uczonym z powołania, mimo to jednak znacznie się przyczynił do rozwoju ówczesnej filologii; pod tym względem godne też są uwagi jego „Cztienija o russkom jazykie” (1840). Jego „Zapiski mojej żyźni” (1846) zawierają wiele ma-teryału do poznania czasów Aleksandra I-go, głównie zaś do historyi Dekabrystów. Wreszcie wspomnieć wypada o zasłudze jego, jako tłómacza, szczególnie Historyi starożytnej Bekkera (1843). Wydanie zbiorowe pism G-a wyszło w Petersburgu w latach od 1828 do 1855. — („Słownik Encykloped.” Brockhausa i Efrona).    *

Grecz, herb polski z nadania. Na tarczy w polu srebrnem, na pasie poprzecznym, błękitnym—trzy srebrne róże rzędem. Nad hełmem korona szlachecka, a w niej trzy pióra pawie. Nadany dnia 12 grudnia 1776 roku Janowi Gre-tzowi, audytorowi wojsk koronnych, ze zmia-

finoykL Powie. Iluitr. Zose. 205. T. XXVI,

ną nazwiska na Greez. — Źródła: „Volumina Legum” (VIII, 301); Księgi kanclerskie (41 f. 477); Metryka Litewska (ks. 220 f. 105).

Orreeley (czyt. Gril i) Horacy, publicysta i polityk amerykański (* 1811 r. w Amherst—f 1872 w Plea-santville). W 1831 r. przybył jako zecer do New-Yorku, w 1834 zaczął wydawać tygodnik „The New Yorker”. Później wydawał pisma partyjne „The JefFer-sonian” i „The Log Ca-bin”; to ostatnie przyczyniło się do zwycięstwa Fig. 261. Grecz (herb), kandydata whigów, Harri -sona (1840). W roku 1841 połączył te dwa pisma w nowe „New York Tribune”, jedną z najpoczytniejszych gazet w Stanach Zjednoczonych. Odtąd datuje się społeczne znaczenie G-a, który przeszedł ze stronnictwa whigów do partyi przeciwniewolni-czej i przy pomocy swego czasopisma przysporzył jej wielu stronników. Po wybuchu wojny domowej zaczął być mniej radykalnym, sprzeciwiał się przymusowi względem stanów skonfe-derowanych, a po wojnie żądał, by postępowano łagodnie ze zwyciężonymi. W r. 1872 był kandydatem liberalnych republikanów do prezydentury; otrzymał 2 834 079 głosów, został jednak przez Granta zwyciężony. Walka wyborcza i niepowodzenia wywołały u G-a rozmiękczenie mózgu; zmarł w kilka miesięcy później. Ogłosił drukiem, oprócz licznych artykułów: „Hints to-ward reforms” (1850); „Glances at Europe” (1851); „History of the struggle for slavery-ex-tiuction” (1856); „Overland journey to San Francisco” (1860); „The American conflict” (1864— 1866); „Essays designed to elucidate the science of political economy” (1870); What I know of farming” (1871); „Recollections of a busy life” (1868), autobiografia. Życie jego opisali: J. Parton (New-York 1855, Boston 1882), L. U. Reavis (1872) i Ingersoll (Filadelfia 1874).

Green (czyt. Gryń) Sir William, generał angielski (* 1725 — f pod Canterbury 1811). Kształcił się w Akademii wojskowej, odbył jako inżynier wojskowy kampanię flandryjską, walczył pod Fontenoy. W r. 1746 brał udział w oblężeniu Lorientu i w wylądowaniu pod Quibéron. Wrócił potem do Flandryi i brał udział w oblężeniu Berg-op-Zoom, którego plany zdejmował. Wysłany w r. 1752 do Newfoundland, walczył pod Cap Breton (1758), był czynny podczas oblężenia i zdobycia Louisbergu, zbudował fort w Ouei-da, udał się następnie do Kanady, oblegał Quebec (1759), a w roku następnym bronił go od Francuzów. Z Kanady wysłano go do Gibralta-

101

..I

Pii',

i/l'£

■y

11

•;

' ,K

Hi

*>£« J/ A^

•■• vfe?*' x¹“*’'* à) Ç.

■> \ V O Ofy«f e ^    C *■

\Wtn"ngtVo

Î«-

0 C E A/i

jTLAHTïC K !

-o C

A •?

/"*. oi. ^ Karotin«

°i

ZOO

/SO

sa

/aa

ru. W 1770 ułożył plan robót, które mogły uczynić tę twierdzę niezdobytą i miały kosztować nie więcej jak 5 000 funtów. Plany jego aprobowano i powierzono mu ich wykonanie. W 1772 za jego staraniem utworzono oddział rzemieślników wojskowych, z którego powstał później korpus inżynierów królewskich. Okrył się sławą podczas wielkiego oblężenia Gibraltaru (1779 — 83). Po powrocie G-a do Londynu (1783) parlameut złożył mu uroczyste podziękowanie. W 1784 został G. członkiem komitetu fortyfikacyjnego, w 178Ö baronnetem, w 1788 prezesem komitetu obrony, w 1798 generałem.

Green Nataniel, generał amerykański (* 27 maja 1742—f 19 czerwca 1786). Rodzice jego byli kwakrami, ojciec — fabrykantem kotwic okrętowych. Mało co wiadomo o jego życiu, poprzedzającem świetny zawód wojskowy w wojnie o niepodległość Stanów Zjednoczonych. Podobno sam uczył się łaciny i zaczytywać się miał w historyach wojen od dzieciństwa. W r. 1770 został wybrany do izby prawodawczej kolonii Rhode - Island. Po potyczce pod Lexington objął kommendę milicyi z Rhode-Island; ku końcowi maja 1775 kongres, mianując generałów armii amerykańskiej, powierzył mu kommendę trzech pułków i dał rangę generała brygady. Podczas oblężenia Bostonu znajdował się G. pod kommendą Washingtona i pozyskał jego zaufanie. W r. 1776 uzyskał stopień generała majora, odznaczył się w bitwach pod Trenton i Princeton. Dowodził w r. 1777 w bitwie pod Germantown lewem skrzydłem. W r. 1778 został generalnym kwatermistrzem armii. W r. 1780 generał Gates mianowany został głównym dowódzcą armii południowej. Nieszczęśliwie stoczona bitwa pod Camden stała się powodem jego usunięcia od kommendy, którą kongres oddał G-owi (16 sierpnia 1880).—Ta część działalności G-a obchodzi nas bliżej nietylko dlatego, że objął on główną kommendę na południu, gdzie odbywały się ostatnie boje wojny o niepodległość kolonij, lecz i dlatego, że współpracownikiem tej działalności był Tadeusz Kościuszko. Natychmiast po objęciu kommendy na południu Gates zaprosił Kościuszkę, z którym odbył był całą kampanię przeciw Bourgoyne’owi na północy, na głównego inżyniera swojej armii i uprosił Washingtona o jego zwolnienie z West-Point, gdzie dotąd przebywał. Zdążył jeszcze Kościuszko zastać Gatesa: znajdujemy jego podpis (z tytułem „Chief Engineer”) obok innych generałów i samego Gatesa na protokóle rady wojennej, odbytej w obozie pod New Providence co do wyboru miejsca dla armii 25 listopada 1780 r. Miejscem obranem było Charlotte, W tym punkcie odbyła się zmiana kommendy. Rozkaz dla armii z podziękowaniem za służbę i przeniesieniem głównej kommendy na G-a (który przybył do ©bozu 2-go grudnia), wydany został przez

Gatesa 3 grudnia (z niewydanej korrespondencyi kongresu). Ósmego już polecił G. Kościuszce wyszukanie nowej pozycyi dla wojska na brze-

Virgil' *

/■WTW'

Cor>^

ko u

<.

$1) i e*-ku»

^rf v\

⁷*o i!(

'v^>. ^«Äf+^i ,llsJvV3C 5a''A⁴'L

* 5f⁹ cif * y ^

_ ^IpmU, corV£ri Ra

#h« r L e ; t o n.

Tst

%/ltil uftÿ.

Fig. 262. Terren działań wojennych gen. Nata-niela Greena.

gach rzeki Pedee (list ten przytoczony, u Korzona: „Kościuszko” Kraków 1894, str. 257; ob. także: Gen. Green „The life of N. Green’s” t. III, str. 83), gdyż okolica Charlotte nie mogła go wyżywić. Otrzymawszy niebawem raport od Kościuszki, wyruszył z armią dopiero 20 grudnia (wstrzymany w ciągu 11 dni przez nieustanne deszcze) i z uiemałemi trudnościami 26-go dotarł do Cheraw na wschodnim brzegu rzeki Pedee (Sparks: „Correspondence of the Revolution”, list G-a do Washingtona z d. 28 grudnia 1780), 1 stycznia 1781 wydał G. następujące zlecenie Kościuszce: „Panie! Proszę przeprawić się przez rzekę i udać się do wszystkich oficerów, zarówno armii kontynentalnej jak i milicyi, o pomoc w dostarczeniu Panu narzędzi, wystarczających do zbudowania pewnej ilości czółen. Sam Pan określisz najlepiej ich ilość i rodzaj; proszę więc powiadomić o tem owych oficerów. Jeśli nie uda się ich dostać od oficerów sztabowych, proszę postarać się o ich kupno od kupców, wzamian zaś wydać im przekazy na wypłatę przez rząd państwowy. Jeśli nie uda się ich dostać w ten sposób, zwrócisz się Pan do władzy, aby je pobrała w ilości wystarczającej, czy to od kupców, czy od rzemieślników; jeśli zaś żaden z tych sposobów nie okaże się skutecznym, proszę wrócić natychmiast i złożyć mi raport”. „Jeśli Pan dostaniesz narzędzia, proszę wynająć wszystkich cieśli, ilu Pan zdołasz znaleźć i uznasz za właściwe użyć, aby budowa czółen odbyła się pośpiesznie”. „Ufając gorliwości i dzielności pańskiej, jestem przekonany, że przyłożysz

Tymczasem kapitulacya Cornwallisa w Yorktownie, oblężonym przez armie francuską i amerykańską (19 października 1781), zdecydowała faktycznie losy wojny. Dopiero 14 grudnia 1782 opuścili Anglicy Charleston, którego blokadą kierował również Kościuszko. Po za-

się Pan do wykonania całego przedsięwzięcia z jaknajwiększym możliwym pośpiechem, gdyż bezpieczeństwo i subsystencya armii zależą od jego wykonania. Dan w obozie na rzece Pedee 1 stycznia 1781. N. Green”.—Jednocześnie wysłał G. gen. Morgana z 1 000 ludzi dla obsadzenia miejsca zbiegu rzeki Szerokiej i Pacolet. Tymczasem angielski generał Cornwallis w marszu ku Karolinie Północnej wpadł między oba oddziały. Chcąc znieść zagrażającego mu z tyłu Morgana, wysłał przeciwko niemu Tarletona z oddziałem wojska. Morgan cofał się aż do Cowpens, gdzie 17 stycznia stoczył bitwę, rozbił Tarletona i owładnął jego bagażami oraz amunicyą, poczem cofnął się pośpiesznie ku Cheraw, aby uniknąć spotkania z całą siłą Corn-wallisa, który puścił się za nim w pogoń. Pod Catawba na rzece Yadkin spotkał go G., objął kommeudę i rozpoczął słynny odwrót przez całą Karolinę Północną ku Wirginii na przestrzeni 230 mil angielskich, ścigany wciąż przez Corn-wallisa, aż 13 lutego zrana dotarł do brzegu rz. Dan, na pograniczu Wirginii. Przeprawa, rozpoczęta natychmiast, zakończyła się o północy. Kościuszko, który już od tygodnia zajęty był tam przygotowaniami do tej przeprawy i fortyfi-kacyą miejsca, przyjął go w naprędce obwarowanym obozie pod Irvins Ferry. Cornwallis przybył na drugi dzień, lecz nie próbował przeprawy. Tymczasem G., obawiając się, aby nieprzyjaciel nie skieręwał się ku Halifaxowi, z którego „mógłby być bardzo groźnym dla Wirginii i panowałby prawie zupełnie nad Karoliną Północną”, wysłał Kościuszkę dla wzmocnienia tego miasta (Sparks 1. c.: list G-a do Washingtona 15 lutego 1781). W rzeczywistości Cornwallis cofnął się ku Hillsborough i wysłał Tarletona dla werbowania tory sów. Tymczasem G., wzmocniwszy się milicyą wirginijską do liczby 4 400 żołnierza, rozpoczął ruchy zaczepne. Dnia 22 lutego przeprawił się przez Dan i wysłał pułkownika Lee (który dowodził dawną legią Pułaskiego), aby rozbić i wziąć w niewolę oddział torysów, zmierzający ku obozowi angielskiemu, co ten dowódzea uskutecznił jaknajpomyślniej. Sam G. skierował się ku Guilford i zajął tam silną pozycyę, zdecydowany przyjąć bitwę. D. 15 marca uderzył nań Cornwallis, a chociaż z mniej licznym, lecz lepiej wyćwiczonym oddziałem, uzyskał niebawem przewagę. Amerykanie zmuszeni byli cofnąć się; lecz strata Anglików była większa. Wprawdzie część milicyi rozpierzchła się po domach, zostawiając G-owi zaledwie 3 000-ny oddział; ale i Anglików położenie nie było świetne. Cornwallis cofnął się ku oceanowi, doszedł do Wilmington 7 kwietnia, a stamtąd przeszedł do Wirginii, pozostawiając kommendę w obu Karolinach Rawdonowi, który z silnym oddziałem znajdował się pod Camden. G. tymczasem wkroczył do Karoliny Południowej, zdobył fort Wat-

son (na rzece Santee) i zajął Wzgórze Hobkirka w pobliżu Camden, gotów przjjąć bitwę. D. 25 kwietnia o świcie uderzył na niego Rawdon niespodziewanie. Wszakże G. zdążył sformować wojsko i odparł atak z taką siłą, że nieprzyjaciel znalazł się w najwyższein niebezpieczeństwie. Śmierć jednego z amerykańskich oficerów i zamieszanie, które stąd wynikło, przechyliły wszakże zwycięstwo na stronę Anglików. Amerykanie cofnęli się, uprowadzając swoje działa i rannych, a 10 maja Rawdon opuścił Camden i cofnął się do Eutaw Springs. Amerykanie owładnęli fortami Granby, Mott, Orangeburg i Augusta. Dzielnie bronił się natomiast fort Dziewięćdziesiąt Sześć (Ninty Six), obsadzony przez Crugera oddziałem z 600 żołnierza. Kościuszko kierował pracami oblężniczemi: 22 maja pod osłoną ciemnej i dżdżystej nocy rozpoczął on pierwszą paralelę w odległości 70 yardów (35 sążni) od Reduty Gwiaździstej, broniącej fortu od południa. Zrana wszakże Cruger, spostrzegłszy te roboty, wysłał jedną kompanię pod dowództwem Roneya, która odebrała narzędzia, zniszczyła pracę i cofnęła się w czas do fortu. Następnej nocy rozpoczęto paralelę w odległości 400 yardów i posuwano energicznie prace, nie zważając na częste wycieczki. Jedna z nich, wykonana w nocy 9 czerwca, dosięgła do bateryi w 3-ej paraleli, zniszczyła minę, lecz wypartą została, zanim zdążyła za-gwoździć działa. Kościuszko został raniony lekko w tej potyczce (Gen. Green by T. V. Green, 7 1893, str. 253 i nast.; Ramsey „History of the Revolution in South-Carolina” Trenton 1785; spis rannych podczas oblężenia fortu, w których czytamy: „Col. Kościuszko, chief-engineer, was slightly wounded” Tom II, str. 501). Dnia 17 czerwca przekopy okrążyły już zasiekę fortecz-ną, gdy nadeszła wieść o zbliżeniu się Rawdo-na ze świeżemi posiłkami. G. po nieudanym szturmie 18-go zwinął obóz, a umknąwszy od pościgu, gdy Rawdon cofnął się ku Orangeburg, rzucił się wślad za nim. Nie czując się na siłach do ataku, udał się na wypoczynek przez upalną porę roku na wyżyny około rz. Santee. Stąd 22 sierpnia wyruszył G. ku Orangeburg; Stuart, któremu Rawdon oddał kommendę, wyszedł mu na spotkanie i zajął pozycyę pod Eutaw Springs. Krwawa bitwa została tu stoczona 7 września; Amerykanie przegrali ją jedynie wskutek niekaruości milicyi, która przed ukończeniem bitwy rzuciła się rabować obóz. Niemniej i po tein zwycięstwie Anglicy cofnęli się do Monks Corner, a po dwóch miesiącach manewrów obu armij zostali zamknięci w Charlestonie.

w. M. K.

str. 650.

Macniillan et C.).

w. J.

warciu pokoju (w 1783) G. oddalił się do swego majątku w Georgii w r. 1785, i tu życia dokonał. Kongres wynagrodził jego usługi złotym medalem. Życiorys jego wydali: J. Sparks w „American Biography” (serya II, Tom X, Boston 1848); George Washington Green: „Life of Nathanaël Green, Maj. Gen. in the Army of the Revolution” (New-York 1871, tomów 3); Francis Vinton Green: „General Green” (w seryi „Great Commanders. Edited by Gr. Wilson” (New-York 1893).

Green Józef Henryk (* w Londynie w r. 1791—f w The Mount, Hadley, pod Barnetem d. 13 Grudnia r. 1863), wyborny chirurg i okulista. W zawodzie swym wykształcił się w Berlinie i w londyńskim szpitalu S-go Tomasza pod przewodnictwem wuja swego, Henryka Cline (ob.), tamże w r. 1813 został prosektorem, w r. zaś 1815 członkiem król. kollegium chirurgów, poczem znów przez czas pewien przebywał na lądzie stałym Europy w celu dalszego kształcenia się. W r. 1818 mianowano go docentem anatomii i fizyologii w szpitalu wymienionym powyżej, a w dwa lata później chirurgiem ordynującym; jako ordynator wykładał anatomię patologiczną. W r. 1830 powołano go na profesora chirurgii w nowo otwartem londyńskiem King’s College; stanowisko to zajmował do r. 1837, w którym ustąpił dobrowolnie, zaprzestając równocześnie wykonawstwa lekarskiego, z powodzeniem wielkietn dotąd uprawianego, pozostał jednak nadal ordynatorem szpitala. W r. 1835 został członkiem rady kollegium chirurgów, takież samo stanowisko zajął z wyboru w King’s College w dwa lata później. Dwukrotnie, wiatach 1849 i 1858, wybierano go na prezesa kollegium chirurgów, nakoniec z ramienia rządu został prezydentem rady zawiadującej wykształceniem lekarskiem (Council of Medical Education und Registration). Chirurgiem był bardzo zręcznym i szczęśliwym, szczególnie słynął z licznych operacyj kamieni pęcherzowych; jako profesora ceniono go bardzo. Zaznaczenia godne są wysiłki jego do zreformowania stanu lekarskiego w Anglii; w sprawie tej napisał rozprawy następujące: „Distinction without séparation: in a letter to the President of the College of Surgeons, on the present state of the profession“ (Londyn 1831), „Suggestions respecting the intended plan of medical reform, respect-fully offered to the législature and the profession” (tamże 1839), nakoniec „The touchsto-ne of medical reform; in three letters etc” (tamże 1841); w pismach tych żąda głównie naprawy sposobu nauczania, jako też zniesienia podziału na lekarzy (Physicians) i chirurgów (Surgeons). — Z innych prac jego wymienić można: „The dissectors manuał” (Londyn 1820, z 17-tu tabł.; wyd. II 1836), „Lectures on the diseases of the eye” (Londyn 1836, wydanie IX; w swoim czasie w Anglii najpopularniejszy podręcznik chorób ocznych). Razem z B. Traversem wydał „The principles and practice of opthalmic surgery” (Londyn 1838). Po śmierci jego wydano „Spiritual philosophy, founded on the tea-ching of the late S. T. Coleridge by the late J. H. Green, edited with a memoir of the authors life by John Simon” (Londyn 1864). Por. „The Lancet' roku 1863, t, II, str. 717 i „Medical Times and Gazette” r. 1863, T. II,

Dr j. p.

Green George, matematyk i fizyk angielski (* 14-go lipca 1793 w Nottingham — f w wiosce Sneinton 3 maja 1841 r.). Ojciec jego był piekarzem, a następnie młynarzem w Sneinton; syn pracował przy ojcu i objął po nim w roku 1829 przedsiębiorstwo, w r. 1833 wstąpił do Gonville-Cajus College w Cambridge, pozyskał tam w r. 1837 stopień bakałarza, w roku 1839 został nauczycielem tego zakładu, ale już w r. następnym z powodu złego stanu zdrowia musiał opuścić to stanowisko i do Sneinton powrócić. Najsławniejszą swoją rozprawę, obejmującą próbę zastosowania analizy matematycznej do teoryi elektryczności i magnetyzmu (An essay on the application of mathematical analysis to the théories of electricity and magnetism), ogłosił w r. 1829, będąc jeszcze młynarzem. Praca ta obok rozpraw Laplace’a, Poissona i Gaussa jest zasadniczą w ważnej teoryi funkcyi potencyalnej. Dwie inne późniejsze prace G-a traktują o tym samym przedmiocie. Pisał nadto o ruchu fal w kanałach, o odbijaniu i załamywaniu światła i dźwięku, o ruchu wahadła w cieczach. Na ważność badań naukowych przedwcześnie zmarłego u-czonego zwrócił uwagę Sir Thomson (lord Kelvin). Wszystkie rozprawy G-a razem zebrane

wydano w jednym tomie w r. 1871 (Londyn,

s. D.

Green Mountains, łańcuch gór Alleghańskich, w stanie północno-amerykańskim Vermont, między doliną Connecticut a jeziorem Champlain. Szczyty: Moosehillock 1 460 m., Mansfield 1 336

m. W G. M. znajduje się żelazo, marmur, miedź; zwiedzane przez turystów.

Green River, l) lewy dopływ rz. Ohio (sy-stemat Mississippi), 445 kim. długości—płynie przeważnie od ws. ku zach., zakreślając liczne serpentyny, przepływa w pobliżu słynnych jaskiń Mamuta (Mammoths Cave), traci część swych wód w wapiennym gruncie; wpada do Ohio powyżej m. Evansville, w stanie Indyana. Uczyniono ją żeglowną aż do m. Greenville, na przestrzeni 320 kim.—2) Strumień źródłowy północno-amerykańskiej rz. Colorado, spływa z Pic Fremont (Góry Skaliste), w stanie Wyoming, w kierunku przeważnie z płn. na płd., przy wsi G. przechodzi przezeń droga żelazna Oc. Spokojnego; przez Utah, zahaczając o stan Colorado, toruje sobie drogę w potężnym kanionie przez góry Uintah; zlewa się z rz. Grand

Greenbeeki — Greenville.

805

w. j.

z obiegu.

w. G.

A. Pol.

w. J.

River, by wraz z nią rzucić się do wspaniałego kanionu (Gran Canon), odkąd obie rzeki połączone, od 38° 20' sz. pn. otrzymują nazwę rz. Colorado. Prawe dopływy: Duchesne, San Rafael, lewe: Yampa, Wbite River.

Greenbeki („Greenbacks“), pieniądze papierowe, które miały obieg i kurs przymusowy w Stanach Zjednoczonych Am. Półn. do 1900 r. Ponieważ nie były to banknoty (wymienialne na kruszec), lecz pieniądze papierowe w ścisłem znaczeniu, wnosiły zamęt do i tak już zagmatwanego systemu monetarnego St. Żj. Weszły one w życie od czasu wojny domowej w 1862 roku. Dopiero świeżo, gdy uporządkowano walutę amerykańską, zostały ostatecznie wycofane

St. A. K.

Greene Robert (* około 1560—f3 września 1592), poeta dramatyczny angielski, jeden z najwybitniejszych poprzedników Szekspira; pędził żywot bardzo hulaszczy i bezładny, pomimo stanu duchownego, do którego należał. Między 1578 i 1583 r. podróżował wiele po różnych krajach, przebywał dłuższy czas we Włoszech, powróciwszy do kraju, oddawał się w Londynie wyuzdanej hulance, do czego wszyscy prawie dramaturgowie sceny staroangielskiej wielki okazywali pociąg. Zarabiał na życie, pisząc mnóstwo utworów poetyckich różnorodnej treści, oraz trakta- i tów moralno-polityczuych. Dramaty jego, wystawiane na scenie między 1586 i 1592 r., cieszyły się wielkiemi względami publiczności i zachowały je też w późniejszym czasie, nawet w epoce największej sławy Szekspira; ogłoszo-nefbyły drukiem dopiero po śmierci poety, która go zaskoczyła niespodzianie wskutek nadmiernego pijaństwa. Umarł w nędzy, w domu biednego szewca w Dongate. Przed zgonem miał jakoby opisać swój wyuzdany żywot wraz z wyrażeniem spóźnionego żalu w piśmie p. t. „Groats-worth of wit bought with a million of repentance” (Londyn 1592, nowszy przedruk „New Shakespeare Society.” SériésIV, 1874). Niektórzy wszakże utrzymują, iż to pismo ułożone zostało pod imieniem⁷) zmarłego poety przez jakiegoś moralistę, chcącego dać w niem odstraszający przykład błędów i wykroczeń życiowych. Dramaty G-a posiadają wysoką nader, choć nierówną, wartość poetycką, oraz doniosłe znaczenie w rozwoju teatru angielskiego, głównie ze względu na szczęśliwe wielce zużytkowanie w nich tematów i nastroju starych ballad ludowych, z których poeta zaczerpnął świeżość, prostotę, ożywiony wdzięk i ciepło liryczne do najlepszych swych utworów. Całkowity zbiór dzieł G-a ogłoszony został przez A. Dyce w Londynie 1831 r. Najważniejsze z nich’ są następujące: „History of friar Bacon and friar Bongay” (1-y druk Londyn 1594); „George Greene, the pinner of Wake-field” (l-y druk 1599); „The comical history of Alphonsus, king of Aragon” (1599); „The scot-tisb history of James the fourth” (1598): „The history of Orlando furioso” (1594).

Greene Maurycy (* około 1696 r. w Londynie—f tamże 1 grudnia 1755). Kompozytor muzyczny angielski, uczeń Ryszarda Brinda. Od 1716—1730 G. pełnił kolejno obowiązki organisty i dyrektora chórów przy kościołach św. Andrzeja, Pawła, Dunstana, i przy kaplicy królewskiej. W r. 1730 został mianowany profesorem muzyki w uniwersytecie w Cambridge, i jednocześnie odznaczony stopniem doktora muzyki. Napisał: „40 select anthems” (1743), ora-torya: „Iephtah” (1737); „The force of truth” (1744); sielanki sceniczne: „Florimel”, „Phoebe” i „Młodość Herkulesa”; kwartety na 4 skrzypce, sonaty, fugi organowe, kantaty, anthems, kanony, koncerty fortepianowe, preludya i t. p. Prócz tego G. wydał, swoim nakładem, duży zbiór dzieł dawnych kompozytorów angielskich p. t. „Cathédral musie”. Jako muzyk G. posiadał dużo wiedzy i talentu kompozytorskiego; jako człowiek miał charakter bardzo przykry: był intrygantem, niewdzięcznikiem, niedotrzymującym przyjaźni, i t. p. Trzymając zbyt wiele o swym talencie, G. wystąpił do walki o lepsze z Händlern i, oczywiście, przegrał sprawę.

Greenlaw, ob. B e r w i c k.

Greenock, miasto portowe w hrabstwie Ren-frew (shire), w Szkocyi, o 33 kim. od Glasgowa, na lewym brzegu eśtuaryum rzeki Clyde, sta-cya dróg żelazDych. Przemysł znaczny: budowa maszyn, warsztaty okrętowe, rafinerya cukru, odlewnie żelaza, wyrób kapeluszy słomkowych, papieru i t. p. Port dostępny dla wielkich statków; wwóz cukru buraczanego, skór, nafty, wywóz węgla, wyrobów lnianych i jutowych. W G-u, w r. 1736, urodził się James Watt. G. posiada piękny ratusz, Wood’s Asylum dla marynarzy, szkołę łacińską, muzeum Watta, pomnik Watta. Położenie malownicze. Około 64 000 m-ców.

Greenock, lord, ob. Cathcart.

Greenowit, ob. Tytanit.

Greenville. 1) Pod tą nazwą Spis Rittera zna aż 20 miejscowości w Stanach Zjednoczonych Ameryki Północnej, z nich największą jest: a) miasto G. w północno - zachodniej stronie Karoliny Południowej, nad rzeką Reedy - River, w zbiegu dróg żelaznych, około 10 000 mieszkańców; uniwersytet od imienia założyciela „Furman-Univ.”, kollegium dla kobiet, seminaryum baptystów; fabryki wyrobów bawełnianych, handel bawełną; b) miasto w stanie Mississippi, w lir. Washington; około 8 000 m-ców; c) miasto w st. Ohio, około 6 000 m-ców. — 2) a) Miasto w rzeczypo-spolitej murzyńskiej Liberya, w południowej części kraju, nad morzem; b) drobna osada w Australii, w kolonii Victoria. — 3) Dwa hrabstwa: a) w Stanach Zjednoczonych Ameryki Północnej; w Karolinie Południowej, ze stolicą G.,

p„.

W. J.

dla marynarzy cudzoziemskich.

S. Dr z.

Sm

o której wyżej, około 50 000 m-ców; ó) w Australii, w kolonii Victoria, ze stolicą G.—4) Zatoka, port i osada miejska na wschodniem wybrzeżu wyspy antylskiej Grenada; należącej do Anglii; w osadzie w r. 1890 1 150 m,; ożywiony handel.

Greenwich (czyta się Gry niez), przedmieście Londynu, w hrabstwie Kent, na prawym brzegu Tamizy; około 60 000 mieszkańców. Słynne obserwatoryum astronomiczne (Royal Obser-vatory) znajduje się w parku, na wysokości 97 metrów (2° 21' 10" na zachód od Paryża, 17° 39' 46" na wschód od Ferro); założył je w roku 1675 Karol II i zaopatrzył hojnie w przyrządy astronomiczne, meteorologiczne i t. p.; pracowali tu słynni astronomowie: Flamsteed, Halley, Brad-ley, Maskelyne i inni; tu układano nieoszacowa-ny „Nautical- Almanac”; wspaniała biblioteka. Z obserwatoryum dwa razy na dobę: o g. 10 i o 1-ej, przesyłany jest za pomocą telegrafu „czas Greenwicki” do wszystkich dzielnic Anglii. Południk przechodzący przez obserwatoryum w G-u uważany jest za pierwszy.

W G-u znajduje się szpital dla inwalidów marynarki, założony w 1701 r. przez Wilhelma II-go. Tamże wspaniałe Muzeum marynarki, Akademia marynarki (Royal Naval College), założona w 1872 szkoła dla 1 200 dzieci marynarskich (Royal Naval School), oraz szpital

p. M.

Gregales, Gr eg ar i i, przymiotniki łacińskie utworzone od rzeczownika grex — trzoda, kupa, tłum, u łacińskich autorów zwykle z dodatkiem milites używane, oznaczają żołnierzy szeregowych rzymskiej piechoty w przeciwstawieniu do oficerów, podczas gdy wyrażenie legionami oznacza żołnierzy, służących w rzymskich legionach, dla wyróżnienia ich od italskich sprzymierzeńców (socii) i pozaitalskich wojsk posiłkowych (auxilia), a manipularii znowu wyróżnia ich jako szeregowców pewnej roty (manipulus) w przeciwstawieniu do całego legionu. Uzbrojenie ich było oczywiście stosownem do rodzaju wojska, w któ-rem służyli, i zależnem od tego, czy w szeregach rzymskich legionów albo sprzymierzeńców, albo też wojsk posiłkowych służbę pełnili. Tacyt nazywa na jednem miejscu (Hist. 3, 51) także szeregowca w konnicy rzymskiej grega-rius eques.

Gregaryny, Gregarinidae. Jednokomórkowe pasorzyty. Należą do typu Pierwotniaków (Protozoa), do klasy Zarodnikowców (Sporo-zoa). Jednokomórkowe ich ciało, zwykle wydłużone, pokrywa błona. Nie mają nibynóżek, rzęs i wodniczków. Jedno tylko jądro w pośrodku protoplazmy. Ta protoplazma dzieli się na 2 części: wewnętrzną, ziarnistą, która zajmuje większą część komórki (endoplasma) i zewnętrzną, bez ziarnek (ektoplasma). Zewnętrzna przegradza endoplazmę w poprzecznym kierunku, dzieląc w ten sposób komórkę na 2 części: mniejszą, bez jądra (t. z w. protomeryt), i większą z jądrem (t. z w. deutomeryt). Niekiedy na przednim końcu istnieje wyrostek opatrzony często haczykami, za pomocą których pasorzyt przymocowuje się do ścianki kiszki gospodarza. Błona całkowicie pokrywa protoplazmę. Niema więc otworu ani gębowego, ani odbytowego. Zwierzę karmi się tylko przez osmozę.—Rozmnażanie odbywa się za pomocą zarodników (sporae). Zwierzę wydziela nazewnątrz torebkę, przybiera postać kulistą, staje się zupełnie nie-ruchomem. Zawartość torebki rozpada się na małe komórki, zarodniki, otaczające się specyal-nemi błonkami. Zawartość zarodnika rozpada się wreszcie zwykle na 8 zarodków. Torebki wydalone nazewnątrz gospodarza, w którym żyje gregaryna, pękają i uwalniają w ten sposób zarodniki. Dla dalszego rozwoju niezbędnem

f#P\

i»

i

m-

/Mp

\r'l y§*|

G>

Fig. 263.

1. Gregaryna — 2. Kopulacya dwóch osobników — 3. Dalsze stadyum kopulaeyi — 4 i 5. Rozpadanie się protoplazmy na zarodniki — 6. Torebka z zarodnikami.

jest, aby zarodnik dostał się do narządu trawienia zwierzęcia, w którym gregaryna żyje jako pasorzyt. Gdy to nastąpi, pod wpływem soku żołądkowego gospodarza błonka zarodnika pęka, a uwolnione zarodki przeobrażają się w młode gregaryny. Rozmnażanie najczęściej poprzedza łączenie się dwóch osobników (kopulacya); istota tego zjawiska nie jest dotychczas dokładnie wyjaśnioną.— G. są zwierzętami mało ruchliwe-mi; tłómaczy się to tern, że jako pasorzyty nie potrzebują poszukiwać pokarmu. Rzadko ujawniają ruchy energiczne; najczęściej kurczą się robaczkowato (perystaltycznie) pod wpływem działalności włókienek kurczliwych, umieszczonych pomiędzy ektoplazmą i endoplazmą. Posiadają prócz tego G. zdolność powolnego poruszania całego organizmu w pewnym kierunku bez działania elementów kurczliwych; ten rodzaj ruchu jest właściwym jednokomórkowym organizmom roślinnym i tłómaczy się wydzielaniem

k. a c.

niepotrzebnych substancyj nazewnątrz w pewnym kierunku, co powoduje ruch organizmu w kierunku odwrotnym.—G. żyją w różnych organach, najczęściej w kiszkach i organach płciowych u wszystkich typów zwierząt, z wyjątkiem kręgowców i mięczaków. Jako przykład wymienimy gatunek Glepsidrina blattarum Sieb., pospolity pasorzyt kiszki karaczana.

Grégoire Henryk, biskup z Blois, następnie senator, zwany pospolicie L’abbé Grégoire A* 4 grudnia r. 1750—f 28 maja r. 1831). Syn / ubogich włościan z wioseczki Veho pod Lune-/ ville, w ówczesnej francuskiej prowincyi, Lotaryngii, pobierał nauki w kollegium Jezuitów w Nancy. Po ukończeniu ich był nauczycielem w kollegium Jezuitów w Pont-à-Mousson, gdzie wydał w 24 roku życia pierwsze swoje dzieło: „Eloge de la poésie” (1773), które, choć uwieńczone przez akademię w Nancy, mało potem przez samego autora cenionem było. Wyświęcony wkrótce na kapłana, był początkowo wikaryuszem, a następnie proboszczem w Embermesnil i dbał niezmiernie o oświatę swoich parafian, starał się wszczepiać w nich zasady hygieny, wskazywał ulepszone sposoby uprawy roli i t. p. Pracując stale nad sobą, odbywał częste podróże do Niemiec i Sewajcaryi, które dopełniły jego wykształcenia, lecz zarazem zaraziły jego duszę pojęciami rewolucyjnemi. Odtąd G. przechodzi coraz wyraźniej w służbę wrogów Kościoła, pomimo, że w zasadzie pragnął zawsze być jego sługą. W duchu już liberalnym napisał „Essai sur la régénération des Juifs” (Metz 1788), występując w niem jako gorliwy obrońca Żydów i został za to dzieło nagrodzony przez akademię w Metz. Rozproszone dzieci Izraela nadsyłały mu ze wszystkich stron oznaki wdzięczności. Wybrany r. 1789 na deputowanego do stanów generalnych od duchowieństwa okręgu Nancy, pierwszy przemówił za koniecznością złączenia się z trzecim stanem, a pociągnąwszy za sobą wielu innych kapłanów, przeważył szalę' w tym kierunku i przyłączył *się do przeciwników rządu, szlachty i wyższego duchowieństwa. Następnie został G. sekretarzem Sièyes’a i członkiem tak zw. klubu bretońskiego, który z czasem przybrał nazwę klubu Jakobinów. Na obydwóch tych stanowiskach zaznaczył się gwałtownemi mowami przeciw rządowi i ówczesnemu stanowi rzeczy, a zgodnie ze szkicem Davida, G. jeden z pierwszych wykonał 20 czerwca r. 1789 przysięgę rewolucyjną w sali „du jeu de paume”. G. pierwszy złożył przysięgę na cywilną konstytucyę duchowieństwa, pociągając przykładem swoim 4 biskupów i 80 proboszczów. Obrany (jak odtąd być miało, przez lud) na biskupa w Blois i w Mans, chociaż prawy biskup tej dyecezyi żył jeszcze i z niej nie rezygnował, G. zatrzymał ją, lecz mieszkał w Paryżu aż do zamknięcia zgromadzenia konstytucyjnego. Po ucieczce króla Ludwika XVI

G. zapoczątkował myśl wytoczenia mu procesu i zniesienia nietykalności osoby panującego. Dnia 30 września r. 1791 udał się do dyecezyi, gdzie objąwszy rządy, ku powszechnemu zgorszeniu, mianował ex-kapucyna Chabot (ob.) swoim wi-karyuszem generalnym. Gdy został członkiem konwencyi narodowej (21 września roku 1792), proponował zniesienie godności królewskiej a ogłoszenie rzeczy pospolitej; jednocześnie zaś żądał skasowania kary śmierci, jako zabytku barbarzyństwa. Podczas procesu Ludwika XVI był nieobecny i tylko listownie domagał się kary, lecz nie skazania na śmierć; bawił wówczas w Sabaudyi w charakterze komissarza konwencyi, a wróciwszy stamtąd, był świadkiem upadku Girondystów (31 maja). Gdy wreszcie 7 listopada biskup paryski Gobel (ob.) zrzekł się publicznie, w konwencyi, religii chrześciańskiej, uznając odtąd tylko wolność i patryotyzm, wyznawcy zaś zdrowej filozofii żądali tego samego od G-a, on we wspaniałej przemowie odrzucił ich żądanie, oświadczając, że jeżeli chodzi o dochody, tych się chętnie wyrzeknie, lecz religii—nigdy, bo jest i nazawsze pozostanie chrześcianinem. Wystąpienie to naraziło go na. prześladowanie. W tym. czasie G. opracował plan obszerny, który miał pokryć Francyę siecią bibliotek i szkół; za jego inicyatywą powstało do dziś-dnia trwające konserwatoryum sztuk i rzemiosł, oraz biuro Długości; G. zwrócił uwagę na przestrzeganie czystości języka, wprowadzenie na pomnikach i gmachach napisów wyłącznie francuskich; rzucił myśl wprowadzenia przez agentów-pośredników assocyacyi uczonych wszystkich krajów, i pierwszy nazwał wandalizmem niszczenie pomników. Dekretem z 4 lutego 1794 wyjednał zniesienie niewolnictwa i równouprawnienie Żydów, a 24 grudnia 1794 wystąpieniem z mową w konwencyi (tłómaczoną na wszystkie języki) o wolności publicznej czci religijnej oburzył na siebie skrajne stronnictwa; 21 lutego 1795 jednak wolność ta została postanowiona. G. był za dyrektoryatu członkiem rady Pięciuset, za konsulatu prezesem ciała prawodawczego (corps législatif), w końcu zaś senatorem. Na tem ostatniem stanowisku głosował przeciwko zaborowi Państwa Kościelnego i przeciwko rozwodowi Napoleona z Józefiną, lecz coraz mniej już miał stronników, a Burboni specyal-nie żywili ku niemu nienawiść. Pracował jeszcze nad połączeniem Kościoła katolickiego z greckim, ale nie mógł dla tej idei pozyskać ani Ludwika XVIII, ani cesarza Aleksandra I-go. W czasie drugiej Restauracyi został usunięty z Instytutu Francuskiego, a w roku 1819, wybrany na deputowanego do izby niższej departamentu Izery, wykluczony przez royalistów jako indigne, oddał się odtąd literaturze i, otoczony uczonymi, żył w odosobnieniu; w roku 1831, czując się blizkim śmierci, prosił swego proboszcza, aby udzielił mu Ostatnich Sakramentów.

D.

s. D.

Gdy spowiednik zażądał od G-a odwołania potępionej przez Kościół przysięgi, o co i arcybiskup paryski błagał, G. odmówił, utrzymując, że przeciwko Kościołowi nie grzeszył. Pomimo zakazu arcybiskupa ks. Barodère dał mu św. wiatyk, a ks. Guillon Ostatnie Namaszczenie. Pogrzeb miał chrześciański, co wzburzyło Paryż, i choć tłumy się na nim zebrały, miał cechę pogrzebu cywilnego. W r. 1814, wskutek przedstawienia oryentalisty Frena, G. został mianowany członkiem honorowym uniwersytetu kazańskiego, atoli w 1821, z inicyatywy Magnickiego, pozbawiono go tej godności, jako posądzonego o głosowanie za straceniem króla.—Z licznych dzieł G-a wymieniamy: „De la Littérature des nègres” (1808); „De la Traite et de l’esclavage des noirs et des blancs...” (1815); „Des Peines infamantes à infliger aux négriers” (1832); „De la Liberté de conscience et de culte à Haïti” (1824); „De la Noblesse de la peau” (1836); „Essai historique et patriotique sur les arbres de la liberté” (1794);f„Traité de l’uniformité et de l’amelioration de la liturgie” (1801); „Les Ruines de Port-Royal” (1801—1809); „Histoire des sectes religieuses...” (1810, 28, 45); „Histoire des confesseurs des empereurs, rois...” (1824); „Histoire du mariage des prêtres en France” (1826) i wiele innych. Wreszcie pamiętniki jego, wydane po śmierci przez M. H. Carnot. Historya sekt i Historya spowiedników są na indeksie. — Carnot, wyżej przytoczone pamiętniki; „Gré-gorire, Bischof von Blois... v. M. Gustaw Krü-ger” (Lipsk 1838); De Pressensé „L’Eglise et la Révolution fr. 1789 —1802” (Paryż '1864).

Gregor, herb polski. Na tarczy w (polu czer-wonem krokiew srebrna między trzema sześcio-promiennemi gwiazdami złotemi; pod dolną gwiazdą pies barwy naturalnej w obroży złotej, wprawo biegnący. Nad tarczą korona szlachecka, w niej trzy pióra strusie białe. Używają go rodziny: Gregorskich w Warmińskiem i Mathych v. Mattych, nobilitowanych w 1775-ym roku.

Ostatni używają pola błękitnego. — Źródła: No-taty szambelana Modzelewskiego MS; „Volumina Legum” VIII, 295 i 303; Borkowski; Sieb-macher III, 307 i VI, Fig. 264. Gregor (herb). 2, 17.

Gregoras Ni ce for, uczony byzantyjski (* 1295 w Heraklei nad Pontem—f ok. 1369), od roku 1322 przebywał na dworze cesarza Andronika, któremu przedstawił plan naprawy kalendarza; po śmierci swego protektora (1328) wykładał w Konstantynopolu chronologię i astronomię. W rozruchach, wywołanych przez Palamasa

(ob), wziął żywy udział, jako przeciwnik Pala-mitów, i za kacerstwo osadzony został (1351) przez cesarza Jana Kantakuzena w klasztorze, w którym do r. 1355 przebywał. Najsławniej-szem dziełem jego jest „Byzantina historia” w 37 księgach, opisująca okres od 1204 do 1359 stronnie i stylem napuszonym (wydał ją Schopen w „Corpus scriptorum historiae Byzan-tinae”, Bonn 1829—55, 3 tomy). Pierwsze 11 ksiąg Dolce przełożył na język włoski, a Cousin na francuski. Oprócz tego zostawił polemiczne pisma treści teologicznej, rozprawy filozoficzne, astronomiczne, gramatyczne i retoryczne, listy itd.

Grregorius à SanctoVincentio (* w Bru-gii w r. 1584 — f w Gandawie 1667), matematyk i jezuita, studyował w Rzymie, nauczał (1629—31) w Pradze czeskiej, następnie powołany został do Hiszpanii przez Filipa IV na nauczyciela syna jego, Don Juana d’Austria. Wydał (1647) wielkie dzieło in folio p. t. „Opus geo-metricum quadraturae circuli et sectionum coni”; metody kwadratury w niem podane wywołały liczne krytyki ze strony Descartes’a, Robervala, Mersenne’a, zwłaszcza Huygensa; poza tem zawiera to dzieło metody obliczania objętości ciał analogiczne do metod Cavalieregt), twierdzenia o kwadraturze hyperboli i t. d.

Gregorovius Ferdynand, historyk niemie-/ćki (* 1821 roku w Neudenburgu, w Prusiech ^Wschodnich—f 1891 w Monachium). Pierwsze ✓liauki pobierał w Gombinie, potem w Królewcu studyował teologię i filozofię, a w końcu poświęcił się literaturze i historyi. Na wiosnę roku 1852 udał się przez Korsykę do Włoch, a w ciągu roku następnego powoli zwiedził całą Italię i spisał swe spostrzeżenia w dziele p. t. „Wan-derjahre in Italien” (1857—1877 w 5-iu tomach, które częściowo miały 7 wydań). Następnie w roku 1880 odbył podróż do Grecyi, w roku 1882 do Egiptu, Syryi i Konstantynopola. Ostatnie lata spędził naprzemian to w Rzymie, to w Monachium, tu i tam dużo pracy swej poświęcając badaniom naukowym. Pierwszem ważniej-szem dziełem jego było „Goethes Wilhelm Meister in seinen socialistischen Elementen” (Królewiec 1849). Dwie mniejsze prace: „Die Idee des Polenthums” (1848) i „Polen- und Magya- j ren Lieder” (1849), odznaczają się szczerą przychylnością dla obu tych narodów. W dwa lata później ukazał się dramat „Der Tod des Tibe-rius” (Hamburg 1851), i prawie jednocześnie „Geschichte der röm. Kaisers Hadrian und seiner Zeit” (Królewiec 1851); dzieło to później autor z gruntu przerobił i wydał po raz drugi p. t. „Kaiser Hadrian, Gemälde der röm.-hellen. Welt zu seiner Zeit” (Sztutgard 1884). W 1853 roku wyszła jego „Corsica” (tamże, wyd. 3-e 1878), wydana po angielsku, po włosku i po francusku (ten ostatni przekład dokonany staraniem korsykańskiej Akademii umiejętności w Ba-

w-

ffi/'

styi). Osobliwościom pompejańskim poświęcił G. swój poemat epiczny w heksametrach pod tytułem „Euphorion” (Lipsk 1858, wyd. 6-e 1891; pyszna edycya ilustrowana [druga] 1884). „Die Grabdenkmäler der Päpste” (Lipsk 1857. wyd.

2-e 1881), przełożone na języki włoski i francuski, wiążą się z dziełem jego najznakomitszem, opartem na poszukiwaniach najpracowitszych po bibliotekach rzymskich, włoskich i niemieckich, p. t. „Die Geschichte der Stadt Rom im Mittel-alter” (8 t-ów, Sztutgard 1859—72, wyd. 2-e 1886 i nast., na indeksie.) Po upadku władzy papieskiej rzymska rada gminna postanowiła wydać to dzieło w tłómaezeniu włoskiem kosztem publicznym, a w r. 1876 zamianowała G-a obywatelem honorowym miasta Rzymu. Był to pierwszy protestant, który dostąpił tego wysokiego zaszczytu. Z dalszych dzieł jego wymieniamy: „Lucrezia Borgia nach Urkunden und Correspondenzen ihrer eigenen Zeit” (2 tomy, Sztutgard 1874, wyd. 3-e 1875); „Urban VIII in Widerspruch zu Spanien und dem Kaiser“, epizod z wojny 30-letniej (tamże 1879, w przekładzie na język włoski przez samego autora, Rzym tegoż roku); „Korfu, eine ionische Idylle” (wydanie 2-e Lipsk 1884); „Die Insel Capri” (wydanie 2-e tamże 1884); „Athenais, Geschichte einer byzant. Kaiserin” (tamże 1882). Na żądanie rodziny Humboldta wydał „Briefe Alexander Humboldt an seinen Bruder Wilhelm” (Sztutgard 1889) i opatrzył je wstępem biograficznym. Owocem podróży jego do Grecyi roku 1880, oprócz innych studyów, była rozprawa „Athen in den dunkeln Jahrhunderten“ (w czasopiśmie „Unsere Zeit” 1881). Dla Rzymskiej Akademii umiejętności wydał G. znaleziony przez się plan Rzymu („Una pianta di Roma delineata da Leonardo da Besozzo Milanese” (Rzym 1883). Potem do pary z historyą miasta Rzymu napisał „Die Geschichte der Stadt Athen” (wydanie 2-e 1889, Sztutgard). Wspomnieć wreszcie wypada o przekładzie jego na język niemiecki Pieśni Melego z Palermo („Lieder der Giovanni Meli von Palermo” (wydanie 1886). Niektóre z rozproszonych jego rozpraw wyszły w wydaniu zbioro-wem p. t. „Kleine Schriften zur Géschichte und Kultur” (3 tomy, Lipsk 1897—92). Z pozostałości po nim hr. Schack wydał: „Gedichte” (Lipsk 1892), a F. Althaus „Röm. Tagebücher” (Sztutgard 1892).

Gregorowicz Jan Kanty (* 18 października 1818—f 15-go września 1890), powieściopisarz i publicysta, pochodził z rodziny ruskiej. Ojcem jego był Jan, kupiec futer w Warszawie, matką—Marya z Trzebieńskich. Urodzony w Warszawie, tu uczęszczał do szkół pijarskich, a potem uczył się w domu przy pomocy ojca i nauczyciela. Gdy ojciec po r. 1831 handel zwinął i osiadł we wsi Bilczy w pow. Sandomierskim, G. miał sposobność zbliżenia się do ludu i poznania typowych form jego życia. Straci-

Encyłd. powsz.    7en. 205. T. XXVI.

wszy ojca w r. 1835, jako najstarszy w rodzinie, objął zarząd gospodarstwa. W r. 1847 przeniósł się na Mazowsze do Zegrza nad Narwią, gdzie został czynszownikiem wieczystym na stu morgach gruntu. Pogorzel i inne klęski pozbawiły go całego mienia; w roku tedy 1849 osiadł stale w Warszawie i oddał się piśmiennictwu. Wydrukowawszy w „Bibliotece Warszawskiej” pierwsze swoje „Obrazki wiejskie”, odznaczające się wielką znajomością ludu i jego zwyczajów, pozyskał rozgłos wśród ogółu czytającego, a ogłosiwszy tegoż roku w „Rocznikach gospodarstwa krajowego” swoje „Uwagi nad środkami podniesienia w kraju naszym gospodarstwa wiejskiego”, zainteresował ekonomistów. Odtąd aż do roku 1863 był jednym z najpłodniejszych autorów oraz redagował z kolei kilka pism aż do śmierci. I tak w r. 1851 wydawał „Gazetę Rolniczą”, dopóki jej redakcyi nie objął Mieczyński; od roku 1854 prowadził wspólnie z F. H. Lewestamem i Józefem Prac-

Je

liif

'.V'

mm

mm

Fig. 265. Jan Kanty Gregorowicz.

kim „Gazetę Codzienną“, dopóki jej nie objął Aleksander Niewiarowski; w roku 1858 i 1859 wraz z Lewestamem puszczał w świat głośne w swoim czasie i wpływowe „Wolne Żarty”. Od r. 1860 wydawał pismo tygodniowe dla ludu p. t. „Kmiotek”, dopóki go nie oddał w ręce W. L. Anczyca. Nabywszy na własność od-dawna (od r. 1835) istniejący „Magazyn Mód”, podniósł wartość literacką tego pisma, a zmieniwszy w r. 1862 tytuł na: „Tygodnik Mód”, później: „Tygodnik Mód i Powieści”, kierował nim do zgonu. W roku 1862 objął redakcyę „Przyjaciela dzieci” i swojemi licznemi (przeszło tysiąc) utworami: powiastkami, powieściami, opowiadaniami historycznemi, komedyami i opisami podróży, wielce się przyczynił do jego ulepszenia i rozpowszechnienia. Wiele pisał bezimiennie, wiele pod pseudonimem Janka z Bielca, mianowicie kiedy przemawiał wprost do ludu. Od r. 1861 do 1863 był czas największej popularności Janka z Bielca, gdyż wtedy najwię-

102

nik lek. pols.” str. 151.

Gregorowicz Karol (* 25 października 1867 roku w Petersburgu), znakomity skrzypek polski. Pierwszych wskazówek gry skrzypcowej udzielał mu Besiekierski w Moskwie; następnie uczęszczał G. do klasy Donta w konserwatoryum wie-deńskiem, studya ostateczne odbył w Berlinie, pod kierunkiem Joachima. W dwudziestym roku życia objechał całą prawie Europę; przyjmowano go z zapałem, i, mimo wiek młody, obdarzano orderami. Jako wirtuoz odznacza się techniką nadzwyczajną, tonem dużym, wysokim smakiem artystycznym, i zadziwiającym spokojem w pokonywaniu trudności technicznych.

Gregory James (* 1638 —f 1675 roku),

S. D.

eej pisał i wydawał „Książeczek obrazkowych” (przeszło 40 tysięcy egz.) „elementarzy”, „obrazków historycznych”. Do nich doliczyć należy dawniej wydane, a w tej dobie po raz trzeci przedrukowane „Gawędy księdza proboszcza pod lipami” (1-sze wyd. 1857), oraz spólnie ze Stanisławem Jachowiczem ogłoszone: „Rozrywki dla młodzieży rzemieślniczej“ (1856, dwa tomy), w których jedno mianowicie opowiadanie G-a odznacza się wielką żywością i mocno interesuje. Co się tyczy powieści i życia ludu wiejskiego, a dla ogółu czytającego przeznaczonych, nie celują one w ogólności ani głębszą psychologią, ani darem zaciekawienia, ani świetnie przepro-wadzonemi charakterami, ale pod względem malowania zewnętrznej strony życia: postaci, ubiorów, zwyczajów, obyczajów, o ile się ujawniają w działaniu, przyznać im należy wierność, wynikłą z długoletniego przypatrywania się stosunkom wiejskim w Sandomierskiem. Najle-pszemi są w tym względzie pierwsze „Obrazki wiejskie“, wydane oddzielnie w 4 tom. w Warszawie r. 1852, oraz „Zarysy wiejskie“ tamże r. 1854 w 2 tomach. W późniejszych zaczął się już G. nieco powtarzać, a w usiłowaniu o stworzenie szerszej kompozycyi nie starczyło mu artyzmu. W każdym jednak razie miały jeszcze powodzenie znaczne takie powieści jak: „Tomek beznogi” i „Proszaki“ (Warsz. 1854, 3 tomy), „Dwie sceny z pożycia wiejskiego“ (tamże tegoż r., 2 tomy), „Wieś Świątniki” (1856 w „Rozrywkach“ Pruszakowej, osobno 1887 dwa tomy). „Różne różności“ (Warsz. 1856), „Tomek Sandomierzak“ (tamże t. r., dwa tomy). Podawał także G. obrazki swoje w formie dramatycznej, jako to: „Nowomodne zaloty” (1855), „Janek z pod Ojcowa“ (1862), „Werbel domowy“ (t. r.). Po roku 1863 rzadko już ogłaszał prace swoje w osobnych książkach, skupiając działalność swoją w wydawanych przez siebie wydawnictwach. Parę tylko książeczek ogłosił w przeciągu tego czasu osobno: „Ukryte skarby“ (1867), „Pierwsze książeczki na gwiazdkę dla dzieci wiejskich i miejskich“ (1874). W końcu oddał się całkiem „Przyjacielowi dzieci“ i zaskarbił sobie wielką miłość wśród maluczkich. p- Chm Gregorowicz Karol (*w Warszawie d. 4 listopada r. 1819—f w r. 1869), lekarz. Po nauce w szkołach u ks. Pijarów w Warszawie wyjechał w r. 1842 za granicę i w Rouen zaczął uczęszczać na wykłady nauk lekarskich, później przez czas pewien przebywał w Belgii. W r. 1848 udał się do krajów południowosło-wiańskich i wyuczywszy się języka illyryjskie go, został współpracownikiem pisma „Danie a Ilyrska”, redagowanego przez Ludwika Ga-j a (ob.). Podróżował następnie po Kroacyi i Serbii, poczem powrócił do Belgii, gdzie w Lovanium (Louvain) zabrał się ponownie do nauk lekarskich i po czterech latach dyplom doktorski uzyskał. Spędziwszy jeszcze w Pa

ryżu czas dłuższy na dalszem kształceniu się, powrócił nakoniec do kraju i po złożeniu egzaminu przed ówczesną Radą lekarską w Warszawie, został lekarzem szpitala św. Piotra w Grójcu. Do Warszawy przeprowadził się w r. 1858 i zajął się wykonawstwem lekarskiem o-raz pracą literacko-naukową. Pisarzem był dość płodnym i ruchliwym, zajmował się zaś przeważnie rozkrzewianiem wiedzy lekarskiej wśród ogółu, szczególnie w zakresie hygieny. Z dzieł jego na wzmiankę zasługują: „Hygiena kobiet i dzieci poświęcona matkom polskim” (Warszawa. 1861; w 8-ce str. 192), „Warszawa pod względem topograficznym, hygienicznym i geologicznym, wraz z planem miasta wystawiającym wartość hygieniczną każdego domu” (Warszawa 1862; w 8-ce str. 114, V, 89), „Praktyczna nauka opatrywania pzzypadkowych skaleczeń, stłuczeń i ran oraz pielęgnowania chorych” (Warszawa 1863; w 8-ce, str. 104), i „Rady dla matek obejmujące przepisy wychowania dzieci od niemowlęctwa do wieku, w którym rozpoczynają nauki” (Warszawa 1863). Nadto wydawał i redagował dwa pisma peryodyczne, mianowicie: „Przyjaciel zdrowia” (Warszawa w 4-ce, dwutygodnik wychodzący od 1 października r. 1861 do 15 marca r. 1863) i „Pamiętnik naukowy” (tamże 1866; w 8-ce, tomów VI), w którym ogłosił: „U wodach mineralnych sztucznych i przyrodzonych” (T. IV, str. 149—163) i „Kilka rysów o oświacie starożytnej” (T. VI). —Por. S. Koś miński ego „Słow-

Dr j. p.

A. Pol.

matematyk angielski, jest autorem dziełka, wydanego w r. 1667 p. t. „Vera circuli et hyperbo-lae quadratura”, w którem podaje nowe twierdzenia o wielkościach powierzchni wielokątów, oraz wielokątów wpisanych w krzywe stożkowe, opisanych na tych krzywych. Napisał nadto Optykę (1663), gdzie podany jest pomysł teleskopu, noszącego obecnie jego imię; dzieło p. t. „Exercitationes geometricae” i t. d.

Gregory Jan (* w Aberdeen w r. 1724—f d. 9 lutego r. 1773), lekarz. Był wnukiem Ja-mesa G. (ob.), Wykształcenie zawodowe rozpoczął w r. 1742 w Aberdeen, gdzie ojciec

1788).

i 748).

Dr J. P

W. Br.

jego był profesorem medycyny, dopełnił je w Lejdzie i, powróciwszy do miasta rodzinnego, w r. 1745 dyplom doktorski osiągnął, poczem do r. 1749 wykładał tamże filozofię, matematykę i fizykę doświadczalną. W r. 1754 osiadł w Londynie i zajął się z powodzeniem wykonawstwem lekarskiein, w rok później został członkiem towarzystwa Royal Society i profesorem medycyny. W r. 1765 przeniósł się jako profesor do Edynburga i otrzymał godność lekarza królewskiego. — Dzieła jego wyszły w wydaniu zbiorowem w 4 tomach (Edynburg

Dr J. P.

Gregory Jakób (* w Aberdeen w roku 1758 — f w Edynburgu w r. 1822), lekarz, syn Jana G. (ob.). Do nauk przykładał się w uniwersytecie edynburskim i w szpitalu św. Jerzego w Londynie, w r. 1774 obronił w Edynburgu rozprawę „De morbis coeli mutatione me-dendis” i otrzymawszy dyplom doktorski, wyjechał w celu dalszego kształcenia się do Hollan-dyi, Francyi i Włoch. Po powrocie do ojczyzny, został profesorem medycyny teoretycznej w Edynburgu, w roku zaś 1790 objął po Cu Ile nie (ob.) wykład medycyny klinicznej. G. należał do najznakomitszych klinicystów czasu swego i był profesorem wybornym. Napisał między innemi „Conspectus medicinae theoreticae in usum academicum” (Edynburg 1776; wyd. 4-e tamże 1818; 2 tomy), pozostało też po nim wiele prac rękopiśmiennych, będących dziś w posiadaniu towarzystwa medyko - chirurgicznego w Londynie. — Porów. H. Haesera „Lehrbuch d. Gesell, der Med.” (wyd. 3-e, tom II, str. 611

Dr j. p.

Gregory Jerzy (* w Canterbury d. 16 sierpnia r. 1790 — f d. 25 stycznia r. 1853), lekarz. W zawodzie swym wykształcił się w Edynburgu, pod przewodnictwem stryja swego, Jakób a G. (ob.), i w r. 1811 dostąpił godności doktora medycyny. Przez 3 lata służył jako lekarz wojskowy, zwiedził brzegi morza Śródziemnego i powróciwszy w r. 1816 do Londynu, został licen-cyatem w College of Physicians, w r. 1824 lekarzem szpitala św. Pankracego, przeznaczonego dla ospowatych; nadto ordynował w zakładach: Dispensary for the Parishes of St. George i St. James General Dispensary, oraz wykładał farmakologię, chirurgię i medycynę praktyczną w Theatre of Anatomy i w Little Windmill Street Medical School, a także w szpitalu św. Tomasza.—Pisał wiele, szczególnie o ospie, krowian-ce i szczepieniu, a prace te dotąd wartości nie straciły, z powodu licznych, wybornych spostrzeżeń w nich zawartych.— Callisen w „Med. Schriftsteller-Lexicon” (T. VII, str. 399 i T. XXVIII, str. 271) wylicza je wszystkie; dla nas wystarczy wspomnieć o najważniejszej: „Lectures on the eruptive fewers etc.” (Londyn 1843, New York 1851; tłom. niem. H. Helfft a, Lipsk

Dr J. p.

Gregory Jakób Crawford (* w Edynburgu w r. 1800—f tamże w r. 1882), lekarz, syn J a k ó b a, brat starszy chemika Wilhelma G-ego (ob.). Ukończywszy nauki w mieście rodzinnem i otrzymawszy dyplom doktorski w r. 1824, został lekarzem szpitala Royal Infirmary w Edynburgu, gdzie, zaraziwszy się durem, zmarł w 32-im roku życia. Z prac jego jest najważniejsza: „First lines of the practice of physic” (Edynburg 1829, 2 tomy); Callisen w „Med. Schriftsteller-Lexicon” (t. VII, str. 408 i t. XXVIII, str. 272) wylicza wszystkie.

Gregory Wilhelm (* 25 grudnia 1803 — f 24 kwietnia 1858), profesor chemii w Glas-gowie (1837), w King’s College Aberdeen (1839) i nakoniec uniwersytetu w Edynburgu (1844), znany jako obrońca Liebiga w Anglii. Napisał „Outlines of Chemistry” (1845) i przetłómaczył (1855) Zasady chemii rolniczej Liebiga.

Gregoryanie, ob. Bracia wspólnego życia.

Gregoryański kalendarz, ob. Kalendarz. Gregoryański kodeks, ob. Kodeks.

Gregoryański Śpiew (cantus gregorianus, c. planus, c. choralis, c. romanus). Taką nazwę noszą melodye, stanowiące, po dziś dzień, podwalinę pieśni liturgicznych Kościoła rzymsko-katolickiego, wybrane przez papieża Grzegorza Wielkiego (ob.) z pieśni kościelnych, używanych do jego czasów w świątyniach katolickich, przezeń poprawione, pomnożone nowemi pieśniami, rozłożone, według potrzeb liturgii, na różne dni roku, i spisane w antyfonarzu, któremu dał moc kanoniczną, obowiązującą cały świat chrześ-ciański. Jeden egzemplarz tego antyfonarza, zwanego „Antiphonarius cento” (wybór), rozkazał przybić łańcuchami do grobowca księcia apostołów, św. Piotra w Rzymie, aby według niego można było poprawiać uchybienia, jakie z czasem wcisnąć się mogły do śpiewów kościelnych. Działalność wszakże pap. Grzegorza na polu muzyki kościelnej nie zasadzała się jedynie na zebraniu i poprawieniu dawniejszych śpiewów liturgicznych. Zrobił on wiele więcej, i nietylko dla muzyki kościelnej, lecz i dla całej wogóle muzyki średniowiecznej: zreformował ją z gruntu, oswobodził z pęt rytmiki wiersza przez ujęcie w pewien systemat stały, który umożliwił jej rozwój prawidłowy i wyrobienie się na sztukę samodzielną. Za podstawę tego systemu przyjął pap. Grzegorz cztery tonacyeambrozyańskie (ob. Ambrozyański śpiew), odpowiadające modłom starogreckim: frygijskiej, doryckiej, hy-polidyjskiej i hypofrygijskiej (D-E-F-G), dodawszy do nich cztery nowe i umieściwszy każdą z nich o kwartę niżej od każdej ambrozyań-skiej. Dawne tonacye ambrozyańskie otrzymały w systemacie Grzegorza nazwę autentycznych, nowe zaś plagalnych, t. j. dodatkowych, pobocznych. Cała więc muzyka gregoryańska

mógł; nikt też dziś neum nie potrafi odcyfrować dokładnie. Wówczas dopiero, kiedy neumy pisać zaczęto na liniach, mogli muzycy utrwalać dźwięki i, rzecz prosta, odczytywać je bez trudu. Jedną z cech najbardziej charakteryzujących melodye gregoryańskie była jednakowa wartość wszystkich tonów pieśni. Stąd też śpiew gregoryański zwano także cantus planus, v. firmus, t. j. równy, stały. Owa jednak równość była pozorna, stosownie bowiem do prozodyi języka łacińskiego dłuższe syllaby przeciągano w śpiewie dłużej, krótsze zaś krócej. Główna różnica metryczna między śpiewem Ambrozyańskim a G-m polegała na tem, że pierwszy opierał się na metryce poetycznej, zależnej od miary, rodzaju, i stóp wiersza, zaś drugi opierał się tylko na metryce muzycznej, to jest na pomiarze naturalnym, jakiego dostarczały poszczególne wyrazy tekstu. Pragnąc zapewnić swemu wiekopomne-I mu dziełu trwałość niepożytą, zarazem umożliwić ujednostajnienie w całym świecie chrześciańskim, Grzegorz W. założył w Rzymie wzorową szkołę śpiewaków (Collegium cantorum), uposażył ją hojnie, sam nawet wykładał w niej zasady śpiewu chóralnego, oraz innych umiejętności. Śpiewaków dostatecznie wykształconych wysyłał do różnych krajów, aby obznajamiali duchowieństwo miejscowe z zasadami śpiewu gregoryańskiego. Że jednak Grzegorz W. miał licznych prze-nazwy nie mają podstawy naukowej, ani jedna bo- ciwników w gronie ówczesnych władzców państw

była opartą na ośmiu następujących tonących | mu melodyę, śpiewać jej wszakże a vista nie (lub tonach), zwanych odtąd kośeielnemi, lub gregoryańskiemi: 1) Pierwsza tonacya kościelna, vel pierwsza autentyczna (Authentus protus):

D-E-F-G-a-h-c-d. 2) Druga ton. koś. vel pierwsza plagalna (Plagius proti): A-H-C-D-E-F-G-a.

3) Trzecia ton. koś. vel druga autentyczna (Authentus deuterus): E-F-G-a-h-c-d-e. 4) Czwarta ton. koś. vel druga plagalna (Plagius deuteri):

H-C-D-E-F-G-a-h. 5) Piąta ton. koś. vel trzecia autentyczna (Authentus tritus): F-G a-h-c d-e-f.

6) Szósta ton. koś. vel trzecia plagalna (Plagius triti): C-D-E-F-G-a-h-c. 7) Siódma ton. koś., lub czwarta autentyczna (Authentus tetrardus):

G-a-h c-d-e-f-g. 8) Ósma ton. koś. vel czwarta plagalna (Plagius tetrardi): D-E-F-G a-h-c-d. Au-tentycznemi więc były tonacye: 1, 3, 5 i 7, zaś plagaluemi: 2, 4, 6 i 8; różniły się między sobą tein jedynie, że w autentycznych tonami panu-jącemi były touika i jej dominanta, a w pla-galnych tonika i kwarta. Naprzykład pierwsza i ósma tonacye, lubo miały gammę jednakową D-d, różniły się wielce; w pierwszej bowiem z nich akcent (ton główny) podał na D-a-d, a drugiej na D-G-d. Prócz nazw wymienionych powyżej, dawano też wszystkim tonacyom kościelnym nazwy gamm starogreckich. I tak: pierwszą zwano dorycką, 2 hypodorycką, 3 frygijską, 4 hy-pofrygijską, 5 lidyjską, 6 hypolidyjską, 7 mixo-lidyjską i 8 hypomixolidyjską. Wszystkie te

wiem nie zgadza się z nazwą odpowiedniej gammy greckiej. Podług tych ośmiu tonów kościelny cli uporządkował Grzegorz W. całą hymnologię liturgiczną i opatrzył ją neumami. Neumami zwano, nie nuty, jak to dziś wielu pisarzów utrzymuje bezzasadnie, lecz pewien rodzaj metody poglądowej, w formie znaków, umieszczanych bez linij (pierwotnie) nad tekstem, przypominających stenografię dzisiejszą, a oznaczających pewne połączenia tonów i stosunek ich wzajemny, kie-

*    ^ A

detfmplo

■rrv' ^j- -

3Lcjuean

s,”'!. n / ^    <r y? y /

klarere- dextix> &e ui<x er ornncfcXö

9} ^ y/ 4 jl    ^ v ** J”.

qt iorp?ru cyixx A.q ux    ÂU u ifd-

/    . p -A" r* s

Cti funt et chcû'At

Fig. 266. Neumy.

i książąt Kościoła, wielu przeto z nich utrudniało sprawę wprowadzania jego hymnologii w użycie powszechne, protegując, po dawnemu, śpiew ambrozyański. Ta sprawa ujednostajnienia pieśni liturgicznych przeciągała się dość długo, gdyż blizko przez dwa wieki, i dopiero przez Karola Wielkiego została ostatecznie załatwiona. Oceniwszy dokłrdnie ważność ujednostajnienia liturgii i hymnologii w swem państwie olbrzy-miem, Karol W. zabrał się do przeprowadzenia reformy Grzegorza z ową stanowczością i bez-względnością w wyborze środków, jaką się od-a** znaczał wogóle w załatwianiu spraw natury czysto-politycznej. Księgi z pieniami ambro-zyańskiemi niszczył ogniem i mieczem, wysyłał śpiewaków frankońskich do szkół rzymskich (około 774 r.), aby tam, u źródła, czerpali wiedzę muzyczną gregoryańską; obsadzał nimi następnie kościoły parafialne i klasztorne swego państwa, zakładał szkoły i, gdzie nie dało się łagodnie, wprost przemocą wprowadzał śpiew gregoryański. Na jego żądanie papież Hadryan I wysłał do Francyi dwóch muzykalnie wykształconych śpiewaków rzymskich, Piotra i Romana, zaopatrzywszy każdego z nich w odpis dokładny oryginalnego antyfonarza Grzegorza W. W czasie przejścia runek melodyi, ekspressyę i t. p. Kreski idące przez Alpy Roman, zapadłszy na zdrowiu, był w górę oznaczały wznoszenie się melodyi, idące zmuszony zatrzymać śię w klasztorze St. Galten, na dół—spadek tej melodyi. Takie neumy mogły Piotr zaś sam puścił się w dalszą drogę do Me-utrwalać w pamięci śpiewaka dobrze już znaną tzu. Lubo Roman rychło przyszedł do zdrowia,

Gregoryański ogień — Greigh Samuel.

813

pozostał jednak w St. Gallen, i tak wielką rozwinął działalność, że szkoła tego klasztoru w krótkim przeciągu czasu stanęła na czele wszystkich szkół ówczesnych, i przez całe wieki średnie żadnej z nich nie dała sobie wydrzeć pierwszeństwa. Z tej szkoły wyszli słynni muzycy: Iso, Marcellus (Irlandczyk), Tuotilo, Notker Balbulus, Notker Labeo, Ratpert, Hermanus Contractus, i w. in. Ale i Francya oraz Niemcy miały dobre szkoły, z których największą cieszyły się sławą w Metzu, Soissons, Orleanie, Cambrai, Paryżu, Lyonie, Trewirze, Moguncyi, Fuldzie, Würzburgu i w. in. Mimo gorliwą działalność tych szkół, jedności w śpiewie gregoryańskim nie osiągnięto. I nie mogło być inaczej, ponieważ nie znano jeszcze pisma nutowego, a więc sposobu utrwalania dźwięków w Antyfonarzach, zaopatrzonych tylko w neurny, o których powyżej była mowa. Kto zapomniał melodyi danej pieśni, ten z neum odtworzyć jej nie zdołał dokładnie. Stąd też już za czasów Karola W. w każdej szkole, w każdym prawie kościele, jedną i tę samą melodyę śpiewano inaczej. Dopiero gdy Hucbald (f 930) benedyktyn z St. Amand, a następnie Gwido z Arezzo wpadli na pomysł pisania neum na liniach, można było ujednostajnić pienia liturgiczne w całym świecie. Ale wtedy było już zapóźno. Część melodyj oryginalnych Grzegorza przepadła nazawsze; te zaś, które spisano w XI wieku i później, za autentyczne uchodzić nie mogą, jako znutowane z pamięci śpiewaków, a więc skażone w pierwotnej swej czystości naleciałościami melizmatycznemi, przez wieki nagromadzonemi. W celu zatarcia różnic w śpiewie kościelnym, papieże Grzegorz XIII, Sykstus V i Paweł V nakazali uporządkowanie całej hymnologii liturgicznej i wydanie jej na użytek powszechnego Kościoła rzymsko-katolickiego. Z ich polecenia wydano w Rzymie „Dire-ctorium cliori” (1582), „Cantus ecclesiasticus” (1587), „Praefationes in cantu firmo” (1588), „Graduale romanum” (1614—15), a w Antwerpii „Rituale romanum” i „Antiphonarium romanum” (1614). Wszystkie księgi liturgiczne były następnie przejrzane, na nowo opracowane i uzupełnione pieniami dodatkoweini z polecenia Piusa IX. Wydawnictwo powierzono znanej firmie drukarskiej „Fryderyk Pustet” w Ratyzbonie. Kiedy przeciw temu wydawnictwu, respective autentyczności melodyj gregoryańskich, oświadczyła się znaczna część duchowieństwa francuskiego, oraz kongres archeologów europejskich, zwołany do Arezzo 1883 roku dla zbadania śpiewu liturgicznego, wówczas kongregacya św. obrządków, dekretem z d. 26 kwietnia 1883, wszystkie wymagania uczonych archeologów odrzuciła i wydawnictwo Pusteta potwierdziła. Wynik tego postanowienia był taki: w większej części kościołów świata chrześciańskiego, posługują się księgami, protegowanemi przez kongregacyę św. obrządków, w wielu jednak świątyniach, zwła-

A. Pol.

szcza francuskich, duchowieństwo śpiewa po-daw-aemu melodye liturgiczne, uporządkowane według antyfonarzów średniowiecznych z VIII i X wieku. Śpiew gregoryański, nietylko dla muzyki kościelnej, lecz i wogóle dla całej historyi muzyki, jako sztuki samoistnej, olbrzymie posiada znaczenie. Wciskając się zarówno do chaty wieśniaczej, jak i zamków rycerzy średniowiecznych, ogromny wpływ wywierał: tam na pieśni ludowe, tu na rapsody rycerskie,—na pienia treści religijnej, i pieśni miłosne trubadurów. Prawie wszystkie kompozycye średniowieczne, kościelne i światowe, opierały się wyłącznie na tonacyach gregoryań-skich. Wynalezienie harmonii przez Hucbalda (w. X), zmetryzowanie muzyki (muzyka figuralna) przez Franka z Kolonii i Franka z Paryża (w. XIII), nakoniec wynalezienie i rozwój kontrapunktu (XIII—XV), zwróciły muzykę na nowe tory. Tonacye gregoryańskie zwolna poczęły poza kościołem licznym ulegać przekształceniom, aż w końcu XV w. zlały się w dwie gammy typowe: majorową i minorową, stanowiące podstawę całej dzisiejszej teoryi muzycznej.

Gregoryański ogień, oh. Grecki ogień. Gregoryański rytuał, ob. Rytuał.

GregUSS August, estetyk węgierski (* 1825 w Preszowie); studya odbywał w mieście ro-dziunem, w Presburgu, Rosenau i Wiedniu, w 1846 został profesorem w Szarvas i zmarł w 1882 jako profesor estetyki uniwersytetu peszteńskiego. Od 1858 był członkiem Akademii węgierskiej, od 1860 członkiem i sekretarzem, a wreszcie wiceprezesem towarzystwa Kisfaludego. Pierwszą jego publikacyą był zbiór pieśni ludowych, przełożony na język niemiecki p. t. „Ungarische Volkslieder” (Lipsk 1846). Napisał po węgiersku podręcznik estetyki, wydany przez towarzystwo Kisfaludego (1849), rozprawy o wersyfikacyi węgierskiej („Magyar verstau” 1854) i o balladzie („A balladaról”), ko-medyę „A lângész” („Geniusz”), szereg prac z dziedziny filozofii, estetyki i historyi literatury, wydanych p. t. „Tanulmanyok” (1873), poetykę węgierską („Magyar költeszettan” 1880) i w. in. W r. 1844 wystąpił jako przeciwnik Petöfiego. Brat jego, Juliusz G. (* 1829—f 1869), pisywał popularne prace przyrodnicze i przełożył na język węgierski „Luzyady” Ca-moeusa.

Greifenberg, 1) miasto powiatowe w regencyi Szczecińskiej nad Regą, 5 293 m-ców (1890); 2) miejsce kąpielowe w regencyi Górnej Bawa-ryi, w obwodzie Landsberg; wody mineralne. w* J-Greifswald, miasto w Prusach, ob. Gryfia. Greigh Samuel (* 1736 —fi788), admirał rossyjski, z pochodzenia Anglik. W r. 1764 przyjął służbę we flocie rossyjskiej i otrzymał stopień kapitana pierwszej rangi. Dowodząc okrętem „Trzech hierarchów”, odznaczył się przy spaleniu 100 okrętów tureckich w bitwie, sto-

w. J.

w. J.

Gr yc.

tetu opieki nad więźniami.

czonej 7 lipca 1770 r. w zatoce Czesmeńskiej. W r. 1774 został mianowany wice-admirałem i głównym kommendantem portu kronsztadzkie-go, a w 1788, już jako admirał, odniósł zwycięstwo nad flotą szwedzką pod Hochland. — Leer „Enc. wojen, i morsk. nauk”.

Grein, miasto w Austryi Wyższej, hetmań-stwie Perg, na lewym brzegu Dunaju, uczęszczane latowisko; około 1 400 m-ców.

Greinerwald, pdws. odroże Lasu Czeskiego, zbiega ku Dunajowi pod Greinem.

Greiz, stolica ks. Reuss starszej linii, ob.

Grejm Michał, drukarz, fotograf, antykwa-ryusz i numizmatyk polski, urodził się r. 1828 w Żelechowie, w powiecie Garwolińskim, i tam też, ukończywszy nauki szkolne, oddał się zawodowi drukarskiemu. Do roku 1848 pracował na tem polu w Warszawie, potem w Lublinie, skąd w 1852 przeniósł się do Kamieńca Podolskiego na stanowisko naczelnika drukarni rządu gubernialnego, którą przez lat 20 umiejętnie kierował. Lecz mechaniczna praca zawodowa nie wystarczała bystremu umysłowi G-a, udaro-wanego przytem od natury zdolnościami arty-stycznemi, rozmiłowanego w sztukach pięknych i zabytkach przeszłości. Powoli zaczął zbierać rozmaite osobliwości antykwarskie, jakie tylko nawinęły mu się pod rękę, a miały wartość rzeczywistą: przedmioty sztuki czystej lub stosowanej, stare a cenne instrumenty muzyczne, rzadkie druki, monety i medale, wreszcie stare obrazy, w których restaurowaniu doszedł z czasem do niezwykłej biegłości, w końcu zaś urządził zakład fotograficzny, nie jako warsztat zarobkowy, lecz raczej jako pracownię artysty czno-naukową. Pod tym względem wiele miał wspólnego z Karolem Beyerem, z którym ścisłe zawiązał stosunki, zrazu jako numizmatyk, następnie zaś jako fotograf, i za jego przykładem oddał się namiętnie pracy żarliwej nad udoskonaleniem fototypii. Na tej drodze doszedł był do wyników wcale pomyślnych, lecz w Kamieńcu brakło mu pola do ich zużytkowania. Natomiast w dziedzinie fotografii przyzuać mu należy wielką zasługę: zająwszy się przeważnie z jednej strony zdejmowaniem widoków malowniczych tak samego Kamieńca, jak i jego okolic, będących zarazem skarbnicą nieprzebraną pamiątek historycznych, z drugiej zbieraniem typów etnograficznych, bądź odrębnych, bądź układanych w udatne obrazki rodzajowe, stał się twórcą dwu bardzo pięknych, bogatych i ciekawych albumów. Z fotogramów tych korzystało wielu malarzy, a pisma ilustrowaue chętnie je w drzeworytach reprodukowały. Prawdziwem arcydziełem swego rodzaju jest odtworzony w „Kłosach” na czterech stronach ogólny widok Kamieńca, do którego G. wykonał kilkanaście zdjęć częściowych z rozmaitych punktów dokoła miasta, a następnie te części umiejętnie w jedną całość połączył. Wielka szkoda, że brak środków materyalnych nie pozwala mu wydać swojego Albumu widoków w reprodukcyi foto-drukowej i że poprzestać musiał na wypuszczeniu w świat ozdobionych niemi 30 „pocztówek”, którym na wystawie warszawskiej r. 1900 przyznano medal srebrny. Akademia umiejętności krakowska, oceniając przedstawione sobie typy etnograficzne G-a, zamianowała go współpracownikiem swej kommissyi antropologicznej, a Cesarskie Tow. etnograficzne w Moskwie zaliczyło go do grona swych członków-korrespondentów. W Kamieńcu, gdzie się cieszy wielką popularnością i bierze żywy udział we wszystkich sprawach społecznych, jest bibliotekarzem Towarzystwa lekarskiego i jednym z dyrektorów komi-

A. J. i *

Grejm Jan, syn poprzedniego, malarz polski (* r. 18(30 w Kamieńcu Podolskim—f tamże 1886). Od lat najmłodszych okazywał już zdolność niepospolitą do rysunków, a jako uczeń trzeciej klasy tak piękny w nich postęp uczynił, że za roboty swe, przedstawione przez dyrekcyę gimnazyalną Akademii sztuk pięknych w Petersburgu, otrzymał list pochwalny. W r. 1876, goszczący w Kamieńcu malarz Tytus Maleszewski, rozejrzawszy się w rysunkach G-a, przyznał mu talent wybitny i usilnie na rodziców jego nalegał, ażeby go do Akademii Petersburskiej wysłali, co też i d-r Józef Rolle (Antoni J.) ze swej strony doradzał. Udał się więc młodzieniec nad Newę, lecz zrazu mógł być tylko wolnym słuchaczem, dla braku odpowiednich kwalifikacyj naukowych, i dopiero po roku pilnej pracy, zdawszy wymagany egzamin, został rzeczywistym uczniem Akademii. Tu w lutym r. 1879 odniósł młodzieniec pierwszy tryumf, przedstawiwszy na konkurs rysunkowy widoki malownicze rodziunego Kamieńca, za które przyznano mu medal srebrny i prawo do udziału w konkursie historycznym. Podniecony tem, oddał się z jeszcze większym zapałem sztuce umiłowanej; ale rychło sił mu zabrakło, praca bowiem nadmierna i ostry klimat rozwinęły w nim wrodzoną skłonność do suchot. Lekarze kazali mu bezzwłocznie z Petersburga wyjechać; lecz dopiero przy końcu maja r. 1882 mógł ten rozkaz wykonać. Pobyt na Podolu, potem w Krakowie pokrzepił siły jego i podniecił energię, zamiast więc szukać odpoczynku kędyś pod włoskiem niebem, udał się do Akademii w Monachium, gdzie przez rok cały (1883) pędzla z rąk prawie nie wypuszczał: tutaj, między innemi, powstał obraz jego Golgota (Ukrzyżowanie). Stu-dya w Akademii monachijskiej bardzo korzystnie na rozwój talentu G-a wpłynęły; nie chciał wszakże na nich poprzestać i, z chlubnem świadectwem powróciwszy do Petersburga, zabrał się do pracy tem żarliwiej, marząc o zdobyciu wielkiego medalu złotego, przez któryby zape-

Grek (herb) — Gremiał.

815

Fig. 268. Grela (herb).

D.

sztuki.

Dr J. P.

wnił sobie stypendyuin sześcioletnie na uzupełnienie wykształcenia swego we Włoszech. Jakoż zdobył: osiem medali srebrnych (trzy wielkie a pięć małych) i jeden złoty (mały). Ten ostatni przyznano mu za obiaz konkursowy olejny, przedstawiający Dedala i Ikara. Przy tej pracy, w którą włożył był całą swą duszę, do reszty siły swoje wyczerpał. W lutym r. 1885 wrócił do Kamieńca pod dach rodzinny i tam w dniu

3-im grudnia 1886 młodociany, pełen najpiękniejszych nadziei, żywot zakończył. Poza Ikarem, którego po śmierci syna ojciec ofiarował Muzeum narodowemu w Krakowie, do rzędu wybitniejszych prac Jana G-a należą: Głowa starej kobiety; Głowa śmiejącego się mężczyzny; Golgota; Chrystus złożony w grobie; Św. Antoni (w kościele ormiańskim w Kamieńcu); Chrystus w ogrójcu; Zaślubienie N. P. Maryi; Św. Józef z Dzieciątkiem Jezus. Oprócz tego pozostało po nim wiele kartonów i szkiców do obrazów, jak np. między innemi 9 kartonów do u-tworu muzycznego F. Davida p. t. „Pustynia”, pięć do poematu Gosławskiego „Podole”; Św. Piotr uzdrawiający ślepego; Scena z dziejów apostolskich; Zdjęcie z krzyża, jako też wiele studyów z natury, malowanych olejno, mnóstwo robót akwarellowych, kredkowych i ołówkowych, bądź typów, bądź różnych miejscowości podolskich; wreszcie sporo portretów. Dodać w końcu wypada, że za pobytu w Petersburgu, częścią dla chleba powszedniego, częścią dla wprawy, kopiował dzieła mistrzów celniejszych, szczególniej zaś hiszpańskich.    *

Grek. Herb polski. Na tarczy w polu błę-kitnem nad murem z blankami pół lwa żółtego wprawo. Nad hełmem w koronie dwa skrzydła orle czarne lub trzy pióra strusie białe. Herb rodziny Greków z wojew. Brzeskiego, obecnie wylegitymowanych ze szlachectwa w Gali-cyi.— Źródła: Niesiecki, Borkowski, Hefner. D-

hé

40).

Fig. 267. Grek (herb).

Grela. Herb polski. Na tarczy w polu błę-kitnem półksiężyc złoty rogami do góry; nad każdym rogiem po sześciopromiennej, złotej gwieździe. Nad hełmem w koronie ręka zbrojna z mieczem. Herb rodziny Grelów z wojew. Pomorskiego, z której Henryk podpisał elekcyę Jana Kazimierza w 1648 roku.—Źródła: Niesiecki, Ostrowski.

Greli Edward August (* 6 listopada 1800 w Berlinie—f 10 sierpnia 1886 w Steglitz pod Berlinem), kapelmistrz i kompozytor muzyczny niemiecki. G. był synem organisty i sam też kształcił się pierwotnie na organistę pod kierunkiem Kaufmana i Zeltera. W 1817 r. objął urząd drugiego kapelmistrza Towarzystwa muzycznego „Singakademie” w Berlinie. W 1839 r. pełnił urząd organisty nadwornego, a od 1851 nauczyciela kompozycyi w szkole muzycznej przy Akademii sztuk. Dyrekcyę naczelną w „Singakademie” objął 1876 r.; w tym czasie otrzymał tytuł „profesora”, a 1883 stopień doktora hon. causa, przyznany mu przez uniwersytet berliński. G- napisał kilka mszy, psalmów, uwertur, kantat, oratoryum „Izraelici na puszczy”, wiele hymnów, kompozycyj na organy i t. p., odznaczających się znakomitem opracowaniem kontrapunktycznem. Mimo wysokie wykształcenie muzyczne i humanitarne, G. często dziwaczne wygłaszał zdania o muzyce. Twierdził np., że tylko muzyka wokalna zasługuje na miano sztuki prawdziwej, instrumentalna zaś (symfonie,

uwertury i t. d.) jest objawem upadku tej

A. Pol.

Greli (Groell) Michał, księgarz warszawski, ob. Groell.

Grembs Jerzy był lekarzem nadwornym Konstancyi austryackiej, drugiej małżonki króla Zygmunta III, biegły botanik, który Syreniuszowi (ob.) dostarczył wiadomości o roślinach rosnących w okolicach Wilna. Szczegóły życia jego nie są znane. Por. S. Kośrniń-skiego „Słownik lek. pols.” (str. 151).—Prawdopodobnie krewnym jego, może bratem lub synem, był Franciszek Oswald G., lekarz nadworny w Salzburgu, wielki zwolennik van Heimo nta (ob.), autor w swoim czasie słynnego dzieła „Arbor integra et ruinosa hominis’⁷ (Monachium 1657 i Frankfurt 1671).

Gremiał (z łacińsk. gremiale) jest to czworokątna sztuka materyi jedwabnej lub innej, według Gawanta (wyd. z r. 1790, I 510) długa na 2 łokcie mniej-więcej, szeroka na półtora, zdobna haftem i galonami. Nazywa się tak z tego powodu, iż kładzie się na łonie, in gremio episcopi celebrantis, podczas Mszy św. lub święceń, przy rozdawaniu bowiem popiołu i palm, kładzie się obrusek (mappa) nie gremiał, na kolanach biskupa. G. jest używany w celu zabezpieczenia ornatu, by kapłan, kładąc na nim ręce, nie zbrudził go od potu; użycie G-u przepisuje Caerem. Epp. (1. I, c. XI, n. 9). Niegdyś i kapłani go używali: dziś jest to ubiór wyłącznie

tacyj, język.

nada.

w. J.

biskupi. Niektórzy liturgiści zowią go subcincto-rium, mylnie jednak, gdyż subcinctorium należy do ubioru wyłącznie papieskiego.—Ob. Ga want w edyc. Meratego z r. 1749, I 148 n. 37; Noel „tnstruct. sur la Liturgie” (I 327).

Grremplowanie (tkactwo), ob. Przędzalnictwo.

Gremzdel, jezioro w Król. Polskiem, w pow. Sejneńskiem; 46 mórg. pow.; nad niem wieś G.—„Sł. geogr.”.

Gremzdy. jezioro w Król. Polskiem, w pow. Sejneńskim, pomiędzy Suwałkami a Krasnopolem, na wschód od jez. Wigierskiego; brzegi wogóle nizkie i bezleśne; 638 mórg. pow.; łączy się z jeziorami Dechłe, Długie, Buchto, Miałkie, Ślepe, Głuche. Na zachodnim brzegu wieś G. Polskie, na wschodnim G. Buskie.— „Sł. geogr.”.

Greń Fryderyk Albrecht Karol (* w Bernburgu d. 1 maja r. 1760—f w Halli d. 26 listopada r. 1798), lekarz i chemik. Pochodził z rodziny szwedzkiej od niedawna w Niemczech osiadłej; początkowo przeznaczony był do stanu duchownego, lecz gdy go ojciec wcześnie odumarł, wstąpił na naukę do aptekarza. Jako młodzieniec bardzo zdolny i niezmiernie pracowity, szybkie czynił postępy w zawodzie swym i już w r. 1779, mając zaledwie lat 19, otrzymał zarząd apteki w Offenbach. W roku następnym udał się do Erfurtu, gdzie został prowizorem u Tromsdorfa starszego, który nietylko pozwolił mu uczęszczać na swe wykłady lekarskie, ale nadto prywatnie zajął się jego wykształceniem. Z Erfurtu udał się na uniwersytet do Helmstedtu, nakoniec stamtąd w r. 1783 do Halli, gdzie mu, pomimo że był zapisany jeszcze jako student, pozwolono wykładać chemię. Tamże w r. 1786, obroniwszy rozprawę „Obser-vationes et expérimenta circa genesin aëris fixi et phlogisticati”, uzyskał dyplomy doktorskie z filozofii i medycyny, poczem w r. 1787 został nadzwyczajnym, w roku zaś 1788 zwyczajnym profesorem medycyny. Z początku miewał jeszcze wykłady lekarskie, później wszakże nauczał wyłącznie tylko farmakologii, chemii oraz fizyki. Przez czas dłuższy występował jako przeciwnik Lavoisiera (ob.) i gorliwy obrońca t. zw. teoryi f 1 o g i s t y c z n e j (ob. Flogi-ston), o której błędności dał się jednak w końcu przekonać: w owym czasie powstało dzieło jego „Systematisches Handbuch der gesammten Chemie” (Balia 1787—89). Z innych prac jego wymienić można jeszcze: „Grundriss der Naturlehre” (Halla 1788, wyd. 6-e tamże 1820): „Handbuch der Pharmakologie” (tamże 1790— 1792, wyd. 3-e tamże 1813) i „Grundriss der Chemie nach den neuesten Entdeckungen” (t-że 1796—1797, wyd. 4-e tamże 1818). Pierwsza z prac jego, drukiem ogłoszona, p. n. „Betrachtungen über die Gährung und die dadurch erhal-tenen*lProducte” (Halla 1784), nie nosi nazwiska jego; jako autor jej podany jest G. F. J. v. P.— Por. „Biographie méd.” (T. IV, str. 517).

Grenada, wyspa w Brytańskich Indyach Zachodnich, jedna z Małych Antyllów (gub. wysp Windward), pod 11° 38'—12° 30' sz. pn., oraz 61° 10' — 61° 50' dł. zach. G., 344 kim. kw. obszaru, około 55 000 (około 1000 białych) m-ców. G. jest natury wulkanicznej, ma kilka szczytów (grupa gór Sinai, św. Katarzyny, 1143 m. n. p. m., Punch Bowl, ze starym kraterem, św. Antoniego z jeziorem kraterowem), źródła, gorące; zdarzały się tu trzęsienia ziemi. Wybrzeże południowe poszarpane zatokami fiordo-watemi. Grunt urodzajny. Średnia t° roku = 28°3 C., opadów rocznie 183 mm. Lasy gęstp (cedry, mahonie—Swietenia Mahagoni, multijuga); uprawiane są tam: kakaowiec, trzcina cukrowa, bawełna, „korzenie”, yams (Dioscorea), drzewo chlebowe i t. p. Ze zwierząt dzikich są tu agu-ti (Dasyprocta), dydelf-opossum, legwany (Iguani-dae), ryby, w morzu wieloryby. Miasto G. George, około 5 000 m-ców (1900 r.), port dogodny, bezpieczny. G-ę odkrył Kolumb; w wieku XVII zaczęli ją kolonizować Francuzi, tępiąc przytem miejscowych Karibów. W końcu w, XVIII zdobyli G-ę Anglicy. Wspomnienia francuskie liczne: przewaga katolicyzmu, nazwy rzek, gór, plan-

w. J.

Grenada, miasto w Hiszpanii, ob. Gra

Grenadiny (Grenadille), łańcuch wysp pomiędzy wyspą św. Wincentego a Grenadą (ob.), należących pod względem administracyjnym już do pierwszej, już to do drugiej; 34 kim.

kw. obszaru, przeszło 6 000 m-ców. Największa Carriacou (budowa statków), inne: Bequia z portem Admiralty Bay, Union, Little Martinique, Can-nouan, Moustique i t. d. Hodowla bydła, uprawa bawełny.

z Gre(a)nady Ludwik, Ludovicus Grana-tensis (* 1504—f 1588), znakomity kaznodzieja i pisarz ascetyczny, urodził się w Granadzie w Hiszpanii z ubogich rodziców. Razu pewnego jako mały chłopiec wiódł spór z pewnym rówieśnikiem swoim, skutkiem czego przyszło pomiędzy nimi do bójki. Hrabia Tendilla, będąc przypadkowym świadkiem tego zatargu, kazał bijących się malców rozłączyć. Wówczas Ludwik wystąpił przed nim w obronie własnej, a uczynił to tak pięknie, przytaczając na swe usprawiedliwienie tak mocne, logiczne i należycie uporządkowane dowody, że owa wrodzona a przedziwna wymowa chłopięcia wprowadziła w zdumienie możnego pana, który wziął go do swego domu, wychowywał i kształcił razem z własnymi synami. W 19-m roku życia Ludwik wstąpił do zakonu Dominikanów, którego miał się stać chlubą i jedną z najpiękniejszych ozdób. Po ukończeniu studyów filozoficznych i teologicznych w Walencyi był czynnym w zakonie ja-ko nauczyciel, jako przełożony i wreszcie jako prowincyał w Portugalii. Wybrany na biskupa Bragi, przez pokorę uchylił się od przyjęcia dostojnego urzędu kościelnego. Doczekał się podeszłej starości i swe nader pracowite i pełne poświęceń dla chwały Bożej życie zakończył świętobliwą śmiercią 31 grudnia 1588 w Lizbonie, licząc lat 84. Campany mówi o nim w swem „Teatro historico de la Elocuencia espanola“, że należy go uważać za najwymowniejszego Hiszpana XVI wieku. Porównywają go niektórzy ze św. Janem Złotoustym i z Bossuetem, a w Hiszpanii ma on pod pewnym względem znaczenie takie, jak u nas wiekopomny Skarga. Dzieła Ludwika z Grenady są pisane częścią w łacińskim, częścią w hiszpańskim języku; niektóre ze swych pism łacińskich sam później przetłó-maczył na hiszpański. Niepodobna wyliczyć wszystkich prac tego pisarza. Najcelniejszą książką jego, według własnego zdania autora, jest „La guia de pecadores“ (Przewodnik grzeszników), o której słusznie powiedziano, że więcej błądzących na drogę zbawienia wprowadziła, niż w sobie liter zawiera. Inne znakomite jego dzieło „El Memorial de la vida Christiana” (Pamiętnik życia chrześciańskiego) jest wskazaniem drogi, prowadzącej duszę od pierwszych początków nawrócenia aż do najwyższej doskonałości chrześciańskiej. Pozostawił również wiele kazań. Odznaczają się one południową werwą, często poetyckim polotem a zawsze gorącością ducha chrześciańskiego; snąć sam głęboko prze-nikniony był tem, czego nauczał z kazalnicy i co pisał. O Bogu mówi z wielkiem namaszczeniem i wzniosłością; nieporównany był w malowaniu z jednej strony ludzkich słabości i ułomności a z drugiej w wykazywaniu wszechmocy i miłosierdzia Bożego. Styl ma czysty, podniosły, miejscami świetny, a przytem jasny i łatwy. Dzieła jego w hiszpańskim języku wyszły p. t. „Luis de Grenada, Obras, precedente su vida escrita par Luis Munoz”, 6 tom. fol. Madryt 1788 — 1800; inne wydanie w 18 tomach Madryt 1786—1789, z przydatkiem 19-go tomu, zawierającego biografię Ludw, z Grenady przez wspomnianego wyżej L. Munoz. Następujące dzieła tego pisarza mamy przetłómaczo-ne na język polski: „Przewodnik grzeszników”, tłóm. Stanisław Warszewicki, Lubi. 1587, 1687, 1730; inne tłómaczenie, z francuskiego, wyszło w Warszawie 1862 i w Krakowie 1891; „Rozmyślanie gorzkiej męki Pana Jezusa”, tłóm. ks. M. Wieczorek, Kraków 1858; „Żywot Pana i Zbawiciela Naszego Jezusa Chrystusa”, Warszawa 1899. — Ob. Kaulen „Kirchenlexikon” t. 8-y (Freyburg 1893).

Grenadyer, gatunek piechoty, wzmiankowany po raz pierwszy w 1634 przy oblężeniu Ratys-bony (Regensburga). Dowódzca tej twierdzy wezwał ochotników do rzucania granatami ręcz-nemi (po francusku grenade), skąd nazwa

Kno. Powie. Iluatr. Ze*r. 205. T. XXVI.

granatyerów czyli grenadyerów powstała. Początkowo G-ami nazywano tych tylko żołnierzy kompanij muszkieterskich, którzy do rzuoania granatów byli przeznaczeni i, oprócz flinty i sza bli, w torbę z 6—10 granatami, często szkla-nemi, byli zaopatrzeni. Ponieważ rzucanie granatów wymagało siły, zręczności i odwagi (G-owie bowiem postępowali na czele kolumn szturmowych), przeto na G-ów wybierano ludzi, którzy się powyższemi przymiotami odznaczali. We Francyi cd r. 1670 wszyscy G-rzy pułku królewskiego zebrani zostali w jedną kompanię, która otrzymała stanowisko po prawej ręce względem innych kompanij. Niebawem każdy pułk (regiment) piechoty miał swoją kompanię grenadyer-ską. Nawet gdy ręczne granaty wyszły z użycia (w połowie XVIII wieku), G-owie nie przestali stanowić wojska doborowego. I dziś jeszcze, gdy podział piechoty na gatunki utracił racyę bytu, gdy cała piechota jednakowo ćwiczona i do jednakich celów jest używana, G-owie otrzymują zdatniejszych rekrutów. W Ros-syi istnieje 16 pułków G-ów pieszych, z których 12 ściągniętych w 3 dywizye stanowią osobny korpus grenadyerski; nadto gwardya liczy jeden pieszy i jeden konny pułk G-ów. W Niemczech jest 5 pułków G-ów pieszych gwardyi i 19 pułków G-ów liniowych (nr 1 —12; 89, 100, 101, 109, 110, 119, 123); nadto pierwsze dwa bataliony każdego pułku piechoty gwardyi (jest ich pięć) noszą nazwę grenadyerskich; 3-ci pułk dragonów liniowych zwie się pułkiem G-ów konnych (powołał ich do życia Fryderyk Wielki, lecz posiadał tylko jeden taki pułk). W wojsku włoskiem istnieją dwa pułki G-ów sardyńskich (najroślejszy żołnierz w całej Europie), a w wojsku angielskiem jeden pułk G-ów gwardyi (Grenadyer Guards). Francy a i Austro-Węgry nie posiadają obecnie G-ów. W wojsku polskiem od 1815 do 1831 istniał jeden pułk G-ów gwardyi. Za czasów księstwa Warszawskiego jedna kompania w każdym batalionie (z ogólnej liczby ośmiu) nazywała się gre-nadyerslia.—Marszem grenadyerskim zwie się w wojsku niemieckiem marsz staropruski, u-łożony na małe bębny i piszczałki, który mają prawo grywać pułki piechoty gwardyi przy prezentowaniu broni.—Hełmami grenadyerski e-mi nazywają się w Niemczech i w Rossyi historyczne hełmy śpiczaste, z przodu wysokie, ku tyłowi ścięte, które dawnemi czasy nosili G-rzy i które bermycom niedźwiedzim G-ów francuskich i austryackich odpowiadały. Hełmy te, wdziewane tylko przy nadzwyczajnych okazyach, posiada w Niemczech 1-szy pułk piechoty gwardyi i pułk G-ów gwardyi imienia cesarza Aleksandra, w Rossyi zaś pułk Pawłowski gwardyi. Hełmy tego ostatniego pułku, przedziurawione kulami w bitwie pod Borodino, są zachowywane w tym stanie; jest ich tylko kilkaset. Pułk G-ów gwardyi imienia cesarza A-

103

leksandra otrzymał swe dzisiejsze hełmy historyczne dopiero w 1894 od 1-go pułku piechoty gwardyi, który cesarz Wilhelm obdarzył w o-wym roku nowemi hełmami na wzór hełmów grenadyerskich z czasów Fryderyka Wielkiego; poprzednie swe hełmy pułk ten otrzymał był od króla Fryderyka Wilhelma III w 1824 (dwa pierwsze bataliony); w 1843 (trzeci batalion),

pliwości. Ogólne zarysy wybrzeży biegną prawie w liniach prostych: wybrzeże zachodnie na całej prawie przestrzeni biegnie w kierunku północno-zachodnim, tylko na dalekiej północy (za 75° szer.) w kierunku północnym; wybrzeże wschodnie biegnie z początku na północo-wschód, a następnie (od 70° szer.) na północ. W szczegółach jednak te proste zarysy są nadzwyczaj urozmaicone, podobnie jak w Norwegii, liczne-mi fiordami, które, szczególniej na zachodzie, nadają linii brzegowej ukształtowanie frendzlowate.

2. Stosunki geologiczne, ukształtowanie powierzchni, skorupa lodowa. O ile sądzić można z pasów nadbrzeżnych, niepokrytych przez skorupę lodową, która zalega wnętrze kraju., G. składa się z granitów, gnejsów i łupków krystalicznych, które uległy zdyslokowaniu i abra-zyi (zestrychowaniu); na tym archaicznym fundamencie spoczywają poziomo warstwy paleo-zoiczne (głównie piaskowiec czerwony), meso-zoiczne (jura, kreda) i trzeciorzędowe; tylko warstwy syluru w okolicy Smithsundu są zdys-lokowane. Śród tych skał osadowych występują wybuchowe, mianowicie dyoryty i dyabazy śród skał archaicznych, porfiry śród czerwonego piaskowca i bazalty, rozlane jako pokrywy śród trzeciorzędu. Warstwy osadowe są po części morskie, po części zawierają ślady roślin lądowych (węgiel jurajski, lignit trzeciorzędowy), nawet pod 81° 45' szer. Większa jednak część Grenlandyi jest, jak wspomnieliśmy, pogrzebana pod skorupą lodową („Inlandeis”); w epoce lodowej skorupa ta pokrywała całą G-ę, obecnie cofnęła się nieco ku wnętrzu, pozostawiając wolnym wązki pas nadbrzeżny, zwany krajem zewnętrznym („ Aussenland”); w niektórych jednak miejscach odnogi tej zwartej wewnętrznej masy lodowej przekraczają, „niby ramiona polipa”, pas nadbrzeżny i dosięgają wyżej wspomnianych fiordów, a nawet całkowicie je wypełniają. Według ostatnich badań Nansena, któremu udało się przejść G-ę wpoprzek (1888 r.), możemy przyjąć z pewnością, że skorupa lodowa tworzy nieprzerwaną pokrywę kraju od jednego wybrzeża do drugiego; z pod tej pokrywy sterczą tu i owdzie najwyższe skalne szczyty pogrzebanego kraju, zwane nu na tak; zresztą ostatnie z nich nie leżą dalej ku wnętrzu jak na 52 kim. od krawędzi lodowej. Południowy kraniec G-i mniej-więcej na południe 61° jest wolny od lodów; zdaje się też, że wolnym jest od niego i kraniec północny,—pierwszy z powodu ciepła, drugi z powodu suchości. Powierzchnia skorupy lodowej ma ukształtowanie faliste, grzbiety fal biegną mniej-więcej w kierunku południkowym; najwyższe wzniesienie skorupy, dział lodowy, leży nieco bliżej brzegu wschodniego niż

p. m.

P. M.

Grenadyerka (z francuskiego grenadiere)> kółko na karabinie, do zaczepiania pasa skórzanego przeznaczone. Mettre son fusil à la grenadière, znaczy: zawiesić strzelbę na plecach.

Grenelle, przedmieście Paryża (ob.).

Grengezyt, ob. Delessyt.

A. Pol.

Grenie Gabryel Józef (* 1756 w Bordeaux—f 3 września 1837 w Paryżu), urzędnik francuski. Zajmując się z amatorstwa w chwilach wolnych od zajęć biurowych muzyką, akustyką i mechaniką, G. zbudował 1810 r. „Orgue expressif”, instrument klawiszowy. Zamiast piszczałek, były w tym organie umieszczone języki metalowe różnej wielkości, które pod naciskiem powietrza, wprowadzanego do przyrządu przez miechy, wydawały dźwięki. Z tego iustrumentu urobiono w 30 lat później harmonium dzisiejsze (ob. Harmonium).

Grenier Edward, poeta francuski (* w Bau-me-les-Dames 1819). Ubiegał się niejednokrotnie o nagrodę Akademii francuskiej; pozyskał ją też kilka razy, m. in. w 1867 za poemat ,,La Mort du président Lincoln”. Ogłosił drukiem: „Petits Poèmes” (1859); „Poèmes dramatiques” (1861); „Amicis” (1868); „Marcel” (1874);

„Jacqueline Bonhomme” (1879); „Francines”

(1884); „Poèmes épars” (1889). W 1882 wydał kompletny zbiór swych poezyj, w 1889 zbiór utworów scenicznych, w 1860 przekład Reiueke-lisa Goethego, w 1886 zbiór maksym p. t. „Penseroso” (1886). Wspomnienia jego („Souvenirs”) drukowała w 1893 „Revue Bleue”.

Greninga, ob. Groningen.

Grenlandya, kraj w Ameryce Arktycznej, największa wyspa na ziemi (2170 000 klm. Q).

1. Położenie i ukształtowanie poziome. G. leży na wschód od Archipelagu Arktycznego (ziemi Baffina i Granta), od którego oddzielona jest cieśniną Davisa, zatoką Baffina, oraz cieśninami:

Smitha, Kennedy i Robesona. Od leżącej ku wschodowi Islandyi dzieli G-ę cieśnina Dane-marku. G. wkracza klinem bu południu z morza Polarnego w północny Atlantyk. Kraniec południowy, przylądek Farewell, sięga nieco poza 60° szer. (59° 45'), to jest do szerokości Chry-styanii i Petersburga. Najpółnocniejszy dosięgnięty punkt, mianowicie przez porucznika Lockwooda (w 1882), leży pod 82° 24' szer. pil. zachodniego, najwyższy punkt skorupy, dosięgnię-Wybrzeże północne zostało bliżej poznane do- ty przez Nansena, leży tu na wysokości 2 720 piero w 1892 r. przez wyprawę Peary’ego. Wy- m. Nunataki wznoszą się do 3 000 m. We spowy charakter G-i nie podlega obecnie wąt- wnętrzu kraju skorupa lodowa ma powierzchnię

najrówniejszą, przytem pokrywa ją warstwa suchego śniegu, ku krawędziom zaś lód jest popękany w niezliczone szczeliny, ułożone przeważnie równolegle, wypełnione niekiedy aż po krawędzie stojącą wodą. Prócz tego w czasie lata napotyka się na powierzchni lodowej także i wody płynące, rzeki w łożyskach lodowych; rzeki te znikają nieraz, na podobieństwo rzek karstowyeh, w szczelinach lodowych. Prócz tego Nordenskjóld napotkał tam słupy pary, buchające z pod lodu: podlodowe gejzery.

Powierzchnia lodowa przybiera w różnych miejscach różny krajobrazowy charakter; Nor-denskióld, któremu udało się po raz pierwszy (1883) wedrzeć we wnętrze G-i, stawia tu następujące typy: 1) nieznaczna morena na skraju skorupy lodowej, odgraniczająca się od pasa nadbrzeżnego, 2) stok lodowy pokrajany szczelinami,

3) grzbiety lodowe do 20 stóp wysokie, ze strömend stokami i olbrzymiemi szczelinami, 4) garby lodowe do dwóch metrów wysokie, 5) zagłębia lodowe z liczneini, bystro płynącemi rzekami, niekiedy z jeziorem pośrodku, 6) równiny pokryte śniegiem wilgotnym, kaszowatym, 7) obszary wnętrza, pokryte śniegiem suchym.

Wreszcie do zjawisk napotykanych na skorupie lodowej należy odkryty przez Nordenskiól-da tak zwany „kryokonit” tj. pył lodowcowy, zawierający żelazo magnetyczne, zbierający się na powierzchni lodowej, tam, gdzie stopniał śnieg przeszłoroczny; Nordenskióld przypisuje mu pochodzenie kosmiczne, inni wyprowadzają go z wolnego od skorupy lodowej wybrzeża, skąd został przyniesiony przez wiatry. Innych materyałów skalnych, tj. moren powierzchownych, niema na skorupie lodowej, wyjąwszy najbliższą okolicę nu-nataków; występujący tu materyał skalny jest poczęści pochodzenia miejscowego, poczęści przyniesiony zdaleka jako morena denna, która została wyniesiona na wierzch wskutek sparcia się masy lodowej na sterczącym nuna-taku (Heim). W niewielkiej odległości za nu-natakiem materyał ten znika w czeluściach lodu. Skorupa lodowa przedstawia straszliwą pustynię, której martwą ciszę przerywa tylko niekiedy szum potoków, znikających w szczelinach, lub huk pękających lodów. Gra kolorów, zwłaszcza na ścianach szczelin lodowych, bywa wspaniałą; przypomina niekiedy błękitną grotę na Kapri. Promienie słońca, odbite od białej powłoki śnieżnej, rażą oczy i zmuszają podróżnika do używania ciemnych okularów. Z powodu wielkich różnic temperatury na różnych wysokościach oraz igiełek lodu, unoszących się w powietrzu, występują, tu często złudzenia optyczne, miraże. Ze szczytu nunataku przed oczyma podróżnika roztacza się nieprzerwane morze lodowe, a podniesione przez refrakcyę krawędzie horyzontu nadają całej okolicy postać olbrzymiego okrągłego półmiska.

Początkowe powstanie skorupy lodowej Rink przypisuje stopniowemu zamarzaniu dawnych wielkich rzek. I obecnie małe strumienie pasa nadbrzeżnego, zasilane w ciągu całej zimy przez lodowce, zapełniają swe doliny lodem, poczynając od części dolnych ku górnym, albowiem zamarzła woda dolna zatamowywa nadpływającą z góry, ta zaś wznosi się, rozlewa na lód i sama szybko zamarza. W ten sam sposób, przez takie wylewy lodowe dawnych wielkich rzek grenlandzkich, powstała — jak sądzi Rink — skorupa lodowa: za-tamowywane od dołu lodem i rozlewające rzeki wypełniły swe doliny lodem, który przez ciągPy napływ i zamarzanie wody z góry rozprzestrzeniał się w górę, aż zalał, zakrył wyniosły grzbiet działu wodnego i tak cały kraj został pokryty skorupą lodową. Dalszy wzrost tej olbrzybiej skorupy uregulowały same opady śnieżne: coroczne te opady zwiększają wprawdzie lodową masę Grenlandyi, ale masa ta jest w ruchu, dochodzi do morza i tam wydziela swój nadmiar jako góry lodowe.

Skorupa lodowa grenlandzka przedstawia nam obecnie obraz taki, jaki niegdyś w epoce lodowej przedstawiała nizina europejska od Skandynawii do stóp gór Średnich Niemieckich i Karpat zachodnich. Ta diluwialna skorupa lodowa wybornie tłómaczy nam rozprzestrzenienie i zaleganie osadów diluwialnych, ale wyjaśnienie ruchu tej skorupy diluwialnej po równinie, nieraz pod górę, nastręcza pewne trudności. Dla wyjaśnienia ich geograf niemiecki E. Drygalski przedsięwziął podróż do Grenlandyi (1891 —1893), aby tu zbadać ruchy analogicznej skorupy lodowej. Badania te wykazały, że ruch lodu odbywa się nietylko w kierunku pochyłości, lecz także od mas grubszych ku cieńszym, które ulegają wypchnięciu, i tym sposobem ruch jest skierowany od grubszych mas wnętrza ku cieńszym krawędziom i te, parte, mogą się poruszać nawet pod górę. Wreszcie masy te, wciśnięte we fiordy, pogrążają się w morze i wskutek ciśnienia z dołu (lód jest lżejszy od wody) odła-mują się i spływają, tworząc góry lodowe. Po-wtóre nadmiar lodu uchodzi do morza także w postaci płynnej, w postaci potoków lodowcowych, które mimo nizkiej temperatury powstają tutaj, według Nansena i Drygalskiego, pod wpływem wewnętrznego ciepła ziemi; mianowicie skorupa lodowa, pokrywając powierzchnię ziemi, wywołuje wzniesienie się izogeoterm (powierzchni jednakowej temperatury warstw ziemi). Gdy izogeoterma z temperaturą wyższą od 0° sięgnie w dolne warstwy masy lodowej, lód zamienia się w wodę i wypływa z pod skorupy. Podobnemu procesowi musiały bezwątpienia podlegać dolne warstwy olbrzymich mas lodu di-luwialnego i dlatego w jego morenie dennej spotykamy też obficie osady rzeczne (żwiry i piaski). Lodowce, wysyłane przez grenlandzką

skorupę lodową ku fiordom, poruszają się bar- i głości do błyszczących pereł podobne, płynęły dzo szybko; przy końcu, gdzie ruch jest szyb- po jego powierzchni, ku której olbrzymia ścia-szy, prędkość wynosi średnio 16 metr. na dobę, na skalna spadała—jak się zdawało—pionowo, maksymalnie do 30 m. Ruch i plastyczność lo- Ze wszystkich górskich tarasów z każdej doliny du są uwarunkowane ciągłem naprzemian top- spływały olbrzymie lodowce w głąb korytarza

nieniem (pod wpływem ciśnienia) i zamarzaniem, co między innemi widać stąd, że materyał skalny, zawarty we wnętrzu masy lodowej, układa się pod ciśnieniem lodu równoległemi warstwami, podobnie jak blaszki miki w ściśniętej masie gliny. Blaszki miki są też równolegle ułożone w gnejsie, na którym spoczywa grenlandzka skorupa lodowa, niby druga warstwa skalna. Na tej podstawie Drygalski dochodzi do niezmiernie oryginalnego poglądu na geologiczne dzieje Gren-landyi i wogóle naszej planety: jak masa lodowa powstała ze śniegu zwykłego, tak gnejs powstał ze „śniegu gnejsowego”, który padał w zaraniu dziejów ziemi. Drygalski, snując dalej tę analogię w daleką przyszłość, kreśli obraz owej przyszłej skrzepłej ziemi, gdy lód jako skała trwała zajmie rolę gnejsu, a miejsce dzisiejszych lodowców i rzek wodnych zajmą strumienie stężałego i płynnego powietrza!

Pas nadbrzeżny albo kraj zewnętrzny G-i ma bardzo zmienną szerokość; w niektórych miejscach schodzi ona do zera, tam gdzie bądź pojedyńcze lodowce, bądź zwarta skorupa lodowa spada bezpośrednio do morza; wogóle szerokość pasa na południu jest mniejsza niż na północy. Natura jego jest skalista, brzegi, jak wspomnieliśmy, poszarpane, góry na wybrzeżu zachodniem sięgają do 1 800 m., na wsehodniem jeszcze wyżej. Porosty pokrywające powierzchnię skał nadają wybrzeżu zachodniemu charakterystyczny szary koloryt. Zewnętrzne części wybrzeża są pozbawione wszelkiej innej roślinności z powodu ostrych wiatrów od morza wiejących; dalej ku wnętrzu roślinność staje się silniejszą i wkracza wysoko na góry; granica wiecznych śniegów leży tu dopiero na wysokości 1500 m.; zresztą należy zauważyć, że nie znaleziono dotąd kraju polarnego, gdzie-by linia śnieżna zniżała się do powierzchni morza. Najwyższe wzniesienia Grenlandyi napotykamy na wybrzeżu wsehodniem. Payer, który 1870 roku nad fiordem Franciszka Józefa dosięgną! szczytu na 2 100 m. wysokiego, następującemi słowy rysuje krajobraz, który się stamtąd roztacza: „W czasie mych dawniejszych wycieczek w Alpy podziwiałem powielokroć ów wspaniały przepych regionów lodowych, jaki się tam roztaczał ze szczytów na 3000 — 3 600 m. wysokich. Ale jakaż-to różnica od krajobrazów Grenlandyi: tutaj, jak oko zasięgnie, wszędzie panowało skostnienie śmierci, żaden prawie znak życia nie przerywał dzikiej martwoty... Zamiast bujnych dolin alpejskich, z ich ożywionemi wsiami, leżało tu ciemne zwierciadło fiordu na 2100 m. głęboko pod naszemi stopami. Niezliczone góry lodowe, w wielkiej odle-

skalnego i od ich wysokich krawędzi końcowych odłączały się wspaniałe góry lodowe, które, unoszone prądami przez liczne sundy, wypływały na ocean. Ze wszystkich przedmiotów najbardziej zwiacała naszą uwagę olbrzymia piramida lodowa, wznosząca się po stronie zachodniej; przenosiła ona o jakie 500 m. wysoki grzbiet górski, rozciągający się w kierunku południkowym.“

Wspaniała ta góra została przez Payera nazwana „szczytem Petermanna“; wysokość jego ocenił Payer na 3500 m. (zdaje się przesadnie).

Co do lodów na morzach grenlandzkich, to są one dwojakiego rodzaju: jedne, góry lodowe o znacznych wymiarach pionowych, pochodzą, jak wiemy, z lodowców; drugie, płaskie, są morskiego pochodzenia; różnią się od tamtych nietylko kształtem, ale i barwą: pierwsze są niebieskie, drugie jcsno-zielone. Prócz lodów płynących występują, szczególniej w wyższych szerokościach, przymarzłe do brzegu tamy lodowe („Eisfuss“), które dla podróżników polarnych stanowią dobre drogi do jazdy saniami.

3. Klimat. Jakkolwiek Grenlandya wkracza blizko na 6° w pas umiarkowany, to jednak klimat jej jest całkowicie polarny. Wprawdzie w południowej części zachodniego wybrzeża zimy nie są zimniejsze niż pod tą samą szerokością w Skandynawii, ale lata są daleko chłodniejsze, tak, iż stosunki klimatyczne są tutaj takie, jak na północnych wybrzeżach Islandyi i Skandynawii. W Julianehaab co kilka lat zdarza się dzień letni z temperaturą 19°. Średnia temperatura trzech miesięcy letnich wynosi tu -|- 9°. Przytem jednak pogoda jest nadzwyczaj niestała: jasność słoneczna ustępuje często mgłom a nawet śnieżycy. W zimie (lutym) temperatura spada do —25°. Średnia temperatura zimy jest dość wysoka, wynosi —7°. Jeżeli w lecie występowały nagłe obniżenia temperatury, to w zimie zdarzają się nagłe podniesienia do -|- 10° z towarzyszeniem deszczu. Te nagłe zmiany w lecie są sprowadzane przez wiatry zimne od morza, w zimie przeî wiatry ciepłe wschodnie, wiejące ż wnętrza, z ponad skorupy lodowej. Wiatry te, spadając na wybrzeże, ogrzewają się w sposób fölmovy. Zresztą, jak nowsze badania wykazały, nie przeciągają one wpoprzek całej G-i, nie pochodzą ze wschodniego wybrzeża: są pierwiastko-wo wiatrami południowo-zachodniemi, lecz, zataczając cyklonalne kręgi nad wnętrzem G-i, występują wreszcie na jej zachodniem wybrzeżu jako południowo-wschodnie, nawet półno2no-wscho-dnie. W G-i północnej lato jest prawie takie samo jak w połudn., ale zimy są znacznie mroźniej-

O stosunkach klimatycznych wnętrza G-i dowiedzieliśmy się dopiero w nowszych czasach z podróży Nansena. Podczas mroźnego peryodu przy wysokim stanie termometru, jasnem niebie i suchem powietrzu w połowie września obserwował Nansen najniższą temperaturę —45°, najwyższą —18°; średnia dzienna około tego czasu wahała się między —30° i —34°. Temperatury te, obserwowane na znacznej wysokości, po zredukowaniu do poziomu morza dały na średnią września —13°.

sze. Niestałość temperatury w różnych latach, zmienność jej w ciągu miesiąca są tu jeszcze większe niż na południu, i ta zmienność właśnie, bardziej niż nizka temperatura, czyni klimat grenlandzki tak przykrym dla człowieka.

Opady są obfitsze w południowej części zachodniego wybrzeża niż na północy. G. północna ma klimat suchy. Julianehaab ma w ciągu roku 57 dni deszczowych i 75 śnieżnych; grubość śniegu dochodzi tam do 5 m.

Co do wiatrów, to na zachodniem wybrzeżu panują północne i południowe; wiatr północny przynosi pogodę lub mgłę, południowy—burzę śnieżną lub deszczową. Wiatry zachodnie są rzadsze i przynoszą chłodno - wilgotne mgły. Wiatry wschodnie, jak wspomnieliśmy, mają charakter fohnu: występują w zimie, sprowadzając powietrze czyste i duszno-gorące.

Stosunki o świ etl e nia w południowej G-i są podobne do naszych: najdłuższy dzień trwa tylko 18ł/₂ godzin, w G-i północnej za kołem biegu-nowem światło dnia jest daleko nierówniej rozłożone na pory roku; tak np. już w Egedesmin-de słońce skrywa się pod poziomem od 1 grudnia do 11 stycznia, a w leżącym dalej na północ Upernivik od 12 listopada do 30 stycznia. -Jednakże nie należy sądzić, że w owym czasie panuje zawsze zupełna ciemność. Występuje ona tylko podczas mgieł i zamieci śnieżnych; podczas pogody jest w godzinach południowych dość jasno. Prócz tego ciemność nocy polarnych jest rozświecana przez blask księżyca a poczęści i przez zorzę północną. Jak ciemność nocy jest złagodzona, tak też i długość duia zwiększona przez załamanie promieni słońca: słońce jest widzialne nad poziomem już przed rzeczywistym wschodem i jeszcze po rzeczywistym zachodzie; w Upernivik najdłuższy dzień trwa około 9 miesięcy.

Co do klimatu G-i wschodniej, to na wyspie Sabine najzimniejszym miesiącem jest styczeń, ze średnią temperaturą —19.3; najniższa obserwowana temperatura, w lutym, wynosiła —32.2. Najcieplejszym miesiącem był lipiec, najwyższa obserwowana temperatura wynosiła -|-20.5. Średnią temperaturę roczną obliczono na —9.3. W lecie, w długie polarne dni, promienie słońca silnie rozgrzewają grunt,—wskutek tego powietrze, wprowadzone w ruch drgający, wykrzywia zarysy krajobrazu w dziwaczny sposób; podniesienie temperatury występuje przy wiatrach zachodnich i północno - zachodnich. Kierunki wiatrów często się zmieniają: ku zimie zaczynają przemagać wiatry północne, wiejące z wielką siłą i sprowadzające zamiecie śnieżne. Załoga niemieckiego statku „Hansa” w czasie mimowolnej żeglugi na krze lodowej obserwowała przy końcu grudnia nieustającą śnieżycę w ciągu 101 godzin. Po takiej burzy z północy następuje wkrótce wiatr wprost przeciwny, stąd i tutaj olbrzymia zmienność temperatury dochodząca w ciągu jednego miesiąca do 3l)° różnicy (w grudniu obserwowano —|—1.6° i —28.8°).

Średnia roczna, przejmując wysokość wnętrza G-i na 2 000 m. wyniosłaby —25°, średnia stycznia —40°, średnia lipca —10. Wyjaśnienie tak nizkich temperatur znajduje Nansen w silnem promieniowaniu z powierzchni śnieżnej w rozrzedzonem powietrzu, oraz—w topnieniu na dnie skorupy lodowej, która pochłania ciepło. Z powyższego wynika, że we wnętrzu G-i znajduje się biegun zimna, przeciwległy syberyjskiemu. Absolutna wilgotność (ilość pary wodnej) nad skorupą lodową była bardzo nieznaczna, a względna wilgotność—bardzo znaczna. Opady zdają się być częste. Ciśnienie powietrza nad skorupą lodową jest znaczne, wiatry rozchodzą się stąd nazewnątrz.

4. Flora. Mimo licznych usiłowań badaczy flora G-i przedstawia wiele jeszcze zagadek; do takich należy przedewszystkiem kwestya pochodzenia roślin grenlandzkich: czy są one pozostałościami tutejszej flory trzeciorzędowej, o której bogactwie świadczą licznie napotykane skamieniałości; czy też przywędrowała ona skądinąd. Porównanie flory dzisiejszej z trzeciorzędową wykazuje, że flora obecna wytworzyła się po zniknięciu trzeciorzędowej. Zniknięcie zaś flory trzeciorzędowej łatwo wyjaśnić epoką lodową, wówczas bowiem obecna skorupa lodowa miała jeszcze większe rozprzestrzenienie, pokrywała cały kraj, jak tego dowodzą oszlifowania na skałach, wolnych obecnie od lodu. Być zresztą może, iż niektóre rośliny przechowały się z owych czasów, schroniwszy się na najwyższe szczyty nunataków, które sterczały i w owe czasy nad powierzchnią lodową. W każdym razie znaczna większość dzisiejszych roślin grenlandzkich przywędrowała tu po epoce lodowej; z której strony odbyło się to zawędrowanie jest rzeczą niezupełnie pewną, w każdym razie całe wybrzeże zachodnie nosi pod względem florysty-cznym charakter amerykański, na południowem zaś napotyka się wiele roślin europejskich. Wybrzeże wschodnie nie jest jeszcze dobrze znane; w jego północnej części spostrzegamy pojedyńcze rośliny amerykańskie, w południowej zaś (63⁹ — 66°) nie napotkano dotąd ani jednej rośliny z wybrzeża zachodniego.

Jakkolwiek większa część flory grenlandzkiej nosi charakter alpejski, to jednak napotyka się tu lasy—o ile zresztą nazwać je tak można, albowiem drzewa są bardzo nizkie i po większej części pełzają po ziemi; do drzew tych należą: Betula odorata, Betula intermedia, Sorbus americana, Ainus ovata, Juniperus communis, który to ostatni wkracza najwyżej na góry i najdalej na północ. W jego towarzystwie napotyka się też silnie rozwiniętą wierzbę, Salix glauca. Właściwa kraina brzozy obejmuje tylko najbardziej południowe części kraju, lecz i tutaj występuje tylko miejscami, mianowicie w za-słonionych od wiatrów wnętrzach fiordów. Grube pnie brzóz ścielą się na ziemi, na poły zagrzebane we mchu i tylko ich gałęzie wznoszą się na kilka łokci w górę. Śród zarośli karłowatych brzóz, wierzb i jałowca występuje roślinność wrzosowisk, nadająca krajobrazowi koloryt brunatny; ważne znaczenie mają tu rośliny jagodowe, jak Empetrum nigrum, Vaccivium uligino-sum i inne. Te wrzosowiska rozciągają się na za-chodniem wybrzeżu poza 70° szer. Gdzie warunki życia są jeszcze niekorzystniejsze, tam znika nieprzerwana szata roślinna i tylko tu i owdzie występują mchy i porosty. Jednakże dawne mniemanie, że na północnych krańcach G-i roślinność zupełnie znika, okazało się mylnem; już obecność reniferów i wołów piżmowych w naj-północniejszych okolicach G-i dowodzi istnienia tam roślinności. Ale nawet śniegi i lody nie są całkowicie jej pozbawione; występują tu mianowicie różne algi, jak np. znana już oddawna Protococ-cus nivalis, nadająca śniegowi barwę czerwoną; inne posiadają barwę purpurowo-brunatną, zieloną i t. d.; to żywe zabarwienie powstaje być może pod wpływem długotrwałego oświetlenia w ciągu miesięcy letnich. I morze polarne, wbrew dawniejszym poglądom, posiada swą florę; ani gruba skorupa lodowa, ani nizka temperatura wody (zwykle niższa od 0°), ani długa, nieprzerwana ciemność polarnych nocy zimowych nie są w stanie zniszczyć życia roślin morskich; nie napotyka się ich tylko w pasie nadbrzeżnym, gdyż tutaj niszczą je płynące lody tarciem o brzegi i płytkie dno.

Jakkolwiek ubogą jest flora G-i, przynosi jednak człowiekowi pewne korzyści, służy nawet na pożywienie i to, pominąwszy sprowadzone przez Duńczyków rośliny uprawne, jak rzepa, kapusta, szpinak i rzodkiew. I tak: brzozy i wierzby oraz zarośle wrzosowe służą na opał; podobnież roślinność storfiała. Pokarmu dostarczają niektóre rośliny jagodowe; z innych jak: Sedum rhodiola, Pedientaris, Hirsuta, Epilo-bium, używane są na pokarm pączki, liście i korzenie, surowe lub gotowane; z Angelica archan-gelica używane są na pokarm surowe łodygi. W czasach głodu Grenlandczycy nie pogardzają nawet roślinami morskiemi.

5. Fauna arktyczna, wskutek wielkiego zbliżę-nia się mas lądowych na północy i wskutek lodów ułatwiających wędrówkę, jest wszędzie prawie jednakowa. Organizacya jej jest skierowana ku obronie przed największym wrogiem tamtejszym—mrozem; a więc cechą jej jest obfite uwłosienie oraz nagromadzenie tłuszczu podskórnego, odbywające się podczas intensywnego żerowania, w ciągu krótkiego lata; przytem z powodu białego tła śniegów zabarwienie tych zwierząt jest przeważnie białe, bądź stale, bądź przynajmniej w ciągu zimy: barwa biała zwierząt jest zarówno charakterystyczna dla zwierząt polarnych, jak płowa dla zwierząt pustyń: obie dopomagają w walce o byt, gdyż warunkują niedostrzegalność, co jest korzystne zarówno dla prześladowanego jak i dla prześladującego.

Ze zwierząt G-i wymienić należy przede-wszystkiem białego niedźwiedzia, tego lwa pustyń polarnych; przebywa on zresztą przeważnie nie na lądzie, lecz na morzu, szczególniej w pobliżu krawędzi lodowych, gdzie znajduje obfitą zdobycz w psach morskich. Jest to zwierzę cyrkumpolarne, nie znajdujące tu żadnej granicy, ani w kierunku wschodnio - zachodnim, ani w północnym; znajduje natomiast granicę południową, która sięga tak daleko, jak zwarte masy lodów płynących. Wskutek tego niedźwiedź biały trzyma się w całej G-i, jednak wskutek tępienia jest coraz rzadszym. Gdzie jest niedźwiedź biały, tam nie brak też lisa polarnego, który żywi się resztkami uczt niedźwiedzia; prócz tego łowi lemingi i zające, a nawet ptaki; nie pogardza też muszlami morskie-mi, napotkanemi na brzegu. Renifer, grający tak ważną rolę w arktycznych okolicach Starego Świata, w G-i ma znaczenie podrzędne, gdyż Eskimowie nie potrafili go przyswoić. Z powodu wprowadzenia broni palnej ilość reniferów znacznie się zmniejszyła. Niektórych zwierząt polarnych, jak rosomaka, wilka, a prawdopodobnie i gronostaja, niema w G-i, za to posiada ona wraz z Ameryką wołu piżmowego (na polarnych wybrzeżach Azyi znaleziono go tylko w stanie kopalnym); lecz i w G-i rozprzestrzenienie jego jest ograniczone: niema go na wybrzeżu za-cliodniem, występuje dopiero na północo-zachodzie, nad Smithsundem. Na wybrzeżu wscho-dniem południowa jego granica jest 75° sz.; północna nieznana i w tym też kierunku ilość zwierząt wzrasta, gdyż północna G. wskutek suchego klimatu jest wolną od skorupy lodowej i posiada pastwiska. Wół też wyjątkowo śród zwierząt polarnych nie posiada barwy białej, gdyż jako żywiący się roślinami nie prześladuje zwierząt, a jako posiadający olbrzymią siłę, nie spotyka prześladowców. Do zwierząt bardzo rozpowszechnionych w G-i należy biały zając (Lepus variabüis), brak go tylko na południowym krańcu. Wreszcie należy wymienić leminga (Myades torquatus), który występuje w północnych częściach tak zachodniego, jak i wschodniego wybrzeża.

Co do pochodzenia fauny grenlandzkiej, to musiała ona przywędrować z Amerykańskiego Archipelagu Arktyeznego przez Smithsund na wybrzeże zachodnie i stąd, obchodząc skorupę lodową, poczęści ku południu, poczęści ku północy, dostała się na wybrzeże wschodnie; północną drogę obrali też, jak się zdaje, i pierwotni mieszkańcy.

stępstwa przeciw osobie. Panuje tu powszechna zgodność, niema polieyantów, ani sędziów: kto zawini, bywa wyśmiany i wydrwiony przez towarzyszy, a to jest największą karą dla Gren-landczyka, mającego wysokie poczucie godności osobistej. Tylko dążenie jednostki do zagarnięcia władzy nad towarzyszami bywało karane surowiej: wyłączeniem ze społeczeństwa lub nawet śmiercią. Związki małżeńskie bywają zawierane w sposób prosty: gdy młody człowiek może już założyć dom i gospodarstwo, wybiera sobie dziewczynę i uprowadza ją do domu. Dobre wychowanie wymaga od wybranej, by się początkowo wzdragała, a nawet próbowała ucieczki. Dobrzy łowcy biorą niekiedy po dwie żony. Moralność płciowa nie stoi wysoko; młode Grenlandki szczycą się ze stosunków z Europejczykami, stąd czystość rasy jest rzadka. Małżeństwa Eskimów nie są zbyt płodne, gdyż w tym surowym kraju dzieci nie są uważane za „błogosławieństwo boże”; płodność jest przedmiotem drwin. Kobiety starzeją się szybko, łysieją oraz tracą zęby wskutek żucia skór przy garbowaniu, przytem są strasznie brudne: to też nie dziw, że towarzysze podróżnika Fro-bishera schwytanej starej kobiecie ściągnęli buty dla przekonania się, czy nie ma kopyt: byli bowiem przekonani, że mają przed sobą babkę samego dyabła. Życie rodzinne, zarówno jak społeczne, opiera się na życzliwości; żona nie jest nigdy źle traktowana przez męża, rodzice z dziećmi obchodzą się czule; nie otrzymują one nigdy kary, nie słyszą nawet ostrego słowa, są jednak grzeczne. Małe dziewczynki biorą się już do robót domowych, chłopiec już w ósmym roku życia dostaje kajak i puszcza się na wodę. Bożków, kościołów, kapłanów Eskimowie nie posiadają; w kwestyach religijnych okazują nadzwyczajną tolerancyę: podczas gdy jeden wierzy w życie zagrobowe, gdzie będzie miał podostatkiem wielorybów i psów morskich, inny wyśmiewa go za to; ponieważ zaś Eskimowie są bardzo wprawni w dysputy i dowcipni, więc pierwsi missyonarze mieli z nimi, podobnie jak z Kaframi, bardzo trudną sprawę, i często, dla zbicia argumentów stawianych przez krajowców, trzeba się było uciekać do pięści. Umarłych swoich grzebią Eskimowie pod stosami kamieni, dzieciom dają do grobu głowę psa, aby mogły pod jego przewodnictwem znaleźć drogę do innego świata. Naj piękniej-szem przecież miejscem pogrzebu jest dla Eskimów morze, w części zapewne dlatego, że kopać groby w twardej, zmarzłej ziemi nie łatwo. Zdrowie Eskimowie mają wyborne, jak również apetyt, a w związku z tem jest też ich wyborny humor; objawy te są wynikiem przy-

Ważniejszą jednak od fauny lądowej dla tutejszego człowieka jest fauna morska, gdyż ona-to głównie umożliwia człowiekowi istnienie w tak wysokich szerokościach; występują tu, mianowicie, różne gatunki wielorybów, które dostarczają tłuszczu, skór, fiszbinu; jeszcze ważniejszą jest foka, która dostarcza mięsa na pożywienie, skóry na ubranie i budowę łodzi, na namioty i rzemienie, kiszek na szyby do okien, żył na nici, tłuszczu na oświetlenie i opał.

Fauna ptasia G-i jest poczęści wspólna ze Światem Nowym, poczęści ze Starym. Na zimę ptaki odlatują, tylko niektóre pozostają, jak np. kruk i pardwa. Ilość ptaków lądowych jest bardzo mała w porównaniu do wodnych, gdyż wodne ptactwo znajduje tu obfitsze pożywienie; mewy, alki, nurki, edredony, gęsi itd. pokrywają olbrzymiemi masami morze i brzegi i gnieżdżą się chmarami na tak zwanych „ptasich górach”. Fauna rybia jest prawie wyłącznie morska; szczególniej ważne znaczenie dla połowu przedstawia haja, dostarczająca tranu, a także mięsa do karmienia psów; sztokfisz napotyka się rzadziej. Z ryb słodkowodnych występuje tylko pstrąg w małych rzeczkach i jeziorach.

6. Człowiek. Mieszkańcami G-i, jak i całego Arktyeznego archipelagu Ameryki, są Eskimo-wie, lud najbardziej polarny i najbardziej w bycie swym związany z produktami morza. Do G-i przywędrowali oni, jak już wspomnieliśmy, przez Smithsund; obecne ich rozprzestrzenienie się tutaj sięga na zachodzie od południowego rogu do okolic Smithsundu pod 78° szer., a na wschodzie do 66°. Surowa przyroda, a stąd ciężkie warunki bytu, zmusiły Eskimów do ścisłej solidarności społecznej, do miłości bliźniego zupełnie niezależnej od pojęć religijnych: dopóki są zapasy żywności, wszyscy używają z nich wspólnie, gdy ich zabraknie, wszyscy cierpią głód wspólnie; nie znaczy to jednak, aby próżniactwo było protegowane: każdy musi tu wedle sił swoich pracować, tj. brać udział w połowie i polowaniu. Kto się od tego uchyla lub spełnia to leniwo, ten staje się przedmiotem ogólnej pogardy; lecz gdy ktoś, mimo wysiłków, nie dozna powodzenia, powróci bez zdobyczy, wtedy szczęśliwsi podzielą się z nim swą strawą: to też złodziejstwo jest tu rzeczą niesłychanie rzadką; ! stosowania do mroźnej przyrody polarnej: je-nawet drzewo napływowe, wyciągnięte przez | dnostki ze złym apetytem, smutne, nie wytwa-kogoś na brzeg, każdy uważa za jego nienaru- I rzające więc w swym organizmie dostatecznej szalną własność. Również rzadkiemi są prze- I ilości ciepła, musiały w ostrym klimacie wy-

mierać. Z chorób najczęściej zdarzają się skórne (z powodu brudu) oraz obrażenia na ciele; z temi ostatniemi Eskimowie łatwo sobie radzą: obmywają ranę uryną i zatykają mchem.

Z wprowadzeniem chrześciaństwa znikło wiele zwyczajów i obyczajów miejscowych nie zawsze z korzyścią dla krajowców: formalności przy zawieraniu związków małżeńskich nie przyczyniły się bynajmniej do umoralnienia Eski-mów, zwłaszcza w pobliżu kolonij europejskich; podobnież zabronienie tańców, połączonych ze śpiewami, w których wyśmiewano swe wady lub przestępstwa, było czynem bardzo nierozsądnym, gdyż tym sposobem odjęto krajowcom wyborny sposób załatwiania między sobą nieporozumień, a prócz tego i wielką rozrywkę. Stosunki ekonomiczne i zdrowotne również się pogorszyły; suchoty grasują śród krajowców w przerażający sposób. Eskimowie zdają się być tym sposobem skazanymi na zagładę. Mieszkania Eskimów były pierwiastko wo dwóch gatunków: w lecie namioty ze skór, w zimie domy z kamieni, ziemi i śniegu; obecnie, wskutek zmniejszenia się ilości skór, i w lecie także muszą mieszkać w dusznych chatach ciemnych. Światła i ciepła udzielają lampy tranowe a także torf i guano ptaków morskich. Ponieważ w takiem pomieszczeniu żyje znaczna liczba ludzi razem, łatwo więc zrozumieć, że zaduch i gorąco są tam nie do wytrzymania; do tego trzeba dodać jeszcze odór wydzielający się z naczyń napełnionych uryną, która w domu Eskimów gra ważną rolę: wskutek swej własności rozpuszczania tłuszczów jest używana do wyprawiania skór; z tego samego powodu służy ona też zamiast wody do mycia, a młode dziewczęta moczą w niej swe włosy, aby im nadać piękny połysk, a zarazem i... uperfumować się. Praca domowa spoczywa głównie w rękach kobiet, mężczyzna przygotowuje broń i narzędzia łowieckie, a zresztą próżnia-czy; lecz gdy wyjdzie na polowanie, staje się innym człowiekiem, który zadziwia swą energią, wytrwałością i zręcznością. Łowy (głównie na psy morskie) odbywają się przeważnie na łodziach, zwanych kajakami, zrobionych ze skór psów morskich; skielet jest drewniany. Kajak jest zupełnie zakryty, pozostaje tylko mały otwór, w którym siada wioślarz. Nieprzemakalne futro psa morskiego, przymocowane dokoła otworu, w które odziewa się wioślarz, nie dopuszcza wody do wnętrza; tym sposobem kajak stanowi część składową ubrania wioślarza, tak, iż największe fale nie są dlań niebezpieczne. Połów zwierząt morskich, a poczęści i polowanie, są głównemi zajęciami Grenlandczyków, gdyż one jedynie mogą im dostarczyć środków do życia. Zetknięcie się z Europejczykami wyrobiło w Gren-landczykach nowe potrzeby, szczególniej namiętnie polubili kawę i tytoń, a zwłaszcza tabakę, do której, dla ulepszenia jej, dodają miałko utartego kwarcu lub spatu wapiennego. Nansen kreśli zabawny obraz tabacznego sportu Grenlandczyków: „Zebrało się z jakie 12 kajaków, które ustawiły się obok siebie w szeregu niby żołnierze. Byłem zaciekawiony co nastąpi; niedługo czekałem: wydobyto różki z tabaką i podawano sobie z rąk do rąk. Każda dziurka od nosa została zatkana szczelnie i rozpoczęło się kichanie tak gwałtowne, iż dziwiłem się, że niejeden z kichających nie wywrócił kozła razem z kajakiem”.

7. Kolonizacya. Pierwszymi kolonizatorami G-i byli Normannowie islandzcy, którzy tu zawi-1 nęli w r. 982 pod wodzą Eryka Rudego. W południowej części wyspy nie znaleźli oni mieszkańców, tylko ślady ich bytności. Przybysze założyli kolonie w dzisiejszych obwodach Juliane-haab, Frederikshaab i Godthaab; kolonie te długo istniały i utrzymywały stosunki ze swą metropolią, a nawet pod wodzą syna Erykowego, Leifa, odkryły ląd Ameryki do okolic dzisiejszego New-Yorku (Vinland). Rozkwit kolonii grenlandzkiej skłonił nawet papieża do założenia biskupstwa w południowej G-i. Z czasem jednak stosunki z krajem macierzystym przerwały się, utrudniane warunkami lodowemi. W XV stuleciu kolonie grenlandzkie poszły w zapomnienie i gdy przy końcu w. XVI John Davis odkrył G-ę po raz drugi, nie zastał już osadników z Normannów, lecz tylko szczątki dawnych osad. Na początku w. XVIII G. została po raz drugi skolonizowana przez Duńczyków. Obecne kolonie liczyły na przestrzeni 88 100 kim. □ wolnego od lodów wybrzeża w 1890 r. 10 516 m-ców, między nimi 300 Europejczyków.— Pod względem administracyjnym kolonie te dzielą się na dwa inspektoraty: G-i Północnej i G-i Południowej; te zaś rozpadają się na obwody. Rozpoczynając z południa, pierwszy obwód jest Julianehaab; jakkolwiek leży on najbliżej Europy, jest jednak najbardziej odosobniony, albowiem oddziela go od otwartego morza pas lodów płynących, który dopiero dalej ku północy da się opłynąć. Po nim idzie obwód Frederikshaab z kilku stacyami handlowemi, z których najznaczniejsza jest Ivigtut; tutaj znajdują się kopalnie minerału, zwanego kryolit z powodu lodowego wyglądu; wyrabiają z niego preparaty sodowe i glinowe, używane w farbier-stwie. Obwód Godthaab posiada kolonię tegoż nazwiska, która jest główną osadą całej G-i. Czwarty obwód, Sukkertoppen, jest bardzo górzysty, z potężnemi zębatemi szczytami, glębokiemi wąwozami, wypełuionemi przez śniegi i lody. Ostatnim obwodem południowej G-i jest Hol-stensborg; pierwotnie założony w celu połowu wielorybów, miał dawniej ważne znaczenie. Północna jego granica prawie pod 68° szer. jest zarazem północną granicą .południowego inspektoratu. Pierwszym z siedmiu obwodów G-i północnej jest Egedesminde, którego brzegi są bardzo silnie postrzępione fiordami i sundami; na-

w. N.

(1900).

zna-z. w.

stępnie idzie Christianshaab z malowniczemi okolicami, gdzie pośród gór występują wielkie doliny z jeziorami i rzekami. Podobne okolice posiada obwód Jakobshavn. Siedliskiem inspektoratu Północnej G-i jest Godhavn; osada leży na przybrzeżnej wyspie Disko. Następny obwód jest Ritenberg, dalej Omenak lub Umanak. Naj-północniejszym obwodem jest Upernivik, którego osada tej samej nazwy leży pod 72° 48' szer. półn. — W. Kükenthal w wydawnictwie Sie-versa „Amerika”; E. Drygalski w „Himmel u. Erde” (1898); Petermanns „Mitteilungen” (1899); Heim „Gletscherkunde”; Hellwald „Im ewigen Eise”, i t. d.

Grenoble, miasto główne departamentu Izery we Francyi, 214 m. n. p. m.; w szerokiej dolinie rz. Izery, która płynie tu wśród zaśnieżonych Alp, powyżej uścia do Izery lewego dopływu, rz. Drąc; krzyżownica dróg żelaznych, twierdza. Miasto znajduje się przeważnie na prawym brzegu Izery, przez którą przerzucono tu kilka mostów. Plac S. André z pomnikiem Bayarda, place Konstytucyi, Grenette, Wiktora Hugo, Vau-cansona (słynnego mechanika), piękne bulwarki nad rzeką; katedra N. Panny i inne kościoły; piękne gmachy publiczne, biblioteka, muzem, prefektura, teatr, wydziały: prawny, filozoficzny i przyrodniczy, seminaryum duchowne i nauczycielskie, szkoły ogólne i specyalne, towarzystwa naukowe, siedziba biskupa. Wyrób rękawiczek (30 milionów franków rocznie), rynek likierów Grande-Chartreuse, kapeluszy słomkowych, cementu i t. p. Niegdyś Cularo, „oppidum” gal-lijskie, od w. IV Gratianopolis (na cześć cesarza Gracyana), później eł. m. Delfinatu, w r. 1814 G. pierwsza przyjęła Napoleona wracającego z Elby; miejsce urodzenia filozofa Condillaca, męża stanu Casimir-Périera (f 1832), pisarza Beyle’a (de Stendhal). Około 64 000 m-ców

w. J.

Grenokit minerał, siarek kadmu CdS, krystalizuje się w klasie romboedrycznej lub hemi-morfowej piramidy dytrygonalnej. Minerał rzadki, jako domieszka izomorfowa odkryty u nas w blendzie cynkowej. W ostatnich czasach śród złóż krajowej blendy cynkowej Kozierowski lazł okazy samoistne grenokitu.

Grenser Waldemar Ludwik (* w Dreźnie d. 2 stycznia r. 1812 — f tamże d. 2 czerwca roku 1872), lekarz bardzo zasłużony w zakresie położnictwa. W roku 1830 wstąpił na wydział lekarski w Lipsku, po latach czterech został assystentem w tamtejszym zakładzie porodowym i do r. 1838 stanowisko to zajmował; w tymże roku na konkursie o napisanie podręcznika dla akuszerek otrzymał medal złoty, jako też po obronieniu rozprawy „De vi puerperii lactandi-que temporis medicatrice“ dyplom doktorski osiągnął. W r. 1839 udał się w podróż naukową, podczas której zwiedził Pragę, Wiedeń,

Kno. Pcw Iluatr. Ze»Ł 205. T. XXVI

Paryż, Londyn, Würzburg i Heidelberg. Powróciwszy do Lipska, rozpoczął jako docent wykłady położnictwa; w r. 1843 mianowano go profesorem nadzwyczajnym, w r. 1845 zaś powołano do Drezna na profesora akademii ine-dyko-chirurgicznej i dyrektora zakładu położniczego: na obu stanowiskach tych pozostawał do śmierci, ceniony jako dobry profesor i równie jako lekarz bardzo biegły w położnictwie. Jest autorem obowiązującego w Saksonii „Lehrbuch der Hebeammenkunst” (1863; wydania nowe, opracowane przez Credégo, Winckela i Leopolda, Lipsk 1875 i 1886). Wydania III—VIII podręcznika Naegelego (ob.) p. t. „Lehrbuch der Geburtshilfe” wyszły pod jego redakcyą, opatrzone dopełnieniami i przeróbkami.—Por. „Jahresbericht der Gesellschaft für Natur- und Heilkunde in Dresden” r. 1873, str. 138. Dr J- p*

Grenville Sir Bevil, polityk i wojownik angielski (* w Brinn w Kornwallii 1596 — f w Lansdowne 1643). Studya odbywał w Oxfor-dzie, reprezentował Kornwallię w parlamentach od roku 1611 do 1624 i Launceston w trzech pierwszych parlamentach za Karola I. Był zrazu gorliwym stronnikiem Jana Elliota, później porzucił oppozycyę. W Długim parlamencie zasiadał jako przedstawiciel Kornwallii, nie brał jednak udziału w rozprawach. Z czasem stał się zaciekłym rojalistą; parlament trzy razy polecał go aresztować. G. usadowił się w Kornwallii, gdzie był bardzo popularny, 1642 wypędził stamtąd wojska parlamentu, w styczniu 1643 pobił pułkownika Ruthren pod Bradock Down. W maju wysłano przeciwko niemu 6,800 wojska pod hrabią Stamford; G. i Hopton ze znacznie mniejszemi siłami rozbili ten oddział zupełnie. W dwa miesiące potem, atakując Wel-lera pod Bath, G. zginął. Śmierć jego była ciężkim ciosem dla stronnictwa królewskiego. Najlepsi pisarze współcześni opłakiwali go w elegiach. Z małżeństwa z Gracyą Smith miał pięć córek i siedmiu synów, m. in. Jana, pierwszego hrabię of Bath, i Dyonizego, dziekana Dur-hamu. Zostały po nim ciekawe listy, ogłoszone w pracach Nugenta, Forstera i Goulda.

Grenville Sir Ryszard, wojownik angielski (* w Kornwallii 1600 — f 1658). Służył jako ochotnik podczas wojen w Palatynacie, w 1628 został dowódzcą pułku, wysłanego na pomoc Roszeli, w 1630 dzięki protekcyi Buckinghama otrzymał tytuł baronneta. Za niewypłacalność wysłany na pontony, zdołał się jednak wymknąć; w 1639 wrócił do Anglii, służył w armii Irlandzkiej, odznaczył się w bitwie pod Kilrus i przy szturmie Trimu (1642); mianowany gubernatorem tego miasta, pobił w roku następnym Irlandczyków pod Rathconnell. Gdy w końcu tego roku wracał do Anglii, zatrzymano go w Liverpoolu z rozkazu parlamentu i uwięziono w Londynie. Wkrótce udał, że przechodzi na stronę parlamentu, i dostał upoważnienie do zaciągu pułku:

104

1747 i wszedł w 1752 do Izby lordów jako hrabia Tempie (tytuł ten odziedziczył po śmierci matki). W 1754 siostra jego, Estera, wyszła za Pitta. Bogaty i mający wpływowych krewnych, G. wznosił się szybko po szczeblach dostojeństw. W 1756 w gabinecie księcia Devon-shire został pierwszym lordem admiralicyi; nie podobał się wcale królowi, który go uważał za człowieka zuchwałego i złego administratora. Stracił urząd w 1757; w 1758 mianowano go jednak lordem mniejszej pieczęci w gabinecie Newcastle’a. Podał się do dymissyi w 1759, gdy mu odmówiono orderu Podwiązki, i sam król był zmuszony prosić go o cofnięcie podania. Ustąpił z rządu w 1761, razem z Pittem, któremu odpowiedziano odmownie na propozycyę wydania wojny Hiszpanii. Poróżnił się wtedy ze swym bratem Jerzym (ob. niżej) i zaczął zwalczać z energią lorda Bute. Pogodził się później z bratem i zaproponował królowi utworzenie ministeryum z samych członków rodziny G. Dwa razy odmówił przyjęcia teki pierwszego lorda skarbu i wreszcie poróżnił się z Pittem, przeciwko któremu napisał pamflet bardzo gwałtowny; do zgody doszło dopiero w 1768. W r. 1770 robił żywą oppozycyę rządowi z powodu spraw amerykańskich, a po śmierci Jerzego G. Grenville Jan, hrabia of Bath, polityk an- usunął się zupełnie od życia publicznego. Jego gielski (* w Kilkhampton w Kornwalli 1628—f arrogancya stała się w Londynie przysłowiową; 1701), syn sir Bevila G. (ob.). W r. 1644 J w życiu prywatnem odznaczał się jednak zaletami towarzyskiemi i był bardzo hojny dla przyjaciół. Ożenił się w 1737 z Anną Chambers, która zostawiła nieco poezyj, wydanych p. t, „Select Poems” (1764). Miał tylko jedną córkę, Elżbietę, zmarłą w wieku dziecinnym.

zbuntował część swoich żołnierzy, zabrał pieniądze i uciekł do Oxfordu (1644). Parlament ogłosił go wtedy za zdrajcę. Król kazał mu zaciągać wojsko w Kornwallii; G. połączył się 7 wojskiem królewskiem, przyczynił się znacznie do zwycięstwa nad hrabią Esssex i zaczął oblegać Plymouth, ale bez powodzenia. Podczas oblężenia Tauntonu został ciężko ranny. Wytoczono wtedy przeciwko niemu długi szereg skarg o ździerstwo i okrucieństwo; skargi były uzasadnione i król odebrał G-owi kommendę. G. nie chciał się jednak poddać woli królewskiej, zaczął intrygować i dostał się wreszcie do więzienia w Launceston (1646). Gdy wojska Fairfaxa zapuściły się wgłąb Kornwallii, G. odzyskał wolność i odpłynął do FYancyi, skąd udał się do Hollandyi i zajął się drukowaniem swej apologii. Karol I użył go jeszcze do kilku missyj, ale Hyde nie dał mu wrócić zupełnie do łaski królewskiej. G. mścił się, rozgłaszając, że Hyde prowadzi korrespondencyę z Cromwellem, co się okazało kłamstwem. Ogłosił wtedy nową apo-logię, w której utrzymuje, że był ofiarą intryg nikczemnych, p. t. ,,Sir Richard Grenville’s single defence against ail aspersions of all mali-gnant persons, and to satisfy the contrary” (1654).

w bitwie pod Newbury został ciężko ranny. Po upadku monarchii usunął się na wyspę Jersey; w 1649 zajął wyspy Scilly w imieniu króla, który go mianował ich gubernatorem. Bronił ich tak dzielnie, że zmusił parlament do układów (1651) i uzyskał pozwolenie powrotu do Anglii; pracował odtąd nad przeciągnięciem generała Moncka na stronę królewską. Po powrocie Stuartów obsypany został łaskami, mianowany lordem namiestnikiem Kornwallii, obdarzony tytułami hrabi Bath i wicehrabi Lansdowne (1661). Od 1661 był gubernatorem Plymouthu, zorganizował milicyę Devonshiru i Kornwallii podczas najazdów hollenderskich w 1666 i 1667. Wstąpienie na tron Jakóba II zwichnęło jego ka-ryerę: miano go w podejrzeniu i oskarżano nawet o przedajność. Pomimo to dopiero w ostatniej chwili przeszedł na stronę Wilhelma Orań-skiego. Mianowany członkiem rady tajnej w 1689, przyczynił się bardzo do rozwoju handlu z ln-dyami. Ostatnie lata życia jego zajęły procesy, które prowadził, by pozyskać spadek po księciu Albermarle. Z małżeństwa z Joanną Wyche zostawił dwu synów i pięć córek. Tytuł hrabiów Bath wygasł w 1711 w osobie trzeciego hrabi, Wilhelma Henryka G.

Grenville Ryszard, hrabia Tempie, mąż stanu angielski (* 1711—f w Stowe 1779). Kształcił się w Eton; w 1734 wszedł do parlamentu jako przedstawiciel miasta Buckingham. Reprezentował później hrabstwo od 1741 do

Grenville Jerzy, mąż stanu angielski (* 1712 —f 1770). Był młodszym synem Ryszarda G. (1678 —1728) z Wotton Hall (Bucking-hamshire); przez matkę spokrewniony był z sir Ryszardem Tempie i lordem Cobham. Do parlamentu wszedł w 1741; w 1744 został lordem admiralicyi za rządów Pelhama; za rządów księcia Newcastle był podskarbim floty; pełnił ten urząd i za czasów gabinetu Devonshire. Po wstąpieniu na tron Jerzego III zerwał z Pittem, i w Izbie gmin został leaderem partyi lorda Bute, który był wtedy u władzy. Niezadowolony z postępowania rządu podczas układów o pokój, porzucił stanowisko leadera, by zostać pierwszym lordem admiralicyi. Od 1763 był kanclerzem skarbu; podjął się tych obowiązków, by „zabezpieczyć króla od tyranii whigów”; wkrótce jednak obrzydł Jerzemu III, okazał się bowiem zazdrosnym o wpływy Bute’a, wyniosłym i nudnym. Jerzy III mawiał: „gdy mnie już wynudził przez dwie godziny, wyciąga zegarek i patrzy, czy może mnie jeszcze nudzić przez trzecią”. Pozbył się go wreszcie (1765)' i powołał do rządu zdeklarowanych przeciwników jego, whigów, z markizem of Rockingham na czele. G. zaczął zaraz napadać gwałtownie na

politykę swoich następców w sprawie kolonij Amerykańskich. Choć pierwszy wystąpił przeciwko Wilkesowi, wygłosił ostatnią swą wielką mowę (1769) właśnie przeciwko wydaleniu tej osobistości z Izby gmin. —G. zostawił po sobie opinię zręcznego finansisty, człowieka uczciwego, sumiennego i surowego, ale zarazem upartego, ograniczonego i niezręcznego. Postępowanie jego, gdy był ministrem, niewiele mu przynosi zaszczytu; on-to był inicyatorem nadużyć, których skutkiem była rewolucya amerykańska.—

Z żony Elżbiety, córki sir W. Windhama, miał pięć córek i czterech synów.

Grenville Jerzy Nugent Tempie, markiz of Buckingham, mąż stanu angielski, syn poprzedniego (* 1753—f w Stowe 1813). Kształcił się w Eton, w 1764 dostał korzystną synekurę w wydziale skarbu; w 1774 hrabstwo Buckingham wybrało go do parlamentu, gdzie popierał politykę zagraniczną lorda North, a w sprawie amerykańskiej żądał energicznie odwołania Chathama. W 1779 odziedziczył po stryju, Ryszardzie G. (ob. wyżej), tytuł hrabi Tempie i wszedł do Izby lordów. Mianowany w 1782 wice-królem Irlaudyi, utworzył nowy order św.

Patryka i przeprowadził na początku 1783 Irish Judicature Bill. W marcu 1783 musiał ustąpić z powodu upadku gabinetu Shelburne’a; zaledwo kilka reform przeprowadzić zdążył w ad-ministracyi irlandzkiej. W grudniu 1783 protestował wreszcie w Izbie lordów przeciwko East India bill’owi Foxa, nazywając go prawem haniebnem i, przy pomocy intrygi, dopiął tego, że go odrzucono. Mianowany sekretarzem stanu w gabinecie Pitta, już po trzech dniach ustąpił, gdyż pierwszy minister nie chciał rozpuścić parlamentu. W 1784 otrzymał tytuł markiza of Buckingham. W 1787 wrócił na stanowisko namiestnika Irlandyi. Wkrótce ściągnął na siebie naganę obu Izb za to, że odmówił wręczenia adresu, upoważniającego księcia Walii do objęcia regencyi podczas choroby króla i narobił sobie mnóstwo nieprzyjaciół, gdyż odbierał urzędy wszystkim tym, którzy mu op-pozycyę stawiali. Oskarżony o ździerstwo, sprzedajność, nadmierne wydatki, musiał ustąpić w 1780 i odtąd usunął się zupełnie od życia politycznego. W 1798 dowodził pułkiem, który brał udział w stłumieniu powstania Irlandzkiego.—G. był człowiekiem zdolnym i dobrym finansistą, miał jednak nieznośną arrogancyę G-ów.

Z małżeństwa z Maryą Elżbietą Nugent (1775) miał dwu synów: Ryszarda, pierwszego księcia of Buckingham, i Jerzego, barona Nugent, oraz dwie córki.

Grenville Tomasz, mąż stanu i bibliofil angielski, brat poprzedniego (* 1755—f 1846).

Kształcił się w Oxfordzie, służył w wojsku, w 1780 wszedł do parlamentu i przyłączył się do stronnictwa Foxa, zrywając w ten sposób z tradycyami politycznemi rodziny. Fox cenił bardzo tego mówcę zręcznego, miłego i popularnego. W 1794 G. wyjechał do Wiednia w charakterze posła nadzwyczajnego. Mianowany członkiem rady tajnej (1798), zajął w 1799 stanowisko ambasadora w Berlinie; zadaniem jego było utworzenie przymierza przeciwko Francyi, co mu się nie udało. Był w liczbie tych dwudziestu posłów, którzy oppouowali przeciwko pokojowi w Amiens. W ministeryum brata swego zajmował, po śmierci Foxa, urząd pierwszego lorda admiralicyi. Usunął się do życia prywatnego w 1818. Większą część bogatego swego księgozbioru zapisał Muzeum Brytańskiemu (20 000 tomów). Katalog tej „Bibliotheca Grenvilliana” wydali H. J. Poyne, H. Fass i W. B. Rye (Londyn 1842—72, 4 tomy).

Grenville Wilhelm Wyndham, baron G., brat poprzedniego (* 1759—f 1834). W 1782 zasiadł w Izbie gmin i na jesieni tegoż roku został sekretarzem brata swego, hrabi Tempie, namiestnika Irlandyi. Za rządów Pitta był płatnikiem generalnym, a od 1783 członkiem rady tajnej; w 1789 wybrano go na speakera w Izbie gmin, porzucił jednak wkrótce to stanowisko dla teki sekretarza stanu do spraw wewnętrznych; w 1790 dostał tytuł barona G. of Wattou. Od 1791 był sekretarzem stanu do spraw zagranicznych; wierzył zrazu w możliwość pokoju europejskiego, wkrótce jednak stał się gorącym zwolennikiem wojny z Francyą, gdyż uważał rzeczpospolitą Francuską za „ciągłą groźbę zawieszoną nad państwami europejskiemu” On-to przeprowadził w Izbie prawa: „Ha-beas Corpus Suspension Bill” (1785), „Treason-able Practices Bill”, „Séditions Meetings Bill”. Przyczynił się do unii z Hollandyą (1800) i chciał przy tej sposobności pojednać się z katolikami irlandzkimi. G. i Pitt przedstawili królowi plan reform; większość ministrów zgodziła się nań, ale król go odrzucił; G. i Pitt podali się wtedy do dymissyi (1801). G. wraz z Pittem i Foxem zaczął teraz zwalczać ministeryum Addingtona. Po śmierci Pitta utworzył gabinet koalicyjny, w którym zasiadł Fox i lord Sidmouth; pracował on wtedy nad zniesieniem handlu niewolnikami i nad przywróceniem praw katolikom; ten ostatni wniosek, postawiony przez lorda He-wick (później lord Grey), spowodował upadek gabinetu; król zażądał od nich formalnego zobowiązania się, że nie będą mu przedstawiali praw korzystnych dla katolików, a gdy odmówili, powierzył księciu of Portland utworzenie nowego ministeryum (1807). W 1809 uniwersytet Oxfordzki obrał G-a na kanclerza. G., zarówno jak i Grey, nie chciał wchodzić w stosunki z regentem, by powrócić do władzy. Wkrótce poróżnił się z Greyem i ten podział oppozycyi na dwie frakcye odebrał jej siłę na długo: G. popierał ministeryum, gdy to występowało wrogo przeciw Napoleonowi po powrocie z Elby; Grey był za niemieszaniem się w spra-

Gresham sir Tomasz, kupiec, twórca giełdy londyńskiej (* 1519—f 1579). Był synem bogatego kupca i lorda-majora Londynu, Ryszarda G-a, sam odrazu poświęcił się handlowi i zdobył sobie znaczny majątek. Królowym: Maryi i Elżbiecie wyświadczył ważne usługi przy ope-racyach pożyczkowych i otrzymał za to tytuł kupca królewskiego, oraz barona. W roku 1556 założył giełdę londyńską, naprzód jako prywatną tylko instytucyę. W r. 1570 giełda ta zamieniona została na królewską. Zasługą jego było jeszcze to, że dał początek wewnętrznym pożyczkom państwowym Anglii; poprzednio Anglia zaciągała pożyczki publiczne tylko za granicą. Z mocy jego zapisu testamentowego ufundowane zostało t, zw. „Kolegium Greshama”, istniejące dotychczas przy giełdzie londyńskiej. W ekonomii znane jest monetarne prawo Greshama, orzekające, że zła moneta, która współrzędnie z dobrą obiega, nieuchronnie za granicę ją wypiera. Jakkolwiek nie jest to fakt ustalony, przypuścić trzeba, że tenże sam G. był prawa tego odkrywcą. — O G-ie pisał Burgon w dziele p. n. „Life of sir T. Gresham” (Londyn 1839, dwa tomy).

wy wewnętrzne Francyi. W sprawie rozwodu królewskiego (1820) G. popierał życzenia królewskie, Grey przeciwko nim występował. W roku 1821 lord Liverpool, by wzmocnić swe mini-steryum, porobił znaczne ustępstwa stronictwu G-a; G. jednak był już za stary, by czynną rolę polityczną odegrać: po ataku paralitycznym w 1823 usunął się do swojego majątku Dropmore, gdzie przebywał do śmierci.— G., choć zdolny polityk, nie bjT nigdy popularny; idee jego były dość ciasne i sposób obejścia się lodowaty; podobny był bardzo do ojca, który-to tak „nudził” Jerzego III. Nienawiść do rewolucyi, zbytnie zaufanie do środków repressyjnych, nieraz go zaślepiały. Był to jednak charakter prawy i nieugięty, mówca dobry i pełen powagi. Żona jego, Anna Pitt, zmarła w 1864; byli bezdzietni. — G. opracował, do spółki z braćmi, wydanie Homera (Oxford 1800, 4 tomy), „Nu-gae metricae” (1824—34), „Dropmore” (1830) i kilka pism politycznych.

Grenville Ryszard Tempie Nugent Brydges Chandos, książę of Buckingham and Chandos (* w Londynie 1776 — f w Stowe

1889), starszy syn Jerzego Temple G. (ob.). Od 1797 do 1813 zasiadał w parlamencie jako poseł z Buckinghamshire. Był dobrym mówcą i stronnikiem Pitta. W ministeryum swego stryja, lorda G., był prezesem biura handlu. Bardzo lubiony na dworze Jerzego IV, dostał tytuł księcia Buckhingham i Chandos (1822). Po śmierci ojca (1813) wszedł do Izby lordów. Występował energicznie za emancypacyą katolików i zniesieniem niewoli. Jego hojność i wydatki ogromne, jakie poświęcał na książki i dzieła sztuki, wspaniałe przyjęcie, wyprawione francuskiej rodzinie królewskiej w jednej z re-zydencyj, nadszarpnęły bardzo jego majątek. Zmuszony był sprzedać większą część swej biblioteki. Syn jego ogłosił opis jednej jego podróży p. t. „The Private Diary of Richard du-ke of Buckingham and Chandos” (Londyn 1882, 3 tomy).

Grenville Jerzy, baron Nugent, brat poprzedniego (* 1788—f 1850). Po śmierci matki, lady Maryi Elżbiety Nugent, odziedziczył tytuł barona Nugent (1813). Od 1812 do 1832 reprezentował w parlamencie Aylesbury. Od r. 1832 był lordem kommissarzem wysp Joiiskich, w 1840 mianowano go lordem skarbu. Był członkiem stronnictwa radykalnego, w 1848 r. postawił wniosek, żądający zniesienia więzienia celkowego i kary śmierci; wniosek przepadł. W 1849 protestował przeciwko zawieszeniu Ha-beas corpus w Irlandyi i przeciwko karom wymierzanym na katolików z powodu ich wyznania. Zostawił szereg prac odznaczających się smakiem i pięknem opracowaniem, jako to: „Portugal” (1812), poemat; „Oxford and Locke” (1829), gdzie staje po stronie filozofa przeciwko Du-galdowi Stewartowi; „Memorials of John Hamp-den” (1832); „Lands, classical and sacred” (1845—46); „Legends of the library at Lillies” i w. in.

St. A. K.

Gresset Jan Chrzciciel Ludwik, poeta francuski (* w Amiens 29 sierp. 1709—f tamże 16 lipca 1777). We wczesnej młodości wstąpił do zakonu jezuitów, ale nie miał żadnego powołania do stanu duchownego. Od 1746 do 1750 mieszkał w Paryżu, następnie powrócił do rodzinnego miasta, gdzie założył akademię i do śmierci pozostał. Zdobył sobie głównie sławę przez swój żartobliwy, pełen wdzięku poemat opowiadający p. t. „Vert-Vert” (1-sze wyd. Paryż 1733), oraz przez komedyę „Le méchant” (Paryż 1747), doskonałą satyrę na przewrotną i wyrafinowaną złośliwość epoki, zarażonej wolteryańskim sarkazmem. Liryczne poezye G-a nie dorównywają jego poematom opowiadającym, pomiędzy któremi, oprócz „Vert-Vert”, kilka jeszcze mniejszych utworów zasługuje na uwagę; tragedye jego pozbawione są wszelkiej wartości. Zbiorowe wydanie poezyj G-a wyszło w Paryżu 1803 r. p. t. „Oeuvres poétiques”; nowsze wydanie tamże 1865.

Gretry Andrzej Ernest (* 8 lutego 1741 w Leodyum — f 24 września 1813 w Montmorency pod Paryżem), kompozytor muzyczny francuski. G. był synem biednego skrzypka kapeli kościoła St. Denis w Leodyum. W latach dziecięcych śpiewał w chórze chłopców, istniejącym przy tymże kościele, i w nim obeznał się z pierw-szemi zasadami muzyki. Studyów gruntownych nie odbył, czuł bowiem do nich pewien wstręt, którego nigdy już zwalczyć nie zdołał. Mimo to napisał w osiemnastym roku życia mszę, której melodye oryginalne tak zachwyciły kapitułę

A. Pol.

Dr J. M.

kościoła katedralnego w Leodyum, że mu udzieliła stypendyum na dalsze kształcenie się we Włoszech. G. udał się do Rzymu, gdzie przez pięć lat uczył się u Casalego; a choć nauczył się niewiele, jak sam przyznaje w swych pamiętnikach, jednakże o tyle przynajmniej zapoznał się z teoryą muzyczną, że mógł już poświęcić się wyłącznie komponowaniu oper, do czego miał upodobanie i skłonność od lat dziecięcych. Pierwsza próba stworzenia dzieła scenicznego udała mu się w zupełności; intermezzo „Le vendemiatrice”; na scenie teatru „Alberti” doznało powodzenia nadzwyczajnego. To powodzenie zachęciło G-go do dalszych studyów muzycznych. Słomiany to wszakże był zapał: gwałtownie wybuchnął, gwałtownie zgasł. Po kilku miesiącach nauki, prowadzonej niesystematycznie, dorywczo, aby zbyć, G. dał za wygraną studyom teoretycznym, natomiast zabrał się do komponowania oper z całą gorliwością i zapałem. Osiedliwszy się w Paryżu, za poradą Voltaire’a, przez dwa lata walczył ciężko z biedą, ani jedna bowiem scena nie chciała przyjąć jego opery ,,Les mariages Samnites”, której partycya, wykończona zupełnie, dość długo spoczywała w jego tece kompozytorskiej. W końcu udało mu się pozyskać protekcyę posła szwedzkiego, hrabiego Creutza i księcia Conti. Za ich wstawiennictwem G. dostał od Marmontela libretto do opery ,,Le Huron”, muzykę wykończył w ciągu niecałych sześciu tygodni i wystawił operę na scenie (1769); wzbudziła entuzyazm nadzwyczajny. Odtąd nie G. błagał dyrekcyę teatrów o przyjęcie jego dzieł, lecz dyrektorowie wszystkich scen paryskich i prowincyonalnych ubiegali się o jego opery, najlepsi pisarze dostarczali mu libret, a publiczność i krytyka stawiały go narówni z Lullym, Rameau i najlepszymi kompozytorami osiemnastego stulecia. Prawie wszystkie opery G-go—a napisał ich przeszło pięćdziesiąt — miały powodzenie na scenach francuskich, zwłaszcza też ,,Karawana w Kairze” do słów hr. Prowancyi, późniejszego Ludwika XVIII, „Ryszard Lwie serce” (1784), oraz ,,Raul sinobrody” (1789); z tych oper, „Ryszard” do dziś dnia utrzymuje się na scenie paryskiej. G. pisał niesłychanie łatwo. W harmonii i kontrapunkcie nigdy nie był silny, ale zato był niewyczerpany w oryginalnych pomysłach melodyjnych, a przytem posiadał wrodzoną zdolność do uzewnętrzniania, za pomocą dźwięków muzycznych, różnorodnych uczuć bohaterów scenicznych, dużo szczerego humoru, a zarazem siły dramatycznej. Wpływ jego na rozwój opery komicznej francuskiej był ogromny; prawie wszyscy najsławniejsi kompozytorowie oper komiczuych, jak Isouard, Boieldieu, Auber i Adam, w zaraniu swej działalności artystycznej byli jego naśladowcami. G. na brak uznania ze strony spół-ziomków uskarżać się nie mógł: jeszcze za życia stawiano mu pomniki, obdarzano go nadaniami,

oznakami honorowemi (był jednym z pierwszych kawalerów orderu legii honorowej) i t. p., a po śmierci skrzętnie zbierano jego prace i drukowano w wydaniu zbiorowem jego kompozycyj, obejmującem 23 tomy. Kosztowne to wydawnictwo zostało ukończone dopiero 1898 r. przez Breitkopfa i Härtla. Z oper G-ego były grane na scenie warszawskiej: „Dwóch skąpców” (1780), „Zemira i Azor“ (1781), „Portret mówiący“ (1782), „Kochanek zazdrosny“ (1787); „Raul sinobrody“ (1805) i „Ryszard Lwie serce“ (1809).

Gretz, herb polski z nadania. Na tarczy ściętej w polu górnem, złotem—-dwie czarne orle głowy z szyją, w dolnem, dwudzielnem, w prawej połowie, srebrnej, trzy jabłka jedno nad drugiem—w lewej, również srebrnej, trzy pasy poprzeczne, równoległe, czerwone. Nad hełmem w koronie dwa czarne rogi bawole. Labry prawej strony czerwone, podbite złotem, z lewej czerwone, podbite srebrem. Nadany dnia 12 stycznia 1580 roku Janowi Gretschowi v. Gretzo-

©u

Fig. 269. Gretz (herb).

wi oraz bratu jego, Andrzejowi, mieszczanom toruńskim. Obecnie pieczętują się nim rodziny Gretzów i Gręzowskich. — Źródła: Niesieeki (opis i rysunek herbu niedokładny); Piekosiński; Ostrowski, Siebmacher IV, 14, 40, tekst i tablice.

Greuzacłl (w wielkiem księstwie Badeńskiem), zdrojowisko alkaliczno-słone (siarczan sody, sól kuchenna), skuteczne przy chorobach narządu trawienia i wątroby. Leży na drodze żelaznej, prowadzącej z Konstancyi do Bazylei.

Grenze Jan Chrzciciel, malarz francuski (* w Tournus 1725—f w Paryżu 1805). Ojciec jego był majstrem dekarskim; gdy dostrzegł w synu zamiłowanie do sztuk pięknych, wysłał go do Lyonu na naukę do malarza Grnndon’a. Nauczyciel kazał mu codzień jeden obraz wykonywać; kopiując lub przerabiając dawne obrazy i rysunki, G. nabył wtedy ogromnej wprawy i przywykł do pracy wytrwałej. Chcąc kształcić się dalej, wyjechał do Paryża, zabierając swe study a i jedną kompozycyę wykończoną: Ojca

rodziny, tłómaczącego Biblię. Uczęszczał przez czas jakiś do akademii malarstwa; gdy się już czuł dość na siłach, przedstawił się Pigallowi i Silvestrowi, by im pokazać swe szkice i prosić ich o poparcie. Portret, który wykonał w obecności tych artystów, i obraz Niewidomy Oszukany otworzyły mu wstęp do akademii (1775). Odtąd zaczyna G-owi towarzyszyć powodzenie; obraz jego Ojciec Rodziny, tłómaczący Biblię, zakupiony przez bogatego amatora, de la Live de Jully, i wystawiony w Salonie, ogólnie się podobał. Wkrótce potem G. wyjechał do Włoch, towarzysząc księdzu Gougnet, wysłanemu w mis-syi dyplomatycznej do Rzymu i Neapolu. W Rzymie przebywał około roku, zajmując się^więcej

ips

1 Ł'. -7.

ssssassssii

iii

ii.

mi

I'----—;

Mg.

ii

*srj

•m

N-

HI

P»?

gglj

SI

WM

m

:W\

Rys. F. Teçazzo.

Ryt. B. Pue.

Fig. 270.

Portret malowany przez Jana Greuze’a.

study ami z natury, malując sceny ludowe, kostiumy, naturę martwą, niż kopiami i studyami dzieł mistrzów. W Salonie r. 1757 wystawił sześć obrazów, malowanych we Włoszech, dwa portrety i dwie, pełne wdzięku, główki dziecinne. W Salonie r. 1759 wystawił obrazy: Poń-czoszarka uśpiona, Zwijaczka, Dziewczyna płacząca nad ptakiem nieżywym, Prostota; we wszystkich tych pracach przebija się jasno jego pełna wdzięku maniera. W 1761 obraz jego Narzeczona wiejska święci tryumf niemały; wystawił też wtedy portret żony, której typ powtarza się w wielu późniejszych jego pracach, typ pięknej blondynki, bujnej, białej i pełnej

życia. Powodzenie Narzeczonej wiejskiej utrwaliło w G-ie zamiłowanie do brania tematów z życia mieszczan i ludu; kierunek ten podobał się bardzo współczesnym, którym przejadły się już były obrazy treści mitologicznej i sielankowej. W latach następnych płodność G-a się powiększa: w latach 1763 i 1765 wystawił 13 portretów i 14 obrazów. W 1769 wykonał dla akademii obraz na temat: Septimius Severus wyrzuca swemu synowi, Karakalli, że godził na jego życie. Zaliczono go wtedy w poczet akademików, ale dyrektor Lemoine wygłosił przy przyjęciu, że akademia przyjmuje go tylko jako malarza rodzajowego, zamykając oczy na jego obrazy historyczne, niegodne ani jej, ani jego. Obrażony G. postanowił nie wystawiać obrazów swych w Salonie akademii. Surowy wyrok tego ciała nie wpłynął jednak ujemnie na po-1 wodzenie G - a; pracował też dalej bez wytchnienia i wystawiał w licznie odwiedzanej pracowni swej coraz - to nowe obrazy, między innemi: Pochwałę impertynencyi, Adelę i Teodorę, Portret Franklina, Przekleństwo ojcowskie, Dzban stłuczony, Danae, Świekrę i wiele innych. Rytownicy: Flipart, Ingouf, Gaillard, Levasseur, Massard, Maitte, Beauvarlet, Saint - Aubin i inni popularyzowali jego obrazy. Rewolucya zrujno-wała G-a, a nowa szkoła malarska, utworzona przez David’a, pogrążyła go w zapomnieniu i nędzy. Do Salonów VIII, IX i XII roku Rzeczy-JpH pospolitej przysłał jeszcze 26 obrazów, ale przy-jęto je już chłodno i obojętnie: epoka G-a już |g; się skończyła. Sławny artysta zmarł wkrótce, il a za jego karawanem ubogim dwu tylko poszło Ulh przyjaciół. Spuścizna po G-ie jest bardzo boli^¹, gata: Goncourtowie wymieniają 32 portrety, 2 §§§lj kompozyeye religijne, 2 historyczne, 2 allegorye, 34 obrazy rodzajowe, przeszło sto popiersi | i główek dziewcząt i dzieci, 24 rysunki ubiorów

..........__________włoskich i 12 kompozycyi, pomieszczonych w zbio-

rze: »Têtes de différents caractères”.—W Willa-■HHMMn nowie znajduje się obraz G-a. Dziewczę siedź,-

ce z listem otwartym, do którego przywiązane jest podanie, że kupił go Szczęsny Potocki, uderzony niezwykłem podobieństwem tego dziewczęcia do Gertrudy Komorowskiej.

Grevile Sir Fulke, pierwszy lord Brooke, pisarz angielski (* 1554—f 1628). Pochodził ze starej rodziny w hrabstwie Warwick osiadłej. Kształcił się w Shrewsbury School (gdzie się zaprzyjaźnił z Filipem Sidney’em) i w Cambridge; około r. 1577 przybył na dwór i wkrótce zdobył sobie łaski królowej Elżbiety. Z F. Sidney’em, sir Edwardem Dyer i Gabryelem Harvey należał do towarzystwa literackiego, zwanego Are o pagiem, które pracowało nad zaprowadzeniem reguł klasycyzmu w Anglii. G. zajmował się literaturą tylko w młodości; większość pism jego wydano dopiero po jego śmierci. Za życia wydrukował tylko elegię na śmierć

F. Sidney’a (1593), jeden poemat w zbiorze

Bodenham’a (1600) i „The Tragedy of Mustapha” gdyby nie był opuścił Paryża (1561), zaproszo-(1609). W pięć lat po jego śmierci wydano j ny przez siostrę Henryka II, Małgorzatę, księżnę tom in folio p. t. „Certain learned and elegant Sabaudyi, która mianowała go swym poetą i do-Works of the right hon. Fulk, lord Brooke, writ- radzcą. Na jej dworze, w Turynie, zmarł G. ten in his youth...” (Londyn 1633); zawiera tra- w 32-im roku życia; księżna wyprawiła mu po-gedye, sonety, elegie, listy. Żywot F. Sidney’a, grzeb wspaniały i zaopiekowała się jego żoną napisany przez G-a, wyszedł z druku dopiero i córką.—Oprócz prac wyżej wymienionych G. w 1652. Wreszcie w 1670 wydano w Londy- jest autorem całego szeregu pism z dziedziny poe-nie „The Remains of sir Fulk Greville, lord zyi i lecznictwa; był to jeden z najwybitniejszych Brooke, being poems on Monarchy and Religion, | umysłów tej epoki i gdyby nie śmierć przed-never before printed”. Całkowity zbiór pism wczesna, wywarłby zapewne znaczny wpływ na G-a w>szedł w 1870 staraniem dra Grosart’a odrodzenie nauki i literatury, w „Fuller Worthies Library” (4 tomy). G. był miernym poetą, ale głębokim myślicielem i subtelnym filozofem; mówiono o jego tragedyach, że są traktatami politycznemi.

Grevin Alfred, rysownik i karykaturzysta francuski (* w Epineuil 1827—f w Saint-Mandé 1892). Po wyjściu ze szkoły początkowej wstąpił jako rysownik do agencyi konstrukcyjnej jednej z dróg żelaznych. W 1857 opuścił strony rodzinne i udał się do Paryża szukać szczęścia. Zaczął od ilustracyj humorystycznych w broszurkach kolportowanych, jak „1’Ora-cle des dames”, „La Clef des Songes”, „La Correspondance à l’usage des amoureux” i t. p. Wszedł następnie do „Journal amusant”, gdzie mu powierzono rysowanie rebusów; G. znalazł jednak właściwą dla swego talentu drogę: w 1864 zaczął wydawać serye rysunków humorystycznych z życia paryskiego: „Le Voyage d’exploration dans les bals publics”, „Les Bals de l’Opéra”, „Le Casino Cadet”, „Mabille”, „Les Courses”, „Les Bains de mer”, „Les Promenades au bois de Vincennes”, którym pierwszy rozgłos zawdzięcza. G. stworzył nowy rodzaj, karykaturę, która tylko ma rozśmieszać, poprostu złośliwą i jowialną, bez pretensyi do moralizowania i filozofii; ma on stałą galeryę typów, nie tyle dokładnych, ile zabawnych, ze sfer rozmaitych. Koncepty, które G. pod rysunkami umieszczał, odznaczają się dowcipem naturalnym, fantazyą i humorem, niekiedy zacięciem satyrycznem. Płodność G-a była nadzwyczajna: w „Journal amusant”, „Journal pour rire” i „Charivari” umieścił przeszło 4 000 obrazków. Rysował też z powodzeniem kostiumy teatralne i przy jego współudziale wystawiono około 65 sztuk. Próbował też swych zdolności literackich w teatrze; Odeon wystawił w 1877 napisaną do spółki z d’Hervilly’m sztukę jego „Le Bonhomme Misère”. W 1882 G. założył w Paryżu muzeum figur woskowych, noszące jego nazwisko. W ostatnich latach życia był sparaliżowany, co go jednak nie pozbawiło wrodzonej wesołości, ani jasności umysłu.

Grévy Franciszek Juliusz Paweł, mąż stanu, prezydent Rzeczypospolitej francuskiej (* w Mont-sous-Vaudrey w dep. Jura 15 sierpnia 1807—f tamże 9 września 1891). Był najstarszym z synów Franciszka Hyacynta G., który w 1792 obrany został na szefa batalionu przez ochotników z Jury; za konsulatu porzucił służbę wojskową i zajął się uprawą niewielkiego dziedzictwa i wychowaniem swych dzieci; w głę-

Greville Karol Cavendish Fulke, literat angielski (* 1794 — f w Marlborough 1865).

Po ojcu pochodził od Warwicków, po matce był potomkiem księcia of Portland. Kształcił się w Eton i Oxfordzie, był zrazu paziem Jerzego 1IT, potem sekretarzem lorda Bathurst, wreszcie gubernatorem Jamaiki i przez czas jakiś sekretarzem rady tajnej. Usunął się jednak wkrótce od życia publicznego, w którem mógł wybitną rolę odegrać. Żyjąc przez lat czterdzieści w blizkich stosunkach z najwybitniejszemi osobistościami stronnictw tory i whig, z książętami: Wellington i Bedford, z lordami Palmerston i Clarendon, spisywał starannie dziennik polityczny, pełen najdokładniejszych informacyj i świetnych portretów osobistości z tej epoki.

Ta ciekawa i ważna praca wyszła pod tytułem „The Greville Memoirs” (Londyn 1875 — 87, 8 tomów). Panna de Bovet z ustępów tego dzieła złożyła dwie ciekawe książki: „La Cour de George IV et de Guillaume IV” (Paryż 1888) i „Les Quinze Premières Années du règne de la reine Victoria” (1889). G. napisał oprócz tego sporo artykułów i broszur.

Grevin Jakób, poeta i lekarz francuski (* w Clermont 1538—f 1570 w Turynie). Zaraz po wyjściu ze szkoły ułożył tragedyę „Jules César”, która miała ogromne powodzenie. Napisał potem dwie tragedye „La Trésorière”

(1558) i „Les Esbahis”; pomimo powodzenia na polu dramatu, G. porzucił je i poświęcił się zupełnie studyom lekarskim; w 1560 przyznano mu w Paryżu tytuł doktora medycyny. Wrócił jednak wkrótce do poezyi i wydał w 1560 p. t.

„Olympe” zbiór sonetów, ód, pieśni i innych poezyj erotycznych; zbliżył się wtedy do Ron-sarda, który wyrażał mu pochwały w wielu miejscach swych utworów. Wkrótce jednak poróżniły ich ówczesne spory religijne: Ronsard pozostał gorliwym katolikiem i napisał przeciwko nowatorom pamflet p. t. „Discours des misères du temps”, G. zaś bronił z zapałem refor-macyi i wraz z innymi ogłosił pismo „Le Tempie”, odpowiedź na pamflet Ronsarda. Położenie G-a mogło się było wtedy stać groźnem,

na

bi serca zachował kult Rewolucyi, za którą był walczył, i w duchu tym dzieci wychował. Juliusz G. kształcił się zrazu w Dôle w Collège de 1’Arc, potem w Collège de Polignv, obecnie Collège Jules G. Zapisał się następnie w szeregi adwokatury paryskiej; po rewolucyi r. 1830 przyłączył się do zdecydowanych nieprzyjaciół monarchii Lipcowej i oświadczył się za rzeczą-pospolitą; przed kratkami bronił dwa razy pisma „Le National”, podówczas głównego organu republikanów. Po wybuchu rewolucyi r. 1848 rząd tymczasowy wysłał go do departamentu Jura w charakterze kommissarza generalnego Rzeczypospolitej. Wkrótce G. przez umiarkowane ale stanowcze postępowanie pozyskał wpływ ogromny w tym departamencie, który go też 65 150 głosami obrał na swego przedstawiciela w Zgromadzeniu narodowem (24 kwietnia 1848). Zasiadł na ławach lewicy; jego wymowa, poważna i silna, jak i jego charakter, odrazu wielkie wrażenie wywarła. Od dni czerwcowych G. należał do reprezentantów okazujących najwięcej przezorności i odwagi; w chwili, w której prawie całe stronnictwo republikańskie oświadczyło się za dyktaturą Cavaignaca, G. pomimo całego szacunku dla charakteru tego generała, zwracał uwagę na to, że Rzeczpospolita, zastępując rządy prawa, według niego wszechpotężnego, środkami wyjątkowemi, wytwarza bardzo niebezpieczny dla siebie precedens. G. był odtąd zawsze zdecydowanym obrońcą ścisłej legalności, zwierzchnictwa władzy cywilnej nad wojskową w czasie pokoju i niepodzielności zwierzchnictwa narodowego. Nie odstępował na krok od tych zasad; gdy opracowywano konsty-tucyę w r., 1848. wystąpił ze słynną poprawką, do której imię jego przywiązano: zamiast artykułu proponowanego przez kommissyę, odkładającego konstytucyę i stanowiącego, że wybór prezydenta Rzeczypospolitej przez naród dokonywany będzie, poprawka ta głosiła rozporządzenie następujące: „Zgromadzenie narodowe powierza władzę wykonawczą obywatelowi, który otrzymuje tytuł prezesa, rady ministrów,—Prezesa rady ministrów wybiera Zgromadzenie narodowe przez głosowanie tajne, absolutną większością głosów.—Prezes rady ministrów wybierany jest czas nieograniczony. Może być w każdej chwili odwołany.” Mowa, wypowiedziana przez G-ego w obronie tej poprawki, oznacza ważną datę w jego karyerze i zarazem w dziejach Rzeczypospolitej r. 1848. G. wyrzekł wtedy: „Potęgę, jakiej król nie miał, mieć będzie w swych rękach prezydent Rzeczypospolitej przez to, że go głosowanie powszechne na to stanowisko powałało, że będzie miał moc tę, którą miliony głosów dają. Oprócz tego będzie miał w Zgromadzeniu partyę mniej lub więcej liczną... Wybory te roku X-go pozwoliły Bonapartemu wznieść tron i zasiąść na nim. Taka to jest władza, którą ustanawiacie. I mówicie, że chce

cie ugruntować Rzeczpospolitą demokratyczną!... 4 czy jósteście pewni, że w tym szeregu osobistości, które co cztery lata wstępować będą na tron prezydencki, znajdą się sami czyści republikanie, którzy go chętnie opuszczać będą? Jesteście pewni, że nie zasiądzie na nim człowiek ambitny, który na zawsze tam pozostać zechce?... Dotąd wszystkie rzeczypospolite na despotyzmie kończyły: z tej tedy strony grozi niebezpieczeństwo, a więc przeciwko despotyzmowi umocnić się trzeba”.—Zwalczana przez La-martine’a, poprawka G-go odrzucona została 653 głosami przeciwko 158. Odtąd G. nie robił sobie już żadnych złudzeń co do przyszłego losu Rzeczypospolitej, walczył przecie do ostatka i nigdy nie roztoczył tyle wymowy, nie okazał tyle odwagi obywatelskiejy ile w tern trzechle-ciu od obioru Ludwika Napoleona na prezydenta Rzeczypospolitej (10 grud. 1858) do zama-chn stanu (2 grud. 1851).—Po obiorze Ludwika Napoleona reakcyi celem głównym było skończyć ze Zgromadzeniem ustawodawczem i zastąpić je nowem zgromadzeniem, mniej liberal-nem i republikańskiem. Stronnicy prezydenta wywołali szereg petycyj, żądających rozwiązania Zgromadzenia; deputowany Rateau postawił wniosek, by Zgromadzenie wyznaczyło na 19 marca 1849 termin zwołania Zgromadzenia prawodawczego, które po ustawodawczem nastąpić miało. G., który zdawał sprawę z tego wniosku, błagał zgromadzenie o odrzucenie go i „nie-rozwiązywanie się, dopóki konstytucya nie będzie wzmocniona przez prawa organiczne, które są dla niej niezbędnie potrzebne, są jej częścią najważniejszą”. Zgromadzenie odrzuciło jednak konkluzyę G-go 416 głosami przeciwko 405. Ten błąd rozstrzygnął los Rzeczypospolitej. Polityka osobista prezydenta akcentowała się coraz wyraźniej; G. zwalczał ją nanowo w mowach, mianych z racyi wyprawy do Rzymu i dekretu prezydenta, który wbrew wyraźnemu brzmieniu konstytucyi połączył kommendę gwardyi narodowej dep. Sekwany i 1-ej dywizyi wojskowej w osobie gen. Changarniera. Podczas dyskussyi w tej sprawie G., odpowiadając ministrowi spraw wewnętrznych, wyrzekł te słowa prorocze: „Zgromadzenie, Rzeczpospolita przeszły już przez czas powstań; zamachów stanu teraz się obawiać należy.”—W Zgromadzeniu prawodawczem

G. starał się, ó ile możności, opóźnić upadek Rzeczypospolitej. W tym okresie (1849 — 51) wypowiedział kilka najlepszych mów swoich i okazał się mistrzem w dyskussyi, tak z powodu rozległości swej wiedzy, jak i pewności sądu. Przemawiał w sprawie upoważnienia do wystąpienia przeciwko siedmiu deputowanym (4-go lipca 1849 roku), w sprawie projektu prawa prasowego (25-go lipca 1849 r.), kaucyi od gazet (27 lipca 1849), projektu prawa organicznego o stanie oblężenia (9 sierpnia 1849), projektu prawa o reformie wyborczej (25 maja 1850), wniosków co do rewizyi konstytucyi (15 lipca 1851). G. zwalczał te wszystkie propo-zycye, jako dążące do jednego celu: zniesienia wolności i zaprowadzenia dyktatury. Na miesiąc przed 2 grud. 1851 głosował za propozycyą kwestorów, dążącą do zabezpieczenia gmachu zgromadzenia; tym razem odłączył się od znacznego odłamu stronnictwa republikańskiego. D. 2 grudnia, na wieść o zamachu, udał się do merostwa X-go okręgu; doradzał opór czynny i przypominał napastnikom tekst konstytucyi. Aresztowano go i odprowadzono do koszar na quai d’Orsay, potem do Mazas. Gdy stamtąd wyszedł, Rzeczpospolita, jak to był przewidział w r. 1848, „raz jeszcze skończyła się na despotyzmie“. — Po ogłoszeniu cesarstwa G. poświęcił się wyłącznie adwokaturze; występował też kilka razy w roli arbitra, mianowicie w sprawie korrespondencyi pani George Sand z Mussefem. W 1868 korporacya adwokatów paryskich obrała go na swego przewodniczącego; tegoż roku na wyborach do Ciała prawodawczego zwyciężył w drugim okręgu dep. Jura 22 405 głosami na 34 028 głosujących. Szacunek, który imię jego otaczał, zapewnił mu miejsce na czele oppozycyi, do której m. in. należeli J. Favre, J. Simon, Ernest Picard, a później nieco Gambetta. Oppo-zycya podzieliła się wkrótce na „lewicę zamkniętą“, z G-m na czele, i na „lewicę otwartą”, której przewodniczył Picard. Wymowa G-go doszła wtedy do kulminacyjnego punktu. Do najważniejszych mów jego w tej epoce należą wypowiedziane przeciwko plebiscytowi (4 kwiet. 1870). Po wykazaniu, że plebiscyt grozi ciągiem niebezpieczeństwem, że jest dogodnem narzędziem do zamachów stanu, kończył w ten sposób: „Dzieło dziecinne! Zdaje się wam, że będziecie mogli zamknąć wielki naród w waszych drobnych kombinacyach! Zdaje wam się, że potraficie wstrzymać postęp, dążenie do konstytucyi. Przyjdzie dzień, i naród złamie wasze zapory, jak inne złamał, aż wreszcie przez re-wolucyę, na której drogę go wprowadzacie, dojdzie do formy rządu narodów nowożytnych, do formy demokratycznej“. Na tę mowę Emil Ollivier odpowiedział słowami, którym okrutnie blizka przyszłość kłam zadać miała: „Dziś cesarz, który lojalnie przyjął rządy parlamentarne, nie może rozpocząć wojny bez zgody narodu, zarówno jak nie może zmienić lub utrzymać dyspozycyi konstytucyjnej wbrew opinii publicznej”. — Gdy głosowano w sprawie wypowiedzenia wojny Prusom, G. chciał protestować, ale głos jego, jak i głos Thiers’a, większość zagłuszyła. Po wypowiedzeniu wojny okazał wiele stanowczości i energii, by stawić czoło wymaganiom położenia; podpisał propozycyę uzbrojenia Paryża i utworzenia gwardyi narodowej. Oświadczył się też za mianowaniem komitetu wykonawczego, z 15-u członków, wybranych z izby, który otrzymał zupełne pełnomocni-

Enoykl. powgz. lluitr. ZeiE. 206 T. XXVI

ctwo rządu, by najazd odeprzeć. Po klęsce pod Sedanem uważał, że w położeniu obecnem pomoc przedstawicieli kraju potrzebną jest każdemu rządowi, bez względu na jego formę. Dnia

4-go września 1870 r. wraz z wielu kolegami wysłany został do ratusza, by porozumieć się z deputowanymi Paryża co do ustanowienia rządu tymczasowego, którego zadaniem byłoby obmyślenie środków koniecznych w położeniu obecnem i zwołanie jaknajprędzej wyborców w celu wybrania zgromadzenia ustawodawczego. Ponieważ jednak deputowani Paryża zorganizowali się już byli w rząd obrony narodowej pod przewodnictwem gen. Trochu, G-inu i jego kolegom pozostawało tylko skonstatować, że missya ich stała się bezcelową. Pomimo to G. nie przestawał żądać zwołania zgromadzenia narodowego. Zdanie Gambetty przeważyło jednak i otwarcie zgromadzenia odroczono na długo. Na wyborach d. 8 lutego 1871 kandydatura G-go przeszła 52 678 głosami w dep. Jura. Zgromadzenie narodowe, zebrane w Bordeaux, prawie jednogłośnie powołało G-go na przewodniczącego. Podczas bolesnych rozpraw nad preliminaryami pokoju w Bordeaux i w Wersalu, podczas walki z komuną paryską, nie było dnia, w którymby G. nie dawał dowodów roztropności i energii. Wybierany ponownie kilka razy, prezydował bez przerwy w zgromadzeniu od lutego 1871 do kwietnia 1873 r. Po upadku Thiers’a wydał broszurę p. t. ,,Le Gouvernement nécessaire”, w której za pomocą licznych faktów dowodzi, że Fran-cyi potrzebny jest rząd demokratyczny i republikański; każdy powrót monarchii byłby tylko chwilą spokoju między dwiema burzami; w Rzeczypospolitej jedynie Francya port bezpieczny znaleźć może. To śmiałe oświadczenie w chwili, gdy głoszono powrót do monarchii, zrobiło silne wrażenie. G. głosował z całą lewicą za Rzecząpospolitą; nie mógł się jednak zgodzić na należenie do tranzakcyi pomiędzy centrum lewem i grupą Wallon’a; nie wydawało mu się możliwem robienie ofiary z zasad politycznych wobec racyj oportunistycznych, na które powoływali się przywódzcy lewicy, zwłaszcza Gambetta. — Gdy się Izba deputowanych zebrała w Wersalu, G. został znów prawie jednogłośnie do prezydyum powołany. Pierwsze słowa jego do Izby były kojące i pojednawcze; po 16 maja 1877 G. przyczynił się bardzo do wzmocnienia poczucia oporu legalnego przeciwko spełnionemu czynowi arbitralnemu. Gdy Thiers umarł nagle w r. 1877, G. pierwszy przemówił nad jego grobem i zwrócił głównie uwagę na tę zasługę zmarłego, że w znacznej części dzięki jemu Rzeczpospolita zjednała sobie we Francyi uznanie, a Europa ujrzała, że ta Rzeczpospolita jest rządem ładu i pokoju. — W 1877 w departamentach Sekwany i Jury wybrano G-go do parlamentu; przyjął mandat z Jury; Izba zaraz na pierwszem posiedzeniu obrała go

105

na swego prezesa. Zostawał na tem stanowisku Francyi, starał się utrzymać jej powagę wobec do r. 1879, w którym (30 stycznia) marszałek Mac-Mahon, prezydent Rzeczypospolitej, podał się do dymissyi. Senat i Izba połączyły się w Zgromadzenie narodowe, by wybrać nowego prezydenta. G. był najpoważniejszym kandydatem postawionym przez lewicę; prawica postawiła generała Chanzy. G. otrzymał 563 głosy na 713 głosujących, Chanzy 99; wobec tego ogłoszono G-ego prezydentem Rzeczypospolitej na lat 7. Wybór G-ego przyjęto sympatycznie we Francyi i w Europie; nietylko kończył on przesilenie, które się 16 maja 1877 zaczęło, ale zarazem zamykał pierwszy, formacyjny okres Rzeczypospolitej. Nowy prezydent powierzył utworzenie pierwszego ministeryum Waddingto-nowi; w gabinecie tym zasiedli m. in. Jul. Ferry, jako minister oświaty, Leon Say finansów,

zagranicy i chronić ją od wszelkich powikłań i niebezpieczeństw. Tak w sprawie Schnaebelego, która wywołała dość groźne starcie z Niemcami, potrafił mimo złej woli Niemiec i ogromnego wzburzenia we Francyi uniknąć wojny i załatwić sprawę pokojowo. W kilka miesięcy potem podał się do dymissyi. Przyczyną tego kroku była nietylko t. zw. „sprawa orderowa”, ale i gwałtowne polemiki wybuchłe po uformowaniu ministeryum Rouviera; niektórzy deputowani, niezadowoleni z usunięcia z ministeryum gen. Boulangera, zaczęli gwałtownie napadać na samego prezydenta. Oprócz tego już w 1885, gdy G-ego wybierano powtórnie, sprawiało mu ogromną trudność wytworzenie w Izbie większości ministeryalnej. Lewica rozbiła się na dwie partye, tymczasem prawica, wzmocniona i zgodnie występująca, stawała się panią sytuacyi. Do tego dołączyć należy jeszcze nieporządki, wywołane przez Boulangera, by uprzytomnić sobie, w jak ciężkiem położeniu znalazł się G. w r. 1887. Przesilenie rządowe, które się zaczęło w październiku, a skończyło dopiero w grudniu 1887, jest zjawiskiem zbyt skomplikowanem i zbyt niedawnem, by o niem można było wydać sąd bezstronny. G. w orędziu, które wydał, ustępując ze stanowiska, tłómaczy ten krok napadami prasy, niemożebnością utworzenia ministeryum, starciem z parlamentem. D. 2 grudnia 1887 opuścił pałac Elizejski. Żył jeszcze cztery lata, szkalowany i przez pół zapomniany, nie odpowiadając na zarzuty i napaści. Rzeczpospolita wyprawiła mu pogrzeb narodowy w Mont-sous-Vaudrey (14 wrześ. 1891); w 1893 odsłonięto pomnik jego w mieście Dole.—G. ogłosił drukiem: „Le Procédurier, recueil général de formules pour tous les actes judiciaires” (Paryż 1836); „Le Gouvernement nécessaire” (Paryż 1873); „Discours politiques et judiciaires, rapports et messages”, z przedmową L. Dela-brousse (Paryż 1888, 2 tomy).—Por. A. Barbou „Jules G., président de la République, histoire complète de sa vie” (Paryż 1879); „Pourcelle Jules G.” (Paryż 1886); A. Bertrand „Le président G.” (Besançon 1892); J. C. Barbier „Jules G.” (1893).

Grévy Paweł Ludwik Juliusz, generał francuski (* 1820 r. w Mont-sous-Vaudrey), brat

Freycinet robót publicznych; Sadi Carnot był w tym ostatnim wydziale podsekretarzem stanu.

panię 1870—71 odbył w stopniu podpułkownika. W 1880 wybrany został na senatora z dep. Jura. Od 1871 jest kommandorem, od 1882 r. wielkim urzędnikiem Legii honorowej. W senacie jest wiceprezesem kommissyi wojskowej.

Grévy Juliusz Filip Ludwik Albert, adwokat i polityk francuski (* 1824 w Mont-sous-Vaudrey), brat poprzednich. W 1870 rząd Obrony narodowej mianował go kommisarzem generalnym w departamentach Doubs, Jura i Haute-Saône. W 1871 dep. Doubs wybrał go

Prezydyum w Izbie deputowanych objął po G-ym Gambetta. D. 6 lutego G. wystosował do Izb orędzie, w którem zapewnia, że, poddając się zupełnie wielkiemu prawu rządów parlamentarnych, nie będzie nigdy występował przeciwko woli narodu, wypowiedzianej przez organy konstytucyjne; dbać będzie o to, by Rzeczypospolitej służyli urzędnicy, którzy by nie byli jej nieprzyjaciółmi i oszczercami; będzie utrzymywał dalej i postara się wzmocnić dobre stosunki Francyi z sąsiedniemi mocarstwami i utrzymać pokój powszechny. G. był wierny temu programowi przez całe 9 lat swego urzędowania (wybrano go bowiem powtórnie w r. 1885). Przy formowaniu gabinetów zawsze, jak to było jego obowiązkiem, stosował się do życzeń większości republikańskiej. Z wielką zręcznością rozwiązywał trudne przesilenia i choć nigdy nie prowadził polityki osobistej, zachowywał jednak zawsze indywidualny punkt widzenia. Tak w 1881 przyjął niechętnie projekt prawa prasowego, idący trochę zadaleko i zapewniający prawie zupełną bezkarność obelgom, dyffamacyi, lekceważeniu władzy; również nieprzychylnie zapatrywał się na przywrócenie głosowania z listy, przyjęte przez obie Izby po śmierci Gambetty; nie pochwalał też zbytniego rozwoju polityki kolonialnej, mniemając, że w czasach obecnych Francya potrzebuje wszystkich swycli sił militarnych w Europie. Choć jednak nie taił się poprzedniego. Wstąpił do wojska w 1843, kam ze swein zdaniem, zostawiał zawsze swym odpowiedzialnym ministrom swobodę działania stosownie do woli parlamentu. Na dwu punktach tylko uważał za swój obowiązek występować osobiście: gdy szło o utrzymanie zasady republikańskiej, której bronił gorliwie od zamachów ze strony pretendentów do tronu, i w imię której występował przeciwko osobistościom, starającym się wyzyskać stanowisko swe lub wpływy ze szkodą dla równowagi państwowej ; po drugie, dbał bardzo o położenie zewnętrzne

Grew Ńehemiasz —

CD

-O

•S

3

W.

no

cc.

o»

T. I, str. 407).

Grewia oppositifolia, roślina, należąca do rodziny lipowatych (Tiliaceae). Łyko jej, zarówno jak i lipy, dostarcza mocnych włókien, używanych do wyrobu lin i innych przedmiotów. Rośnie w Indy ach Wschodnich.

do Zgromadzenia narodowego. G. zasiadał na lewicy republikańskiej i popierał rządy Thiersa. Zwalczał rząd 24 maja, wypowiedział się przeciw septennatowi,. stanowi 'oblężenia, prawu o merach, ministeryum Brogliego i głosował za prawami konstytucyjnemi. W 1879 mianowany został generałem gubernatorem Algieru, gdzie władzę wojskową zaczął zastępować cywilną; u maju 1879 odpierać musiał powstanie Kaby-lów. Jako kommissarz rządowy odpowiadał w Izbie na nader liczne interpelacye. Zwalczał dekrety z 6 września, które odbierały generałowi - gubernatorowi Algieru większość jego attrybucyj i poddawały go pod władzę różnych ministrów; podał się też do dymissyi. W 1880 opuścił Izbę i przeszedł do Senatu; zasiadł na lewicy i głosował z większością republikańską. Był w liczbie tych pięciu senatorów, co do których (wraz z pięciu jeszcze deputowanymi) rząd prosił Izby o pozwolenie pociągnięcia ich do śledztwa (1892); w 1893 śledztwo przeciwko niemu umorzono.

Grew Ńehemiasz (* w Coventry około r. 1641—f w Londynie d. 25 marca r. 1712), lekarz i botanik. Wykształcenie otrzymał w Cambridge i w Lejdzie, następnie osiadł w Londynie, a chociaż zajmował się wykonawstwem sztuki lekarskiej, więcej czasu jednak poświęcał botanice, nad którą pracował już od r. 1664, badając głównie anatomię roślin. Owocem pracy tej były dzieła znakomite p. n. „The Anatomy of plants” (Londyn 1672) i „A.n idea of a philo-sophical history of plants” (tamże 1673), oba razem wyszły ponownie w r. 1682. Z prac jego' lekarskich przytoczyć można „A treatise on the nature and use of the bitter purging salt” (Londyn 1697, w roku następnym tamże książka ta wyszła w opracowaniu łacińskiem p. n. „Trac-tatus de salis cathartici amari in aquis Ebeslia-mensibus et huiusmodi aliis contenti, natura et usu”).—Por. B. Hutchinson „Biographia me-dica etc.” (Londyn 1799, T. I, str. 381) i B. Munk „The roli of the Royal College of Physicians of London etc.” (wyd. 2-e Londyn 1878,

Dr J. P.

E. S.

Grey, markizowie of Dorset: 1) Pierwszy markiz of Dorset, Tomasz G. (* 1451 —-f 1501) pochodził z dawnej rodziny lordów Ferrers of Groby. Matka jego, Elżbieta Woodville, była małżonką Edwarda IV (1464). G. był w bitwie pod Tewkesbury; brał udział w zamordowaniu księcia Edwarda. Obdarzony tytułem markiza of Dorset w 1479 (przedtem już został był hrabią Huntingdon i lordem Harington), wszedł do rady tajnej. Edward V mianował go konneta-blem Wieży. Ale po wstąpieniu na tron Ryszarda III musiał uciekać; udał się do hrabstwa Yorku i za broń chwycił. Należał do tych, którzy ogłosili królem w Exeterze Henryka (VII) Richmonda (1484). Po stłumieniu rokoszu wyjechał do Bretanii, potem do Paryża, gdzie go Henryk Richmond zostawił jako zakładnika podczas swej wyprawy do Anglii. Po zwycięstwie pod Bos-worth tenże Henryk VII powołał go do siebie. W r. 1492 brał udział w wyprawie Maksymiliana przeciwko Francyi, w 1497 stłumił powstanie w Kornwallii. — 2) Tomasz G., drugi markiz, syn poprzedniego i Cecylii Harington (* 1477 — f 1530), intrygował jak i ojciec, i dostał się do Wieży Londyńskiej, potem do więzienia w Calais (1508), gdzie do śmierci Henryka VII zostawał. Uwolniony po wstąpieniu na tron Henryka VIII, pozyskał wkrótce łaski tego króla. W 1512 postawiono go na czele wyprawy do Gwienny, która się skończyła niefortunnie. W r. 1513 brał udział w kampanii we Francyi i był przy oblężeniu Tournai; w r. 1514 układał się w sprawie małżeństwa Ludwika XII z księżniczką Maryą. W sprawie rozwodowej (1529) świadczył przeciwko królowej. Z Wolseyem był od-dawna w złych stosunkach i podpisał artykuły przeciwko niemu i list do Klemensa VII (1530). Obsypany został szczodrze łaskami, tytułami i pensyami przez króla, który był jego kuzynem. G. nie miał talentów polityka, ani wodza, należał jednak do rzędu świetniejszych rycerzy swego czasu.—3) Henryk, trzeci markiz of Dorset, książę of Suffolk, syn poprzedniego i Małgorzaty Wotton, był, jak i ojciec, jednym z ulubieńców dworu. Podczas małoletności Edwarda był z liczby najbardziej wpływowych osób w rządzie i wielkim stronnikiem Reformacyi. Od 1551, zostawszy księciem of Sutfolk, był jednym z sędziów, którzy skazali Somerseta. W spisku, utworzonym w celu osadzenia córki jego, Joanny, na tronie, był posłusz-nem narzędziem w ręku Northumberland’a. Osadzony w Tower 1553, odzyskał wkrótce wolność i został skazany tylko na karę pieniężną, ale potem wmieszał się do buntu Wyatfa. Aresztowany w hrabstwie Warwick, dokąd się schronił po spełzłym zamachu, i odstawiony do Londynu, stawiony był przed sądem, który go, jako winnego zdrady stanu, na śmierć skazał. Wyrok wykonano 15 lutego 1554 roku.

Grey, hrabiowie: 1) Karol, generał angielski (* w Howick 1729—f tamże 1807). Wstąpił do wojska mając lat 19, służył w Gibraltarze i w Niemczech, gdzie był adjutantem Ferdynanda Brunświckiego. W 1762 odznaczył się przy zdobyciu Hawany, w 1772 król mianował go swym adjutantem. Od 1776 służył w Ameryce, gdzie dał dowody wielkiej energii; rozbił korpus generała amerykańskiego Wayne’a (1777), odznaczył się w bitwie pod Germantown, zniszczył magazyny w New Badford i Martha’s Vineyard, zniósł pułk dragonów Wirginii pod

$Rj$

Li

ln

Fig. 271. Greyfeld (herb).

New Tappan. Po powrocie do Anglii (1782) należał do kilku kommissyj technicznych; wysłany do Antyllów (1794), nie mógł jednak odebrać Gwadelupy Francuzom. W 1794 mianowano go generałem, w 1801 parem, z tytułem barona G. de Howick. — 2) Karol, drugi hrabia, wicehrabia Howick, mąż stanu angielski (* 1764 — f 1845). Kształcił się w Eton i Cambridge, podróżował następnie po lądzie stałym, towarzysząc księciu Cumberland. Do Izby gmin wszedł w 1786, wkrótce był jednym z głównych pomocników Fox’a a przeciwników Pitt’a; żądał reformy konstytucyjnej i reformy wyborczej. Ożenił się w 1794 z córką W. R. Ponsonby i zawarł wtedy stosunki ze szlachtą liberalną irlandzką; zwrócił też uwagę na sprawy Irlandyi. W 1792 sprzeciwiał się wypowiedzeuiu wojny Francyi, w 1800 unii Irlandyi z Anglią. Od 1801 do 1806 przebywał w Howick, nie zajmując się polityką; wrócił do Londynu w 1806, gdy go Fox i Grenville powołali na stanowisko pierwszego lorda admiralicyi; po śmierci Fox’a został sekretarzem stanu do spraw zagranicznych i leaderem w Izbie gmin; w 1807 musiał się jednak usunąć wobec oppozycyi króla przeciwko jakimkolwiek ustępstwom dla katolików. Po śmierci ojca zasiadł w Izbie lordów, gdzie przemawiał jako niezależny członek stronnictwa whigów za reformą wyborczą, emancypacyą katolików i przeciwko mieszaniu się w sprawy wewnętrzne państw innych. W sprawie rozwodu Jerzego IV postawa jego ściągnęła na niego nienawiść tego króla. Po śmierci Jerzego IV-go następca jego powołał go do utworzenia rządu, który G. złożył z samych prawie whigów. Reformę wyborczą uchwaliła Izba gmin w r. 1831; Izba lordów opierała się jej; G. podał się wtedy do dymissyi. Wobec jednak ówczesnego nastroju opinii publicznej inne ministeryum było niemożliwe; to też król, chcąc zatrzymać G-a, ofiarował się mianować tylu nowych parów, by pozyskać w Izbie lordów wyższość absolutną; wobec tej groźby Izba lordów ustąpiła. G. był już jednak zmęczony życiem publicznem: w r. 1834 podał się do dymissyi i usunął do Howick. G. był bardzo zdolnym mówcą i politykiem. W Newcastle wystawiono mu pomnik. — 3) Tomasz Filip Robinson, hrabia G., mąż stanu angielski (* 1781 —f 1859), drugi syn barona Gran-tham. Kształcił się w Cambridge, w r. 1803 wstąpił do wojska, w 1818 został lordem namiestnikiem hrabstwa Bedford i wszedł do gabinetu Roberta Peel’a, jako pierwszy lord admiralicyi (1834— 35). Od 1841 do 1844 był wicekrólem Irlandyi. Zajmował się z zapałem sztukami pięknemi i archeologią. Hrabią został w r. 1833. Ogłosił drukiem: „Memoir of the life of sir Lucas” (1845) i „Characteristics of the Duke of Wellington” (1853).—4) Henryk Jerzy, hrabia, mąż stanu angielski (* w Howick 1802), syn Karola G-a (ob.). Do Izby gmin wszedł

w 1826, do Izby lordów w 1845. W gabinecie ojca swego był podsekretarzem stanu do spraw wewnętrznych. Odznaczył się w oppozycyi i zwalczał energicznie gabinet Peel’a. W 1846, jako sekretarz stanu kolonij w gabinecie RusselPa, prowadził wojnę z Kaframi. W 1852 wydał w obronie tych rządów pracę: „Colonial Policy of Lord J. Russell’s Administration”. Odtąd nie zajmował się polityką czynną, pozostał jednak wpływowym członkiem Izby lordów. Ogłosił drukiem jeszcze: „Essay on parliamentary government” (Londyn 1858).

Grey Sir Jerzy, administrator angielski (* w Lizbonie 1812). W 1830 wstąpił do wojska; w 1837 i 1839 odbył dwie podróże po Australii z polecenia Towarzystwa geograficznego Londyńskiego. W 1841 mianowany był gubernatorem Adelaidy, następnie Nowej Zelandyi (1846—47) i Przylądka (1854 — 59). W 1861 polecono mu stłumić powstanie Maorów nowozelandzkich; zadanie to było bardzo trudne z powodu postępowania gen. Camerona; G-owi udało się je wykonać dopiero po pozbyciu się tego generała (1865). W 1854 podał się do dymis-syi.—Z prac jego zasługują na wzmiankę: „Journal of two expéditions of discovery in Northwest and Western Australia” (Londyn 184.1); „Polynesian Mythology” (1855); „Proverbial Sayings of the ancestors of the New Zealand” (1858). Zebrał znaczną bibliotekę, którą ofiarował miastu Capetown.

Grey Joanna, królowa angielska, ob. Dudley (t. XVII, str. 238).

Greyfeld, herb polski z nadania. Na tarczy w polu czerwonem gryf srebrny, wspięty wlewo.

Nad hełmem, w koronie szlacheckiej, pół orła białego wlewo. Nadany Janowi Greyfeldowi, porucznikowi gwardyi pieszej koronnej, dnia 13-go kwietnia 1791 roku. —

Źródła: Księgi kanclerskie (100 f. 112); Metryka Litewska lf(220^,'f.

398).    “

Greytown, ob. San-Juan.

Gribeanval'Jan Baptysta (* 15 wrz. 1715— _ f 9 maja 1789), inżynier i generał artylleryj francuskiej. Wysłany został jako kapitan artyl-leryi w 1752 do Niemiec celem zbadania zapowiedzianej przez Fryderyka II lekkiej artylle-ryi pułkowej. W 1757 jako pułkownik-lejtenant wstąpił do służbyT wojskowej w Austryi i zdobył podczas wojny Siedmioletniej Glatz (1760), następnie bronił z powodzeniem według własnego systemu fortecy Schweinitz (1762) przeciwko Fryderykowi II. Mianowany przez Maryę Tere-

St. L.

A. Pol.

sę fełdmarszałkiem-lejtenantem, po zawarciu pokoju powrócił do Francyi, gdzie był czynny jako marćchal-de-camp i generalny inspektor ar-tylleryi. Podczas ministeryum Choiseula wpadł w niełaskę i dopiero w 1776 ponownie powołany został na głównego inspektora artylleryi, na którem-to stanowisku pozostał do śmierci.— G. był twórcą własnego systemu artyleryjskiego (1765), polegającego na oddzieleniu artylleryi oblężniczej od artylleryi polowej, której pozostawił tylko 12-o, 8-o i 4-o - funtowe armaty, i 6-o - calowe haubice. Długość luf armatnich skrócił, odległość strzału armatniego zmniejszył do 940 metr., strzału kartaczowego powiększył do 550 metr. Budowę lawet, wózków z ammuni-cyą i obsługę armat zmienił G. zasadniczo i opisał w dziele „Tables des constructions des principaux attirails de l’artillerie proposées ou approuvées depuis 1764 jusqu’en 1789 par M. de Gribeauval”.—Bibi. Veyrines „Gribeauval” (Paryż 1889); Général Favé „Passé et avenir de l’artillerie” (Paryż 1846—1871).

Grieg Edward Hagerup (* 15 czerwca 1843 w Bergen), słynny kompozytor muzyczny norweski. Zdolności do muzyki objawiły się w nim wcześnie W szóstym roku życia rozpoczął naukę gry na fortepianie, pod kierunkiem swej matki, pianistki utalentowanej, a w parę lat później doświadczał już swych sił na polu kompozycyi. Kiedy Ole Bullowi, w czasie jego pobytu w Bergen w 1858 r., przedstawiono owe pierwsze próby twórczości młodego współrodaka, słynny skrzypek norweski orzekł, że chłopiec posiada talent wielki i oryginalny, że więc rodzice zająć się winni bezzwłocznie wykształceniem tak wiele obiecującego syna. Trzymając się rady Ole Bulla, G. wyjechał do Lipska, gdzie w ciągu lat czterech uczęszczał do kon-serwatoryum, do klas, prowadzonych przez Mo-schelesa, Hauptmanna, Richtera i Wenzla. W r. 1863 udał się do Kopenhagi. Tu zapoznał się z głośnym kompozytorem duńskim, N. Gadem, który wówczas olbrzymi wpływ wywierał na kompozytorów skandynawskich. Również i G. nie oparł się wpływowi Gadego. Na szczęście jednak rychło z pod tego wpływu zdołał się wyswobodzić. Wkrótce bowiem zaznajomił się z młodym, genialnym Ryszardem Nordraak, kompozytorem norweskim (zmarłym w 24-ym roku życia), który go zachęcił do otrząśnięcia się z wpływów Mendelssohna i Gadego, do obznajo-mienia się z ojczystemi pieśniami ludowemi, i opierania własnych pomysłów muzycznych na romantycznem tle smętnych pieśni norweskich. „Zasłona spadła mi z oczu w chwili, w której poznałem dokładnie melodye naszych pieśni wieśniaczych i moją własną naturę”— powiedział G. do jednego ze swych przyjaciół.—„Sprzysięgliśmy się wszyscy przeciw ckliwej mieszaninie Gadego i Mendelssohna, wszechwładnie panującej dotychczas w Skandynawii, i z zapałem młodzieńczym wstąpiliśmy na nową drogę, po której obecnie kroczy młoda szkoła północna”. I rzeczywiście G. wszystkie odtąd swe dzieła tworzył w duchu owej młodej szkoły, która w czasach ostatnich coraz większego nabiera znaczenia, i coraz silniejszy wpływ wywiera na muzykę wszecheuropejską. W 1867 r. G. udał się do Chrystyanii, gdzie założył Towarzystwo muzyczne, którego zadaniem było protegowanie narodowej „szkoły północnej”. Od 1865—70 podróżował po Włoszech. G. utworzył dotychczas: sceny symfoniczne z „Olaf Trygwason”, muzykę do Ibsenowskiego „Peer Gynt”, przerobioną na dwie, dziś słynue suity orkiestrowe, suitę na orkiestrę smyczkową „Z czasów Hol-berga”, „Melodye elegijne” na takąż orkiestrę, koncert fortepianowy A. mol, koncert skrzypcowy, kwartet smyczkowy G. mol, sonatę na wio-lonczellę, uwerturę koncertową „W jesieni”, trzy sonaty na skrzypce, mnóstwo różnych utworów na fortepian (humoreski, sonaty, „sceny z życia ludowego“, ballady, romanse, waryacye etc.), wiele pieśni na głos pojedyńczy, tańców norweskich, utworów chóralnych i t. d. G. jest bez wątpienia jednym z najzdolniejszych i najpopularniejszych kompozytorów drugiej połowy XIX stulecia. Oryginalność pomysłów łączy w swych dziełach z głęboką wiedzą muzyczną, świeżość melodyi z formą oryginalną i przejrzystą; a przytem jest wysoce poetyczny, w stylu szlachetny, w harmonii niekiedy dziwaczny, zawsze jednak zajmujący. Jedną wprawdzie tylko wadę posiada, ale za to wielką: dość często powtarza się w swych pomysłach melodyjnych. W 1894 r. uniwersytet Cambridge odznaczył G-a stopniem doktora muzyki hon. causa, zaś w 1897 r. Akademia berlińska tytułem akademika.

Griepenkerl Wolfgang Robert, poeta niemiecki (*1810 w Hofwyl, w kant. Bern—f 1868 w Brunświku). Był synem estetyka Fryderyka Karola G-a. Po ukończeniu studyów zamieszkał w Brunświku, w 1839 został nauczycielem literatury w Carolinum, w roku 1840 profesorem w szkole kadetów. Jako poeta wystąpił po raz pierwszy ze zbiorkiem: „Bilder griechischer Vorzeit” (1833), potem wydał poemat: „Die Sixtinische Madonna” (1835), nowellę: „Das Musikfest oder die Beethovener” (1838), rozprawy: „Ritter Berlioz in Braunschweig” (1843) i „Die Oper der Gegenwart” (1847). Większego rozgłosu nabrał przez pracę: „Der Kunstgenius der deutschen Litteratur des letzten Jahrhunderts” (1846) i zwłaszcza przez tragedye: „Maximilian Robespierre” (1851) i „Die Girondisten” (1852), które odznaczają się nietyle duchem poetycznym, ile dobrem pochwyceniem grozy sytuacyi i pięknym językiem. Napisał jeszcze kilka sztuk, często wystawianych: „Ideal und Welt” (1855), „Auf der hohen Rast” (1860), „Auf St. Helena”

w. J

chorych.

Dr. J. M.

w dwóch tomach 1825 r.

(1862) i oprócz tego „Novellen” (1868). G. umarł w nędzy.

Griepenkerl Kryś ty an, malarz (* 1839 r. w Oldenburgu). Za poradą rodaka swego, pejzażysty Willera, udał się około 1850 do Wiednia, do Rahla, gdzie wymalował pierwszy swój obraz: Edypa, prowadzonego przez Antygonę; praca ta tak spodobała się nauczycielowi, że użył go do robót freskowych w muzeum broni arsenału i w pałacu Todesco. Po śmierci Rahla (1865) G., jako rysownik, i Ritterlich, jako malarz, wykończyli malowidła Rahla w nowym gmachu opery. Ozdobił też malowidłami swe-mi pałace Ephrusssich, Epsteinów i Franciszka Kleina, zamek Hornstein i pałac Sina w Wene-cyi; w ostatnim wykonał plafony: Orszak weselny Posejdona, Demony burzy i Duchy opiekuńcze morza. Również piękne są jego malowidła ścienne i w willi w. ks. Toskańskiej w Gmunden i obraz Zaślubiny Afrodyty z Adonisem w willi Simon pod Hietzing. W Augusteum w Oldenburgu ozdobił schody malowidłami dekoracyjnemu na plafonie Venus Urania, otoczona czterema obrazami z podania o Prometeuszu, a na trzech ścianach, w porządku historycznym, ułożony zbiór bohaterów sztuki ze wszystkich epok. W nowej akademii nauk w Atenach wykonał cykl obrazów z podania o Prometeuszu; jego pędzla są też malowidła w sali Izby panów w parlamencie wiedeńskim. Do spółki z H. Tent-schertem wykończył rozpoczęty przez A. Feuerbacha plafon w auli wiedeńskiej akademii sztuk. Od 1875 jest profesorem szkoły malarskiej akademii wiedeńskiej.

Gries, przejście alpejskie w Szwaj caryi (2447 m.) ponad odrożem grupy S. Gotarda, prowadzące z doliny Eginen do doliny Formazza, a więc z obszaru jeziora Genewskiego do obszaru jeziora Maggiore. Podczas pięknej pogody można stąd odbyć wycieczkę do lodowca G. Miejsce zetknięcia się narodowości niemieckiej z włoską.

Gries, wieś w hetmaństwie Bozen, w Tyrolu, 273 m. nad p. m., przeszło 3 000 m-ców, stacya kolei Bozen-Gries. Zakład przyrodoleczniczy i stacya klimatyczna; 275 metrów nad poz. morza położona, u południowego podnóża skał porfirowych, prawie prostopadle sterczących; klimat ciepły, wolny od wiatrów, względnie suchy, z silnem promieniowaniem sło-necznèm, co wszystko stanowi wyborne warunki dla pobytu wiosennego i jesiennego chorych piersiowych, zołzowych, małokrwistych i sła-bosilnych, zwłaszcza przy tutejszych urządzeniach do kuracyi winogronowej, mlecznej, kefirowej, żętycznej i wodnej; zjazd roczny 2680

Dr. J. M.

Griesbach (w wielkiem księstwie Badeń-skiem), zakład zdrójowo-kąpielowy, posiadający szczawy żeleziste; 600 metrów nad poziomem morza położony, z klimatem łagodnym, umiarkowanie wilgotnym, leśno-górskim. Zjazd roczny 1 400 chorych.

Griesbach Jan Jakób, teolog i profesor {* d. 4 stycznia 1745 w Butsbach, Wielkiem Księstwie Hessen-Darmsztadzkiem), gdzie ojciec jego był duchownym ewangielickim. Wychowanie otrzymał G. we Frankfurcie nad Menem, ojciec bowiem jego powołany został na kaznodzieję przy kościele św. Piotra w tern mieście. Poświęciwszy się teologii, studyował w Tu-bindze, Halli i Lipsku. W Halli podziałał na umysł młodego teologa Jan Salomon Semmler, uważany za przedstawiciela racyonalistycznej teologii w Niemczech. Tu G. za wpływem Semmlera sposobił się objąć jako docent katedrę w miejscowym uniwersytecie (1771). Aby sprostać zadaniu G. przedsięwziął podróż naukową po Niemczech, zwiedził Londyn, Oxford, Cambridge, Paryż, wszędzie zajmując się stu-dyami krytycznemi tekstu Nowego Testamentu, co w owym czasie należało do ulubionych zajęć teologicznych, tern potrzebniejszych, że w okresie przełomu w dziedzinie teologii należało stanąć na gruncie historycznym. Zostawszy profesorem w Halli 1773 r., G. w dwa lata później powołany został na takie samo stanowisko do Jeny, gdzie pozostawał aż do śmierci, zaszłej d. 24 marca 1812 r., działając ku ogólnemu uznaniu i zaszczycony będąc najwyższemi tytułami w uniwersytecie i w kraju. Całą niemal działalność swoją G. poświęcił na krytyczne rozbiory tekstu Nowego Testamentu, nie zwracając uwagi na to, że wyniki jego badań odstępowały od przyjętych wersyj. Z zamiłowaniem studyował greckich Ojców Kościoła i różne dawne przekłady Pisma św., a w szczególności na język ormiański i gocki. Następstwem tego było wydanie historyi tekstu Nowego Testamentu, niezależnie od ogólnie używanego tekstu w kościele protestanckim i rzymsko-katolickim. Zmiany zaprowadzone przez G-a nie znalazły przyjaznego uznania wśród tych, którzy pragnęli się trzymać dotychczasowego porządku rzeczy. Już w r. 1774 pojawiły się księgi historyczne Nowego Testamentu, a w rok później Listy Apostołów i Apokalipsa. W latach 1796 i 1806 wyszły dwa tomy w nowem wydaniu w Halli i w Londynie. Trzecie wydanie w Lipsku w 4 tomach (1803 — 1807) zawierało nieu-datne ryciny. Istnieje też wydanie lipskie z 1805 i 1825; po śmierci zaś. G-a Dawid Schultz sporządził wydanie w r. 1827. Inne pisma krytyczne G-a są następujące: „De codici-bus” (1771); „Curae in historiam textus epp. paul.” (1777); „Symbolae criticae ad supplen-das et corrigendas varias N. T. lectiones” (p. I, 1785, p. II, 1793); „Commentarius criticus in textum gr. N. T.” (1794). Pisma G-a okolicznościowe, treści egzegetycznej, wydał Gabler

Ks. A K. D.

„ Silhouette# aus Schwaben” (1838); redagował 1839 — 41 pismo „Der schwäbische Humorist”, wstąpił potem do księgarni i dopiero w r. 1848 wrócił na szerszą widownię. Założył gazetę demokratyczną „Die Volkswehr”, wplątał się w proces o zdradę stanu i dwa lata przebył w więzieniu śledczem. Uwolniony wreszcie przez przysięgłych, wyjechał do Ameryki, skąd w 1857 wrócił do Sztutgardu. Z prac jego, które należą poczęści do powieści historycznej, zasługują na wzmiankę: „Lebende Bilder aus Amerika”

Griesinger Teodor, pisarz niemiecki (* 1809 słowych i nerwowych, umyślnie dla niego w Kirnbach — f 1884 w Sztutgardzie). Studyo- w szpitalu Charité urządzonej, jako też zarządu wał teologię w Tubindze, był przez czas jakiś nad polikliniką, który jednak złożył już w ro-duchownym, wreszcie poświęcił się zupełnie li- ku 1867, chcąc się odtąd oddać wyłącznie tyl-teraturze. Wystąpił po raz pierwszy z pracą j ko psychiatryi, na której usługi założył w roku

1868 pismo „Archiv für Psychiatrie und Nervenkrankheiten”, jako też wcześniej nieco towarzystwo lekarsko-psychologiczne, do którego przystęp mieli nietylko lekarze, ale także uczeni inni. W lecie tegoż roku G., cieszący się dotąd zdrowiem dobrem i przejęty zapałem do pracy, niespodzianie zaniemógł ciężko bardzo na zapalenie kiszki ślepej i, przechorowawszy kilka miesięcy, zmarł, zacząwszy zaledwie 52-gi rok życia, ku wielkiej szkodzie nauki, której służył tak gorliwie z pożytkiem niemałym. — Główne „Die zasługi położył G. na polu chorób umysłowych, któremi zajmował się z zamiłowaniem od początku zawodu swego, a, jako postrzegacz bardzo ścisły i bystry, nie ograniczał się bynaj-

(1858); „Emigrantengeschichten” (1858); alte Brauerei oder Kriminalmysterien aus New York” (1859); „Mysterien des Vatikans” (1865);

„Die Jesuiten” (1866);- „Das Damenregiment an den verschiedenen Höfen Europas” (1866—70);

„Würtenberg, nach seiner Vergangenheit und Gegenwart in Land und Leuten geschildert”

(1866) i „Zwölf Schicksalswege” (1870).

'uln

Griesinger Wilhelm (* w Sztutgardzie d.

Fig. 272. Griesinger Wilhelm.

mniej tylko badaniem zboczeń chorobliwych umysłu ludzkiego, lecz zgłębiał równie dokładnie i działanie jego w stanie zdrowym, przyczyniając się przez to bardzo do postępu psy-

29 lipca r. 1817—f w Berlinie d. 26 paździer- j nika r. 1868), znakomity lekarz, szczególnie za- j służony w psychiatryi i w dziedzinie chorób za- ' kaźnych. Do nauk lekarskich przykładał się od j r. 1834 w Tubindze i w Zurychu. Po złożeniu \ egzaminów i osiągnięciu dyplomu doktorskiego, 1 osiadł początkowo w Friedrichshafen, nad jezio- j rem Bodensee, i zajął się wykonawstwem lekar- j skiem; prędko atoli porzucił je, by zostać assy j stentem w zakładzie dla obłąkanych w Winnen-thalu. Do r. 1842 na stanowisku tern pozostawał, poczem osiadł znów jako lekarz w Sztutgardzie, ale nie na długo, gdyż już po roku przeniósł się do Tybingi i objął posadę assysten-ta w klinice lekarskiej prof. Wunderlich a (ob.), równocześnie prawie został też docentem prywatnym, a w r. 1847 prof. nadzwyczajnym chorób zewnętrznych. W roku 1849 powołano go do Kielu na dyrektora polikliniki; obowiązki te pełnił krótko i już w r. następnym usunął chologii, opartej, nie na mrzonkach i rozumowa-się od nich dobrowolnie, żeby wyjechać do Kai- niach oderwanych, lecz na wynikach wiedzy.

ru, gdzie chedyw Ab bas mianował go swym liczącej się wyłącznie z lekarzem przybocznym, powierzając mu równocześnie kierownictwo szkoły lekarskiej oraz przewodnictwo w kommissyi zdrowotnej. Pomimo świetności stanowiska zajmowanego G. znów niedługo wytrwał w Egipcie i w r. 1852 powrócił do Sztutgardu, osiadając tam jako lekarz. W roku 1854 otrzymał w Tubindze po Wunderlich u katedrę i zarząd kliniki chorób wewnętrznych, co dało mu sposobność zjednania sobie szybko sławy profesora niepospolitego. W r.

1860 ofiarowano mu takie samo stanowisko

faktami niezbitemi

Wpływ wielki wywarł też przez

i z nich dopiero wnioski swe wyciągającej. Postępując tak, pchnął, rzec można, psychiatryę na tory nowe zupełnie, oswabadzając ją od wpływów mistyczno-filozoficznych, broniąc jej wszakże równocześnie od zamachów materyalizmu krańcowego. Dlatego też do dziś-dnia jeszcze należy wciąż do jej przedstawicieli najpoważniejszych, pomimo że niektóre z poglądów jego z postępem nauki uledz musiały pewnym zmianom.

w Zurychu; G., przyjąwszy je, pozostawał na niem tylko do r. 1865, w którym przeniósł się do Berlina, dla objęcia tam kliniki chorób urny-

stanowcze zastosowanie anatomii potologicznej do psychiatryi klinicznej, jako też przez zmiany w sposobie leczenia chorób umysłowych. Początkowo był przeciwnikiem pielęgnowania swo-

gienat w 1790 roku.— Źródła: „Vol. Legum” (IX, 199); Ostrowski „Księga herbowa rodów polskich”.

bodnego obłąkanych, czyli t. zw. No-restreint system (ob.), już przedtem w Anglii i Francyi zalecanego, przekonawszy się jednakże o jego skutkach zbawiennych, stał się potem krzewicielem jego najgorliwszym i pierwszy je w Niemczech zaprowadził.—Jako badacz chorób zakaźnych w swoim czasie zajmował stanowisko bardzo zaszczytne i dotąd jeszcze, pomimo późniejszych odkryć bakteryologicznych, spostrzeżenia jego i poglądy czysto kliniczne nic na wartości swej nie straciły. Naj główniejszemi dziełami jego, należącemi do klasycznych, są: „Die Pathologie und Therapie der psychischen Krankheiten” (Sztutgard 1845, wyd. 5-e Berlin 1892; tłom. franc. Paryż 1864) i „Die Infections-krankheiten” (w Virehowa „Handbuch d. spe-ciellen Pathologie und Therapie“ T. II, Erlanga 1856; wyd. 2-e tamże 1864; tłom. fr. Paryż 1868 i 1877).—W tłómaczeniu polskiem posiadamy tylko „Regulamin choleryczny, ułożony dla użytku władz lekarskich, lekarzy i publiczności przez d-ra W. Griesingera, M. Pettenkofera i C. A. Wunderlicha, podług 2-go wydania przełożył dr. St. Markiewicz“ (Warszawa 1872). — Por. Archiv f. Psychiatrie u. Nerveukr.” 1868, T. 1 str. 760; Brierre de Boismont „Guillaume Griesinger, son esprit et ses travaux“ (Paryż 1872; os. odb. z „Annales médico-psychologiques” 1875, zeszyt styczniowy) i A. Eulenburg w „Biogr. Lexikon der hervorragenden Aerzte”

Dr j. p.

Griessheim, herb polski z indygienatu. Na tarczy w polu złotem pas poprzeczny czarny; nad nim dwie róże z listkami, naprzemiau czer-wonemi, czarnemi i błękitnemi. Nad hełmem, w koronie szlacheckiej, dwa rogi: prawy w połowie złoty i zewnątrz trzema czerwonemi list-

T. II. str. 648 -651.

Griffenfeld P e d e r, hrabia, mąż stanu duński (* 1635 w Kopenhadze—f 1699). Był synem handlarza win, poświęcił się nauce prawa państwowego w Kopenhadze i przez podróże uzupełnił swe wykształcenie; po powrocie (1662) pozyskał wkrótce łaskę Fryderyka III, który go mianował swym bibliotekarzem i archiwistą (1663), a w 1665 polecił mu zredagowanie prawa królewskiego („Krongeloven”), za co go później nagrodził urzędami sekretarza i radzcy kancelaryi (1668). Za Chrystyana V (1670—99) G. stał się osobistością wpływową, w 1671 otrzymał szlachectwo, a w 1673 tytuł hrabi G. Chrystyan powołał go do rady tajnej, mianował wielkim kanclerzem i obdarzył orderem słonia. Intrygom arystokracyi, niezadowolonej z takiego wyniesienia się plebejusza, udało się wreszcie zniechęcić króla do G-a: oskarżony o przedajność i zdradę, został aresztowany (1766) i, pomimo pięknej obrony, skazany na śmierć i utratę majątku. Dopiero na rusztowaniu darowano mu życie, zamknięto go jednak w więzieniu, gdzie przez 22 lata pozostawał; umarł w kilka tygo-dui po wypuszczeniu na wolność. G. był jednym z największych mężów stanu w Danii: przyczynił się bardzo do wzrostu dobrobytu w kraju; Fryderyk III zawdzięczał jego dyplomatycznym zdolnościom posiadanie Oldenburga

1    Delmenhorstu.—Por. Paludan-Miiller „Griffen-felds stig og falden” (Kopenhaga 1879); Vau-pell „Rigskantsler Grev G.” (tamże 1880—82,

2    tomy).

f ł<V,

W. Br.

Griffiths Artus Bower (* 4 kwietnia 1859 r. w Manchester), chemik angielski. Nauki otrzymał w College City, w Londynie i następnie w Lincolu. W r. 1893 został profesorem chemii i farmacyi w szkole centralnej w Londynie, znany ze swych badań z dziedziny chemii fizyo-logicznej, których liczne wyniki ogłaszał w „Pro-ceedings of the Royal Society of London” (od 1885 r.), w „Buli. de la Soc. Chim. de Paris” (od 1889 r.) i w „Comptes rendus de l’Acad. des sc. de Paris” (od 1889 r.). Otrzymał wiele nowych związków pochodzenia zwierzęcego jako to globuliny, pigmenty. Napisał: „Treatise on manures” (Londyn 1889); „The Diseases of Crops” (1890); „Researches on Micro-Organisms” (1891); „The Physiology of the Invertebrata” (1892); „Manual of Bacteriology” (1893).

Fig. 273. Griessheim (herb).

Grifo (Gripho), syn Karola Martela i bawarskiej księżniczki Swanahildy; przy podziale państwa Franków (741) nic nie dostał: to też, kami koniczyny zdobny, w połowie czarny, z dwo- podburzany przez matkę, wystąpił przeciwko ma złotemi listkami—drugi w połowie górnej braciom przyrodnim, Karlomanowi i Pipinowi czerwony z dwoma złotemi listkami, w połowie Krótkiemu, został jednak zmuszony przez nich złoty z dwoma czarnemi listkami. Labry czar- poddać się w Laon; uwięziono go w Neufchâteau ne, podbite srebrem. Herb rodziny niemieckiej w Lotaryngii. Po ustąpieniu Karlomana (747) von Griessheim, z której Karol otrzymał indy- wypuszczony na wolność, uciekł do Sasów, a po

ich zwyciężeniu—do Bawaryi, gdzie strącił z tronu małoletniego Tassilona II. Pipin osadził jednak zdetronizowanego księcia powtórnie i zabrał uwięzionego G-a do Francyi, gdzie mu dał Le Mans i dwanaście hrabstw. G., niezadowolony z tego, wymknął się do Akwitanii i został wreszcie zabity podczas ucieczki do Włoch (753).

Grignan (Franciszka de Sevigné hr. de G.), autorka francuska, ob. Sevigné.

Grigorowicz Iwan Iwanowicz, archeolog rosyjski i autor pism religijnych (* 1792—f 1852), kształcił się w akademji duchownej w Petersburgu i był kapelanem na dworze cesarskim. Ogłosił dzieła: „B'LiopycKiii apxiiB ßpeBHiix rpa-mot” (MocKBa 1824); „HcTopnnecKia CBt^hma o JKU3HH cb. Mm'po(j)aua” (Petersb. 1832); „Ile-pemiCKa nan c poccmcKimn rocy,a;apnMii b XVI bLkL” (Petersburg 1834); „Coópąme coumienifi Peopriu KoHnccKaro” (t-że 1835). Od r. 1837 był członkiem komisji arclieograficznej i redagował: „Aktu ncTopnnecKie” (tomy 1 — 4) i „Aktu, OTiiocaiujeca äo iiCTopin Sana^noil Poc-cin” (4 tomy). Zamierzał także wygotować słownik języka zachodnio-ruskiego (3ana^no-pycKaro naphuin), wydrukował wszakże tylko 10 pierwszych jego arkuszy w wydawnictwach akademji petersburskiej (H3B'hcTia II ot^jl. ai£. iiayK). Po śmierci G-a wyszły pisma jego p. t. „Coun-łienia ÄyxoBHaro cojiepjKaHin” (Petersb. 1862).— Porów, życiorys G-a, napisany przez syna jego, Mikołaja: „OnepK jkh3HH T-a” (w czasop. „CipaH-hhk” 1861, JV? 6 i osobno). Korespondencja G-a z hr. Rumiancewem była drukowana w czasopiśmie „Hienia” (1864, kh. II).

Grigorowicz Wiktor, syn Jana, filolog sla-wista i podróżnik, ur. 30 kwiet. 1815 w m. Bałcie, um. d. 27 grud. 1876 r. w Elisawetgra-dzie; ojciec jego, małorusin, był urzędnikiem administracyjnym; matka zaś, z domu Żelechowska, była Polką, i językiem domowym w rodzinie był jęz. polski; Wiktor pobierał nauki w Bałcie i Humaniu w szkole Bazyljanów, następnie w uniwersytecie charkowskim. Życzeniem ojca było, by wstąpił do służby rządowej w Petersburgu; młodzieniec jednak po ukończeniu uniwersytetu oddał się nauce; cztery lata (1834— 38) przepędził w Dorpacie, zajęty studjami filo-zoficznemi i filologją klasyczną. W r. 1839 powołany był do Kazauia do wykładu filologji greckiej z warunkiem przygotowania się do katedry slawistyki, którą wówczas postanowiono utworzyć. W r. 1840 złożył wydziałowi pracę kandydacką „MńcilijiOBaHie o B,epKOBHO-CjiOBUH-ckom Hapkuin”, w której co do pochodzenia języka starosłowiańskiego stanął po stronie zwolenników teorji panońskiej. Wyjechał następnie za granicę, a po powrocie złożył egzamin na magistra i wydrukował rozprawę „OnuT H3i0îKe-niii jniTepaTypu CjiOBen b en oaBHkHniHX 3no-xax”. Była to pierwsza w Rosji praca naukowa o literaturze Słowian, napisana w duchu

Knc. Powił Iluatr. ZeiŁ 206. T. XXVI.

wzajemności słowiańskiej: autor rozpatrywał w niej nietylko literaturę rosyjską, polską, ale i utwory takich narodów słowiańskich, które u-ważano wówczas za nieposiadające wcale piśmiennictwa. Pierwsze te prace G-a doznały życzliwego przyjęcia ze strony Wostokowa i innych uczonych. W r. 1844 G. wysłany był kosztem rządu w podróż naukową do krajów słowiańskich, gdzie przebywał 2¹/₂ roku, najdłużej w granicach Turcji Europejskiej. Podróż taka była pewnego rodzaju poświęceniem się dla nauki, wymagającym niezwykłej energji i zamiłowania przedmiotu. G. był pierwszym ze slawistów, który miał odwagę podróżować po ziemiach należących do państwa tureckiego. Na górze Atos przejrzał archiwa i bibljoteki klasztorne, zwiedził ważniejsze miejscowości w Macedonji (z Solunia przez Bitol do Ochridu, a stąd przez Weles do Sieru), poszukując głównie pamiątek po apostołach słowiańskich i ich uczniach; w Bulgarji zwiedził klasztor Rylski (na górze Rył), a przez Sofję, Plowdiw i Trno-wo, po całorocznym pobycie w Turcji, przybył do Wołoszczyzny. W czasie tej podróży zebrał znaczną liczbę cennych rękopisów słowiańskich. Podróż samą i część wyników naukowych przedstawił w książce: „OuepK nyiemecTBia no EBponencKon Typują” (wydruków, jako sprawozdanie w „Ynn-BepcHT. 3anncK. Ka3anc, ymiB.”, 1848 kh. III, i osobno wyd. 2 Moskwa 1877), Praca ta pomimo zwięzłości zawiera bogaty materjał historyczno-literacki, archeologiczny i etnograficzny. Następnie G. odbył jeszcze podróż po Woło-szczyźnie, Chorwacji, Dalmacji i czas dłuższy zabawił w Pradze czeskiej. Do tej doby odnoszą się artykuły jego czeskie: „Svedectvi o slo-vanskych apostolich v Ochride" (w Czasop. Cześ. Muz. 1848) i o szkołach bułgarskich (w „Kvëtach”). Z Pragi przez Prusy powrócił do Rosji 1847 r. i w Kazaniu objął katedrę slawistyki; pozostawał tu do r. 1864, wyjąwszy czas 1849—1850, w którym Bodianski z powodów politycznych przeniesiony był do Kazania, a G. na jego miejsce do Moskwy. Działalność G-a w Kazaniu była bardzo pożyteczna. Jako profesor zniewalał ku sobie studentów swoją prostotą w obejściu i życzliwością. Podczas niedługiego pobytu w Moskwie, gdzie czuł się do pewnego stopnia narzuconym uniwersytetowi, nie mógł być zadowolonym i prawie nie miewał wykładów; ale rozległą swą wiedzą i cennym zbiorem rękopisów w obcowaniu z młodemi uczo-nemi obudzał wśród nich zamiłowanie do badań filologicznych i paleograficznych. Po powrocie do Kazania, oprócz zajęć profesorskich w uniwersytecie, wykładał w tamtejszej akademji duchownej m. in. paleografję słowiańską, gdzie przygotował szereg pożytecznych pracowników naukowych. W 1865 był mianowany profesorem świeżo otwartego uniwersytetu w Odessie. Tutaj z młodzieńczą prawie energją, obok wy-

106

kładów z zakresu filologji słowiańskiej, kiero- I słowiańskich i z góry Atos Grigorowicz ofiarował z tą samą szczerą gotowością pracami stu- wał uniwersytetowi odeskiemu zaraz po jego dentów. Na stanowisku tym w Odessie przebył założeniu (opisu rękopisów odeskich dokonał W. lat 11, t. j. do r. 1876, w którym zakończył swą służbę, pozostawiając po sobie najwdzięczniejsze wspomnienia i wykształconych slawistów, historyków i archeologów. Po opuszczeniu uniwersytetu zamieszkał w Elisawetgradzie, skąd zamierzał robić wycieczki po całej Rosji południowej, lecz d. 27 grudnia tegoż r. 1876 nagle żyć przestał. Pamięć jego uczniowie i wielbiciele, tudzież członkowie towarzystwa histor.-filo-logicznego przy uniwersytecie noworosyjskim uczcili wzniesieniem pomnika na jego grobie, d. 30 listopada 1892 r. Wielkich prac naukowych, jakich po nim oczekiwano, nie podejmował skutkiem nieprzyjaznych okoliczności w 5-m dziesiątku lat; nawet i wydawanie zebranych rękopisów starosłowiańskich przekazywał Szafa-rzykowi, Srezniewskiemu i Jagićowi. Ogłosił tylko szereg prac pomniejszych, mających za przedmiot badanie Słowiańszczyzny pod względem piśmiennictwa, historji, archeologji i t. p., wskazując w tych dziedzinach obszerne i wdzięczne pole dla uczonych badaczy. Uważany też

Moczulski i wydrukował go w 1-szym zeszycie wydawnictwa „.Mtopphcb HCTopnKO-(|ppjiojior. 06-njecTBa”, Odessa 1889—90); pozostałe jego rękopisy, papiery i stare druki nabyło muzeum Rumiancewa w Moskwie (Porów. „Sobrańje ru-kopiśej W. I. G-cza”, Moskwa 1879).—W życiu całym był to człowiek nadzwyczaj skromny i oryginalny, skłonny do mistycyzmu, a przytym gorący idealista. Pozostał do końca życia bez-żenuym. Życiorysy jego pisali: I. Srezniew-ski: O Bodjanskim, G-czu i Preisie (w „C6opn. OTßkjT. pyccpt. pi3HKa h cjiOBecHOCTH Aitaji,. Haypi, XVIII, Petersburg 1878); Murzakiewicz w wydawnictwie „3anrpcKii o^eccK. o6m;. ncTop. pp jtpeBPP.” XI); T. Uspienskij „BocnoMnuama o rpnropo-bpptŁ” („JlkïOPPHCPî ppcTop.-(j)ipjroji. 06m;.” 1590); Kirpicznikow „B. H. PpiiropoBim h ero 3Pia-ueaie b HCTopiii pyccKofi Hayitii” („HcTopnuecidîi BkcTHPiK 1892, J\o 2); Koczubinskij „R. A. KoMeucKipp, B. H. TpipropoBim” (Odessa 1893) i w „CiaBBHCK. o6o3pkHin” (materjały; 1892, zeszyty 11 i 12). Podobiznę G-a podało czasop.

A. A. K.

Grille Franciszek Józef, literat francuski (* w Angers 1782 — f w Etang-sous-Marly 1853). Wydał sporą liczbę prac różnej treści, jako to: „Le Négociant anglais” (1803), kome-dya; „La Ville au village” (1809), komedya; „Les Théâtres” (1817), zbiór praw i przepisów, dotyczących teatru; „Description du dép. du Nord” (1830); „Philosophie de la guerre” (1839); „Le Ver rongeur” (1839), komedya; „Le Siège d’Angers” (1841); „L’Emigration angevine” (1842); „Pièces inédites sur la guerre civile de l’Ouest” (1847); „Les Volontaires de Maine-et-Loire” (1848—50); „La Vendée en 1793” (1851—52); „Fables et Fabliaux” (1852); „Miettes littéraires” (1853); „Bric à Brac” (1854); „Autographes de savants et d’artistes, mis aux vents” (1853); „Aventures récentes d’une jolie femme” (1818); „Le Fagot d’épines” (1843); „La Fleur des pois, Carnot et Robespierre, amis et ennemis” (1853); „Introduction aux mémoires de la Révolution française” (1825); „Notes d’un représentant du peuple” (1847); „Suite au Mémorial de Sainte-Hélène” (1824) do spółki z Musset - Pathay, i wiele innych.

Grillenberger Karol, polityk niemiecki so-cyalno-demokratyczny (* 1848 r. w Zirndorfie w Bawaryi) ; był ślusarzem i trudnił się tern rzemiosłem aż do r. 1874, w ostatnich czasach jako werkmistrz w pewnej fabryce w Forch-heim. Następnie redagował czasopismo „Nürnberg - Fürther Sozialdemokrat”; potem był kor-rektorem w jednej z drukarni norymberskich, obecnie zaś jest tamże redaktorem dziennika „Fränkische Tagespost”. W r. 1881 został członkiem sejmu z Norymbergi i stał się przewódzcą

jest wraz z Busłajewem za założyciela słowia- „Svétozor” 1877 r. nofilstwa naukowego, historycznego, w przeciwstawieniu do słowianofllstwa moskiewskiego, na-pół filozoficznego, napół poetycznego.— Główne prace G-a, oprócz wymienionych, są: „CTaTBH,

Kacaroni;iflCii ßpeBHecjioiwnicKaro ii3mta” (Kazań 1852, str. 108); „Omicaiiie neTBepoeBaiirejim, iih-caHHaro narojmneii” (w „HsbLct. Aita^;. iiayK II OTjt-” II, 242, 1852 r.); „nocjtame pyccnaro MHTponojnrra Ioamia II” (Yu. samic. II ot,h;. Asa^,. iiayK, I, 1854 r.); „O Cepóiu b en OTHomemH k coch^HHM ÆepataBaM b XIV—XV B'hiîax” (Kazań 1859); „^peBHecaaBimcKÜi naMHTniiK, æoiioji-mnomiii atiiTie cb. aiiocTOJOB Kiipima ii Meeo-jijji” (Kazań 1862); „Kait BŁipaatajnicŁ OTHOineHia KoucTaiiTPinoiPO.iP>cPioii peppîBPî k oapeciaHM ck-BepntPM ppapojpiM b ppaaajph X-ro Bkaa” (Odessa 1866); „Ü3 jrkTOPPncpi uayKPP caaBaHCKoa” (3a-irncK.il pioBopoc. ypiiiBep., 1871, VI); „R. A. Ko-MGPPCKifi, cjpaBaHCKifi nejtaror-peauicT XVII bL-ita” (Odessa 1871); „3anncKa aimiKBapa o no-k3^K'fe ero na Kaapiy pp Iia.iMiyc b KopcyucKypo 3eMJiro pp prp.” (Odessa 1874); „06 yuaci’in Cep-6ob b ppapppppx o6m,ecTBeHup>px oTHomenkx” (3a-iiPPCKPi uoBopoc. yhppb., 1876, XXI). Po śmierci G-a wydrukowano szereg jego referatów w wydawnictwie „Tpy,pi KieBCK. apxeoaor. c^ks^a”, a prof. Smirnow, uczeń G-a, wydał w Warszawie i Woroneżu trzy jego kursy uniwersyteckie:

„CianaHCidaÄpeßHOCTPi” (w „Rus. fiłoł. wiestn.”,

Warszawa 1879 i 1880), „CUaBapicpda napkuia”

(tamże 1882—1884 i osobno; języki zachodnio-słowiańskie, między niemi polski w tomie X-ym,

1883 r.) i „OÓ3op c.iaBapiCKHx jmiepaTyp” (w „Fiłołogicz. zapiskach”, Woroneż 1880). Część swoich cennych rękopisów, przywiezionych z ziem

n.

W. Gh

stronnictwa socyalno - demokratycznego ; z tego powodu od r. 1884 do 1887 większość sejmu ultramontańsko - wolnomyślno - socyalno - demokratyczna zwaną była stronnictwem Windhorst-Richter-Grillenberger. W r. 1893 wybrano go także na przedstawiciela Norymbergi do drugiej izby bawarskiej.

Grillotalpa, Ob. Podjadek.

Grillparzer Franciszek, poeta dramatyczny niemiecki (* w Wiedniu 15 stycznia 1791 — f tamże 21 stycznia 1871 r.). Ukończywszy wydział prawny uniwersytetu wiedeńskiego, wstąpił do służby rządowej, a jednocześnie rozwijał natężoną i płodną twórczość dramatyczną, w której bardzo wcześnie, po wystawieniu na scenie efektownej, fatalistycznej tragedyi p. t. Matka rodu, wielkie zdobył sobie powodzenie. W r. 1856 porzucił urzędowanie i dożył sędziwego wieku, przebywając stale w rod zinnern swem mieście, gdzie otaczano go powszechną czcią i uznaniem, choć poza obrębem Austryi, w innych

Jr

Fig. 274. Grillparzer Franciszek.

krajach niemieckich spotykał się nieraz z ostrą i uprzedzoną krytyką. Wogóle wszakże G. poczytywany jest obecnie w Niemczech za jednego z najwybitniejszych poetów od czasów Schillera i Goethego. Zbliża się do obu wielkich swych poprzedników wysokim swym artyzmem i po-ważnem pojmowaniem zadań sztuki, niedorówny-wa im rozległością dążeń humanitarnych, ani mocą geniuszu twórczego. Jako talent dramatyczny odznaczał się G. dużem poczuciem plastyki scenicznej, oraz głęboką intuicyą psychologiczną, widniejącą osobliwie w doskonałem oddaniu uczuć prostych i silnych w ich przeciwieństwach i kontrastach zasadniczych. Pierwszy przymiot występuje już w młodzieńczej tragedyi G-a p. t. „Die Ahnfrau” (wyd. 1-e Wiedeń 1817), która wszakże wielkie swoje powodzenie zawdzięczała głównie grubym efektom teatralnym, wysnutym z nader powierzchownie pojętej idei ślepego fatalizmu. Ale zaraz w następującej swej tragedyi „Sappho” (Wiedeń 1819), wzniósł się G. na wyższy poziom artystyczny, którego odtąd nigdy już nie opuszczał, chociaż niezawsze z jednakiem powodzeniem rozwijał na nim swe natchnienia twórcze. Z późniejszych jego dzieł dramatycznych zasługują jeszcze na szczególną uwagę: największy utwór poety, trylogia „Das goldene Vliess” („Der Gastfreund”, „Die Argonauten”, „Medea”— Wiedeń 1822); historyczna tragedya „König Ottokars Glück und Ende” (Wiedeń 1825); osnuta na podaniu o Herze i Leandrze tragedya „Des Meeres und der Liebe Wellen” (tamże 1840); symboliczny dramat „Der Traum ein Leben” (tamże 1850); fantazyjna komedya „Weh’dem, der lügt” (tamże 1840); wreszcie ogłoszone już po śmierci poety w zbiorowem wydaniu jego dzieł tragedye: „Ein Bruderzwist im Haus Habsburg”, „Libussa”, „Die Jüdin von Toledo”. Oprócz dramatycznych pozostawił G. niewiele tylko lirycznych utworów, przeważnie refleksyjnej treści, oraz dwie nowelle: „Das Kloster in Sandomir” i „Der arme Spielmann”. Zbiorowe wydanie dzieł G-a ukazało się po raz pierwszy w Sztutgardzie 1871 w 10 tomach; wyd.

5-e, pomnożone, dokonane staraniem A. Sauera, tamże 1892 — 94, 20 t. —Literatura krytyczna o życiu i dziełach G-a jest bardzo bogata. W r. 1890 powstało w Wiedniu towarzystwo G. (G.-Gesellschaft), wydające stale roczniki z wiadomościami dotyczącemi poety.—Por. H. Laube „G’s Lebensgeschichte” (Sztutgard 1884); Lange „G., sein Leben, Dichten und Denken” (Gütersl. 1894); Volkelt „G. als Dichter des Tragischen” (Nördlingen 1888); Reich „G’s Kunstphilosophie” (tamże 1890); Farinelli „G. und Lope de Vega” (Berlin 1894); W. Scherer „Franz G.” (Vorträge und Aufsätze, Berlin 1874).—W języku polskim przerobiona przez St. Starzeńskiego „Matka rodu” (Lwów 1850).

Grillus, ob. Świerszcz.

Grim Herman Mikołaj (* w r. 1641 w Wisby na wyspie Gothland—f w Stokholmie w r. 1711), lekarz i podróżnik. Był synem chirurga króla szwedzkiego, wykształcenie lekarskie otrzymał w ojczyźnie; w r. 1666 wstąpił do służby hollenderskiej i jako 'chirurg marynarki wojennej odbył podróż do Batawii na wyspie Jawie, gdzie wtedy właśnie zaraza morowa panowała. W r. 1671 zwiedził Indye; powróciwszy stamtąd, przez czas niedługi zajmował się wykonawstwem lekarskiem w Norymberdze, poczem powtórnie do Indyj wyjechał. Po wielu latach dopiero powrócił do ojczyzny, był czynny jako lekarz w prowincyi Sü-dermanland i w Tönning, nakoniec w r. 1706 został fizykiem miasta Stokholmu i lekarzem przybocznym królewskim.—G. był pisarzem bardzo płodnym, mnóstwo prac drobniejszych ogłosił w „Ephemerides Acad. Leopoldinae naturae curiosorum” i w „Acta medico-philosophica”, które wychodziły w Kopenhadze. Najważnicj-szemi dziełami jego są: „Thesaurus medicus

str. 11).

tyk, profesor matematyki w Bolonii, ceniony bardzo przez współczesnych. Był bardzo czynny w dziedzinie astronomii i fizyki: z Ricciolim prowadził badania nad spadkiem ciał, pomiary stopni południowych, obserwacye księżyca. Sporządzoną przez niego kartę księżyca dołączył Riecioli do swego dzieła ,,Almagestum novum”. Najważniejszemi są prace optyczne G-go, on-to bowiem pierwszy przeprowadził badania nad zjawiskami rozszczepiania się światła na barwy i uginania się światła, i był poprzednikiem New-tona w tej dziedzinie poszukiwań fizykalnych. Te pomysły G-go zawarte są w dziele: „Phy-sico-matliesis de lumine, caloribus et iride aliis-

que adnexis”, które wyszło z druku w r. 1666,

s. D.

insulae Ceyloniae” (Batawia 1677; tekst książki jest hollenderski) i „Pharmacopaea indica” (Augsburg 1684).—Por. „Diet. historique de la méd.” (T. II, str. 631) i J. F. Sa kleń

„Sveriges Läkare-Historia” (T. I, str. 73 i IV,

Dr j. p.

Grimaldi. Rodzina prowansalska i liguryjska, która posiadała księstwo Monaco od X do XVII w.; książęta wygaśli w linii męskiej w 1731, w osobie Ludwika G. della Pietra, ród zaś sam w Genui 1834. G. byli jedną z czterech wielkich rodzin szlacheckich genueńskich, należących do stronnictwa welfów. Oprócz książąt Monaco, o których mowa będzie na innem miejscu, zasługują na wzmiankę: poeta Luc a de G.

Grimaldi Bernardino, polityk włoski (* w Catanzaro 1841). Był profesorem prawa konstytucyjnego; miasto rodzinne wysłało go w 1876 do Izby, gdzie przyłączył się do grupy Cairole-go. Cairoli, po dojściu do władzy, mianował go sekretarzem generalnym w ministeryum robót publicznych; później (1879) ministrem finansów i tymczasowo ministrem skarbu. Śmiałość, z którą G. wykazał fatalny stan finansów, wywołała burzę na lewicy, która go oskarżała o zbytnie chylenie się ku prawicy. W listopadzie 1879 opuścił ministeryum. W 1890 Crispi powierzył mu tekę finansów i skarbu, którą G. piastował jednak tylko przez dwa miesiące. Po upadku ministeryum Rudiniego była mowa o powierzeniu mu prezydyum gabinetu. W 1892 w gabinecie Giolittiego był ministrem skarbu i finansów, a od 1893 tylko skarbu. Upadł

(1273 —1308). Antonio, admirał, który walczył po śmierci autora, szczęśliwie z Katalończykami i Aragończykami w 1331; poniósł jednak klęskę pod la Loiera od Wenecyan i Katalończyków, co zmusiło Genueńczyków do poddania się księciu Medyolanu.

Agostino (f 1532), arcybiskup Oristano, przyjaciel Sadoleta.— Gero ni mo (f 1543), kardynał i arcybiskup Genui.—Domenie o (f 1592), kommissarz generalny galer Kościoła, walczył pod Lepanto, był potem biskupem Savony i kardynałem; prześladował gorliwie protestantów.

Geronimo G. Cavalleroni (1597—1685), z linii neapolitańskiej, arcybiskup Seleucyi i kardynał; Ludwik XIV mianował go arcybiskupem Aix, ale papież Innocenty X nie uznał go; dopiero w 7 lat później uznany został przez Aleksandra VII i odegrał czynną rolę podczas kilku conclave.—Nicola (1645—1717), kardynał i legat, znany z bogactw i dostojeństw, które

nagromadził. Luigi, markiz della Pietra (1762 — wraz z Giolittim w 1894.

Grimaldo Don Jose Guttierez de Solor-zano, markiz de G., mąż stanu hiszpański (* 1664—f w Madrycie 1733). Protegowany przez ministra finansów, Orrego, pozyskał wpływ znaczny na panią Ursius, króla i królową; jego spryt i zręczność, zarówno jak i słodycz charakteru, zrobiły go u dworu nieocenionym. Al-beroni usunął go od władzy, podejrzewając go z powodu wdzięczności, jaką okazywał swym pierwszym protektorom, nie odebrał mu jednak tytułu ministra stanu. Filip V mianował go pierwszym ministrem i okazywał mu wielkie zaufanie. G. brał udział we wszystkich sprawach ważniejszych. Potrafił zdobyć sobie sympatyę ogółu i nawet królowa Elżbieta Farnese musiała go z szacunkiem traktować.

Grilïiani. Ród szlachecki wenecki, którego najwybitniejszymi członkami byli: doża Antonio (1436—1523), który dowodził flotą wenecką przeciwko Turkom i po klęsce pod Sapienza (1499) został wygnany; wkrótce jednak pozwolono mu wrócić i w 1521 wybrano go na dożę; doża Marino (f 1605), obrany 1595, toczył spór ze Stolicą Apostolską i wytępił rozbójników mor-

1834), meloman; starał się napróżno odzyskać księstwo Monaco.

Grimaldi Giovanni Francesco, zwany ił Bolognese, pejzażysta włoski ze szkoły boloń-skiej (* w Bolonii 1606—f w Rzymie 1680).

Studya odbywał pod Carraccim, którego manierą się przejął. Prace jego, zachowane w gale-ryach rzymskich, świadczą, że pewien wpływ wywarł na niego Guaspre i Poussin. Rywalizował z pierwszym w kościele San Martino-in-Monti. Z sześciu krajobrazów al fresco, na których wyobrażone są sceny z historyi Eliasza i Elizeusza, cztery malowane są przez Guasprego a dwa przez G-ego. Odnowienia tak jednak je zmieniły, że nie można teraz odróżnić, kto który malował. Papież Innocenty X protegował G-ego i używał go w Watykanie i w Monte Ca-vallo (obecnym Kwirynale), gdzie prace jego widać jeszcze. W 1648 przybył do Paryża, gdzie Mazarini powierzył mu roboty w Luwrze i w swym pałacu, obecnej Bibliotece narodowej. Po powrocie do Rzymu był protegowany przez Aleksandra VII i Klemensa IX i zostawił znaczny majątek.

Grimaldi Franciszek Marya (* w Bo- skich, Uskoków: doża Pietro (f 1752), obrany lonii 1618—f tamże w 1663), jezuita, materna- 1741.

Dr J. P.

W. Br.

str. 583).

A. Pol.

Grimaud Jan Karol Małgorzata Wilhelm de (* w r, 1750 w Nantes—f tamże d. 5 sierpnia 1789), lekarz. Do nauk lekarskich przykładał się w Montpellier, gdzie też w r. 1776, obroniwszy bardzo wówczas cenioną rozprawę swą „Essai sur l’irritabilité”, dyplom doktorski otrzymał, poczem dla wzmożenia wiedzy swej udał się na czas dłuższy do Paryża, gdzie zajmował się wyłącznie teoretycznie, czytając bardzo wiele, lecz zaniedbując zupełnie wszelką działalność praktyczną. W r. 1781 powołano go na profesora do Montpellier. Wykładał tam fizyologię z powodzeniem niezwykłem i bardzo szybko sława jego nietylko we Francyi, ale i daleko poza jej granicami rozbrzmiewać zaczęła. Akademia petersburska nagrodziła w r. 1787 część pierwszą pracy jego „Mémoire sur la nutrition”, uchodzącą wtedy za arcydzieło; część druga wydana w dwa lata później, nie doznała już tak dobrego przyjęcia. G. z urodzenia słabowity, pracując nad siły, tak zwąt-lił zdrowie swe, że w r. 1789 musiał z katedry ustąpić i, powróciwszy do miasta rodzinnego, wkrótce potem życia dokonał. Był jednym z najuczeńszych lekarzów swego czasu, ale wiet-dza jego olbrzymia opierała się jedynie na oczytaniu zdumiewającem; samodzielnie do rozwoju i postępu nauki nie przyczynił się niczem. Po śmierci wydano dwa dzieła jego: „Cours complet de fièvres” (Montpellier 1795, trzy tomy; wyd. 2-e Paryż 1814> w 4 tomach; we wstępie do tomu I wydania tego mieszczą się szczegóły odnoszące się do życia G-a) i „Cours complet de physiologie” (Paryż 1818, 2 tomy; wyd.

2-e tamże 1824). Książka ta o tyle wartość pewną dotąd zachowała, że daje nam obraz wiedzy fizyologicznej z końca wieku XVIII.— Por. „Diction, histor. de la méd.” (T. II, str. 631) i H. Haesera „Lehrb. d. Gesch. d. Med.” (wyd. 3-e, T. II, str. 740 i 776).

GrimatlX Ludwik Edward, chemik franc. (* 3 czerw. 1835 w Rochefort-sur-Mer), początkowo był aptekarzem. Po pewnym czasie służby w morskim korpusie sanitarnym przybył do Paryża i wstąpił do pracowni Wurtza, w okresie kiedy trwała gorąca walka pomiędzy zwolennikami teoryi atomistycznej i zwolennikami teoryi równoważników. W r. 1865 G. otrzymał stopień doktora medycyny i wkrótce został assystentem (1872) u swego profesora przy wykładach chemii. W r. 1874 otrzymał posadę „Répétiteur adjoint' w szkole politechnicznej. Po ustąpieniu Cahours’a otrzymał katedrę w powyżej wspomnianym instytucie, jednocześnie powołanym był i na katedrę do instytutu agronomicznego. W 1894 przyjęty został do akademii nauk, sek-cyi chemicznej, jako następca Fremy’ego. G. dał się poznać szczególniej jako teoretyk ze swych licznych prac, których wyniki ogłaszał w „Comptes rendus” i „Annales de Chimie”; wskażemy tutaj chociaż tylko prace o wysokiej wartości naukowej: O haszyszu i konopiach indyjskich (1865), Równoważniki, atomy i molekuły (1868), Chemia organiczna (1872 —1878), Chemia nieorganiczna, i inne. Z przyczyny swego jawnego wystąpienia w procesie Zoli w 1898 r. G. został przez ministra wojny usunięty z katedry w szkole politechnicznej.

Grimelli Ge mi ni an (* w Carpi d. 31 stycznia r. 1802—f w Modenie d. 2 lutego r. 1878), lekarz i mąż stanu. Na uniwersytet uczęszczał w Modenie i osiągnąwszy w r. 1824 dyplom doktorski, został tamże w r. 1829 na*przód adjunktem, następnie zaś w r. 1833 profesorem patologii ogólnej. W r. 1848 rząd tymczasowy powołał go na ministra oświaty. Po stłumieniu rewolucyi przez Austryę i przywróceniu panowania domu Este, G. z katedry ustąpił. W r. 1859 powtórnie przez czas niedługi był ministrem, następnie rektorem uniwersytetu modeńskiego i prezesem akademii. W roku następnym zasiadał jako poseł w parlamencie włoskim, po dwu latach jednak wycofał się zupełnie z życia politycznego, poświęcając się wyłącznie naukom. Pozostawił mnóstwo prac większych i mniejszych treści lekarskiej, politycznej, ekonomicznej, historycznej i t. d., wyszczególnienie ich podały „Annali universali di medicina” (r. 1878, T. 243,

Dr j. p.

Grimm Fryderyk, baron von (* 26 grudnia 1723 w Ratyzbonie—f 18 grudnia 1807 w Gota), głośny w swoim czasie amator muzyki. Żył w przyjaźni z Rousseau, d’Alembertem, Diderotem oraz wielu innymi uczonymi w Paryżu, i w wydawnictwie ich dzieł czynny brał udział. W czasie słynnej walki stronników muzyki francuskiej ze stronnikami muzyki włoskiej (od 1752) G. stanął na czele tych ostatnich. Napisał wówczas broszury: „Lettre sur Ompha-le” (Paryż 1752), „Le petit prophète de Bó-mischbroda” (Paryż 1753) i „Lettre sur la musique française”. W 1753, zostawszy korrespon-dentem księżnej gotajskiej, G. napisał wielką liczbę sprawozdań o stanie nauki i sztuki, zwłaszcza muzycznej, w Paryżu. Te korrespon-dencye wyszły z druku (1812 —14) p. t. „Correspondance littéraire, philosophique et critique” w 17-tu tomach. W 1776 r. został mianowany ministrem gotajskim przy dworze francuskim, a w 1795 ministrem pełnomocnym cesarzowej Katarzyny II w Hamburgu.

Grimm Jakób Ludwik Karol, jeden z najznakomitszych giermanistów, twórca filolologji i starożytności niemieckich (* 4 stycznia 1785 w m. Hanau—f 20 września 1863 w Berlinie). Początkowo wychowywał się w m. Steinau, dokąd jego ojciec 1791 r. jako urzędnik był przeniesiony. Gdy ojciec umarł, Jakób miał lat 11, a brat jego Wilhelm o 13 miesięcy był od niego młodszy. Ciotka zaopiekowała się chłopcami i oddała ich obu do liceum kasselskiego. Zakład ten posiadał dobrych nauczycieli, ale system

m.

w nim naukowy był bardzo wadliwy: na naukę zużywano 10 do 11 godzin dniennie, wykładano wiele nauk, w tej liczbie antropologję, etykę, logikę i filozofję, ale historja i języki były w zaniedbaniu. Jakób skończył liceum, mając lat 17, i zaraz 1892 r. udał się na uniwersytet w Marburgu, aby zgodnie z życzeniem matki poświęcić się nauce prawa. Tutaj pod wpływem wykładów Waehlera umysł jego zwrócił się ku rodzinie języków niemieckich i skarbom dawnej literatury niemieckiej. Podnietą do zajęcia się temi przedmiotami były także badania historji prawa Savignego, wówczas młodego jeszcze profesora, którego wpływowi G. przez czas znaczny ulegał. W jego bibljotece poznał się z tekstem minnezyngierów w wydaniu Jana Bodmera („Sammlung der Minnesaenger” 2 t. 1758). Gdy Sa-vigny w r. 1805 udał się do Paryża dla studjów naukowych, skłonił G-a do przybycia tamże, ażeby z jego pomocy przy pracach swoich korzystać. G. zapoznał się tu ze źródłowemi dziełami w bibljotekach paryskich, poznał m. in. słynny rękopis Manessego, oryginał wydania Bodmera, i cały czas wolny poświęcał studjom zabytków literatury średniowiecznej. Po powrocie do Kasselu, miejsca zamieszkania swojej matki, otrzymał tu 1806 r. z trudnością miejsce aplikanta w sekretarjacie kolegjuin wojskowego z pensją 100 talarów rocznie; przed upływem jednak roku porzucił to miejsce. W maju 1808 r. stracił matkę. Po ustanowieniu królestwa Westfalskiego, polecony przez Jana v. Miillera ówczesnemu sekretarzowi gabinetu króla Hieronima, otrzymał 1808 r. (w lipcu) miejsce bibljo-tekarza królewskiego w Wilhelrashóhe, a 1809 r. (w lutym) został prócz tego audytorem w radzie państwa. I tu przy dostatecznych środkach ma-terjalnych, oddawał się w czasie wolnym od zajęć urzędowych dalszym studjom nad poezją staroniemiecką. Po powrocie elektora 1814 r. towarzyszył posłowi hessen-kasselskiemu jako sekretarz poselstwa do Paryża, a następnie na kongres wiedeński, gdzie bawił do czerwca 1815. W Wiedniu zajmował się językami sło-wiańskiemi, przetłumaczył gramatykę serbską Wuka Stefanowicza, która wyszła w r. 1824, z dedykacją kś. Miłoszowi Obrenowiczowi z obszerną przedmową G-a (stron. LIV) o językach słowiańskich. Tytuł jej: „Wuk’s Stephanowitsch Kleine Serbische Grammatik verdeutscht und mit einer Vorrede von Jacob G....s (Lipsk i Berlin). W tymże 1815 r. G. udał się z polecenia rządu pruskiego znowu do Paryża jako członek komisji celem odzyskania rękopisów zabranych przez Francuzów w różnych miastach pruskich. Spełniwszy to polecenie, wrócił do Kasselu (w grudniu 1815), i tu w roku następnym został bibljo-tekarzem bibljoteki rządowej, w której brat jego Wilhelm od r. 1814 był sekretarzem. Na tych stanowiskach obaj bracia mogli w ciągu lat kilkunastu zajmować się studjami filologicznemi

i owoce tych studjów przygotowywać do druku. Kiedy w 1829 r. po śmierci Völkelta, pierwszego bibljotekarza, miejsce po nim otrzymał Rommel, nadworny historjograf, G. uczuł się tym pokrzywdzony i 1830 r. przyjął zaproszenie na profesora języka niemieckiego i literatury a zarazem bibliotekarza uniwersytetu w Getyndze; jednocześnie zaś Wilhelm G. został tamże pod-bibliotekarzem, a od r. 1831 profesorem nadzwyczajnym tychże przedmiotów. Jakób wykładał tu język niemiecki, starożytności prawa giermań-skiego i historję literatury. W r. 1837 należał wraz z bratem do liczby siedmin profesorów, którzy zaprotestowali przeciwko zniesieniu konstytucji hanowerskiej przez nowego króla Ernesta-Augusta, wskutek czego pozbawiono ich profesury (w grudniu t. r.), a Jakóbowi G., oraz Dalma-nowi i Gervinusowi kazano opuścić w ciągu trzech dni granice królestwa Hanowerskiego. Wydarzenia te przedstawił G. w piśmie „Ueber meine Entlassung” (Bazyleja 1838). Przez czte-

‘■-4

lip

Fig. 275. Grimm Jakób Ludwik Karol.

ry lata następne obaj bracia mieszkali w Kasselu i w tym czasie pracowali nad gromadzeniem materjału do wielkiego słownika niemieckiego. W r. 1840 Fryderyk-Wilhelm wkrótce po wstąpieniu na tron, w celu podniesieniu znaczenia uniwersytetu berlińskiego, powołał obu G-ów na katedry profesorskie, gdzie też działalność swoją rozpoczęli w r. 1841. Lekcja wstępna Jakóba G. o starożytnościach prawa niemieckiego dała sposobność słuchaczom do szeregu owacji na jego cześć. Jednocześnie obaj zostali członkami akademji umiejętności, gdzie też głównie ześrodkowała się ich praca naukowa. Dowody tej działalności ukazywały się w rozprawach i monografjach mitologicznych, historycznoliterackich i lingwistycznych. Jakób G. był po-dwakroć obierany na przewodniczącego zgromadzenia giermauistów w 1846 r. we Frankfurcie i 1847 w Lubece, gdzie brali udział liczni jego uczniowie, a pomiędzy niemi i zasłużeni już w nauce. W 1848 wybrany był posłem do parlamentu; przez czas krótki zasiadał w niin we Frankfurcie i w 1840 brał udział w sejmie w Gota; roli politycznej wybitnej nie odegrał. W przemówieniach swoich, jak i w innych wypadkach działalności publicznej i usiłowaniach naukowych, powodował się szlachetną miłością ojczyzny, poczuciem sprawiedliwości i prawdy.— Badania jego były skierowane głównie ku temu, ażeby poznać i przedstawić życie duchowe narodu niemieckiego, o ile się ono uwydatniło w jego języku, w jego dawnych prawach, wierzeniach, w jego zwyczajach i poezji, i to poznać je nie tylko samo w sobie, ale także wśród dziejów w stosunku do innych narodów. Do pierwszych jego dzieł należą: „Ueber den altdeutschen Meistergesang” (Getynga 1811); w pracy tej podzielił średniowieczną literaturę niemiecką na pewne perjody, przyczym wyraźnie odróżnił poezję naturalną (naturpoesie) od sztucznej. W tymże r. 1811 wydał wraz z bratem książkę staroduńskich pieśni bohaterskich i in. p. n. „Altdänische Heldenlieder, Balladen und Märchen” w tłumaczeniu niemieckim (Heidelbg). W 1812 przywodzi do skutku dawno powziętą myśl zebrania i ogłoszenia powieści ludowych; jakoż obaj bracia wydają znakomity zbiór bajek p. u. „Kinder- und Hausmärchen” (3 tomy, Berlin 1812—1822, powielekroć przedrukowywane; małe wydanie po raz 32 Berlin 1883. Po polsku mamy je w przekładzie Z. Kowerskiej p. n. „Bajki domowe i dziecinne” Warszawa 1896, wydane nakładem J. Karłowicza, jako tomy 14 i 15 Bibljoteki „Wisły”). Bajki te zebrali G-owie w okolicach Hanau, nad brzegami Menu i Kizingu z ust ludu, zachowując zwroty językowe i nazwy charakterystyczne bez zmiany, a nawet wiele bajek podając w narzeczu miejscowym. W przedmowie wypowiadają swoje zamiłowanie do tego rodzaju utworów, pouczając, że bajka jest najstarszą poezją narodu, przedstawia jego życie duchowe, odbicie jego pojęć, znamion charakteru i t. p.—Najzna-komitszemi dziełami J. G-a, które w nauce starożytności niemieckich, w szczególności zaś w lingwistyce i nauce prawa stanowią epokę, są: „Deutsche Grammatik” (Getynga 1819—37, tomów 4; wydanie 2-e staraniem W. Scherera 1870—1890, 3 tomy) i „Deutsche Rechtsaltertümer” (Getynga 1828, wydanie trzecie 1881). W każdym z tych wielkich dzieł G. otwiera nowe widoki, nowy materjał i nowe drogi naukowego badania. W przedmowie do Gramatyki występuje przeciwko panowaniu sztucznej gramatyki filozoficznej i wypowiada swoje zasadnicze myśli; w dziele samym bada wokalizm języka, odkrywa w przeszłości języka niemieckiego zaszłe w różnych okresach czasu charakterystyczne zmiany głoskowe (lautverschiebung), bada skład wyrazów i ich odmianę, wreszcie składnię, uwzględniając przytym przeszłość języka i historyczny jego rozwój. Dziełem tym położył podstawy nie tylko historycznej gramatyki języka niemieckiego i niemieckiej filologji, ale zarazem wskazał drogę do historycznych badań językowych wogóle. Wobec nowo wytkniętego kierunku fantazje ówczesnych gramatyk filozoficznych straciły na wartości i zniknąć musiały. Inne strony życia duchowego Niemców przedstawił G. w drugim znakomitym dziele: „Deutsche Rechtsaltertümer”. W przedmowie wykazuje on konieczność połączonej pracy filologów, historyków i prawników w celu dokładnego wyjaśnienia przedmiotu specjalności każdego. I praca jego jest potwierdzeniem tej zasady. Książka zawiera bogaty zbiór wiadomości do historji prawa, złożonych w materjale językowym, w poezji, w zwyczajach i t. p. i daje realny, umiejętnie odtworzony obraz dawnych stosunków w życiu narodu niemieckiego, dawnej kultury jego duchowej i materjalnej. Oprócz tego dzieła G. ogłosił z dziedziny historji prawa giermańskiego artykuły drobne: „Poesie im Recht” w „Zeitschrift für Gesch. der Rechtswissenschaft” II, i zbiór niemieckich opinji prawnych pierwszorzędnej wartości dla historji prawa p. t. „Deutsche Weistümer” (4 tomy, Getynga 1840 — 63; tomy 5 i 6, opracowane po śmierci G-a przez Ryszarda Schrödera, wyszły w 1866—78, wreszcie 7-y tom wykazów, 1878). Dziełem wielce wpływowym dla rozwoju dalszego nauki mitologji była książka: „Deutsche Mythologie” (2 tomy, Getynga 1835; wyd. 2-e 1844; 3-e 1854; 4-te, pod redakcją E. H. Meyera, 1875—78 w 3-ch tomach). W pracy tej przedmiot badania stanowią poglądy mitologiczne narodów niemieckich na kontynencie Europy. Do okresu życia berlińskiego należy ogłoszenie dzieła „Geschichte der deutschen Sprache” (2 tomy, Lipsk 1848; wyd. 2-e 1853, wyd. 4-e 1880). Jest to pierwsza próba historycznej gramatyki giermańskiej (wyrazu „deutsch” używa G. w znacz, giermański). Właściwie treść tej książki nie odpowiada tytułowi, gdyż autor przedstawił w niej wiele myśli i faktów, których należycie opracować nie miał czasu. Głównym powodem do jej ułożenia była hipoteza etnograficzna tożsamości Ge-tów trackich i Gotów niemieckich; mniemania tego G. udowodnić nie mógł i pod tym względem praca jest chybiona. W dziele tym jednak zamieścił mnóstwo zajmujących i ważnych spostrzeżeń nad najstarszemi narzeczami giermań-skiemi i nad historją języka niemieckiego i podał wzór tego, jak należy korzystać z faktów językowych dla historji kultury epoki, zwanej przedhistoryczną. Z innych pism i wydań G-a godne są uwagi: „Irmenstrasse und Irmensäule” (Wiedeń 1815); „Silva de romances viejos” (Wiedeń 1815); staroniemiecki przekład łacińskich hymnów kościelnych p. t. „Hymnorum ve-teris ecclesiae XXVI interpretatio theotisca” (Getynga 1830); poezje anglosaskie „ Andreas

und Elene” (Kassel 1840); wspólnie z Schindlerem wydał: „Die lateinischen Gedichte des X und XI Jahrh.” (Getynga 1833), między niemi „Waltharius manu fortis”. W czasie swojej profesury w Getyndze wydał także poemat średniowieczny „Reinhart Fuchs” (Berlin 1834), gdzie znajduje się średniowieczno-górnoniemiec-ki „Reinhart”, średniowieczno-niderlandzki „Rei-naert”, oraz inne mniejsze niemieckie i łacińskie poezje średniowieczne i bajki o zwierzętach. W obszernej przedmowie przedstawił tu Grimm istotę eposu zwierzęcego i nakreślił wielce poetyczny obraz życia naszych przodków w aryjskiej praojczyźnie, kiedy człowiek tak był zbliżony do przyrody, kiedy każdy jego wyraz był produktem twórczości poetyckiej. (Wykład naukowy i krytykę teorji G-a podał 4. Kołmaczewski: „jKhbothhh onoc na Sanach h y Ciamm”, Kazań 1882). Do wydanego eposu odnosi się późniejsze uzupełnienie G-a p. t. „Sendschreiben an Karl Lachman über Reinhart Fuchs” (1840). Wiele rozpraw i recenzji specjalnych G. zamieścił w czasopiśmie Haupta „Zeitschrift für deutsches Altertum” w Pfeiffra „Germania” i w rozprawach (Abhandlungen) aka-demji berlińskiej. Z ostatnich wydano osobno: rozprawę o początku języka „Ueber den Ursprung der Sprache” (wyd. 7-e Berlin 1879); i mowy: „Rede auf Schiller” (1859), „Rede auf Wilhelm Grimm und Rede über das Alter” (18G4). Drobniejsze prace wraz z artykułami, rozproszonemi po różnych pismach, wyszły w wydaniu zbiorowym Müllenhoffa i Ippela p. n. „Kleinere Schriften” (7 tomów, Berlin 1864—84, tom 7-y Giittersloh 1890). Z tego zaś wydania zrobiono wybór popularny „Auswahl aus den kleinern Schriften” (Berlin 1871, wyd. 2-e 1875). Wspólnie z bratem swoim Wilhelmem, oprócz prac wyżej wymienionych, wydali: „Die beiden ältesten deutschen Gedichte, das Lied von Hildebrand und Hadubrand, und das Weissenbrun-ner Gebet” (Kassel 1812); zbioropismo „Altdeutsche Wälder”, poświęcone starożytnościom niemieckim (3 tomy, Kassel i Frankfurt 1813— 1816); „Der arme Heinrich” poemat Hartmana v. der Aue (Berlin 1815); „Lieder der alten Edda”, 13 pieśni z podwójnym przekładem: dosłownym i w pięknej prozie (Berlin 1815); „Irische Elfenmärchen” (Lipsk 1826; przekład Crof-tona Crokera „Fairy legends and traditions of tlie South of Ireland” z wyborną przedmową). Obok wspomnianych wyżej Bajek G-ów wielkim wpływem i szerokim rozpowszechnieniem cieszyły się także klechdy niemieckie: „Deutsche Sagen”(2 tomy, Berlin 1816—18; wyd. 2-e 1865—66; wyd. 3-e 1891); w przedmowie do nich wydawcy pouczają, że sagi czyli klechdy różnią się od bajek tym, że one przywiązane są do pewnej miejscowości albo do znanej osoby; stosownie do tego dzielą G. swój zbiór na dwie części: sagi gieograficzne i sagi historyczne. Ostatnim

wynikiem wspólnej pracy G-ów był Słownik języka niemieckiego: „Deutsches Wörterbuch”. Początek tego znakomitego dzieła wyszedł w roku 1852; miało ono obejmować ogólny język nowogórnoniemiecki od Lutra do Goethego; wyrazy z tego okresu czasu' miały być zebrane i objaśnione pod względem etymologicznym i historycznym. Jakób opracował tom 1, 3-ci i początek 4-go, Wilhelm tom 2-gi. Olbrzymiej tej pracy nie ukończyli: Jakób umarł 1863 r. w Berlinie we cztery lata po Wilhelmie. Słownik prowadzą dalej inni uczeni: Maurycy Heyne, Hildebrand, Weigand, Lexer i Ernest Wulcker. Do r. 1901 ukazało się tomów 9 (Por. Mühlhausen „Geschichte des Grimmschen Wörterbuchs” Hamburg 1888). Wszystkie pisma G-a dowodzą ogromnej i wielostronnej nauki, niezmiernej pilności i pracy, głębokiego krytycznego rozumu i bystrego pojmowania dróg historycz-go rozwoju języka i innych stron życia duchowego narodu.—Biografja G-a, drukowana naprzód w Justiego „Grundlage zu einer hessen. Gelehrtengeschichte” (Marburg 1831) znajduje się także w jego Pismach pomniejszych (w t. I) iw wyborze tychże (Auswahl). Później życiorysy G-a pisali: Wilhelm Scherer „Jakob Grimm” (Berlin 1865, wyd. 2-e 1885); A. Duncker „Die Brüder Grimm” (Kassel 1884); Berndt „Jakob Grimms Leben und Werke” (Halla 1884); Schönbach „Die Brüder Grimm” (Berlin 1885); Stengel „Private und amtliche Beziehungen der Brüder Grimm zu Hessen” (Marburg 1886, 2 tomy); Frensdorff „J. Grimm in Göttingen” (Getynga 1885); Steig „Goethe und die Brüder G.” (Berlin 1892). O języku G-a napisał studjum Andresem „Ueber die Sprache Jakob Grimms” (Lipsk 1870).—Żywy obraz osoby G-a dają ogłoszone listy; szereg ich znaczny, a m.: „Briefwechsel zwischen Jakob G. und Friedr. David Graeter” (wydane przez Herm. Fischera, Heilbronn 1877); „Freundesbriefe von Wilhelm und Jakob G.” (wydane przez A. Reifferscheida, Heilbronn 1878); „Briefwechsel des Freiherrn Karl Hartwig Gregor von Meusebach mit Jakob und Wilhelm G.” (wyd. przez Wendelera, Heilbronn

1880); „Briefe von Jakob G. an Hendrik Wilhelm Tydeman” (wyd. przez A. Reifferscheida, Heibronn 1883); „Briefwechsel zwischen Jakob

u. Wilhelm G. aus der Jugendzeit” (wyd. przez Hermana Grimma, syna Wilhelma, i Gustawa Hinrichsa, Weimar 1881); „Briefwechsel der Gebrüder G. mit nordischen Gelehrten” (wyd. przez Ernesta Schmidta, Berlin 1885); „Briefwechsel zwischen Jakob und Wilhelm G., Dahlmann und Gervinus” (wydane przez Ippela, Berlin 1885— 1886, 2 tomy); „Briefe der Brüder Jakob und Wilhelm G. an Georg Friedr. Benecke” (wydane przez Wilhelma Müllera, Getynga 1889); „Emil Brauns Briefwechsel mit den Brüdern Grimm und Jos. v. Lassberg” (wyd. Ehwalda, Gota 1891); „Briefwechsel Friedrich Lückes mit

den Brüdern Jakob u. Wilhelm G. ” (wyd. przez II „Ursprung u. Fortbildung”). Staranność w opra-Sandera, Hannower 1891). Bardzo dobrą, eho- cowaniu źródeł i krytyka wolna od wszelkich ciąż nieco jednostronną charakterystykę prac przesądów mitologicznych odznaczają to dzieło; braci Grimmów i życiorysy podaje Rud. v. Raumer w dziele „Geschichte der germanischen Philologie vorzugsweise in Deutschland” (Mona-chjum 1870). Ocenę prac i stanowiska J. G-a w nauce napisał także Hermann Paul w 1-ym tomie dzieła przez niego wydanego p. n. „Grundriss der germ. Philologie” (Strassburg 1889, wyd. 2-e 1900) w rozdziale „Geschichte der germanischen Philologie”; tamże uwzględniona jest i najnowsza literatura przedmiotu.

część jego 2-ga straciła obecnie na wartości, między innemi przyczynami i dla tego, że autor, idąc za przewodem brata, przypisywał bardzo małe znaczenie pierwiastkowi historycznemu podania (sagi). Prócz tego G. wydał znaczną liczbę starożytnych poematów giermańskich, z właściwą jego sposobowi opracowywania zabytków dokładnością. Do najlepszych należą: wydanie Frei-danka: „Vrldankes Bescheidenheit” (Getynga 1834; wyd. 2-e 1860) i „Grave Ruodolf” (tamże 1828; wyd. 2-e 1844), zawierające ułamki poematu wieku XII-go; „Rosengarten” (tamże 1836); inne: „Hildebrandslied” (tamże 1830); „Rolandslied” (tamże 1838); „Wernher vom Niederrheiu” (tamże 1839); „Goldene Schmiede” (Berlin 1840) i „Silvester” Konrada z Würzburga (Getynga 1841); „Athis und Prophilias” (Berlin 1846; dodatek, Getynga 1852); „Altdeutsche Gespräche”

A. A. K.

Grimm Wilhelm Karol, znakomity gier-manista, brat poprzedniego, ur. 24 lutego 1786 w Hanau, um. 16 grud. 1859 w Berlinie. Koleje życia i działalności jego naukowej są ściśle złączone z kolejami, które przechodził starszy brat jego Jakób. Ukończywszy, jak i on, liceum kasselskie, podążył za nim 1804 r. również na studja prawne do uniwersytetu w Marburgu. Wątlejszego niż brat zdrowia, dość długo i ciężko chorował, i ledwie z rokiem 1809 stan jego zdrowia się polepszył. Po ukończeniu stu-djów mieszkał w Kasselu, dokąd przeniosła się była matka z rodzeństwem po śmierci męża.

W-

WM

Fig. 276. Grimm Wilhelm Karol.

(2 części, Berlin 1851). Rozprawa G-a o runach niemieckich: „Über deutsche Runen” (Getynga 1821) jest podstawą wiedzy o tym przedmiocie. Z dziełkiem „Exhortatio ad plebem christianam” złączona jest rozprawa językowa o glosach, „Glos-sae Casselanae” (Berlin 1848), które - to glosy należą do najstarszych zabytków języka niemieckiego; jako też druga rozprawa „Über die Bedeutung der deutschen Fingernamen”. Z innych poszukiwań naukowych do ważniejszych należą: „Die Sage vom Ursprung der Christusbilder” (Berlin 1843), rozprawa „Über Freidank” (Berlin 1850; dodatek 1 i 2, Getynga 1852—55) i cenna praca „Zur Geschichte des Reims” (Berlin 1852). Prace, których dokonał wspólnie z bratem Jakóbem, wymienione są w artykule poprzednim (ob. str. 848). W niektórych z nich, jak np. w tłumacz, staroduńskich pieśni bohaterskich, w Bajkach dziecinnych i domowych, i in. główny udział przypada po stronie Wilhelma. Artykuły jego drobniejsze, recenzje i przyczynki naukowe wyszły w wydaniu zbiorowym p. n. „Kleinere

W mieście tym w r. 1814 został sekretarzem bibljoteki, w 1830 przeszedł wraz z bratem do Getyngi, gdzie został podbibljotekarzem bibljoteki uniwersyteckiej, w 1831 profesorem nadzwyczajnym a w 1835 zwyczajnym na wydziale filozoficznym. Równie jak i brat należał do liczby siedmiu profesorów, którzy protestowali przeciwko zniesieniu konstytucji hanowerskiej (podając wniosek przeciwny rządowi), i wskutek tego został złożony z posady profesorskiej; pozostał jednak w Getyndze do października 1838, w którym udał się do Kasselu, do brata swego, a następnie w r. 1841 powołany został przez Fryderyka Wilhelma do Berlina jako członek akademji umiejętności, co zarazem dawało prawo wykładania w uniwersytecie. Tu pozostał już do końca życia.—

Prawdziwy towarzysz duchowy swego brata, przejęty temi samemi dążnościami naukowemi, miał własny zakres badań, szczuplejszy wprawdzie, uzupełniający poniekąd badania brata, nie mniej wszakże dla rozwoju pewnych działów nauki ważny.

Głównym przedmiotem jego studjów była średniowieczna poezja niemiecka; owocem zaś gorliwej na tym polu pracy są pełne wartości wydania staro- i średniogórnoniemieckich poezji i zabytków językowych z objaśnieniami literacko-historycznemi i językowemi. Najważniejszym jego dziełem o poezji średniowieczno-niemieckiej jest księga p. n. „Die deutsche Heldensage”

(Getynga 1829, wyd. 2-e Berlin 1867; wyd. 3-e

R. Steiga, Gütersloh 1890), w której przedstawił zbiór wszelkich dowodów i świadectw istnienia bohaterskich podań niemieckich (część I dzieła „Zeugnisse”), oraz ich początku i rozwoju (część

107

Kncykl. Powie. Hojtr. Zeir. 206. T. XXVI

Schriften” (t. 1 — 3 Berlin 1881—83; staraniem Gust. Hinrichsa 4 tomy Berlin i Gütersloh 1881 —

Lutherbibel und ihre Textesrevision“ (Berlin 1874) i „Kurtzgefasste Geschichte der Lutherischen Bibelübersetzung bis auf die Gegenwart” (Jena

Ks. A. K. D.

Grimm, pseud. franc, pisarza Achard’a (ob.).

Grimm Herman, poeta i powieściopisarz niemiecki (* w Kassel 6 stycz. 1828). Był synem znakomitego germanisty Wilhelma G-a. Studyował prawo w Berlinie i w Bonn, zwrócił się następnie do studyów nad literaturą i nad historyą sztuki; w roku 1872 został profesorem tejże historyi w uniwersytecie berlińskim. Jako poeta wystąpił naprzód z dramatami:

A. A. K.

87); w 1-szym tomie tych pism znajduje się także autobiografja G-a, drukowana poprzednio, 1883). podobnie jak i życiorys jego brata, w Justiego „Grundlage zu einer hessischen Gelehrtengeschichte” (Marburg 1831).

„Armin” (Lipsk 1851) i „Demetrius” (Berlin 1854). W poemacie p. t. „Traum und Erwachen” (Berlin 1854) okazał się pierwszorzędnym mistrzem formy; w zbiorze nowel („Novellen”, Beri. 1856), rozwinął również niepospolite zalety wysoce artystycznego stylu. Głównem jego dziełem jest romans współczesny na tle wojny prusko-austryackiej p. t. „Unüberwindliche Mächte” (Berlin 1867), odznaczający się bogactwem rysów charakterystycznych i sytuacyj, nakreślonych z realizmem i z prawdą, przenikniętych szczerze poetyckim nastrojem. Wielką wartość mają „Leben Michelangelo’s” (1860—63, 2 tomy; wyd. 7-e 1894) i studya nad Goethym.    w- G-

Grimma (Gryma), miasto w hetmaństwde Lipskiem, w Saksonii, nad Muldą, przy drogach żelaznych Lipsk - Dublin (Döbeln) - Drezno, Głuchów (Glauchau) - Wurciny (Wurzen) ; m. n. p. m., 4 kościoły ewangielickie, zamek, pomnik Lutra, odlewnia żelaza, budowa maszyn, wyrób rękawiczek, parasoli, lasek i t. p., far-biernie, płóciennictwo, ogrodnictwo itp.; około 10 000 m-ców. Słynna szkoła książęca (Molda-num illustre), szkoła realna, progimnazyum, se-minaryum nauczycielskie itp. W pobliżu zwaliska klasztoru, z którego niegdyś uciekła zakonnica, Katarzyna Bora (późniejsza żona Lutra),

w. J.

Grimm Henryk Gotfryd (* d. 21 czerwca r. 1804 w Sargstedt pod Halberstadtem — f w Berlinie d. 24 grudnia r. 1884), lekarz wojskowy. W r. 1821 wstąpił do akademii woj-skowo-lekarskiej w Berlinie; w r. 1826, otrzymawszy dyplom doktorski, został chirurgiem kom-panicznym; w r. 1830 stał na czele lazaretu polnego, w następnym awansowano go na sztab-lekarza, w r. 1832 odbył podróż naukową do Anglii, Szkocyi, Francyi i Włoch; w r. 1835 został lekarzem pułkowym, w 1838 starszym sztablekarzem i pomocnikiem dyrektora zakładów naukowych wojskowo-lekarskich w Berlinie.

W r. 1840 był powołany na lekarza przybocznego królewskiego, w cztery lata zaś później otrzymał stopień lekarza generalnego. W r.

oraz

123

1851 jako sztablekarz generalny stanął na czele służby wojskowo-lekarskiej w państwie pru-skiem; w r. 1857 otrzymał rangę generał-majo-ra ad personam, a w 1873 godność generała dywizyi; w r. 1879 ze służby wystąpił. Podczas swej działalności przeszło pięćdziesięcioletniej przyczynił się niezmiernie do podniesienia i udoskonalenia służby zdrowia w wojsku pruskiem.—

Por. „Deutsche militärärztliche Zeitschrift” (r.

Dr J. P.

1875, z. 10; 1880, z. I i 1885, z. I).

Grimm Karol Ludwik Wilibald, teolog protestancki, urodził się w Jenie d. 1 listopada 1807 i tam ukończył uniwersytet. Zostawszy w r. 1833 docentem prywatnym, co kilka lat otrzymywał wyższe godności, mianowicie w r.

1837 został profesorem nadzwyczajnym, w roku 1847 profesorem zwyczajnym, wr. 1871 radzcą kościelnym, w r. 1881 tajnym radzcą. W tymże roku G. obchodził swój 50-letni jubileusz w za- z towarzyszkami, wodzie, w r. zaś 1888 przestał być czynnym Grimmelshausen Hans Jakób Krzysztof, z powodu utraty wzroku. Umarł d. 22 lutego autor niemiecki (* około 1625 r.—f 27 sierpnia 1891 r. Nazywano go „praeceptor Thuringiae”. 1676). Zycie jego, niedokładnie znane, upłynęło Wykładał przeważnie egzegezę Nowego Testa- w burzliwym, pełnym przygód przebiegu, w znacz-mentu, a obok tego symbolikę i dogmatykę, nej części na tle wojny Trzydziestoletniej, w któ-Należąc do kierunku historyczno-krytycznego, G. rej G., w pacholęcych już latach porwany gwał-był przeciwnikiem szkoły F erdy n an d a Kry- tern do wojska przez Hessów, czynny bardzo sty a na Baura (ob.); był też gruntownym brał udział. Po nastaniu stałego pokoju odby-znawcą apokryfów Starego Testamentu i napi- wał jeszcze liczne podróże po obcych krajach sał kommentarz do Ksiąg mądrości Salomona i w tern ruchliwem życiu nazbierał mnóstwo (Lipsk 1837), do Ksiąg Machabejskicli (Lipsk wrażeń, które potem nader szczęśliwie w swych

1853), oraz nowe opracowanie Ksiąg mądrości pismach umiał zużytkować. Były to opowieści (Lipsk 1860). Z innych prac G-a wymieniamy: prozaiczne, ogłaszane pod rozmaitemi pseudoni-„Institutio theologiae dogmaticae” (Jena 1848) mami, układanemi z rozmaicie przestawianych i „Lexieon greaeco-latinum in libros N. T.” (Lipsk liter nazwiska i imienia autora. Najważniejsza 1869 i 1879). Od r. 1870 G. należał do zwo- z nich nosi tytuł „Simplicius Simplicissimus” (1-y łanej konferencyi w Eisenach, mającej na ce- druk 1669 r. ze zmyślonem miejscem wydania: lu rewizyę Biblii przekładu Lutra. To spo- Mömpelgard, zapewne Norymberga; nowsze wy-wodowało go do napisania dwóch dzieł: „Die ¹ dania: Tubinga 1851, Lipsk 1863), na tle

w. G.

E. S.

awanturniczych dziejów głównego bohatera roztacza żywy i wierny obraz straszliwie chaotycznych stosunków niemieckich w epoce wojny Trzydziestoletniej. Inne powieści G-a ani treścią, ani formą nie dorównywają głównemu jego arcydziełu. Pomijając kilka dawniejszych utworów, wymieniamy tu powieści powstałe po „Symplicyu-szu” i wydane razem w nowszej edycyi jako „Simplicianische Schriften” (Lipsk 1865): „Trutz Simplex” (1670); „Der seltsame Springsinsfeld” (1670); „Das wunderbarliche Vogelnest” (1672). Zbiorowe wydania pism G-a ogłoszone zostały przez A. Kellera (4-y tomy wydawnictwa „Bibliothek des Litterarischen Vereins”, Sztutgard 1862—62); przez A. Kurza („Deutsche Bibliothek”, tomy 5—6, Lipsk 1853—64), przez Pitt-manna („Deutsche Dichter des XVII Jahrh.”, Lipsk 1877); przez F. Robertaga („Deutsche Na-tionallitteratur”, Sztutgard 1883).

Grimmia, strzech w a, rodzaj mchów należących do rodziny Grimmiaceae. Są to rośliny o kulistych lub jajowatych, kształtnych torebko-watych zarodniach, już to wzniesionych do góry, to znów zwieszających się, nakrytych stożkowałem wieczkiem; na samym wierzchu zarodni znajduje się mały czepeczek. Łodyżki rosną wzniesione do góry, dzieląc się widłowato w pobliżu wierzchołka. Listki posiadają jedno żeberko. Mchy te porastają zwartemi poduchami na kamieniach i skałach, rzadziej zaś na zwykłej ziemi. Rozpowszechnione są na całej kuli ziemskiej, przede wszy stkiem w krainach górskich. W samej Europie środkowej znanych jest przeszło 30 gatunków.

Grimoald, mer pałacu w Austrazyi (f w Paryżu 656). Objął ten urząd po Pipinie Starym. Po śmierci Zygberta III (656) uważał się za dość . silnego, by ogłosić królem syna swego, Childeberta; ale panowie wystąpili przeciwko niemu i wydali go Klodwigowi II, który go na śmierć skazał.

Grimoald, mer pałacu w Neustryi, drugi syn Pipina z Heristalu; został merem po bitwie pod Testry i zmarł przed swym ojcem (714).

Grimoald, król Longobardów (662—672). Był synem Gisulfa, księcia Friulu; po bracie Rodoaldzie dostał księstwo Beneveutu (647): zwyciężył Greków pod górą Gargano (650); skorzystał z walki Godeberta i Pertaira o koronę i, przy pomocy księcia Turynu, Garibalda, sam ją posiadł; po zabiciu Godeberta był władzcą energicznym: zwyciężył i odpędził Awarów.

Grimoald. Imię kilku longobardzkich ksią żąt Beneventu. —G. I (647 — 672), król Longobardów, ob. wyżej: G. II (683—686).—G. III (787—806), syn Aregisa i Adelbergi, córki króla Dezyderyusza; wydany był jako zakładnik Karolowi Wielkiemu, który go wypuścił po śmierci ojca. Wrócił do swego księstwa i wypędził Greków, którzy popierali jego szwagra, Adelgisa; później ogłosił się księciem niepodle

głym, zaczął bić monetę ze swym wizerunkiem (a nie z wizerunkiem Karola), najechał ziemie papieskie (793). Król Pipin walczył z nim, ale bez powodzenia.— G. IV Sterezais (806—827), podskarbi i następca poprzedniego, pozyskał autonomię od Karola Wielkiego, pod warunkiem płacenia daniny w ilości 25 000 sztuk złota; summę tę zmniejszono później do 7 000. G. został zamordowany.

Grimoard Filip Henryk, hrabia, generał i pisarz francuski (* w Verdun 1753—f 1815). Mając lat 17, zaciągnął się do artyleryi. W r. 1775, w wieku lat 22, napisał traktat o taktyce, chwalony przez znawców. Następne prace jego ściągnęły na siebie uwagę Ludwika XVI. Król powołał go do swego gabinetu i powierzył mu korrespondencyę wojskową i pracę nad planem reform, które chciano wtedy zaprowadzić w wojsku. W 1787 powierzono mu missyę polityczną podczas zamieszek w Hollandyi; stał się wtedy jednym z najbardziej wpływowych do-radzców króla; mówiono, że ma zostać ministrem wojny. W chwili wybuchu rewolucyi był pułkownikiem; mianowany wkrótce marszałkiem polnym, czynny był dalej w gabinecie króla. Gdy w roku 1791 wojna z cesarstwem wydała się nieuniknioną, Ludwik XVI polecił mu przygotować plan obrony Francyi. Na podstawie tej pracy ułożono plan kampanii 1792. Dzień 10 sierpnia strącił G-a ze stanowiska, jakie zajmował, ale prace jego nie zostały bez owocu: papiery jego, zabrane przez konwencyę, niejedną usługę oddały komitetowi wojskowemu i komitetowi Ocalenia publicznego. G. nie zajmował już odtąd żadnego stanowiska urzędowego i poświęcił się zupełnie literaturze, do której miał zawsze zamiłowanie; podczas swej służby zebrał liczną kollekcyę ciekawych i niewydanycli dokumentów, które później zużytkował. Jego dorobek literacki jest ogromny; wymienimy tylko kilka prac wybitniejszych: „Lettres et mémoires de Gustave Adolphe sur les guerres des Suédois en Pologne et en Allemagne” (1790); „Considérations sur l’Etat delà Russie” (1791); „Correspondance de Dumouriez avec Pache” (1793); „Lettres et mémoires choisis du maréchal de Saxe” (1794); „Recherches sur la force de l’armée française depuis Henri IV jusqu’en 1805” (1806); „Lettres du baron de Vioménil sur les affaires de Pologne en 1771 et 1772” (1808); „Lettres de Henri de Saint-John, lord vie. de Bolingbroke” (1808); „Tableau historique de la guerre de la Révolution de France” (1808), dzieło zakazane przez cenzurę cesarską; „Traité sur le service d’état-major” (1809).

Grimsby (Gréât Grimsby), miasto nadmorskie w Anglii (do r. 1888 w hrabstwie Lincoln), nad południowym, prawym brzegiem estu-aryum rz. Humber; stacya dróg żelaznych, przystań dogodna dla wszelkich statków (kommu-nikacya głownie z Hamburgiem, Rotterdamem,

w. J.

w. j.

Dr J. p.

skie i t. p.).

Gringore, zwany też G r i n g o i r e, Piotr, poeta francuski za Ludwika XII i Franciszka I (* pomiędzy 1475 i 1480—f 1544 roku). Study a naukowe wkrótce porzucił i zajął się literaturą; zaczął ad wierszy allegoryczno - moralnej treści, później pisywał poezye satyryczne i polityczne

Antwerpią); instytut rękodzielników, teatry, warsztaty okrętowe, powroźnictwo, rybołówstwo. Bulwarki mają przeszło 1 kim. długości. Artykuły wwozu: jęczmień, wyroby bawełniane, wełna, przędza wełniana, tytuń, jaja, masło, drzewo itp.; artykuły wywozu: wyroby wełniane, machiny, węgiel kamienny.

Grimsel, przejście alpejskie (2 164 m. u. p. morza), pomiędzy doliną Hasli (Aaru) a Górnym Wallisern (Rodanu), granica Bernu i Wallisu. Na stronie Wallisu — jezioro Martwe (Totensee) — wspomnienie klęski Austryaków, zadanej przez Francuzów (w r. 1799), od strony Hasli schronisko G. w dzikiej kotlinie obok jeziorka G. Z przejścia G. piękny widok na Alpy Walliskie, zwłaszcza na lodowiec Gries. Klimat nadzwyczaj wilgotny, mimo to przejście uczęszczane przez turystów (wycieczki na lodowce Aaru, Rodanu, na Finsteraarhorn itp.

Grindel Dawid Hieronim (* pod Rygą d. 29 września r. 1777—f w Rydze d. 8 stycznia r. 1836), aptekarz, botanik, chemik i lekarz. Wykształcenie początkowe otrzymał w szkole katedralnej (Domschule) w Rydze; w r. 1793 wstąpił jako uczeń do apteki Struvcgo tamże; ukończywszy w r. 1796 naukę, podczas której wszystkie chwile wolne obracał na przysposobienie się do uniwersytetu, pojechał do Jeny i zapisał się na wydział lekarski; nie ukończywszy go, musiał na rozkaz cesarza Pawła w r. 1798 do Rygi powrócić; założywszy tam towarzystwo chemiczne, miewał w niem wykłady. Po złożeniu w Petersburgu egzaminu na aptekarza i chemika wszedł w spółkę z dawnym swym pryncypałem Str u vem w Rydze. Ofiarowanej sobie katedry chemii w Petersburgu nie przyjął. Pod koniec r. 1802 uniwersytet jenajski zaszczycił go dyplomem doktorskim z filozofii; równocześnie prawie powołano go też na katedrę chemii i farmacyi do nowo założonego uniwersytetu w Dorpacie (dziś Jurjew), ale odmówił i zajął się apteką, która objął teraz na własność wyłączną. W tymże czasie założył też w Rydze towarzystwo farmaceuty-czno-chemiczne, dotąd (1900) istniejące. Gdy go w roku 1804 ponownie powoływano do Dorpatu, przyjął katedrę chemii, i pozostawał na niej przez lat 10. Od r. 1810 —1812 piastował godność rektorską. W r. 1814, uwolniwszy się dobrowolnie od obowiązków profesorskich, wrócił do swej apteki w Rydze. Mając już wtedy lat przeszło 40, udał się w r. 1820 do Dorpatu i zapisał się jako student na wydział lekarski; zostawszy lekarzem, wrócił do Rygi i w r. 1823 otrzymał posadę lekarza obwodowego, którą zajmował do śmierci. G. był człowiekiem bardzo wykształconym, miłującym naukę i pisarzem płodnym. Z licznych prac jego na wzmiankę zasługują: „Allgemeine Ue-bersicht der neuen Chemie, zur Einleitung für Anfänger dargestellt” (Ryga 1799); „Pharma-ceutische Botanik zum Selbstunterricht” (tamże 1802; wyd. II, pomnożone, tamże 1805 z rycinami); „Botanisches Taschenbuch für Livland, Kurland und Esthland” (tamże 1803 z rycinami); „Grundriss der Pharmacie” (tamże 1806); „Handbuch der theoretischen Chemie zu akademischen Vorlesungen” (tamże 1808); „Die organischen Körper chemisch betrachtet” (tamże 1811, dwa tomy) i „Briefe über Chemie” (Dorpat i Ryga 1812—1814). Literaturze naszej przyswojono rozprawę jego p. n. „China zastępcza albo nowe lekarstwo, wynalezione przez D. H. G. Dzieło w języku niemieckim dwa razy wydrukowane, a teraz nakładem hr. Hyac. Małachowskiego na polski przełożone i wydane” (Wrocław 1810; w 8-ce str. 88).—Oprócz tego wydawał w Rydze od r. 1803 do 1808 „Russisches Jahrbuch für Pharmacie” (6 tomów) i jako dalszy ciąg tegoż wydawnictwa „Russische Jahrbücher für Chemie und Pharmacie für die Jahre 1809 und 1810”. Nadto od r. 1818 do 1821 redagował „Riga’sche Stadtblätter” i od r. 1819 do 1822 „Medicinisch - pharmaceutische Blätter”, w których pomieszczał wiele prac drobniejszych swoich.— Por. „Riga’sche Biographien” T. II, r. 1883, str. 60—62 i „Biogr. Lexikon hervorragender Aerzte” T. II, str. 657.

Grindelwald, wielka, żyzna dolina górska w Oberlandzie Berneńskim; płynie przez nią Czarna Lutschina (strumień źródłowy Lutschiny, dopływu jez. Brienz, systemat Aaru); dolina G. ma około 29 kim. długości, tuż przy grupie górskiej Finsteraarhornu; od południa opiera się o olbrzymie góry Eiger (3 975 m.), Metteuberg (3107m.), przepyszny trójszczytowy Wetterhorn (3 703). Z rozległych niecek firnowych, pomiędzy Mettenbergiem a Wetterhornem zstępuje górny lodowiec G-u, pomiędzy Mettenbergiem a Eigerem dolny lodowiec G-u, których odpływem jest Czarna Lutschina; piękna grota, wykuta w czystym błękitnym lodzie. Koniec dolnego lodowca zstępował w r. 1818 do wysokości 983 m. n. p. m., w r. 1870 do 1080 metr. Słynie lodowiec G-u z wypadku, jakiemu uległ jeden z tamtejszych mieszkańców: wpadł on mianowicie w szczelinę lodowca, do głębokości 120 metr., szedł w górę w galeryi podlodowcowej i wyszedł u stóp Wetterhornu. W dolinie G. jest wieś G. (Gydisdorf) — 1041 m. nad poz. morza, punkt wyjścia ponętnych wycieczek; około 3000 m-ców, stacya klimatyczna; liczne hotele, restauracye, cukiernia; droga żelazna (do Interlaken), poczta, telegraf. Nieznośna żebranina (muzykanci, pokazujący zwierzęta alpej-

w. J.

w. j.

Kokry (Kanker).

Gripenłlielm Edmund Figrelius, mąż stanu i pisarz szwedzki (* w Skoefde—f w Sztok-

w. j.

de” 1894).

oraz farsy okolicznościowe. Od roku 1502do 1520 odgrywał jedną z głównych ról towarzystwa teatralnego Enfants sans souci w Paryżu i Mère Sotte, i brał udział w układaniu i wykonywaniu misteryów, które wystawiano w Paryżu przy wjeździe osób znakomitych. Później wszedł jako herold (héraut d’armes) do służby księcia Lotaryngii; w ostatnich latach życia pisał utwory religijnej treści. G. jest twórcą komedyi politycznej we Francyi; oddał swój talent na usługi Ludwika XII i z szorstkiem szyderstwem wyśmiewał jego nieprzyjaciół, papiestwo, duchowieństwo i wady ówczesnego społeczeństwa. Do najlepszych sztuk jego należą: „Le jeu du prince des sots” (1511) i „Le mystère de St. Louis” (1524). Jego „Oeuvres” wydali Montaiglon i J. de Rotschild (2 tomy, Paryż 1858 — 77). Pierre Griugoire w W. Hugo „Notre Dame de Paris”, w sztuce Banville’a „Gringoire” i w operze Brülla „Griugoire” — są to utwory fautazyi. — Por. Picot „G. et les comédiens italiens” (Paryż 1878).

Grinnella Ziemia, ląd w Ameryce arktycznej (Archipelag Parrego), oddzielony od Grenlandyi kanałem Kennedy, od półn. graniczy z Ziemią Granta; wdziera się tam, pod 81° 30' sz. pn. od ws. fiord Archera, od zach. zaś fiord Greelego. Ziemię Grinnella odkrył w r. 1854 dr Kane i nazwał na cześć G-a, kupca amerykańskiego i dzielnego opiekuna wypraw arktycznych. Badał ją w latach 1875—76 Anglik, Nares Gre-ely; z amerykańskiej stacyi arktycznej w zatoce Discovery dotarł w r. 1881 aż do fiordu Greelego, w następnym zaś roku Lockwood jeszcze dalej, aż do Lockwood-Island (83°24'). Średnia temperatura roku wynosi około—20°C. W dolinach, latem wolnych od śniegów, żyją wilki, zające, lisy, lemingi, gronostaje; zimują zaś tu t. z w. woły piżmowe (Ovibos moschatus), pardwy (Lagopus)-, na wybrzeżach spotykamy edredony. Ziemia G. dostarczyła materyału do stawiania pytań ogólniejszego znaczenia; w r. 1876 Feilden, natu-ralista angielskiej wyprawy polarnej, wykrył tu, pod 81°45', w czarnym łupku bogatą roślinność kopalną: drzewa iglaste, wiązy, lipy, brzozy, topole, grzybienie i t. p.—roślinność ta, właściwa północnej części pasa umiarkowanego ze średnią temperaturą roku przynajmniej -}-8⁰C., w krainie mającej temperaturę —20° C. i kilkomiesięczne noce, dowodzi, iż klimat krain podbiegunowych był niegdyś cieplejszy (hypoteza przesuwania się bieguna, czy też przypuszczenie, tłómaczące przyczynę zjawiska przez rozkład lądu i oceanu podczas miocenu).

Grinszpan, Ob. Octan miedzi.

Grilltovec (Grintouz), najwyższy szczyt Kamniskich Pianin (Steiner Alpen), 2 559 m. nad poziomem morza; wychodzi się na G. od

w. J.

holmie 1675). Był profesorem historyi w uniwersytecie w Upsali (1650), sekretarzem prywatnym Karola X Gustawa, który go mianował nauczycielem swego syna (Karola XI), potem dyrektorem biblioteki królewskiej (1661), sekretarzem stanu (1662), kanclerzem dworu (1671) i riksradem (1673); tegoż roku G. otrzymał tytuł barona. Rządził państwem podczas mało-letności swego ucznia. Znał bardzo dobrze języki starożytne i kistoryę; wydał po łacinie 19 rozpraw i 4 większe prace, między innemi „De Statuis illustrium Romanorum” (Sztokholm 1656); pisał też w tym języku udatne wiersze.

Orriphe, ob. Logogryt.

Gripsholm, starożytny zamek królów szwedzkich, na wyspie jeziora Mälar; zbudował go Gustaw I na gruzach dawniejszego. Ulubiona niegdyś siedziba Gustawa III; teatr, galerya portretów. Tu byli uwięzieni: Jan III (1563—67), wraz z Katarzyną Jagiellonką, Eryk XIV (1571—73); tu abdykował Gustaw IV Adolf w r. 1809.

Griqua, ludy, mieszkające w Afryce południowej, przedstawiające pstrą mieszaninę szczątków hottentockich; na zachodzie Afryki południowej G. oznacza Mulatów. Etnograficznie w G. wyróżniamy dwa składniki: 1) G. prawdziwych, będących po większej części mieszańcami Hottentotów i Buszmanów; małych, żółtawo-brunatnych, o włosach krótkich, wełnistych, z szerokiemi, wystającemi kośćmi licowemi, 2) „Bastaardów”, mieszańców z Europejczykami, Hollendrami, po większej części silnych, wielkich, z mniej europejskiemi właściwościami twarzy, kędzierzawych, o ciemnej, niekiedy płowej barwie skóry. G., znajdując się na szczeblu kultury pośrednim między barbarzyństwem a cy-wilizacyą, są koczownikami, jako t. z w. „Arabowie Afryki południowej” przeciwstawiani rol-nikom-Beczuanom. Bastaardowie są wytrzymałymi wędrowcami w pustyni, celnymi strzelcami, zręcznymi łowcami, przebiegłymi kupcami, ale zarazem słyną jako złodzieje, pijacy, zbrodniarze. G. przejęli nietylko język, lecz i wiele zwyczajów i obyczajów od Hollendrów, zamieszkujących Afrykę południową.—(Ratzel „Völkerkun-

w. J

Griqua - Land, West i East (zachodnia i wschodnia kraina Griqua), dwie dzielnice w brytańskim kraju przylądkowym, w Afryce południowej, nazwę mające od Gri-qua (ob.).— Zachodnia, na pół. od rz. Oranje, od 1871 r. w posiadaniu W. Brytanii, zajmuje obszar około 40 000 kim. □, zaludniony przez 82 115 in-ców (1891): białych, Murzynów Bantu, Hottenttotów; składa się z dzielnic: Hay, Herbert, Kimberley i Barkley Werst. W r. 1867 odkryto we wschodniej części, nad dolnym Vaalem i pod Kimber-leyem pola dyamentowe.— Wschodnia dzielnica G-u przedtem „Nomansland (kraina bez pana)”, w Kafreryi, oddzielona od krainy Basuto

w. j.

A. Pol.

lecia.

górami Kathlamba, od Natalu rzeką Umzimkulu, zresztą sąsiadująca z krainą Pondo i Tembu, zajmuje obszar około 20 000 kim. □, zaludniony przez 152 609 m-ców (1891 r.): białych, Bantu, Hottenttotów; ludność przeważnie trudni się pasterstwem, chociaż i rolnictwo rozwija się coraz lepiej. Odkryto tu węgiel kamienny.— Zachodnią krainę wcielono do Kraju Przylądkowego w r. 1880, wschodnią w r. 1876.

Grisar Albert (* 26 grudnia 1808 w Antwerpii — f 15 czerwca 1869 w Asnières pod Paryżem), kompozytor muzyczny belgijski, uczeń Reicha w Paryżu i Mercadantego w Neapolu. G. jest twórcą około dwudziestu oper komicznych, z których „L’eau merveilleuse” (1844), „Bon soir, Monsieur Pantalon” (grana i na scenie warszawskiej w 1852), oraz „La chatte métamorphosée” (1862), najdłużej utrzymywały się na scenach francuskich i niemieckich.

Grisebach August Henryk Rudolf, przyrodnik i podróżnik (* 1814 r. w Hannowerze— f 1870 w Getyndze). W Getyndze i Berlinie studyował medycynę, zajmował się przytem z wielkiem zamiłowaniem botaniką. W r. 1837 został prywatnym docentem w Getyndze, w 1839 odbył podróż naukową do Turcyi, w 1842 do Norwegii, w 1850 w Pirenee. W 1841 mianowano go w Getyndze profesorem nadzwyczajnym, w 1847 zwyczajnym, w 1875 dyrektorem ogrodu botanicznego tamże. Ogłosił drukiem prace: „Reise durch Rumelien und nach Brussa” (1841); „Genera et species Gentianearum” (1839); „Spicilegium florae Rumelicae” (1843 — 1845); „Ueber die Bildung des Torfs in den Emsmooren” (1846); „Die Vegetationslinien des nordwestl. Deutschlands” (1847); „Die geogr. Verbreitung der. Hieracien” (1852); „Systematische Bemerkungen über die Pflanzensammlungen Philippis und Lechlers im siidl. Chile und an der Magellan-strasse” (1854); „Systematische Untersuchungen über die Vegetation der Karaiben” (1857); „Erläuterungen ausgewählter Pflanzen des tropischen Amerika” (1860); „Flora of British Westindian Islands.” (1859—64); „Die geogr. Verbreitung der Pflanzen Westindiens” (1865); „Catalogus plantarum Cubensium” (1866); „Die Vegetation der Erde nach ihrer klimatischen Anordnung” (1872); „Plantae Lorentzianae, Bearbeitung ar-gentin-Pflanzen” (1874); „Grundriss der systematischen Botanik” (1854). Po jego śmierci wydano „Gesammelte Abhandlungen und kleinere Schriften zur Pflanzengeographie” (1880).

Grisebach Edward, literat niemiecki (* w Getyndze 1845); poświęcił się zawodowi dyplomatycznemu: był konsulem w Bukareszcie (1870), Petersburgu, Medyolanie, Port-au-Prince (1886). Pisma jego, wydane po większej części bezimiennie, odznaczają się barwnym stylem i poczuciem poetycznem. Zasługują na wzmiankę: „Der neue Tannhäuser” (1885); „Tannhäuser in Rom” (1885); „Die treulose Wittwe” (1882), fan-tastyczne studyum z literatury porównawczej; „Kin-ku-ki-Kuan” (1880), zbiór nowel chińskich; „Die deutsche Litteratur seit 1770” (1876), błyskotliwy szkic, pełny paradoksów.

Gïiseldis, bohaterka ułożonego w 1373 opowiadania Petrarki, które jest naśladowaniem ostatniej nowelli w „Decamerone” Boccaccia. G. jest córką biednego ziemianina i wychodzi za margrabię Waltera de Saluzzo, który, by wypróbować jej posłuszeństwo i pokorę, na próby okrutne ją wystawia: udaje, że zabił jej dzieci, odpycha ją, każe jej nawet ozdabiać swój dom na przyjęcie nowej narzeczonej i dopiero potem woła ją do boku swego. Tłómaczenia opowiadania Petrarki rozeszły się w w. XV po Niemczech, Francyi, Niderlandach, Danii, Szwecyi i Czechach i wszędzie stawały się ulubioną lekturą. Dzieje G-y opracowywało później i wielu innych poetów; w formie epickiej: Chaucer w „Canterbury taies” i Karol Perrault w „La marquise de Salusse ou la patience de G.” (1691); w formie dramatycznej: autor „Mystère de G.” (1395), Hans Sachs w „Die geduldig und gehorsam Markgräfin Griselda” (1546), T. Dekker, H. Chettle i W. Haughton w „The plea-sant comedy of patient Grisill” (1603), Lope de Vega w „El exemplo de casadas y prueva de la paciencia” i Fryderyk Halm (Münch-Belling-hausen) w 1837.—Por F. von Westenholz „Die Griseldis-Sage in der Litteraturgeschichte” (Heidelberg 1888).

Gris-Nez (zepsute angielskie „Craig ness”), przylądek we Francyi, departamencie Pas-de-Ca-lais, 50 m. n. p. m., latarnia morska; najbardziej (32 kim.) wysunięty ku Anglii. Atakowany przez

fale traci mniej - więcej 25 m. w ciągu stu-

" w. J.

Grisi Julia (* 28 lipca 1811 w Medyolanie— f 29 listopada 1869 w Berlinie), słynna śpiewaczka włoska, uczenica Giacomellego w Bolonii, następnie Pasty i Marlianiego w Medyolanie. Występowała pierwszy raz na scenie 1828 w Bolonii, w operze Rossiniego „Zelmira”. Śpiewała następnie w znaczniejszych miastach włoskich i różnych stolicach europejskich, a najdłużej w Paryżu i Londynie. G. słynęła nietylko jako śpiewaczka, obdarzona głosem dużym, pięknym, dźwięcznym i wyrobionym nadzwyczajnie, oraz jako aktorka intelligentna, lecz i z urody iście klasycznej. W 1844 wyszła powtórnie za mąż za głośnego tenora Mario, z którym miała pięcioro dzieci. Kiedy cesarz Mikołaj I nazwał je pewnego razu „gryzetkami”, czyniąc alluzyę do jej nazwiska panieńskiego, „nie, to są prawdziwe maryonetki” — odpowiedziała dowcipna małżonka tenora Mario. W 1862 G. opuściła scenę nazawsze. W siedem lat później, w czasie podróży do Petersburga, gdzie śpiewał jej mąż, zaziębiła się w drodze i umarła w Berlinie. Ciało jej sprowadzono do Paryża i pocho-

grobu Rossiniego.

Dr j. P.

wano na cmentarzu Père Lachais e, blizko

A. Pol.

Grisolle Augustyn (* w Fréjus [Var] d. 10 lutego r. 1811 — f d. 9 lutego r. 1869), lekarz, znakomity klinicysta. Jako młodzieniec osiemnastoletni przybył do Paryża i wstąpił na wydział lekarski, ukończył go w roku 1835 i, po obronieniu wybornie napisanej rozprawy „Essai sur la colique de plomb”, otrzymał dyplom doktorski, poczem został ordynatorem (Chef de clinique) w klinice profesora Chomę la (ob,). Następnie od r. 1838 zajmował stanowiska lekarskie w Biurze centralnem, w szpitalu Hôtel-Dieu i w szkole Lycée Napoléon. W roku 1844, stanąwszy do konkursu z pracą „De la fièvre sous les rapports séméiologique, pronostique et thérapeutique” zwyciężył świetnie i został profesorem przybranym (agrégé) wydziału paryskiego, w r. 1853 otrzymał katedrę zwyczajną terapii, w 1864 zaś klinikę chorób wewnętrznych w Hôtel-Dieu, którą przez lat kilka tylko zarządzał, gdyż uległszy, na dwa lata przed śmiercią, porażeniu apoplektycznemu, ubezwładniającemu go zupełnie, pomimo że przytomność i świeżość umysłu nic nie ucierpiały, musiał ustąpić. G. był, rzec można, klinistą idealnym, owianym duchem Hippokratesowym. Posiadając naukę głęboką i doświadczenie rozległe, był nieprzyjacielem wszelkiego pochopu do uogólnień teoretycznych, jako też hypotez śmiałych, a czczych zazwyczaj; obdarzony umysłem trzeźwym, niedającym się nigdy unieść teoryom, choćby najbłyskotliwszym, za źródło najczystsze wiedzy lekarskiej uważał zawsze doświadczenie nabyte przy łóżku chorego za pomocą badania i postrzegania umiejętnego, dokonywanego na chłodno, bez wszelkich z góry powziętych poglądów i uprzedzeń, a dopiero z danych w sposób taki zdobytych i w liczbie pokaźnej nagromadzonych, wyciągał wnioski dozwalające mu osiągnąć pewność sądu naukowego, o ile ją wogóle posiąść można. Tą drogą krocząc, zjednał sobie zasłużoną sławę profesora doskonałego. Jako człowiek odznaczał się wielką skromnością i wstrętem do wszelkich blasków pozornych. Taki też duch ożywia dzieło jego klasyczne: „Traité élémentaire et pratique de pathologie interne” (Paryż 1844, 2 tomy; liczne wydania późniejsze; tłómaczenie niemieckie F. J. B ehre uda, Lipsk 1845 — 48). Z innych prac jego wymienić jeszcze należy „Traité pratique de la pneumonie aux différens âges etc” (tamże 1841; wyd. 2-e 1864). — Por. „L’union médicale” r. 1869 Nr 20, i „Gazette liebdom. de méd.” 1873, str. 224.

Grisons, ob. Graubünden.

Griswold Rufus Wilmot, pisarz amerykański (* w Benson 1815 — f w New - Yorku 1857 roku). Był duchownym sekty baptystów; redagował kilka pism i zostawił kilka cenionych prac literackich: „Poems” (1841); „Washington and the Generals of the American Revolution”

(1847); wydał też dzieła Edgara Poe (New-York 1850, 3 tomy).

Gritti Andrzej, doża wenecki (* 1454 — f 1538 roku). Czyny wojenne wkrótce zwróciły na niego uwagę; był kilka razy ambasadorem, wreszcie mianowano go proveditorem. We-necya walczyła wtedy z ligą kambrezyjską; po kilku zwycięstwach G, został wzięty do niewoli przez Gastona de Foix i wysłany do Paryża (1513), gdzie udało mu się zainteresować Ludwika XII losami swej ojczyzny. * Obrano go na dożę w 1523 i odtąd dzieje jego życia zlewają się z dziejami rzeczypospolitej (ob. Wenecya).

Gritti Ludwik, awanturnik włoski na żołdzie tureckim, syn doży, Andrzeja G-ego (* w Konstantynopolu 1501—f 1534 roku). Wychowany w Padwie, opuścił Włochy i udał się jako agent wenecki do Konstantynopola. Posiadał język grecki i turecki, obeznany był dobrze ze sprawami Europy; wkrótce też pozyskał łaskę sułtana Soli mana II, który powierzył mu kierownictwo spraw dyplomatycznych Porty z mocarstwami europejskiemi. G. pod wpływem obietnic Jana Zapolyi, pretendenta do tronu węgierskiego, wyjednał mu poparcie Solimana II (1528). W r. 1533 Zapolya, po wstąpieniu na tron węgierski, wynagrodził G-ego urzędem gubernatora generalnego Węgier; niezwykłe jednak okrucieństwo G-ego wzbudziło wkrótce nienawiść powszechną. W roku 1533 udał się do Konstantynopola, gdzie prezydował na konferencyach posłów Karola V, jego brata Ferdynanda, Porty i Jana Zapolyi, zakończonych pokojem. Po powrocie do Węgier kazał zamordować swego nieprzyjaciela, Jana Cibago, biskupa Waradynu; czyn ten wzburzył mieszkańców Wołoszczyzny, Multan i Siedmiogrodu, którzy pobili wojska G-ego, schwycili go, torturowali przez dzień cały i wreszcie ścięli; dwu synów jego również zabito.

Gritti R o c c o (* w Rotadentro [prow. Bergamo) w pierwszej połowie wieku XIX), chirurg zasłużony. Do nauk lekarskich przykładał się w Padwie, Pawii i Wiedniu, oddając się z zamiłowaniem chirurgii. W r. 1853 osiągnął dyplom doktorski w Pawii i w tymże roku jeszcze został chirurgiem naczelnym szpitala głównego (Ospeda-le maggiore) w Medyolanie. Rozgłosu powszechnego nabrał przez wynaleziony przez siebie sposób odejmowania nogi ponad kolanem, opisany w pracy: „DelPamputazione del femore al terzo inferiore e della disarticolazione del ginocchio. Valore relativo di cadauna, coll’indicazione di un nuovo metodo denominato amputazione del femore ai condili eon lembo patellare” (w „Anna-li universali” za rok 1857). Sposób ten polega na tern, że G. wycina płat skórny przedni, czworokątny (Por. Amputacya), w którym pozostawia rzepkę (ob.) w całości, wraz ze ścięgnem stanowiącem przyczep mięśni wyprostnych goleni; po wyłuszczeniu tejże ze stawu kolennego i odpiłowauiu kłykciów kości uda, jako też po-

wierzchni wewnętrznej rzepki, przykłada ją parów. Ogłosił drukiem: „Antiquités gauloises szczelnie do przekroju kości i kończy operacye et romaines recueillies dans les jardins du Sé-w sposób zwykły. Jeżeli zrost pożądany osią- nat” (1807); „Usage des vases, appelés lacry-gnięty będzie, otrzymujemy wtedy kikut (ob.) nadający się dobrze do przystosowania nogi sztucznej lub szczudła.— Oprócz pracy wyżej wymienionej G. napisał jeszcze wiele innych; wszystkie są treści chirurgicznej, spis ich dość dokładny znaleść można w „Biogr. Lexicon der hervorragenden Aerzte” T. II, str. 659 i T. VI,

Dr J. P.

str. 826.

Grittiego amputacya, ob. Gritti.

Grivart Ludwik Renat Joachim, poli-lityk francuski (* w Rennes 1829). Był adwokatem w Rennes i wkrótce odznaczył się oppo-zycyą przeciwko cesarstwu. W 1871 dep. Ille-et-Vilaine wysłał go do Zgromadzenia narodowego, gdzie G. zasiadł na lewicy centrum i przyłączył się wreszcie do polityki walki, która obaliła Thiersa (1873). Był potem ministrem rolnictwa i handlu (1874—75), głosował w 1875 za prawami konstytucyjnemi, pomimo to popierał gabinet Buffeta (1875— 76) i jako senator z Ille-et-Vilaine (1876) oklaskiwał 16 maja: głosował za rozwiązaniem Izby (22 czerwca 1877) i aż do końca był stronnikiem ministeryum Bro-gliego. Był potem przez rok gubernatorem Crédit foncier. Nie wybrany powtórnie na senatora, od 1879 zajął się znów praktyką adwokacką.

Grivas Teodoraki, generał grecki (* 1800— f w Missolungi 1862). Walczył zaszczytnie w wojnie o niepodległość; wkrótce po wstąpieniu na tron Ottona został generałem - majorem, odtąd jednak odznaczył się tylko niesubordyna-cyą i skłonnością do buntów. Dwa razy powstawał zbrojnie przeciwko rządowi (w 1844 i 1847) i każde z tych wystąpień przypłacił wygnaniem. Przywrócony potem przez rząd do łaski, dowodził niepomyślną wyprawą na prowin-cye tureckie podczas wojny wschodniej (1854). Przyczynił się potem do wybuchu w Nauplii (luty 1862) i do rewolucyi, która pozbawiła Ottona korony (październik). Zmarł w kilka dni po nominacyi na naczelnego wodza wojsk greckich.

Grivaud de la Vin celle, Klaudyusz Magdalena, starożytnik francuski (* w Chalon-sur-Saône 1762 —1819). Przydomek de la Vincelle przybrał po śmierci żony, która nosiła nazwisko Grimaldi de la Vincelle i była uznaną córką Henryka III, księcia Monaco. Zarządzał z początku wielkim domem handlowym w Lyonie; po rewolucyi osiadł w Paryżu i dostał urząd w biurach ministeryum wojny. W 1802 towarzyszył generałowi Morand na Korsykę; był potem pod-szefem biura skarbu w Senacie. Zgromadził zbiór starożytności, zwłaszcza kamieni rzniętych; katalog tego zbioru, redagowany przez J.

J. Dubois, wyszedł w 1820. Dzięki studyom archeologicznym i historycznym mianowany został historyografem i stróżem złotej księgi Izby matoires” (w „Mémoires de la Soc. des Antiquaires de France” 1809, t. IV); „Recueil de monuments antiques la plupart inédits et découverts dans l’ancienne Gaule” (1817, 2 tomy); „Arts et Métiers des anciens représentés par les monuments” (1819; praca, rozpoczęta przez Grignona i księdza de Tersan, prowadzona dalej przez G„ dokończona przez G. Jacoba); „Dissertations et mémoires sur différents sujets d’antiquité et d’histoire” (1810). Był współpracownikiem „Annales des voyages”, „Magasin encyclopédique”, „Annales encyclopédiques” i „Mémoires de l’Académie de Dijon”.

Grivel Jan Chrzciciel, baron, marynarz fran cuski (* 1778 roku—f w Brest 1869). Wstąpiwszy do służby morskiej r. 1796, w 1803 został kapitanem okrętu i w tym stopniu dowodził wielu atatkami flotylli bulońskiej. Gdy w roku 1805 Austrya wypowiedziała wojnę Francyi i zmusiła Napoleona do odstąpienia od zamiaru wysadzenia swych ‘zbrojnych sił na brzegi Anglii, G-a przyłączono do korpusu marynarzy gwardyjskich, z którymi odbył kampanię auster-licką. Po wojnie wysłano go do Uliryi na re-konensans brzegów pod rozkazami kommendanta Daugier’a; lecz wypadki 1806 rychło go powołały do wielkiej armii, z którą, jako kapitan kampanii marynarzy, odbył pochód do Prus i Polski (1806—1807). Odkommenderowany następnie do Hiszpanii, do batalionu majtków fu-zylierów, należącego do korpusu Dupont’a, dostał się w Baylen do niewoli (1808) i piętnaście miesięcy więziony był na pontonach w Ka-dyksie, gdzie wojennych jeńców francuskich traktowano okrutnie. Wszelakoż nie upadł na duchu: w lutym 1810, podczas gdy marszałek łek Victor oblegał Kadyks, G., przy pomocy towarzyszy niewoli, zawładnął niewielkim okrętem hiszpańskim, który podpłynął był do jego pontonu i, pomimo gradu kartaczy, którym go obsypywały statki nieprzyjacielskie, zdołał dotrzeć do brzegu, zajętego przez wojsko francuskie. Postawiony na czele kompanii majtków, aż do końca 1812 uczestniczył w operacyach armii hiszpańskiej. Poczem go odwołano do Francyi do korpusu marynarzy gwardyjskich, z którym odbył ostatnie kampanie Cesarstwa. W 1813, po bitwie pod Dreznem, zamianowany kapitanem fregaty, został kapitanem okrętu i odznaczył się osobliwie w bitwie pod Arcis - sur - Aube (1814). Za restauracyi, wcielony do zreorganizowanej marynarki (1817), został zamianowany «kommen-dantem stacyi morskiej Lewanckiej (1818). Nieco później (1823) postawiony na czele morskiej dywizyi wybrzeży brazylijskich, pełnił ten obowiązek przez lat dziewięć z wielkim pożytkiem, zarówno dla handlu francuskiego jak i dla zagranicznej polityki rządowej, i w 1825 zdobył

i;

skóra cenna.

Grjazowiec, miasto powiatowe (od roku 1780), w gub. Wołogodzkiej, leży przy drodze żelaznej z Moskwy do Wołogdy, o 44 wiorsty od tego miasta, na obu brzegach rzeczki Rżawki, w okolicy bagnistej. W r. 1888 liczyło 2 337 mieszkańców, trudniących się rolnictwem, dzianiem pończoch i rękawic, niewielkim handlem lnianym i wywozem skór do Archangielska. Ma trzy cerkwie murowane, bank miejski, szkołę miejską i progimnazyum żeńskie, trzy cegielnie, oraz jedną garbarnię, której produkcya dochodzi do 40 000 rubli.— Grjazowiecki powiat zajmuje część południowo - zachodnią gub. Wołogodzkiej i ma obszaru, według Strzelbickiego, 69 011 Q wiorst. Ogólny charakter powierzchni dość równy; lekka pagórkowatość, skutkiem łagodnych stoków wzgórzy, jest prawie niewidoczna, najwyższe z nich, Świat aj a góra, ma zaledwie 43 m. Główna rzeka w powiecie, Suchona, odgranicza go od powiatu Kadnikowskiego; dopływ jej, rzeka Leża, przerzyna wzdłuż cały powiat na przestrzeni prawie 100 wiorst i służy do spławu drzewa. W r. 1888 liczono tu 97 930 miesz- : kańców, trudniących się głównie rolnictwem; przemysł, rozwinięty niezmiernie słabo, zaledwie starczy na domowe potrzeby włościan.

Grób. Nazwa grobu ma podwójne znaczenie: ściślejsze, oznaczające miejsce wykopane (wygrzebane) w ziemi, w którern składają zwłoki ludzkie, i bardziej ogólne, oznaczające wogóle miejsce spoczynku zmarłego, zawierające ciało nieboszczyka lub prochy jego, czy-to w trumnach, czy w urnach (popielnicach), czy też bezpo-

Encykl. poważ. Ilaatr. Zoil 206 T. XXVI

s. s.

stopień kontr-admirała, Powróciwszy do Fran-cyi 1832, został zamianowany prefektem morskim Rochefortu, następnie wice admirałem oraz prefektem morskim Brestu (1834) i z dziesięć lat sprawował ten urząd, zanim się usunął ze służby czynnej i zasiadł w izbie parów (1845). Za drugiego Cesarstwa G. był członkiem senatu. — Syn jego, Richild G. (* 1827 r.), służył w marynarce i w r. 1878 został kontr - admirałem, a znany jest z licznych i ważnych prac o taktyce morskiej i organizacyi floty.

Grizzli, niedźwiedź szary (Ursus cinereus v. U. ferox). Z powierzchowności i budowy podobny do naszego niedźwiedzia brunatnego, lecz znacznie większy i silniejszy. Długość do 2'/.2 metra, waga do 450 kilogramów; szerść długa, kosmata; włos brunatny, na końcu jaśniejszy; na głowie włosy krótkie i jasne; ógon i uszy bardzo krótkie; pazury, znacznej długości, mają formę dłóta na końcu. Zamieszkuje północną Amerykę. Niezgrabniejszy od naszego niedźwiedzia, tylko za młodu włazi na drzewa. Pływa doskonale. Jest to zwierz nadzwyczaj silny i odważny. Napada człowieka, nie będąc nawet zaczepionym. Za młodu schwytany daje się obłaskawić. Mięso niedźwiedzia szarego jest jadalne,

k. a c.

R.

średnio w danym wykopie, złożone. W tem drugiem znaczeniu grobami są zarówno mogiły, kurhany, dolmeny, cmentarzyska i cmentarze, jaki katakumby, columbaria, a nawet całe podziemia świątyń specyalnie dla chowania ciał ludzkich, zwłaszcza władzców lub wielkich ludzi (jak np. w Westmiusterze, w Saint-Denis lub w Krakowie na Wawelu i na Skałce) przeznaczone, wogóle wszelkie miejsca użyte do chowania ciał, albo popiołów ludzkich. Grób wraz z pomnikiem nad nim wzniesionym nosi miano grobowca (ob.), sam zaś pomnik wzniesiony nad grobem, lub płyta kamienna, grób przykrywająca, nazywa się nagrobkiem (ob.). Historya grzebania i chowania ciał, albo popiołów ludzkich, należy do historyi kultury i ginie w pomroce dziejowej, sięgając czasów tak zwanych przedhistorycznych (ob. Groby przedhistoryczne) i łącząc się z Archeologią przedhistoryczną (ob.).

Grób Chrystusa. 1) Wiadomości z Ewangie-lii i archeologii hebrajskiej, 2) autentyczność, 3) opis obecnego stanu.— 1. Wiadomo, że Jezus Chrystus był pochowany niedaleko od Golgoty w grobie nowym, wykutym w skale, znajdują cym się w ogrodzie Józefa z Arymatei. Grób ten, podobny do innych ówczesnych grobów, składał się z dwóch komnat wykutych w skale: pierwsza żałobna poczekalnia dla rodziny, druga grzebalna, gdzie znajdowała się prostokątna wykuta w skale skrzynia, przykryta płytą kamienną-. w tę-to skrzynię składano ciało umarłego, namaszczone wonnościami i owinięte płótnem. Wejście zamykano kamieniem, podobnym formą do kamienia młyńskiego, który wpuszczony był w skałę i, obracając się w jedną stronę, zamykał szczelnie otwór, a obracając się w drugą, sam chował się w szczelinie wykutej w skale; wejście wtedy stało otworem—i stąd też, gdy w Ewangelii czytamy: „Kto nam odwali kamień odedrzwi grobowych” (Mar. XVI 3), dochodzimy do przekonania, że ks. Jakób Wujek to miejsce źle przetłómaczył, bo w tekście greckim cLTiwAiia, łacińskim revolvo, syryjskim agel, wyraźnie mówi o stoczeniu, t. j. o wysunięciu czegoś okrągłego. Więcej szczegółów Ewangelia nam nie podaje. Teraz grób Chrystusa i Golgota znajdują się w jednym kościele, który położony jest w zachodniej części miasta.—2. Należy dowieść autentyczności Grobu i Golgoty, albowiem znaleźli się uczeni, którzy utrzymują, że grób i Golgota nie są autentyczne, gdyż znajdują się wśród miasta, wiadomo zaś dobrze, że Żydzi nigdy w mieście nie chowali umarłych, przytem Ewangelia wyraźnie wspomina, że te dwie miejscowości były poza murem. Wedle najnowszych badań i wykopalisk bardzo łatwo dowieść można, że za czasów Chrystusa mur miasta szedł niedaleko od Golgoty i grobu, zostawiając te dwie miejscowości nazewnątrz (ob. ks. Jełowicki „Przechadzki po Jerozolimie”

108

str. 5); przy Grobie Chrystusa znaleziono kilka sobie, jakiemi pierwotnie były. Szkoda, że św. współczesnych z nim grobów, coby dowodziło, Helena i inni, którzy budowali, nie ograniczyli że tam się znajdowało cmentarzysko żydowskie; się okrążeniem miejsc tych murami i wybudo-a zatem zarzut upada; przytem mamy histo- waniem dachu, by skała od wilgoci i słońca nie ryczne dowody autentyczności. Wiadomo, że cesarz Hadryan w 130 lat po Chrystusie, chcąc zatrzeć ślady Chrystusowe, zasypał grób i Golgotę i wystawił tam świątynię Jowisza i Wene-ry, aby przeszkodzić Chrześcianom zbierać się przy grobie Chrystusa i modły odprawiać, z tego więc widzimy, że Chrześcianie mieli ten zwyczaj, a że od śmierci Chrystusa upłynęło 97 lat, więc te miejsca drogie dla serca chrześcijańskiego doskonale mogły być znane i bez żadnej trudności w pamięci zachowane. W 326 roku cesarzowa Helena przyjeżdża do Jerozolimy i, wedle tradycyi, szuka grobu i Golgoty pod świątyniami wystawionemi przez Hadryana —i rzeczywiście znajduje grób i skaliste wzgórze z otworami na 3 krzyże, i niedaleko w cysternie trzy krzyże. Niedawno teraz, kopiąc koło grobu Chrystusa, znaleziono napis z inicyałami Hadryana. Widzimy więc, że grób św. i Golgota są zupełnie autentyczne. Helena kazała wznieść tam wspaniałą bazylikę, która przetrwała do 614 r., a spalona została przez Kosroesa, króla perskiego; w 15 lat później wystawiono tam pięć małych kościołów, które przetrwały do 1010 r., poczem wybudowano je nanowo; Krzyżowcy połączyli je w jeden kościół, który przetrwał aż do naszych czasów bez większych zmian. — 3.

kruszyła się, pozostawiając nam w prostocie całej te święte miejsca i strzegąc ich od zniszczenia; większą-by oddali usługę Chrześciań-stwu, niż zmieniając i upiększając. Cieszmy się więc tylko autentycznością, ta ostatnia dopomoże do szczerej modlitwy i do chęci zwiedzania tych miejsc: niech to wystarczy.

Grób wielkanocny, albo wielkopiątkowy; jest to nazwanie kaplicy, ołtarza lub części kościoła, przybranej w Wielkim Tygodniu, na pamiątkę złożenia do grobu Chrystusa Pana, dla wystawienia Najświętszego Sakramentu w dzień Wielkiego Piątku, Soboty i część Wielkiej Niedzieli. Jest to zabytek misteryów (ob.) średniowiecznych, niektórzy zaś przypisują „zwyczaj stawiania, ubierania i nawiedzania grobów wielkotygodniowych” Miechowitom (bożogrobcom), choć ściśle trudno oznaczyć kto i kiedy wprowadził ten obrządek do nas. Znajduje się wprawdzie w mszale rzymskim rubryka nakazująca w Wielki Czwartek przygotowanie miejsca stosownego w świątyni (kaplicy, ołtarzu) na złożenie SS-mum, ale to tylko po Mszy wielkoczwart-kowej do liturgii wielkopiątkowej; przybór ten u nas piwnicą (ob.) albo ciemnicą jest zwany. Ceremonia tego nabożeństwa była rozmaitą i dowolną, do czasu ujednostajnienia jej przez Rytuał piotrkowski. Mszał wrocławski z r. 1499 jej niema; krakowski z 1510 mówi o przeniesieniu Eucharystyi w korporale; gnieźnieński z r. 1555 o pochowaniu Eucharystyi w korporale lub ostensoryum, ale jeżeli niema śpiewaków, assy-stujących Panu Jezusowi przy grobie, nie każe tego czynić; warmiński z 1587 mówi tylko o pochowaniu Krzyża. Rytuały nasze nowszych edy-cyj, robiąc liczne i coraz nowe dodatki własną powagą, ceremoniał ten skróciły. Podług rachuby kościelnej w Piątek, Sobotę i Wielką Niedzielę zostaje Najświętszy Sakrament w grobie, który przez te trzy dni nawiedzają pobożni. Grób wielkopiątkowy przystraja się o ile można jaknajwspanialej; postać Zbawiciela lub Krzyż otoczone roślinnością, światłem, a dla większego efektu okna zasłonione. W Polsce po wsiach i miastach, a głównie w Warszawie, starano się ogromnie o przyozdabianie grobu Zbawiciela, do czego używano też i zbroi między innemi; Francuzi zaś za Władysława IV podziwiali okazałość tej uroczystości. Nawiedzanie grobów Pańskich processyonalnie, przez bractwa zwłaszcza z kap-nikami (ob.) w kościołach parafialnych lub zakonnych, nazywało się processyami jerozolimski e mi. W dawnych czasach w processyach tych, widocznie dla ludu, przedstawiano chwile męki Zbawiciela, na których widok lud padał na kolana, zalewając się łzami. Orszak ten poprzedzali kapnicy w szarych lub kolorowych ka-

Ks. j.

Kościół grobu i Golgoty jest połączeniem różnych stylów; każda epoka dodała swoje oznaki i znamiona. Cały kościół podzielony na wiele kaplic i kapliczek. Pod główną kopułą znajduje się brzydki marmurowy budyneczek, zawieszony obrazami i lampami, nizkie drzwi prowadzą do ciemnego pokoiku, oświeconego lampami, w środku stoi część kamienia, który zamykał wchód do grobu; z boku w głębi inny, niższy otwór, przez który wchodzi się do właściwego grobu; tam jest owa pieczara wykuta w skale i przykryta płytą, w której złożony był Chrystus; na tym grobowcu odprawia się msza św. Z właściwego więc grobu pozostały tylko rozmiary komnat i sama pieczara grobowa, reszta skały usunięta została niby dla estetyki, trudno powiedzieć z jaką szkodą dla chrześciańskiego u-czucia, dla prawdziwego piękna. O kilkanaście kroków dalej znajduje się kaplica Golgoty, wstępuje się do niej po 18 stopniach; jest ta kaplica sklepiona, ciemna, podzielona dwoma ma-sywnemi filarami na dwie nierówne części; pod ołtarzem pokazują wyżłobienie w skale, gdzie krzyż był zatknięty, a także szczelinę, która się otworzyła wedle Ewangielii po śmierci Chrystusa; szczelina ta dziwna, bo nie idzie podług słojów skały, jak zwykłe szczeliny, lecz w przeciwnym kierunku. Grób Chrystusa i Golgota, chociaż zupełnie autentyczne, jednak teraz do tego stopnia mają inny wygląd, że trudno nawet wyobrazić

St. L.

jest podany rok 1602).

a.

pach, i ci albo w pięciu kościołach albo w jednym pięciokrotnie biczowali się przez całe Miserere. Po zniesieniu kapników processye te utrzymywały się jeszcze za czasów Stanisława Augusta. W 1858 księża-missyonarze warszawscy wydali książeczkę p. t. „Nawiedzanie grobów Chrystusa Pana”; są to rozmyślania stacyj Męki Pańskiej, bardzo na ten cel odpowiednie. Dziś tylko prywatna pobożność, zwyczaj, skłaniają do nawiedzania grobów wielkotygodniowych; podczas trwania ich uproszone panie i panowie zbierają składki na ubogich; lecz, chociaż z korzyścią dla tych ostatnich, częstokroć z u-szczerbkiem poszanowania Domów Bożych, czego zresztą § 28 instrukcyi klementyńskiej (ob.) wyraźnie z powodu wystawienia N. Sakramentu zabrania. Otwarcie grobu ob. Rezur-rekcya.—Por. Ks. Fabisz „Wiadomości o synodach” (str. 261, wyd. 1-e.); Herdt (t. III, n. 39); „Memor. Rit. tit.” (4 e. 2 § IV u. II).

Grobla. Mocny wał, tworzący przegrodę pomiędzy dwiema wodami o różnym poziomie. — Bardzo często poprostu nasyp na błotnistym gruncie, służący jedynie jako podwalina dla drogi żelaznej lub zwykłej. Groble budowane nie w celu przeprowadzenia jedynie dróg, mają za zadanie albo zabezpieczenie nizin od wylewu wód, albo zatrzymanie ich na pewnej wysokości celem utworzenia zbiorników zasilających wodociągi, kanały i nawadniania pól, lub też celem wyzyskania spadku wody do poruszania silnie. Stosownie do położenia wierzchołka grobli w stosunku do poziomu wody—rozróżniamy: groble właściwe, w których woda nie dochodzi nigdy do wierzchołka, oraz tamy (ob.) przez których wierzchołek woda może się przelewać. Regulowanie poziomu wody zatrzymanej przez groblę może być dokonane przez śluzy (ob.) i upusty (ob.). Groble wykonywane są z ziemi, jako nasypy, z muru, rzadziej z kamienia, drzewa i żelaza. Przy wykonaniu grobli nasypowych należy się dostać aż do stałego nieprzepuszczalnego gruntu, a gdy jest to trudnem, stawianą bywa wewnątrz nasypu ściana murowana, sięgająca wgłąb do warstwy nieprzepuszczalnej.—Szerokość takich grobli bywa w koronie 2 do 10 metrów, pochyłość boków od strony wody 1:2 lub 1:3, od strony przeciwległej 1: 1 Ya do 1:2. Ziemia użyta na nasyp winna być jednorodną i nieprzepuszczalną, składającą się np. z 2 części piasku i 1 części gliny i ubijaną po ułożeniu każdej warstwy. Boki grobli nasypowej bywają brukowane, pokrywane betonem. Każdy niemal kraj, w którym budowane są groble nasypowe poważniejszych wymiarów, ma swój własny system ich budowy (syst. hollenderski, angielski, francuski, amerykański). Niedawno wykonany zbiornik wody w Otay w Kalifornii ma groblę nasypową 45 metr. wysoką, 100 szeroką u podstawy, w środku której tkwi przepona z blach stalowych nitowanych, ustawiona na nieprzepuszczalnej podstawie gruntowej. Groble murowane winny być stawiane jedynie na mocnym skalistym gruncie. Wiele wypadków przewrócenia się grobli murowanych idącycli po linii prostej, ustaliło przeświadczenie, że winny być one wykonywane jako nieznaczne łuki, wystawione stroną wypukłą na napór wody i wspierające się o skaliste boki doliny, którą zagradzają. Przekrój poprzeczny muru takiej grobli ma kształt trapezu, lecz o bokach wklęsłych, zastosowanych do wymagań stateczności. Wierzchołek miewa zwykle około 4 m. szerokości, aby mógł służyć za drogę. Budowanie grobli murowanych bardzo się rozwinęło w ostatnich latach 20-u; bowiem utworzenie dużego zbiornika wody w dolinie ze strumykiem daje możność zachowania nadmiaru wody z pory dżdżystej na czas upałów i suszy. Odpowiednio do warunków miejscowych i przeznaczenia zbiornika, groble murowane mają rozmaite urządzenia, zabezpieczające je od uszkodzenia, bądź - to przez przesączającą się wodę (kanały drenowe), bądź przez burzę, nadmiar wód (upusty, śluzy) oraz urządzenia niezbędne do stałego korzystania z wody zbiornika (rury, studnie, zapory i t. p.). Bardziej znane groble poważnych wymiarów spotykamy pod Chemica-mi, Remscheidt, Liverpoolem, oraz wiele w Belgii, Hollandyi, Francyi.

Groblicz Marcin (* w drugiej połowie XVI w.—f w pierwszej połowie XVII), fabrykant instrumentów smyczkowych w Krakowie, i wo-góle jeden z najstarszych i najlepszych lutników polskich. Szczegóły jego życia nie są znane; równie też niewiadomo u kogo uczył się lutnictwa. To pewna, że wzorował się na instrumentach szkoły breszyańskiej Magginiego, że brzegi skrzypiec osadzał, jak i Maggini, podwójnemi fornierami, i szyjkę zakończał pięknym ślimakiem, niekiedy główką smoczą, tak, że handlarze często sprzedawali jego skrzypce, jako wyroby Magginiego. W środku instrumentu G. umieszczał kartki z napisem: „Ad D. G. (dei gloriam) ukończył M. Groblicz r. 16..” (w jednej jego Violi di Gamba

A. Pol.

Grobnik, wieś i zamek w Chorwacyi, niedaleko od miasta Rjeki (Fiume), przy równinie, zwanej Grobnickiem polem, na którem, według podania, Chorwaci roku 1280 stoczyli zwycięski bój z Tatarami. W roku 1890 G. liczył 969 mieszkańców.

Grobowiec oznacza grób (ob.) wraz z pomnikiem nad nim wzniesionym. Do najdawniejszych zabytków z czasów historycznych globów i grobowców ludzkich należą przeważnie groby i grobowce panujących, wodzów i bohaterów. Ponieważ od najdawniejszych czasów ludzie wysilali swój umysł na to, aby te domy śmiertelne uczynić okazałemi i pięknemi, zabytki więc grobowcowe należą zarazem i do wybitnych dzieł sztuki wogóle. Najdawniejsze z nich i najwybitniejsze są: przedewszystkiem groby królewskie i piramidy (ob.) w Egipcie, z których najwyższą i najlepiej zachowaną jest piramida Cheopsa czyli króla Chufru (ob. rysunek i przekrój w art. Architektura Egipska Tab. I) w Gizeh, oraz tamże grób w skale; z czasów assyryjskich i fenickich sarkofag marmurowy z Amathus na wyspie Cyprze; z czasów perskich tak zwany grób C y rusa w Murgabi i, oraz grób Daryusza z fasadą skalną tamże. Z czasów kultury przedlielleńskiej najciekawsze są grobowce miceńskie. Wogóle powiedzieć można, że kult grobowcowy w starożytności najwyżej stał w E-gipcie, w Grecyi, u Etrusków i u Rzymian. W miastach czysto greckich, w osadach na wybrzeżach Azyi Mniejszej, a także w miastach grecko-rzymskich i rzymskich, istniały całe ulice grobowcowe, jak np. w Atenach, w Rzymie (ViaAppia, ob. Appia v i a), w Pompei, przy których stały szeregiem pomniki grobowcowe: kamienne nagrobki (Stele), urny z marmuru i ter-rakoty a nawet oddzielne, okazałe budynki, jak np. grobowiec Cecylii Me tel li (ob.) w okolicach Rzymu. Budowanie okazałych, monumentalnych grobowców, stanowiących oddzielną całość architektoniczną, rozwinęło się szczególniej wśród Greków, osiadłych w Azyi Mniejszej. Prototypem takich budowli jest tak zwane Mauzoleum w Hallikarnasię (ob.), wystawione dla Mau-soleosa przez żonę zmarłego króla, od którego nazwiska ten typ grobowcowy otrzymał nazwę ogólną mauzoleum (ob.). Do takich grobowców należą: G. w Ksantos („British Museum”) i Heroon w Tryzie w Azyi Mniejszej dzisiejszem Gjölbaszi („Kunsthistorisches Museum” w Wiedniu). Wielkością swoją i przepychem przewyższył wszystkie podobne mauzolea w starożytności grobowiec czyli mauzoleum cesarza Hadrya-na (ob.) w Rzymie. Tu wspomnieć należy i o Sarkofagach (ob.) to jest marmurowych (najczęściej) ozdobnych skrzyniach, architektoniczną całość stanowiących, zdobionych płaskorzeźbą, przeznaczonych na składanie zwłok umarłych. Budowane początkowo na wzór egip/ skich mumij sarkofagi takie znane były we wszystkich niemal krajach kultury grecko-rzymskiej, dokąd silniej przeniknął wpływ Wschodu, i dochodziły do pięknych form estetycznych. Przechowało się ich bardzo wiele, a z nich najsłynniejszym był tak zwany Sarkofag Aleksandra Wielkiego z Sydonu, obecnie znajdujący się w Konstantynopolu. Przechowało się także wiele nagrobków (ob.) rzymskich. Są to albo płyty kamienne z napisami, albo pomniki z popiersiami lub płaskorzeźbą. Znajdowano je wszędzie, gdzie tylko sięgała kultura rzymska. Zwyczaj wznoszenia pomników grobowcowych wzięli od Rzymian i Chrześcianie. W katakumbach pierwszych Chrześcian znajdowały się kamienie grobowcowe z napisami i figurami (ob.

Archeologia chrześciańska). Znane im później były i sarkofagi, a okazałym zabytkiem grobowców, przypominającym budowle monumentalne Rzymian starożytnych, jest G. Teodoryka w Rawennie (ob.). W Wiekach Średnich, gdy rozpowszechnił się zwyczaj chowania ciał wybitniejszych duchownych, książąt świeckich, a nawet i zwykłych ludzi bogatszych, dla kościoła zasłużonych, w podziemiach tegoż kościoła zaczęto stawiać dla nich sarkofagi oraz kłaść płyty kamienne albo metalowe. Na sarkofagach, ustawianych najczęściej nieco ponad posadzką, przy murze lub w niszach, wyobrażano postacie spoczywających w tym kościele osób, z orna-mentacyą, godłami i symbolami odpowiedniemi. Nad sarkofagiem wznoszono często, zwłaszcza w epoce rozkwitu gotyku średniowiecznego, baldachimy, tworzące z nim całość architektoniczną. Takie pomniki grobowcowe, traktowane jako oddzielne niemal budowle, wznoszono w bocznych nawach kościoła lub nawet w jego środku. Niektóre z nich odznaczają się bogactwem figur i ornamentacyi. Do ciekawych zabytków tego rodzaju należą grobowce Scaligerów w Weronie, tak zwany Sebaldusgrab w Norymberdze, roboty Piotra Vischera i wiele innych. Płyty kamienne lub metalowe kładziono z początku na posadzce, nad miejscem gdzie spoczywały zwłoki; czasem, gdy miejsca zbrakło, a także i dla zachowania ich od zniszczenia, umieszczano je na ścianach lub filarach kościoła. Napisy i figury na nich były albo wyrzynane albo wypukło rzeźbione. Zmarłych przedstawiano zwykle albo w postawie klęczącej, modlącymi się, albo w leżącej. W tym drugim wypadku nogi ich spoczywały najczęściej na zwierzętach symbolizujących ich cnoty lub godła herbowe. Ludzi mniej wybitnych chowano na cmentarzach, mieszczących się najczęściej na terrytoryum przyległem kościołowi, a ich pomniki grobowe umieszczano na ścianach zewnętrznych tegoż kościoła. Z epoką Odrodzenia rozpoczyna się nowa faza w rozwoju /budowli grobowców. Bogactwa, chęć sławy i rozbudzenie życia indywidualnego, dają artystom z tej epoki pochop i możność wznoszenia okazałych pomników grobowcowych. Zamiłowanie w tym kierunku szczególniej uwydatnia się we Włoszech, gdzie kościoły, klasztory i cmentarze (Carapi Santi: Piza, Bolonia, Floreneya) z owej epoki stają się prawdziwemi przybytkami dzieł sztuki. Papieże oraz książęta zarówno kościoła jak i świeccy za życia obradują z pierwszorzędnymi artystami nad swemi grobowcami. Tak powstały wspaniałe pomniki papieży w bazylice św. Piotra w Rzymie, oraz kaplica grobowcowa Medyceuszów we Florencyi. Z dawnych typów grobowcowych wszystkie są uprawiane z większym jeszcze niż w Wiekach Średnich przepychem. I tak mnożą się po kościołach: bogate sarkofagi wzdłuż ścian stojące z klęczącemi lub leżącemi postaciami zmarłych;

»

'1

»

«

■V. •

i

•5

H

ł

*4

■

:

t

i

>

ül

::;r±Wź5&

|S

imlSÈÈak WSmmś

;ó-

/>#

^»8

mm

g?A

Êg^É=g=r:;

^mmäimsk.. 'WitŁ

pś

uifi

?■-

g^T

___.._tspft

jlL JK'

; fipfe

^%%:v:;;-s,-    ą£||i§

rngnm

jtm&ą

■' ; .1

im

ÎmK

$$

î?lÿ

-v3v

g^yt.

Fig. 9.

Fig. 4.

«ÎS*

!:5C

c⁵Ćl.:

Fig. I.

|1|

£•£4%

«g

US

îî/

U'

Wm

i?M

:r.

IULJ

i£X

p;{

'4

sil

■>

■V>"

n²

■'

,4» o „

V if

il

la

is

-V» -e^'l I

ÜÜ

aą

Ą.Ą~;Ą

gcgsssagggss

'i

ila

BPfP^w*.

MttHHHIW'

Fig. ą

«r«

</ ©■

fi

■■•"-■• ; ;

z>r,â£to&-tëVL?.

UHM

Fig. 5.

Fig. 3.

t3

t;il

i'.

JlsÉæKliÉi

?;

ii |Wr- ■ ~

•••

__■

s-

>;■

Sp>

gj

•/

i»J

gdjj

mm

! .•

Bp i

i*8

vV

'g

(fi

===•:

f- !

lii

g^ggggg^-ÿr^g^Lr;

ifogteij

iSlMl' HBCtl

■ ftifS

..

II

g^jpgSgjglg?

IrôssÜDgs

wmw^

*«v

.j >'

___p~

£#

Fig. 8.

-Vr;

*9L=i«

V ■'"{

(a

lit:

V"-i

lÜSg^

Fig. 7.

Fig. 2.

Fig. 1. Grób megalityczny, dolmenowy, w hrabstwie Kent w Anglii.—Fig. 2. Groby megalityczne, dolmenowe, okrążone kamieniami (z Lubbocka).—Fig. 8. Groby z epoki neolitycznej w Łobosicach, w Czechach. Przecięcie pionowe.— Fig. 4. Kościotrup w grobie w Łobosicach (przeć. poz.).—Fig. 5. Grób kujawski (podług Lissauera) z mogiłą wydłużoną z silnym spadkiem. Przeć, poz. — Fig. fi. Grób płytowy w Uwiśle, w Husiatyńskiem (Galicya). Przeć, pionowe.— Fig. 7. Tenże grób w przecięciu poziomem. — Fig. 8. Plan schematyczny grobu skrzynkowego z urnami (z Ossowskiego).—Fig. 9. Grób podkloszowy w Gogolewie, (sławna waza twarzowa) w pow. Kwidzyńskim pod Gniewem

w Prusach Królewskich iz Ossowskiego). Wiek bronzu.

Wielka Encykl. llustr. Tom XXVI. Zeszyt 206 a.

Do art. Groby przedhistoryczne, str. 861.

■M

****** *,*>.■

\

r

\

■

'

V

l

¹

:

i

i

î

*

;

s. s

wielkie pomniki, wzniesione na środku nawy kościelnej, tworzące z baldachimem lub kopulą oddzielną całość architektoniczną (jak np. grobowiec cesarza Maksymiliana w Insbruku albo Ludwika Bawarskiego w kościele Panny Maryi w Monachium); lub wreszcie bogato architektonicznie traktowane całe fasady ścian, tworzące obramowanie grobowcowe, podzieloue pilastrami i gzymsami, upiększone niszami, figurami i płaskorzeźbami, jakiemi są np. grobowce rzymskie dostojników kościoła lub weneckie dożów i wybitniejszych patrycyuszów. Ten ostatni rodzaj pomników grobowcowych, uprawiany najwięcej w XVII i XVIII stuleciach, pod wpływem panujących stylów Barocco i Rococo dochodzi do przesady w ornamentyce i przepychu nielicującego ze swojem przeznaczeniem. Typowemi pod tym względem pomnikami są: G. Maurycego ks. Saskiego w kościele św. Tomasza w Sztrasburgu i tak z w. Schlüttersches Grabmal w Berlinie. — W XIX wieku zwyczaj chowania ciał w kościołach powoli ustaje, natomiast dla panujących i ich rodzin przeznaczane są oddzielne kaplice, gdzie ciała monarchów składane bywają w bogate sarkofagi. Są to tak zwane mauzolea, jak np. w Charlottenburgu pod Berlinem, w Poczdamie, w Herrenhausen pod Hannowerem. W dwóch pierwszych wybitniejsze z sarkofagów są: Fryderyka Wilhelma III-go i królowej Ludwiki—dłóta Raucha, cesarza Wilhelma I-go i cesarzowej Augusty—dłóta Enckego, oraz ojca dzisiejszego cesarza niemieckiego, Fryderyka III—dłóta Begasa. Mniej ozdobne grobowce są w Rosenhöhe pod Darmsztadem i w Wiedniu w kościele Kapucynów podziemia grobowcowe, zwane „Die kaiserliche Gruft”. Wyjątkowo imponującemi są grobowce panujących i wielkich ludzi w opactwie westminsterskiem w Anglii. Okazały grobowiec Napoleona I-go w kościele Inwalidów w Paryżu ma także formę bogatego sarkofagu. Niektóre z kościołów, jak kościoł św. Genowefy w Paryżu i dawny Panteon rzymski, przeznaczono wyłącznie w celu chowania ciał wielkich ludzi; kościoły te są właściwie oddzielnemi, wielkiemi grobowcami na-lodowemi. Grobowce królów polskich na Wawelu w Krakowie są wspaniałą pamiątką narodową, zawierającą ciała nietylko panujących, ale i wielkich ludzi, bohaterów narodowych (Kościuszko). W ostatnich czasach przeznaczono kościoł na Skałce w Krakowie na chowanie ciał mężów krajowi zasłużonych (ob. Kraków, Pomniki, Wawel).— Porów. „Ausgeführte Grabmiiler u. Grabsteine” (Berlin 1889 i d.— wydawnictwo Was-mutha); „Die attischen Grabreliefs” (Berlin 1890 i d.—wydawane przez Conza i innych); „Monographie de l’église royale de Saint-Denis. Tom-beaix et Figures historiques par le Baron de Guil-hermy Dessins par Ch. Fichot” (Paryż 1848). Groby i pomniki królów polskich w Krakowie „Mouumenta regum Poloniae cracoviensia cura

supremi magistratus institutiones publieao regni Poloniae publicata: Petropoli, impeis B. M. Wollii” (Petersb. 1851—wielkie folio); „Wzory sztuki średniowiecznej...” A. Przezdzieckiego i E. Rasta-wieckiego (Warszawa 1860 — 69'; „Pomniki Krakowa” Maksymiliana i Stanisława Cerchów, z tekstem F. Kopery (Kraków 1900 i nast.).

Groby, ob. Grób wielkopiątkowy, wielkanocny (= wielkotygodniowy).

Groby przedhistoryczne, pochodzące z czasów przeddziejowych, wraz ze znajdowanemi w nich resztkami skieletów, narzędziami, ozdobami, bronią, naczyniami itd., posiadają wielkie znaczenie dla oceny człowieka przeddziejowego i jego kultury. Według liczby, rozróżniamy groby pojedyncze, zazwyczaj pomniki większe i znaczne, znajdujące się często na miejscach wyniosłych itp. i zwane kurhanami lub mogiłami (żalami—Hünengräber, Hünenbetten, Hügelgräber, Riesenbetten itp.). Jeżeli groby są utworzone z brył kamiennych (Dolmen), albo otoczone kamieniami, to nazywamy je zwykle grobami kamiennemi. Gdy tworzą nasypy ziemne (tumuli) nazywamy je kurhanami. Na polach cmentarnych znajduje się obok siebie często znaczna liczba grobów. Niekiedy w jednym grobie składano kilku nieboszczyków. Według postaci zewnętrznej można rozróżnić: a) Groby płaskie (Flachgräber), pokryte ma-łemi kamieniami, niepokryte, albo okolone ogrodzeniem wewnętrznem w postaci kół lub prostokątów. b) Kopce (Hügelgräber—groby, znajdujące się na powierzchni ziemi) z ogrodzeniem wewnętrznem kamiennem w postaci wewnętrznych kół kamiennych, stosów kamieni, lub bez ogrodzenia, z zagłębieniami skrzynkowemi do przyjęcia szczątków zmarłego, pokryteini kamieniami, z wnętrzem drewnianem w postaci izdebek uciosanych z bloków i belek dla zmarłego, albo też tylko z trumnami, utworzonemi z pni wydrążonych. Kopiec grobowy bywa często otoczony rowem, c) Mogiły kamienne (Steinkammern—groby megalityczne), utworzone z wielkich brył kamiennych, wolne ze wszystkich stron, pokryte do połowy ziemią, lub też schowane w sztucznym nasypie i zaopatrzone kamiennym również, wązkim i nizkim, często tylko rurkowatym, kurytarzem. Według sposobu grzebania należy rozróżnić: a) Groby ze skieletami, w których składano zwłoki w stanie nietkniętym. Niekiedy znajdują się tam ślady posypauia ciała popiołem i kawałkami węgli, co jest może świadectwem, że pamiętano o używanem niegdyś paleniu zwłok, b) Groby ciałopalne czyli ż aro we, w których znajdują się tylko popioły spalonego ciała, c) Groby nieci a.łopalno-żarowe; w grobach tych spoczywa tylko część zwłok spalona, resztę ciała składano w stanie niepalonym. Znalezione w grobach przedmioty (dodatki) świadczą o zamiarze zaopatrzenia nieboszczyka w podróży

E. Maj.

E. S.

na tamten świat w potrzebne mu tam przedmioty, albo też tylko o zamiarze złożenia w ziemi przedmiotów, które nosił z sobą, albo lubił za życia, aby nie odczuwał ich braku. W grobach przeddziejowych znajdują resztki odzienia, narzędzia, broń, ozdoby, potłuczone kości zwierząt, czaszki końskie, bydlęce, szczątki uprzęży itp. W grobach ciałopalnych nawet metalowe przedmioty, skutkiem opalenia zwłok, są mocno uszkodzone przez ogień. W grobach ze skieletami, głowa obrócona jest często w pewną stronę nieba, co daje wskazówkę wyobrażeń, związanycii z obiegiem słońca i czci mu oddawanej. W pobliżu większych cmentarzy spotykamy częstokroć ślady osad, a niekiedy znajdujemy również groby w obrębie większych osad. W sposobie chowania umarłych w rozmaitych epokach czasów przed-dziejowych zachodziły znaczne różnice. Mamy dowody, że chowano zwłoki w jaskiniach już w epoce paleolitycznej, i może to jest najdawniejszy sposób grzebania umarłych. Człowiek epoki kamiennej z upodobaniem obierał trudno dostępne jaskinie na bezpieczne schronisko dla siebie i dla swoich umarłych. Dlatego też jaskinie, zamieszkane w epoce kamiennej przez ludzi, służyły im często do chowania umarłych. Zwłoki składano albo zupełnie wyprostowane, albo też w postaci skulonej. Również ludność, która pozostawiła warstwy odpadków kuchennych, chowała w niektórych okolicach (Portugalii) nieboszczyków na tem samem miejscu, gdzie spożywała wspólne posiłki. Mieszkańcy osad palowych, jak się zdaje, grzebali umarłych zazwyczaj nad brzegami jezior i bagien, w których znajdujemy resztki ich osad. Do chowania zwłok w jaskiniach zbliża się bardzo zwyczaj umieszczania iuh w jaskiniach sztucznych. Oprócz wspomnianych sposobów, grzebano w czasach neolitycznych wybitne osobistości w grobach megalitycznych (dolmen). W starszej epoce bronzu, chowano w Europie północnej zwłoki, nie paląc ich, podobnie jak w epoce kamienia gładzonego. Zwłaszcza w tym okresie używano z upodobaniem opisanych wyżej skrzyń kamiennych, nad któremi następnie sypano kopce. Skrzynie owe ze starszej epoki kamiennej mają rozmiary wielkie i zawierają zazwyczaj kilka zwłok, później tworzono mniejsze, a pod koniec epoki bronzu, gdy palenie zwłok weszło w użycie, groby te maleją do rozmiarów stopy kwadratowej albo znikają zupełnie; popielnicę glinianą, zawierającą szczątki zwłok, stawiano pierwmtnie wewnątrz skrzyni kamiennej, później bez skrzyni, o ile nie umieszczono jej poprostu w zagłębieniu ziemi i nie przykryto kamieniem. Z zaprowadzeniem zwyczaju palenia zwłok zmniejszyła się też skłonność do ozdabiania i uzbrajania ziemskich szczątek umarłych. Sławne pole cmentarne w Hallsztadzie, które nadało nazwę epoce, składa się z grobów płaskich, których pewna część zawierała skielety, inna szczątki

zwłok spalone. W obu rodzajach grobów znajdują się jednakowe dodatki, a mianowicie broń i naczynia żelazne i bronzowe, ozdoby ze złota, bursztynu i szkła, naczynia gliniane charakterystycznych kształtów i t. d. W grobach zachodnio-europejskich, pochodzących z epoki La-Tè-ne, znajdowano skielety; groby z epoki La-Tè-ne są zazwyczaj grobami płaskiemi i zawierają spalone kości, złożone w popielnicy, lub wprost w ziemi. Sypanie kopców grobowycli wyszło w wielu okolicach z użycia skutkiem rozszerzenia się wpływów rzymskich, a zwłaszcza clirze-ściaństwa. W czasach rzymskich używano często trumien kamiennych lub skrzyń podobnych do trumien, zbudowanych z wielkich cegieł lub też płaskich kamieni i zaopatrzonych w wieko w formie dachu. Dla epoki słowiańskiej młodszej charakterystyczne są groby, a właściwie cmentarzyska, rzędowe, t. j. groby płaskie, umieszczone rzędami obok siebie.

Groch {Pisum), rodzaj, należący do rodziny motylkowatych (Papilionaceae). Są to zioła o liściach pierzastych, opatrzonych wąsami, i o dużych, większych od liści, przylistkaoh liściastych; koronę kwiatową posiadają o żagielku bardzo wielkim, w tył odwiniętym. Gatunek P. sativum, G. zwyczajny, stanowi pospolicie uprawianą jarzynę. G. zwyczajny ma kwiaty białe, niekiedy o różowych skrzydełkach; nasiona kuliste, jasno-żółtej barwy. Uprawiany bywa w licznych odmianach dla swej wysokiej wartości pożywnej. Dojrzałe ziarno G-u zawiera przeszło 22°/0 ciał azotowych, zatem prawie dwa razy więcej od ziarn zbożowych. Słoma grochowa też jest bardzo pożywna i ma wysoką wartość jako pasza dla bydła. Ojczyzna tej rośliny uprawnej jest nieznana; zdaje się tylko nie ulegać wątpliwości, że dziś nigdzie nie spotyka się w stanie dzikim. Grecy i Rzymianie trudnili się uprawą G-u już w czasach najdawniejszych, a podobieństwo jego nazwy u obu tych narodów świadczy o tem, że G. znany był już prawdopodobnie plemionom aryjskim, które sprowadziły go do Europy z Azyi zachodniej. Ziarna G-u były też znajdowane w szwajcarskich budowlach palowych. G. zwyczajny pochodzi prawdopodobnie od dziko rosnącego G-u polnego (P. arvense). Gatunek ten różni się od G-u zwyczajnego liśćmi o brzegach karbowanych; kwiaty ma barwne, składające się z fioletowego ża-gielka i purpurowych skrzydełek. Nasiona ką-towato - dołkowate, brunatnawo - zielone, cisawo-kropkowane. Według F. Berdaua G. polny jest pospolity po polach na Spiżu, jako roślina dziko rosnąca. W Europie zachodniej uprawiany bywa niekiedy na paszę.

Groch kosaćcowy, ob. Iris.

Grochodrzew, ob. Robinia.

Grocholski Kazimierz, jeden z najwybitniejszych polityków galicyjskich (* 1815 — f 10 grudnia 1888). Syn Feliksa i matki, z domu Grzymalanki, pochodził z rodziny Grocholskich z Grabowa, herbu Syrokomla, którzy z Sandomierskiego dawno przesiedlili się byli na Ruś Czerwoną i na Wołyń; w rodzie tym jest jeden wojewoda (1774). Odbywał G. nauki w Galicyi, na uniwers} tet chodził w Wiedniu i uzyskał stopień doktora praw, poczem wstąpił we Lwowie do służby rządowej w prokuratoryi skarbowej,. W r. 1843 ożenił się z Anielą Kossowską z Wołynia i, wystąpiwszy z urzędu, osiadł na Wołyniu, gdzie dzierżawił Bielaszów pod Ostrogiem. W r. 1847 kupił w powiecie Skałeckim w Galicyi majątek Różyska, który pozostał w jego ręku aż do śmierci i przeszedł na krewnego. We wszystkiem, co robił, ścisły i obowiązkowy, a przy-tem szlachetny i prawy, G. zjednał sobie już w owym czasie powszechny szacunek pomiędzy obywatelstwem i to bezwzględne zaufanie szerszych kół, które pozostało podstawą jego znaczenia w życiu publicznein. Do pierwszego sejmu galicyjskiego w roku 1861 wybrany został jednogłośnie posłem z większej własności obwodu Tarnopolskiego, a sejm wybrał go zaraz na posła do rady państwa. Odtąd G. aż pod koniec życia swego nieprzerwanie zasiadał w obu ciałach parlamentarnych, pominąwszy czas zawieszenia konstytucyi w r. 1865 i 1866. Nie miał dzieci, a owdowiawszy w r. 1865, oddał się sprawom publicznym. W r. 1866 obrany na członka wydziału krajowego galicyjskiego, piastował ten urząd do r. 1869, w którym go złożył, aby tern swobodniej oddać się pracy w radzie państwa. W latach 1868 i 1869 był G. prezesem galicyjskiego towarzystwa gospodarskiego. W odnowionym po roku 1861 parlamentaryzmie au.^tryackim wystąpiły dwa przeciwne sobie kierunki, które zarysowały się już poprzednio w hi-storyi krajów austryackich, a których wyrazem ustawodawczym był z jednej strony dyplom cesarski z 20 października 1860, dzieło ministra stanu hr. Gołucbowskiego, z drugiej patent cesarski d. 26 lutego 1861, ułożony przez jego następcę, Schmerlinga. Z jednej strony chodziło o rozważenie praw historycznych, o rozszerzenie autonomii ustawodawczej i samorządu królestw i krajów, składających Austryę, z drugiej o utrzymanie centralizacyi administracyjnej z czasów rządów absolutnych, a przydanie do niej jaknaj-szerszej miary centralizacyi ustawodawczej. Pierwszemu, t. j. autonomicznemu, kierunkowi sprzyjały przeważnie narodowości nie - niemieckie, przedewszystkiem słowiańskie; za drugim, t. j. centralistycznym, występowali w pierwszym rzędzie Niemcy, którzy za pomocą centralizacyi spodziewali się utrzymać swoją przewagę w państwie. Z tern przeciwieństwem na podstawie narodowej łączyło się do pewnego stopnia, choć nie zupełnie, przeciwieństwo z zasad społecznych wynikające. Za kierunkiem pierwszym oświadczali się konserwatyści, o ile nie należeli wprost do przeciwników systemu konstytucyjnego; natomiast liberałowie wszelkich odcieni (so-cyalistów i dzisiejszych radykałów wówczas nie było) byli zwolennikami kierunku centralistycznego, licząc na to, że za pomocą parlamentu centralnego przeprowadzą swoje zasady w całem państwie. G. był przez całe życie autonomistą i konserwatystą, trzymał się przeto wytrwale kierunku autonomicznego i przy każdej sposobności dawał wyraz tym swoim przekonaniom. Gdy po upadku sprzyjającego kierunkowi autonomicznemu Bel-credego nastąpił Beust i dualistyczny ustrój monarchii, należał G. w pamiętnym dniu 2 marca 1867 do mniejszości sejmu galicyjskiego, która nie chciała wysłać z sejmu posłów do rady państwa. Wybrany do tej rady, trzymał z mniejszością koła polskiego (która sprzciwiała się układom z rządem), kiedy większości, trzymającej się polityki bardziej oportunistycznej, przywodzili Ziemiałkowski i Zyblikiewicz. W r. 1868 przeprowadził G. w sejmie znaną pod nnzwą „Rezolucyi” uchwałę w sprawie samodzielności ustawodawczej i administracyjnej Galicyi i bezskutecznie popierał ją w radzie państwa, doprowadzając posłów polskich aż do protestu i opuszczenia tej izby prawodawczej. Skutkiem tego był upadek ministeryum K. Auersperga i ministe-ryum nowe pod wodzą hr. Alfreda Potockiego. W r. 1870, gdy nastąpił gabinet hr. Hohenwarta z kierunkiem jeszcze wyraźniej autonomicznym, G. zajął w nim utworzone podówczas stano-w sko ministra dla Galicyi (pozostałość z dawnego programu sejmu — kanclerstwa osobnego dla Galicyi). Każda sprawa w któremkolwiek ministeryum, dotycząca Galicyi, miała być udzielaną do przejrzenia temu ministrowi, a gdyby się minister nie zgadzał z zamierzonem załatwieniem, wniesioną być musiała na radę ministrów. Na tern stanowisku Grocholski był bardzo czynny: za jego ministerstwa nastąpiło przygotowywane już przedtem założenie Akademii Umiejętności w Krakowie, dalej u-sunięcie języka niemieckiego z uniwersytetu lwowskiego, reorganizacya szkoły politechnicznej lwowskiej, uwolnienie fundacyi Skarbkowskiej od obowiązku utrzymywania teatru niemieckiego i cały szereg bardzo odpowiednich nominaeyj na wyższe posady rządowe. Kiedy gabinet lir. Hohenwarta upadł skutkiem przesadnych żądań Czechów, którzy go popierali, G. odmówił wejścia do nowego gabinetu A. Auersperga i Lassera i, zostawszy prezesem Koła polskiego, stanął w oppozycyi do rządu. Gdy rząd wniósł projekt ustawy, odbierającej sejmom prawo wybierania posłów do rady państwa, G. widział w tem pogwałcenie konstytucyi i, choć mu ofiarowano powiększenie liczby posłów galicyjskich na wypadek, jeśliby on i jego towarzysze pozostali w izbie przy głosowaniu, wyszedł wraz z Kołem polskiem z izby, zakładając protest przeciw naruszeniu prawa.

Ustawa o bezpośrednich wyborach z r. 1873 mimo to przyszła do skutku a wybory wypadły niepomyślnie dla koła polskiego, zmniejszając liczbę jego członków. Występowano z tego powodu przeciw G-emu i jego polityce, a kierunek opportunistyczny, którego reprezentant, Ziemiał-kowski, został ministrem dla Galicyi, zyskiwał w opinii krajowej; mimo to pozostał G. prezesem Koła, a zaznaczając zawsze oppozycyjne stanowisko do rządu, nie podnosił już żądań zmiany konstytucyi, o których wiedział, że nigdy nie znajdą większości. Popierał natomiast wszelkie potrzeby państwa (budżet, wojsko) i politykę zagraniczną monarchii (okkupacyę Bośnii, traktat berliński) tak, że te sprawy w obec niesfornej i doktrynerskiej większości centralistycznej niejednokrotnie tylko głosami Polaków mogły być załatwione. Roztropne i wytrawne postępowanie G-ego na czele Koła w owych latach (1873—1879), jakkolwiek nie obyło się bez nieukontentowauia w kraju i w Kole samem, z którego trzech członków wystąpiło (Hausner, Wolski i Skrzyński), wykazało, że stronnictwo, któremu G. przywodził, jest bardziej zdolnem do rządów niż partya centralistów, na której rząd ówczesny się opierał; przygotowało też grunt dla gabinetu hr. Taaffego, za którego Polacy, po pomyślnym wyniku wyborów r. 1879, znaleźli się w większości rządowej obok Czechów i konserwatywnych Niemców. Odtąd aż pod koniec życia G-ego istniał stale sojusz trzech wielkich klubów prawicy, a G., który niezmiernie się przyczynił do wytworzenia i utrzymania tej większości, stal się obok hr. Hohenwarta najwybitniejszym z przywódzców austryackiego parlamentu i jedną z postaci najbardziej wpływowych w państwie, posiadającą trwale zupełne zaufanie korony. Na tern stanowisku dosięgła go śmierć po półtorarocznej chorobie, która, zacząwszy się atakiem apoplektycznym, uniemożliwiła mu udział w sesyi sejmowej. G. nie był człowiekiem genialnym, ale z gruntownem wykształceniem pra-wniczem łączył niezmordowaną pracę, studyując szczegółowo każdy przedmiot, który stawał na porządku dziennym, i wyrabiając sobie własne o nim zdanie. Stąd gruntowną znajomością każdej sprawy i jej przebiegu i sądem wytrawnym górował w dyskussyach. Długiem doświadczeniem na trudnym gruncie austryackiego parlamentaryzmu wyrobił sobie niezrównaną znajomość i stosunków, i ludzi, a przedewszystkiem Koła polskiego, w którego imieniu przemawiał i działał. Zawsze wiedział, za co z góry może ręczyć i nigdy po za tę granicę obietnicą swoją nie poszedł. To też słusznie mawiał hr. Ta-affe, że to jest jedyny w Austryi przywódzca stronnictwa, z którym można rokować śmiało, bo wie się z góry, że nietylko zechce, ale i potrafi dotrzymać. Z rządem i innemi stronnictwami miał tę miarę, że nie domagał się rzeczy niemożliwych, ale od żądania raz postawionego nie odstąpił, a że za nim stało pięćdziesiąt kilka głosów, więc najczęściej żądania przeprowadzał. Zaufanie i zuaczenie, jakie miał w kraju, a które pozwalało mu przemawiać i działać w jego imieniu bez obawy zaprzeczenia jakiej -bądź strony, miało podstawę w niezachwianem przekonaniu, nawet u przeciwników politycznych, o bezwzględnej prawości jego charakteru i o tem, że G., człowiek średnio zamożny, żyjący w uregulowanych stosunkach majątkowych, miał zawsze na oku wyłącznie interes publiczny, nigdy zaś niczego nie pragnął dla siebe, ani zaszczytów, ani materyalnych korzyści. Popularnym G. mimo to nigdy nie był i o popularność u szerokiej publiczności nigdy nie zabiegał; w sprawach publicznych jedynym powiernikiem jego myśli i uczestnikiem przygotowawczych narad był Tomasz Horodyski, obywatel ziemski z Podola i długoletni poseł, który nigdy publicznie głosu nie zabierał. Była w G-m pewna przesadna nieufność do nowych projektów i do nowych ludzi, zwłaszcza tych, których podejrzewał o chęć karyery. Tem zrażał sobie nu raz świeżo wstępujących posłów, skutkiem czego były niesnaski, dochodzące aż do czasowego wystąpienia z Koła (Hausner). G., zajęty przedewszystkiem sprawami natury politycznej, podporządkowywał im czasem zbyt bezwzględnie sprawy ekonomiczne, a nie dosyć oceniał, że utrzymanie silnego stanowiska politycznego zależeć będzie od odpowiedniej organizacyi w kraju samym, że zatem należy przez zmianę ustawy gminnej i powiatowej wytworzyć orga-nizacyę władzy fiskalnej bardziej odpowiadającą zmienionym stosunkom, a zdolną zapewnić należyte wykonywanie ustaw. G. wraz z idącą za nim grupą posłów podolskich znalazł się w przeciwieństwie do drugiego odłamu partyi konserwatywnej, posłów krakowskich, związanych później w klub reformy, który-to odłam, dalej pa trząc w przyszłość, podnosił kilkakrotnie, niestety zbyt po doktrynerska, sprawę reformy gminnej i administracyjnej. Do kompromisu między G-m i jego partyą a posłami krakowskimi przyszło po wyborach r. 1885, wskutek obawy, niedość uzasadnionej, przed nowem ugrupowaniem się żywiołów w sejmie i ze względu na politykę wiedeńską. Niestety jednak, waruukiem kompromisu tego, postawionym przez G-ego, a przyjętym przez Krakowian, było nieporusza-nie sprawy reformy gminnej. G. objął na tej podstawie przewodnictwo powstałego z połączenia obu odcieni stronnictwa prawicy sejmowej, jednakże z powodu choroby już prawie tylko nominalnie. Nieprzewidywanie potrzeby reform organizacyjnych w kraju było najważniejszym błędem polityczno-społecznym G-ego. Błąd ten wynikł w znacznej części stąd, że w późniejszych latach, właśnie kiedy potrzeba owych reform stawała się bardziej pilną, G., zmuszony przebywać w Wiedniu, mniej miał bezpośred-

niej styczności ze stosunkami krajowemi. Dru- . najlepszycli utworów G-ego, których wymalował gi błąd, zbyt dogmatyczne stawianie „Rezolucyi” j wielką już ilość, należą: Zamawianie, Kłótnia w r. 1868, które utrudniło może uzyskanie dalej idących koncesyj dla kraju, niż te, które osiągnięto, naprawił G. późniejszą polityką swoją. Niemniej przeto pozostaje G. wobec sądu potomności jednym z najwybitniejszych i najbardziej zasłużonych mężów stanu Galicyi w czasie po r. 1861. Jako mówca G. nie porywał, mówił zwolna, często przerywał i namyślał się, czasem popadał w niepotrzebny patos. Jednak zmuszał do uwagi zasobem silnych argumentów, które zadziwiały przeciwników, a przebijającą ze swej mowy siłą przekonania i rzetelnein uczuciem jeduał dla swego zdania zwolenników.

„Był to—jak się wyraża Tarnowski — mówca dość nierówny, efektami stylu czy błyskami wyobraźni nie lśnił, ale był niepospolity, do zwalczenia bardzo twardy mówca parlamentarny”.—

St. Tarnowski w Przeglądzie polskim r. 1889,

W. Dzieduszycki w broszurze „Kazimierz Grocholski” 1889. Nadto w wydawnictwie niemiec-kiem „Das Parlament” jest życiorys G-ego.

W sali wstępnej parlamentu austryackieao umie-

Tad. Piłat.

h. p.

szczone jest popiersie jego.

Grocholski Stanisław, malarz polski współczesny (* w Galicyi 1858 roku). Po ukończeniu szkół zapisał się do krakowskiej szkoły sztuk pięknych i tu, naprzód pod kierunkiem profesora Łuszczkiewicza, a potem Matejki, pracował przez lat kilka. Wyjechał następnie do Wiednia, gdzie uczęszczał do akademii, w końcu do Monachium, gdzie zapisał się do szkoły piofesora Wagnera. Od tego czasu, t. j. od r. 1885, stale zamieszkuje w Monachium. G. należy do generacyi, która sztuce polskiej wydała: Wacława Szymanowskiego, Piotra Stachiewi-cza, Zdzisława Jasińskiego, Włodzimierza Tetmajera, Zygmunta Ajdukiewicza, Maryana Za-rembskiego, Radziejowskiego, Hirszenberga, Kędzierskiego i wielu innych niepospolitych mała-rzów. Pierwsze swe samodzielne kroki stawiał w otoczeniu wyżej wymienionych artystów i od-razu wyraźnie zaznaczył oryginalne cechy swego talentu: sumienny rysunek i bystrość spostrzegawczą. Polem działalności malarskiej G-ego są sceny rodzajowe na tle życia Hucułów i górali, a także Żydów. Od roku 1886 mniej-więcej, na Kunstvereinie monachijskim, a także w Berlinie, Wiedniu, Krakowie i Warszawie zaczynają się pojawiać obrazy G-eeo, zawsze logiczne w przeprowadzeniu kompozycyjnego wąt-ka, szczęśliwie pomyślane i doskonale wykonane. Psychologia uczuć, charakterystyka twarzy, właściwość ruchu —oto zagadnienia, które w pracach swych rozwiązywać pragnie; mniej natomiast zwraca uwagi na subtelność koloru. Rodzajem talentu najbardziej zbliża się G. do Szymanowskiego, z mniejszą jednak dozą tężyzny i za-maszystości pendzla, z większym za to naciskiem na wyraz wewnętrzny człowieka. Do

Hucułów, Zmarła dziewczynka, Chore dziecię (wystawa Sztuki polskiej w Krakowie 1887 r., własność Muzeum w Sukiennicach), Czarownic i (wystawa lwowska 1894 roku), Żydzi modlący się w wagonie (wystawy powszechne w Monachium i Berlinie 1891 roku), Głowa Chrystusa itd. Najlepszem z dotychczasowych dzieł G-ego jest bez zaprzeczenia jego duży obraz, wystawiający Żydów modlących się o świcie w wagonie. Doskonały światłocień, dosadna charakterystyka typów, a przytem poważny nastrój, stawiają utwór ten w rzędzie najdoskonalszych dzieł, jakie malarstwo polskie ostatniej doby wydało. Osiadłszy na stałe w Monachium, G., początkowo wspólnie z Szymanowskim, a następnie sam, prowadził prywatną szkołę malarstwa. Uczęszczało do niej bardzo wielu Polaków, lubo i wśród cudzoziemców miała sporą dozę zwolenników. Obecnie, zwinąwszy szkołę, pracuje nad obrazami, a także tworzy ogromną ilość ilustracyjnych rysunków, które zamieszcza w niemieckich pismach obrazkowych. Klisze z tych ilustracyj pojawiają się dość często w łamach „Tygodnika Ilustrowanego”. Są to przeważnie lekkie, okolicznościowe kompozycye, z dużą dozą werwy, elegancyi i smaku. W literaturze naszej sztuce poświęconej brak jeszcze dotychczas poważniejszej oceny działalności tego wielce utalentowanego artysty, brak też również wyczerpującej jego biografii. G. otrzymał w 1894 r. we Lwowie medal srebrny.

Grochów, miejscowość pod Warszawą, pamiętna bitwą, stoczoną d. 25 lutego 1831 r. Siły rossyjskie w dwóch masach posuwały się ku Warszawie: od strony Siedlec nadciągał feldmarszałek hr. Dybicz, wódz naczelny, z głównemi siłami; od strony zaś Łomży ks. Szachowski z niewielkim korpusem. Po bitwach pod Dobrem (ob.) i Wawrem (ob.) Polacy, nie mogąc powstrzymać pochodu Dybicza, zajęli pozycyę pod . G-em. Lewe ich skrzydło opierało się o ol-szynkę, przeciętą szerokim rowem, prawe zaś o mały lasek i biota, ciągnące się pomiędzy szosą brzeską a Wisłą. Atak od frontu był dla armii rossyjskiej trudny do wykonania, ponieważ wojsko rossyjskie, wychodząc z lasów, musiałoby rozwijać się pod ogniem z olszynki. Dlatego feldmarszałek postanowił zająć głównemi siłami pozycyę ukośną względem lewego skrzydła polskiego, przyciągnąć ku sobie ks. Szacbowskie-go i, wzmocniwszy go korpusem kawaleryi Witta, uszykować siły te na swem prawem skrzydle w ten sposób, iżby tyłom lewego skrzydła polskiego zagrażały. W tym celu zaraz po bitwie pod Wawrem wysłał szczegółową instruk-cyę Szachowskiemu, zaniedbawszy wszakże wtajemniczyć go w plan powzięty, skutkiem czego wykonanie zawiodło. Mianowicie ks. Szachowski, nie rozumiejąc ważności otrzymanego polecenia,

109

Kuc. Pow Ilu itr. Zo»ł 906. T XXVI

w przeddzień bitwy pod G-em zaatakował Polaków pod Białołęką, której zajęcie uważał za konieczne, i wyparł ich stamtąd; lecz nazajutrz, w mniemaniu, że cała armia polska na niego uderzy, cofnął się przez Grodzisk i Marki ku głównym siłom, odpierając tylną strażą dywizyę Kru-kowieckiego. Atak tej. dywizyi, a właściwie huk dział od strony Białołęki, nasunął Dybiczo-wi przypuszczenie, że Szachowski napadnięty został przez przemagające siły. Chcąc ratować go od zagłady, Dybicz zdecydował się na atak frontowy, bitwa zaś, która miała się odbyć według planu przez niego powziętego, stała się przypadkową, skutkiem czego dała wyniki o wiele skromniejsze od przewidywanych. Armia polska była rozstawiona jak następuje: 2-ga dywi-zya pod dowództwem Żymirskiego (12 batalionów) zajmowała olszynkę z brygadą Rolanda (3 i 7 pułk liniowy)- brygada Czyżewskiego (2 i 4 pułk strzelców) stanowiła rezerwę. Poza olszynką ustawiona była artyllerya, krzyżowym ogniem ostrzeliwać mogąca przestrzeń przed olszynką, i 3-cia dywizya Skrzyneckiego (cztero-batalionowe pułki liniowe 4 i 8, dwubataliono-wy pułk weteranów i batalion młodzieży warszawskiej), która prawem swem skrzydłem opierała się o szosę, mając Mały G. przed, a Wielki G. poza sobą. Dywizya 4-ta Szembeka (14 batalionów) zajmowała 1-ym i 3-cim pułkiem strzelców i batalionem strzelców Kuszla mały lasek na prawem skrzydle polskiem, gdy druga jej część (czterobatalionowy pułk grenadyerów gwardyi i 20-ty pułk kosynierów) stała w rezerwie pod Wielkim G-em. Dywizya kawaleryi Łubieńskiego zajmowała Targówek, dwie inne, pod wodzą Umińskiego, skupione były koło kolonii Elsnera, stanowiąc jakby przedłużenie lewego skrzydła polskiego (o 2—3 wiorsty od ol-szynki). Jeszcze dalej, koło Bródna, operowała przeciwko Szachowskiemu do 11-ej rano dywizya Krukowieckiego (12 batalionów, 8 szwadronów, 24 działa). Wódz naczelny, ks. Radziwiłł, znajdował się o 2 wiorsty od Pragi koło kolumny żelaznej, Chłopicki zaś z początku przy bateryi podpułkownika Piętki na szosie, a po tern gdzie był potrzebny.—Środek armii rossyj-skiej stanowił korpus VI-ty barona Rosena (25 batalionów, 22 szwadrony i setnie, 48 dział); zajmował on stanowiska nawprost olszynki. Lewe skrzydło stanowi! korpus I-szy hr. Pahlena, rozstawiony okrakiem na szosie brzeskiej koło Wawra (26 batalionów, 37 szwadronów i setni, 52 działa). Rezerwa, rozłożona poza środkiem, składała się z 3-go korpusu kawaleryi hr. Witta (35 szwadronów i 36 dział), z oddziału gwardyi Cesarzewicza (4 bataliony, 8 szwadronów, 8 dział), 2-ej dywizyi grenadyerów (12 batalionów) i z artylleryi rezerwowej (52 działa). Prawe skrzydło miał stanowić po nadejściu na pole bitwy od strony Ząbek (naprzeciwko kolonii Elsnera położonych) korpus ks. Szachowskiego (11 batalionów, 30 szwadronów i setni, 56 dział), na którego spotkanie wysłano część korpusu VI. Walka o posiadanie olszynki i atak kawaleryi rossyjskiej wyczerpują całą niemal treść bitwy, która rozpoczęła się o 9’/₂ rano. Pierwszy atak na olszynkę, wykonany początkowo przez 5 batalionów 24-ej dywizyi (VI korpusu), wzmocnionych następnie 6 batalionami dywizyi 25-ej (tegoż korpusu), po wprowadzeniu do olszynki całej dywizyi Żymirskiego został odparty. Za drugim atakiem, wykonanym przeż 4 świeże bataliony 25-ej dywizyi i tyleż 3-ej dywizyi (I-go korpusu), oraz poprzednie bataliony, czyli ogółem przez 19 batalionów, dywizya Żymirskiego zostaje wyparowana, a on sam śmiertelnie raniony. Brygada Bogusławskiego (4 i 8 pułk liniowy) dywizyi Skrzyneckiego, wspierana przez dywizyę Żymirskiego, odbiera napowrót olszynkę. Rossyanie, wsparci przez 6 batalionów 3-ej dywizyi, czyli w sile 25-u batalionów, wracają po raz trzeci, ale docierają tylko do rowu, wstrzymani w lasku ogniem karabinowym, na skrzydłach zaś przez artylleryę polską. Chłopicki, korzystając z tego momentu, rzuca dywizyę Żymirskiego na środek i prawe skrzydło atakujących, a sam, stanąwszy z Prądzyńskim i Milbergiem na czele grenadyerów gwardyi, uderza na lewe ich skrzydło. Rossyanie jeszcze raz opuszczają olszynkę, ale po to, ażeby, otrzymawszy posiłki (8 batalionów 2-ej dywizyi grenadyerów), wrócić po raz czwarty i opanować ją ostatecznie. Jednocześnie dywizya ki-rasyerów i pułk ułanów gwardyi otrzymują rozkaz obejścia olszynki od północy i wykonania ataku na cofających się szosą brzeską Polaków. Chłopicki pragnie przeciwstawić tym atakom dywizyę Krukowieckiego i Łubieńskiego; pierwszy niewiadomo dlaczego nie wykonywa rozkazu; drugi odmawia posłuszeństwa, nie uznając Chło-pickiego za swego przełożonego. Chłopicki wówczas udaje się do Radziwiłła po rozkaz, lecz w drodze powrotnej granat, pękając w piersiach jego konia, rani go w obie nogi. Manewr kawaleryi rossyjskiej wskutek przeszkód naturalnych i z winy dowódzców, pomimo świetnej szarży kilku szwadronów kirasyerów, nie udaje się, a ks. Szachowski dopiero o 4-ej przybywa na pole bitwy, zabawiwszy trzy godziny bezczynnie pod Grodziskiem. Dzięki tym okolicznościom, jak również przytomności umysłu i energii Skrzyneckiego, Prądzyńskiego i Kazimierza Skarżyńskiego, armia polska w jakim - takim porządku dokonywa odwrotu.—Bitwa pod G-em była taktycznem zwycięstwem Rossyau, lecz pod względem strategicznym zmieniła położenie stron na korzyść zwyciężonych. Przed 1 itwą armia polska, mając Wisłę za sobą, mogła być do niej przyparta i zniweczona; po bitwie znalazła się pod osłoną rzeki. Ten niewygodny dla Rossyan wynik bitwy spowodowały następujące przyczyny: ks. Szachowski spóźnił się o 3 godziny; bi-

Z. W.

twa miała charakter przypadkowy; atak na olszyn- w koronie szlacheckiej, dwa skrzydła czarne z pakę był prowadzony nieprawidłowo, gdyż należało sami czerwonemi i kulami, jak w tarczy, ukośnie odrazu wykonać go przemagającemi siłami, a nie do siebie górą ułożonemi. Nadany dn. 23 sierp-atakować kolejno 5, 11, 19, 25, wreszcie 33 ba- nia 1776 r. Wojciechowi Grochowskiemu, pod-talionami; bitwa przerwaca została zawcześnie. pułkownikowi wojsk koronnych, przez Stanisława Ze strony polskiej popełniono błąd, staczając Augusta.—Źródło: „Księgi kancl.” (42 i 188). D-bitwę odporną, którą wobec dwakroć silniejszej Grochowski Stanisław (* około 1540—f artylleryi rossyjskiej przegrać musieli Polacy, 1612 r.), poeta niegdyś przeceniany, dzisiaj monie zużytkowawszy dywizyi Krukowieckiego oraju Że zanadto lekceważony, pochodził z Mazowsza, kawaleryi, której tylko parę pułków wprowa- prawdopodobnie z biednej zagonowej szlachty; dzono do akcyi (przeciwko kirasyerom). We- w dość późnym już wieku zaczął się uczyć dług obliczeń gen. Puzyrewskiego, którego dzieło w Pułtusku w szkołach jezuickich, gdzie nauczy-o wojnie 1830/31 posłużyło nam za źródło do cielem jego był między innymi sławny Jakób powyższego opisu, Polacy przed bitwą posiadali bez dywizyi Krukowieckiego: 25 000 piechoty,

11 000 jazdy i 100 dział (nadto 8 000 kosynierów); Rossyanie zaś bez korpusu Szachowskiego:

46 000 piechoty, 13 000 jazdy i 196 dział; pierwsi stracić mieli 12 000 ludzi i 3 działa, drudzy 9 400 ludzi. O posiadanie olszynki walczyło po stronie polskiej 24 bataliony (12 Żymirskiego, 8 Skrzyneckiego i 4 Szembeka), po stronie rossyj-

p. M.

skiej 33 bataliony.

Grochowiec czyli p i z o lit, skała wapienna, składająca się z ziarenek okrągłych, wielkości grochu, wykazujących wyraźną budowę skorupo-watą spółśrodkową. Ziarnka te w G-ach zwykle spojone są niewielką ilością lepiszcza wapiennego, lub też wcale nie są zlepione, gdy ściśle do siebie przylegają. Węglan wapienia tych ziarenek nie jest kalcytem lecz aragonitem, co dowodzi, że G-ce są osadami gorących źródeł mineralnych. Ziarnko G-ów zwykle zawiera w środku okruch kwarcu, felspatu lub maleńką bryłkę granitu. Często jedna zewnętrzna skorupa otacza skupienie kilku spółśrodkowo-skorupo-watych ziarenek. Najbardziej znanemi są grochówce Karolowych Warów.—Ob. O o lit.

Grochownik, ob. Robinia.

Grochowski, herb polski z nadania. Na tarczy czterodzielnej w polach I i IV, złotych—pas

W3M ■1#

iy.i-

mi:

Fig. 277. Grochowski (herb).

ukośny wprawo, czerwony z trzema srebrnemi kulami; w polach II i III, błękitnych—nad półksiężycem złotym takaż gwiazda. Nad hełmem,

Wujek, na którego „Postyllę” napisał r. 1573 pierwszy znany nam wiersz swój. Z jezuitami też utrzymywał trwałe stosunki, był wielbicielem Skargi: zakonnikiem jednak nie został, tylko księdzem świeckim, około r. 1577, i, zaskarbiwszy sobie łaski prymasa, Jakóba Uchańskiego, obdarzony został kanoniami uniejowską i łowicką, na których zasłynął nie tyle jako gorliwy duchowny, ile jako pieniacz żądny grosza. Poetycką działalność rozwinął głównie od wstąpienia na tron Zygmunta III, któremu swoją „Kal-liopeę słowieńską” i „Pieśni Kalliopy słowień-skiej” na zwycięstwo pod Byczyną w r. 1588 poświęcił, tak samo jak później niejeden jeszcze utwór, mianowicie obronę Zygmunta Augusta p. t. „Zygmunt Jagiełło wzbudzony” (i603). Sypiąc jak z rękawa wiersze okolicznościowe treści świeckiej, zalecające się głównie potoczystością (najładniejszym z nich „Hołubek albo dzieła rycerskie i śmierć nieśmiertelna jego” z r. 1588), nie zapomniał też jako ksiądz ogłaszać utworów religijnych, w których bogactwo języka i różnorodność zwrotek wierszowych uwydatnił najlepiej. Nie były to wszakże utwory własne, jeno przekłady z łaciny, mianowicie: „Hymny, prozy i cantica kościelne” (Kraków 1599). Kiedy w r. 1600 zawakowała katedra biskupia krakowska, G., może za podszeptem jezuitów, napisał w formie popularnej, przypominającej Reja, satyrę p. t. „Babie koło”. Wystawił tu grono przekupek, radzących na rynku krakowskim o wyborze biskupa; każda zachwala swego kandydata, krytykując rubasznie kandydata podanego przez inną. Zarzuty, robione rozmaitym duchownym, co się ubiegali o owo dostojeństwo, nie były tak bardzo dotkliwe, lecz sam sposób lekceważący wywleczenia sprawy na targowisko wywołał wielki hałas i proces kościelny. G-emu odjęto probostwo czerskie, zostające pod władzą biskupa poznańskiego, Tarnowskiego, który stosunkowo najbardziej był w „Babiem kole” dotknięty. Biskupem krakowskim został Bernard Maciejowski, popierany przez jezuitów i G-ego w owej satyrze. Napisanie „Babiego koła” niczem zresztą nie wpłynęło na dalszą twórczość podeszłego już w latach księdza-poety. Jak przedtem tak i potem pisywał mnóstwo wierszy okolicznościowych, z pomiędzy których najlepsze są:

t. II).

„Łzy smutne po zejściu... Jana Zamoyskiego” (Kraków 1605); jak przedtem tak i potem przekładał wierszem polskim utwory religijne, czy to prozą w oryginale pisane, jak: „Niebieskie na ziemi zabawy albo bogomyślne rymy wyjęte z ksiąg Wielebnego ojca Tomasza de Kempis o Naśladowaniu Pana Jezusowym” (Kraków 1611—są tu trzy księgi dzieła Tomasza; czwartej księgi zaniechał, „nietylko przez niedostatek sumptu na druk, ale też przez niesposobne zdrowie”);—czy też rytmem kreślone, jak „Wirydarz abo kwiatki rymów duchownych o dziecięciu Panu Jezusie” (1607), pełne pieszczotliwości, niekiedy ckliwej, dzieło jezuity, Jakóba Pontana. Bawił się w polemikę teologiczną wierszem, niewybrednie wymyślając ministrowi luterskiemu, Maciejowi Rosentreterowi. W tych wszystkich utworach nie wniósł G. do skarbca poezyi naszej żadnego nowego pierwiastku, prócz formy kilku zwrotek, przedtem nieznanych. Natomiast w „To-_ ruńskich nocach” (Kraków 1610) mamy przykład swobodnego, jowialnego humoru, jakiego u dawniejszych pisarzy nie spotykamy. W pierwszej z nich mianowicie G. mówi o sobie, o cichem swem jednostajnem życiu w Małych Pieckach nad Gopłem, niedaleko Kruszwicy, żartuje pogodnie ze swych dostatków, że ma aż trzech poddanych, co nań pracują i jeszcze się kłaniają, wychwala koncerty żab w stawie, krzyki gęsi i innego ptactwa domowego; gościa obiecuje uraczyć (podobnie jak Kochanowski) prędzej wierszami niż rybami. Jest tu i żartobliwa satyra na zaniedbanie kościoła kruszwićkiSgćf przez biskupa, gdyż, jak autor~powiada, może umyślnie popełniając anachronizm, od czasów Popiela, kiedy prałaci odbiegli kościoła, sławnego niegdyś katedrą, bojąc się, by ich myszy nie pożarły, poszedł ten kościół w poniewierkę zupełną. Zbiorowe wydanie utworów swoich przygotował G. jeszcze za życia, ogłaszając je p. n. „Wiersze i insze pisma co pr^ebrańsze, częścią z łacińskiego przełożone, częścią od niego samego napisane” (Kraków, tom I r. 1607, tom II r. 1608. Znajduje się tu dwadzieścia różnych pism, objętych osobnemi tytulikami). W naszych czasach niektóre z tych utworów przedrukował Turowski w „Bibliotece polskiej”, „Poezye Stanisława Grochowskiego” (Kraków 1859, dwa tomy); do drugiego tomu dołączył obszerną wiadomość „O życiu i pismach” poety, skreśloną przez ks. Jana Drozdziewicza. Najdokładniejszy spis dzieł G-ego dał K. Estreicher w tomie XVII „Bibliografii polskiej” (Kraków 1899). Myślą ani uczuciem nie sięgał G. wysoko, do zaciekali filozoficznych nie miał upodobania, głębi serca nie znał. Najpodnioślejszy ton liryczny znajdujemy wyłącznie w jego przekładach hymnów i prozy kościelnej, a więc kiedy nie własnym, lecz obcym natchniony był⁴ duchem. To, co z siebie sam wydobył, odznacza się zapewne szczerością, kiedyniekiedy mignie gorętszem słowem; ale, na

ogół rzecz biorąc, znamionuje poetę uczucie spokojne i łagodne, pogląd na świat trzeźwy i rozsądny, ton równy i umiarkowany. Wówczas nawet, gdy cios jakiś ciężki a rzeczywisty go do tknie, nie wybucha skargą namiętną, lecz daje poznać swą boleść łagodnym smutkiem i poważną żałością, jak to widzimy z trenów na śmierć dwu przyjaciół: Dobrocieskiego i Maciejowskiego. Rozporządzał G. dość obfitym słownikiem i dość znaczną liczbą zwrotek wierszowych, ale prawdziwie artystycznego poczucia nie posiadał. Brak panowania nad ukłądem całości, brak plastyki i świetnego kolorytu, brak zastanowienia nad doborem wyrazów i posługiwanie się pierwszym lepszym, niedbalstwo w stylu, budowie wiersza i rymu—oto są główne wady G-ego, który, mając łatwość pisania, nie chciał popracować nad skierowaniem jej ku wymaganiom artyzmu.— Najlepsze studyum nad życiem i pismami tego autora ogłosił Adam Bełcikowski: „Księdza St. Grochowskiego żywot i pisma. Studyum literackie, uwieńczone nagrodą na konkursie Bredkrajcza przez poznańskie Tow. Przyj, nauk” (Lwów— Warszawa 1892, str. 251.—Ob. Piotr Chmielowski o tem dziele w „Ateneum” 1892,

P. Ohm.

Grochowski Achacy, herbu Junosza, rodem ze wsi Grochówce pod Przemyślem (f 7 stycznia 1633 r. w Janowie). Studya odbywał w akademii krakowskiej, następnie za granicą, a po powrocie do kraju widzimy go kolejno na stanowiskach: sekretarza Zygmunta III, kantora gnieźnieńskiego, prepozyta łęczyckiego i sandomierskiego, w 1613 kanonika a w 1618 kantora przemyskiego i w 1614 kanonika krakowskiego. W 1621 odbył podróż do Rzymu po relikwie św. Stanisława Kostki i przywiózł z sobą głowę tego świętego, posłował zarazem do Grzegorza XV. Mianowany przez króla na bpstwo przemyskie (1624), objął je za zgodą kapituły przez pełnomocnictwo 26 stycz. r. 1625, osobiście zaś we wrześniu, i był gorliwym pasterzem, dbającym o zachowanie wiary i karności kościelnej. Dyecezyę swoją, najazdami Tatarów zniszczoną, podniósł, kościoły upiększał, odbudowywał, jak również i miasta (Radymno). Nietylko podwładnych sobie księży surowo karał za najmniejsze przekroczenie, lecz nawet jednego z przedniejszej szlachty przemyskiej, Samuela Świętopełka Bolestraszyckiego, przed sąd zawezwał za przetłómaczenie i wydanie dzieła Piotra R. Moulins: „La nouveauté du Papisme”. Oskarżony sprawę tę nawet w apellacyi przegrał i skazany został na pół roku wieży i karę 200 grzywien, książka zaś publicznie spaloną była. R. 1627 mianowany bpem łuckim i proboszczem miechowskim. Gdy po śmierci Zyg-' munta III dyssydenci wyjednali pewne ustępstwa dla siebie na sejmie konwokacyjnym (1632), a protest G-ego, na sejmik brzeski zaniesiony, stany z ksiąg usunąć kazały, gorliwy kapłan zmar-

i miał pod swą kommendą tylko dwie kompanie. W pierwszych dniach kwietnia 1794 r., porozumiawszy się ze swymi oficerami, wypowiedział posłuszeństwo Kurcyuszowi, ruszył do Grochowski Stanisław, brat Achacego (f Chełma i oświadczył się za Kościuszką. Niedługo przybyła do niego reszta regimentu 1-go, a nadto przyszły: regiment 7-y pod kommendą Deischa, 4-ty Buławy w. kor. pod kommendą Poklękowskiego i pułk 5-y lekkiej jazdy Ka-oii r. 1615 kanoni- mieńskiego (dawniej Lubomirskiego). Poddały się one dobrowolnie pod kommendę G-ego, który tym sposobem stał się generałem kommen-derującym dywizyą, mimo obecności czterech „O światku, światku! Kiedy - by to nigdy dawniej patentowanych generałów: Miączyńskie-nie umierać”. Człowiek niespokojnego ducha, go, Józefa Czapskiego, Michała Lubomirskiego miał z duchowieństwem najrozmaitsze zatargi: i Filipa Raczyńskiego. Potem nadciągały z za z franciszkanami o kazanie potwarcze; z dominikanami o gwałtowne zajęcie kościoła św. Mikołaja i odebranie podczas processyi N. Sakramentu; z jezuitami o wyrabianie i sprzedawanie lekarstw aptecznych; z opatem śto-krzyskim o dobra niby do Sieciechowa należące; z klasztorem sieciechowskim o przywileje, które chciał mu odebrać.—Por. Łętowski, I. str. 43 ; Gacki „Bened. kl. w Sieciech.”, str. 192.

twienie to przypłacił chorobą, która się śmiercią skończyła. Pochowano go w Przemyślu.—Por. Pawłowski „Premislia sacra” (388, 389, 394); Łętowski „Katal. kanon, kr.” (III, 39). A

1 marca 1644). Był koadjutorem opactwa Sie-ciechowskiego, kanonikiem gnieźnieńskim i warszawskim, proboszczem św. Michała na zamku w Krakowie, kustoszem sandomierskim, archi-dyakonem przemyskim, kiem krakowskim, r. 1634 wstąpił na katedrę lwowską i został jednocześnie opatem sieciechowskim. Przypisują mu częste powtarzanie zdania:

Buga, z dywizyi Wołyńskiej, pułki: 3-ci lekkiej jazdy Zagórskiego, 1-szy Karwickiego, brygada kawaleryi narodowej Biernackiego, część brygady petyhorskiej z wojska litewskiego pod kommendą Kopcia, regiment 13-ty Ordynacyi Ostrogskiej pod kommendą pułk. Granowskiego i regiment 9-y Raczyńskiego pod Gordonem pułkownikiem. I te korpusy niewątpliwie uznały G-ego, ponieważ pod jego dowództwem przeprawiły się pod Rachowem d. 17 maja na lewy brzeg Wisły (oprócz Zagórskiego i Kopcia, pozostawionych nad Bugiem). Przybycie tak poważnej siły (liczonej na 6 400 głów) znakomicie wzmocniło Kościuszkę i dało mu zachętę do rozpoczęcia działań zaczepnych. Zbyt śmiałym wszakże był jego marsz pod Szczekociny, gdzie zastał połączone wojska rossyjskie z armią pruską. Wobec dwakroć większej liczby żołnierza i sześciokrotnie potężniejszej artyleryi po stronie nieprzyjacielskiej zaczął się formować szyk batalionów regularnych i kosynierskich. G. porządkował lewe skrzydło, gdy kula armatnia

T. K.

Grochowski Jan, generał (f 6 czerwca 1794), ze służby pruskiej wstąpił do wojska polskiego, gdy sejm czteroletni uchwalił podniesienie liczby do stu tysięcy. Zaliczony do regimentu piechoty I-go, zwanego: „Królowej” lub „Królowej Jadwigi”, zostającego pod szefostwem Gorzeń-skiego, miał kompanię 4-ą i rangę majora; kon-systował krótko w Lublinie, dłużej w Starym Konstantynowie. Od maja 1791 r. podpisywał raporty powinne od batalionu zamiast podpułkownika Kurcyusza, a więc musiał zastępczo sprawować kommendę nad batalionem, dopóki sam nie otrzymał awansu na podpułkownika, co

Grochowski Wojciech, pisarz polski i pedagog (* 1823 we wsi Tchórzew Plewki, w gub. Siedleckiej—f d. 11 stycznia 1871 r. w Warszawie). Od lat najrańszych okazywał gorący pociąg do nauki, lecz ojciec jego, szlachcic zagrodowy, ani mówić sobie nie dawał o szkolnej dlań nauce, przeznaczając go do prostej pracy na zagonie ojczystym. Matka wszakże swym wpływem upór męża przemogła: oddano chłopca do szkółki parafialnej w Zbuczynie, potem do szkoły powiatowej w Siedlcach, wreszcie do gi-mnazyum w Łukowie, z którego wyszedłszy z srebrnym medalem r. 1842, wstąpił na kursa pedagogiczne i prawne w Warszawie, a odbywszy je, w r. 1843 został wysłany na koszt rządu do Uniwersytetu moskiewskiego. Zapisał się na wydział prawny, lecz obok przedmiotów speeyalnych z wielkiem zamiłowaniem oddawał się studyom historycznym, dzięki podniecie, jaką młodzież znajdowała do nich w znakomitym a ulubionym profesorze, Tymoteuszu Granowskim. Ukończywszy kursa uniwersyteckie ze stopniem

nastąpiło przed 7 lipca 1791. Raporty jego powaliła go na ziemię, kończą się zawsze oświadczeniem: „Oczekuję dalszych dyspozycyj.” Znać ochoczo pełnił swoją służbę. Gdy się zaniosło na wojnę, G. znalazł się na pierwszej linii pod Czerniejowcami, skąd przesyłał doniesienia o wkraczaniu wojsk rossyjskich, o przybyciu gen. Kachowskiego, o poruszeniach Targowiczau. Stoczywszy potyczkę z przemagającemi siłami, cofnął się w porządku d. 22 maja 1792 r., a sprawił się tak dobrze, iż otrzymał od króla pierścień z portretem w nagrodę. Po ukończonej kampanii znajdujemy nazwisko jego na liście nagrodzonych krzyżem wojskowym i medalem orderowym (Archiwum gen.-maj. T. Kościuszki, t. II, Raporty miesięczne od sierpnia 1790 i raporty powinne od 28 maja do 17 października 1791;

Militaria, Woysko Koronne, t. V, ad nrum, 1, 2,

10, n-ry 18, 65, 66). W r. 1793 regiment I dostał nowego szefa, Pułaskiego, który chwilowo był marszałkiem Najj. Konfederacyi Targo-wickiej; kommenden)wał zaś pułkownik Kur-cyusz. G. pozostał w randze podpułkownika

kandydata piaw, powrócił do Warszawy i rozpoczął tu zwykłą aplikacyę sądową, a w wolnym od niej czasie dalej prowadził ulubione swe studya historyczne i literackie, oraz dawał lekcye prywatne, zyskując w tym zawodzie coraz to większą wziętość i powodzenie, jakby był urodzony na pedagoga. Po kilku wszakże leciech wypadło mu się przenieść do jednej ze wschodnich gubernij cesarstwa, skąd dopiero w r. 1861 z bardzo skromnemi zasobami do Warszawy powrócił; a że powrócił z żoną (Karoliną z Bą-kowskich, córką byłego obywatela gub. Witebskiej), rychło przeto ujrzał się w położeniu bardzo krytycznem, któremu lekcyami prywatnemi nie mógł dość skutecznie zaradzić. Wtedy-to przyjaciel jego, Ludwik Jenike, redaktor ówczesny „Tygodnika ilustrowanego”, znając jego wykształcenie historyczne, zaprosił go do współ-pracownictwa i zaproponował mu, aby napisał życiorys Tadeusza Czackiego. G. rad temu zaproszeniu, zabrał się do pracy z zapałem, i tak gruntownie, z taką znajomością przedmiotu, przedstawił wiekopomną działalność twórcy szkoły krzemienieckiej i wpływ jego na całe społeczeństwo, że biografia ta zwróciła nań powszechną uwagę i w losach jego zaważyła. Przeczytawszy ją, Józef Korzeniowski, będący wówczas dyrektorem wydziału naukowego, zamianował go w r. 1862 nauczycielem nauk hi-storyczno-filologicznych w trzeciej ogólnej szkole powiatowej w Warszawie, a jednocześnie dano mu posadę nauczyciela historyi polskiej w aleksandryjsko - maryjskim instytucie, oraz w byłej szkole rządowej wyższej żeńskiej; w 1863 powołano na członka byłej kommissyi egzaminacyjnej, wreszcie zaś powierzono mu wykłady języka polskiego i historyi w gimna-zyum przy ulicy Zielnej, gdzie G. zarazem był sekretarzem rady pedagogicznej. Jak sumiennie, jak umiejętnie spełniał swój obowiązek nauczycielski, jak umiał trafiać do serca i umysłu młodzieży, jaką cześć i miłość u niej sobie zjednywał—nad tern w artykule encyklopedycznym rozwodzić się nie sposób. Niedługo wszakże cieszył się swem moralnem i materyalnem powodzeniem: w r. 1871 postradał wszystkie swe posady rządowe i dla utrzymania dość już licznej rodziny pozostały mu jedynie lekcye prywatne i pióro. Prace swe literackie umieszczał prawie wszystkie w „Tygodniku ilustrowanym”, który ozdobił całą seryą życiorysów mężów zasłużonych w narodzie: Kołłątaja, Jędrzeja i Jana Śniadeckich, Moraczewskiego, Sarbiewskiego, Skargi, Opalińskiego, Krasickiego, Długosza, Kallimacha, Bohdana Zaleskiego, Aleksandra Przeździeckiego, Bielowskiego, Józefa Drzewieckiego i innych. Wszystkie one odznaczają się równemi zaletami jak i biografia Czackiego. Oprócz tego przejrzał, uzupełnił i wybornym wstępem opatrzył Historyę powszechną Zdanowicza, która wyszła r. 1871 nakładem Gebethnera i Wolffa; na rok przed śmiercią ułożył Geografię powszechną (nie wydana) i pracował nad dalszym ciągiem „Historyi literatury polskiej” rozpoczętej przez Syrokomlę. W końcu dla ścisłości dodać wypada, że pisywał także artykuły historyczne do Eucyklopedyi S. Orgelbranda. Wysiłek w pracy nauczycielskiej, bieganie po lekcyach z końca w koniec Warszawy, trudzenie płuc po kilka godzin na dzień, rozwinęły w nim chorobę piersiową, z powodu której czuł się już niezdolnym do męczących wykładów i ujrzał się w pozycyi rozpaczliwej, gdy w r. 1874 kolej warszawsko-wiederiska, założywszy szkołę techniczną, powołała go na jej dyrektora. Przyjął ten obowiązek z radością, spodziewając się, że przy mniej wyczerpującej pracy zdoła zdrowie odzyskać; lecz była to złudna nadzieja— we dwa lata niespełna zacny i pożyteczny żywot swój zakończył. Pamięć zmarłego godnie uczcił jeden z uczniów jego, J. A. Święcicki, umieszczonym w „Tygodniku ilustrowanym” obszernym życiorysem, z któregośmy zaczerpnęli dane powyższe.

Groddeck Gabryel, profesor gdański, jest autorem pism następujących: „De pactis convenus regum Poloniae” (Gdańsk 1709, in 4-o); „De eo cjuod justum est circa tormenta bellica”; „Observationum Singularium tria ex historia lit-teraria”. Wspólnie z W. Schliefern wielu przypisami pomnożył pismo Samuela Hoppiusza: „De scriptoribus historiae Poloniae Schediasma” (23 ark. in fol., znajdujące się na czele pierwszego tomu historyi Długosza, edycyi lipskiej z roku 1711).

Groddeck Gotfryd Ernest, filolog klasyczny, profesor uniwersytetu wileńskiego, ur. 17 listop. 1762 w Gdańsku, urn. 1826 w Wilnie. Pochodził ze Szląska, z rodziny zniemczonej, jak samo nazwisko wskazuje. Nauki gimnazjalne pobierał w słynnym gimnazjum gdańskim, dla którego nauczycieli, a szczególnie dla Co-sacka i Jerzego Trendelenburga, do późnych lat wielką wdzięczność zachował; następnie w uniwersytecie w Getyndze od r. 1782 do 1787 oddał stę studjom filologji klasycznej. Tutaj w końcu 3-go roku słuchania wykładów napisał rozprawę o samobójstwie, uwieńczoną przez wydział teologiczny złotym medalem, i wydał p.

n. De morte voluntaria... (Getynga 1785, w duż. 4-e str. 36). W roku 1786 otrzymał stopień doktora filozofji na podstawie rozprawy „De Homericorum reliquiis” (Getynga 1786, w 8-ce str. 92, dedykowanej Michałowi Grodkowi, burmistrzowi Gdańska). Z początkiem r. 1787 został nauczycielem w domu ks. Adama Kazimierza Czartoryskiego, Gien, Ziem Podolskich, w Puławach, gdzie przebywał do r. 1804, jako wychowawca i nauczyciel jęz. i literatur klasycznych, naprzód młodego ks. Adama Czartoryskiego (do września 1787), późniejszego kuratora uniwersytetu wileńskiego, następnie jego brata Konstantego oraz Henryka Lubomirskiego, późniejszego kuratora zakładu narodowego im. Ossolińskich we Lwowie; obok tego był bibljotekarzem bibljoteki puławskiej, którą uporządkował i nowszemi dziełami uzupełniał. Pozostawał tutaj do r. 1804, w którym, za przyczyną ks. Adama Czartoryskiego, wówczas już kuratora uniwersytetu, został mianowany profesorem literatury greckiej w u-niwersytecie wileńskim, w roku zaś 1808 objął także katedrę literatury rzymskiej, po ustąpieniu z niej prof. Torenghiego. i na tym stanowisku pozostał do śmierci (1826). Był nadto bibljotekarzem bibljoteki uniwersyteckiej, od r. 1817 zarządzał tamże gabinetem numizmatycznym, był dziekanem wydziału literackiego i sztuk wyzwolonych (od 1805), członkiem warszawskiego Towarzystwa przyjaciół nauk, Towarzystwa mitawskiego przyjaciół nauk i sztuk, gienueń-skiego Towarz. łacińskiego i prezesem honorowym Towarzystwa nauk moralnych w Wilnie. G. należy do najznakomitszych i najczynniej-szych profesorów w odrodzonym uniwersytecie wileńskim. Uzdolniony filolog, gruntowny znawca języków i literatur starożytnych, wykładami starannie opracowanemi i z ożywieniem prowa-dzonemi potrafił rozbudzić w młodzieży zamiłowanie do studjów klasycznych, a pracami ogła-szauemi pozyskał sławę europejską. Stojąc na stanowisku, jakie nauka filologji w Niemczech wówczas zajmowała, G. nie ogranicza studjów filologicznych zgłębianiem samych tylko języków greckiego i łacińskiego, lecz wciąga do zakresu filologji naukę całej starożytności klasycznej, podobnie jak w Niemczech Fryd. Aug. Wolf, Bernbardy i inni. Oprócz nauczania języka i literatury Greków i Rzymian, w ciągu lat dwudziestu i jeden wykładał także starożytności greckie i rzymskie, archeologję, jako wiedzę czerpaną z pomników sztuki, i inne części filologji klasycznej; nadto czytał i objaśniał autorów starożytnych: Homera, Sofoklesa, Eurypidesa, Platona, Demostenesa, Horacego, Wergilju-sza, Cycerona, Tacyta, Kwintyljana i in. Wyjednał także u księcia-kuratora pozwolenie założenia seminarjum filologicznego (1810 r.) celem głębszego ćwiczenia zdolniejszych słuchaczy w studjach klasycznych i sposobienia ich do zawodu nauczycielskiego; w instytucie tym młodzież przy pogłębianiu nauki świata starożytnego pod kierunkiem G-a nabywała zarazem praktycznej znajomości metody nauczania. Rzetelną tą pracą G. przyczynił się do wykształcenia wielu znakomitych pisarzów i zdolnych nauczycieli. Rozbudzeniem zamiłowania do studjów klasycznych, podniesieniem zauiedbanych nauk humanistycznych, tak w samym uniwersytecie jak i w szkołach władzy jego podległych położył on niezaprzeczone zasługi dla oświaty i literatury naszej. Do uczniów G-a należą: L. Borkowski, J. Jeżowski, Józef Kowalewski, Ad. Mickiewicz, J. Wiernikowski, Sz. Żukowski, Lach

Szyrma i wielu innych. W pisarskiej działalności swojej G. dotykał różnych dziedzin filologji klasycznej, głównie zaś literatury starożytnej, hi-storji i archeologji. Pisał piękną łaciną, prócz tego po niemiecku i po polsku. Ważniejsze z prac literaturze starożytnej poświęconych są: „Historiae Graecorum Litterariae Elementa in usurn leetionum” (Wilno 1811), wydanie 2-e p.

n. „Initia historiae Graecorum litterariae” (Wilno 1821—23); „O celu i sposobie uczenia starożytnej klasycznej literatury w szkołach i gimnazjach” (Dziennik wileń. 1805); „Über die Vergleichung der alten, besonders griechischen mit der deutschen und neueren schönen Litteratur” (Berlin 1788); „Commentatio in primum idyllium Theocriti” (Gdańsk 1782); dwie rozprawy: „Über die Argonautica des Apollonius Rhodius” i „Über das Local der Unterwelt beym Homer” (druków.

IE

y.-;

Fig. 278. Groddeck Gotfryd Ernest.

w „Bibliothek der alten Litterat. u. Kunst.” Getynga 1787; 1791); „Epistola critica exhibens Phaenomenorum et Diosemeorum Arati lectionem variam” (w „Aratea” Buhlego 1800); „Antiquarische Versuche. Erste Sammlung” (Lwów 1800, str. 300 z dedykacją ks. Ad. Czartoryskiemu), w dziele tym rozwija swój system filologji jako nauki historycznej. Z zakresu starożytności greckich i rzymskich: „De scena in theatro Graecorum” (Wilno 1805); „De theatri Graeci parti-bus” (Wilno 1816); „Prolusio de Hyposcenio in Theatro Graecorum” (Wykaz lekcji 1816—17); „De Aulaeo et Proëdria in Theat. Graec.” (Wykaz lekcji 1821—22); „ Antiquitatum Romanàrum doctrina, in usum leetionum academicarum adum-brata” (W. 1811); „De orbis antiqui Graecis cogniti descriptione” (1805). Z mitologji: „Jak należy pisać w przedmiotach mitologicznych” (Dzień, wileń. 1805, I, 44); „De religionum Hel-

„Grodeck” (Encykl. wychowawcza

A. A K.

wm

W*

D.

roli

Fig. 278. Gródecki (herb).

Ks. Wł. Ku.

lenicarum natura et indole” (1806, w rękopisie; streszczenie w Gaz. liter, wileń. XLII); „Getae àfiavartÇovTsç sive de immortalitatis quam Getis persuasisse dicitur Zamolxis ratione” (Wilno, Wykaz lekcji na r. 1818 — 19); „Graecorum de Zamolxide fabulae” (Wyk. lek. 1820—21). Wydał także przerobioną z niemieckiej gramatyki: „Gram-matica Graeca Buttmaniana contractior in usum tironum” (Wilno 1817), którą na język polski przełożył Stanisław Hryniewicz; tytuł jej: „Gramatyka grecka Buttmana, skrócona przez Gotfryda Ernesta Groddecka. Tłumaczenie z łacińskiego” (Wilno 1823). Oprócz tego G. wkrótce po objęciu katedry w uniwersytecie zajął się przygotowaniem autorów greckich i rzymskich dla potrzeb szkolnych i wydał z objaśnieniami: Sofoklesa: Filoktet (Wilno 1806), Trachinki (1807); Cycerona: Orator (1809), Laelius (1811), De Claris oratoribus (1815) i Persjusza (tamże 1810). Wiele drobnych prac i cennych artykułów umieścił w Dzienniku wileńskim, w Wykazie lekcji uniwersyteckich (Index lectionum) i w czasopismach niemieckich: Allgemeine Je-naische Litteraturzeitung, Intelligenzblatt der Je-naischen Littteraturzeitung, w Encyklopedji Erscha i Grubera, w Neue Wöchentliche Unterhaltungen in Mittau; w r. 1806 redagował wraz z Kontrymem Gazetę powszechną literacką w Wilnie. Z rozpraw niefilologicznych, oprócz wymienionej na początku „De morte voluntaria”, ogłosił: „Observations sur une dissertation présentée au concours pour la chaire d’éloquence de l’université impériale de Vilna” (Wilno 1815), rzecz dotyczącą sporów przykrych z Janem Śniadeckim w przedmiocie obsadzenia katedry języka polskiego i wymowy w uniwersytecie wileńskim. Około 15 prac pozostawił G. drukiem nieogłoszo-nych w rękopisie, przechowywanym w bibljot. Czartoryskich w Krakowie; tamże znajduje się korespondencja G-a z ks. Czartoryskim; bibljo-teka zaś Jagiell. posiada zbiór listów w liczbie przeszło 500, pisanych do G-a przez rozmaite osoby.— O życiu i działalności G-a pisali: Zyg. Węclewski „Wiadomość o życiu i pismach G. E. Gródka” (w Rozpr. Wydź. filol. Ak. um., t. 4-m, Kraków 1886), L. Dębicki „Puławy” (Lwów 1884, w t. 1, 3 i 4-m); J. Bieliński „Uniwersytet wileński” (Kraków 1899—1900, 3 tomy, ob. Spis alfabetyczny); K. Kaczkowski „Wspomnienia” (Lwów 1876, I); P. Chmielowski „A. Mickiewicz” (Warszawa 1898, I): W. Hahn 1900, t. V).

Gródecki, herb polski z nadania. Na tarczy ściętej w polu górnem, czerwonem, pełzający gryf srebrny w koronie; w polu dolnem, błękit-nem—takiż gryf. Nad hełmem w koronie cztery pióra strusie : białe, czerwone, białe i błękitne. Nadany przez Franciszka I-go, króla Gali-cyi i Lodomeryi, w 1807 r. Józefowi Krzysztofowi Gródeckiemu, właścicielowi dóbr Grodek w Lubelskiem, za wybudowanie kościoła w tychże dobrach i za gorliwość w polepszeniu gospodarstwa rolnego. — Źródła: Borkowski, Ostrowski „Herbarz urzędowy Król. Polskiego”.

Gródecki Wacław, mapograf polski, szlachcic herbu Jastrzębiec, żyjący w XVI-m wieku, przyjaciel Marcina Kromera, historyka; pierwszy Polskę z czasów większego już wykształcenia w mapie geograficznej wystawił, która dawne błędy w mapach poprawiła i długo dla geografów była wzorem. Wyszła ona w Bazylei u Jana Oporyna, uczonego i sławnego drukarza, w r. 1558, w formacie arkusza wielkiego. Dodane zostały do niej Filipa Melanchtona domysły o początkach narodu polskiego. Pierwsze to wydanie, niesłychanie rzadkie, nosi tytuł: „Venceslai Grodecii in tabulam Poloniae a se descriptam nuncupatoria ad Sigismundum II Au-gustum Pol. Regem, Philippi Melanehtoni in ean-dem Poloniae Chorographiam emandatoria Epistoła” (Bazylea 1558). Przedrukował ją następnie Abraham Ortelius, geograf Filipa II, króla hiszpańskiego, w swoim teatrze świata ziemskiego („Theatrum orbis terrarum”, Antwerpia 1570, in fol.), gdzie ma tytuł: „Poloniae finiti-morumque lovorum descriptio, auctore Vence-slao Grodecio Polono”, powtórnie wr r. 1576 z wizerunkiem króla Stefana Batorego, i później. Taż mapa G-ego powtórzona w wydaniu nie-mieckiem Orteliusza z r. 1580 i francuskiem, w ostatniem z nich wyszła poprawiona przez Andrzeja Pogorzelskiego, Pilzneńczyka, pod napisem: „Poloniae, Litvaniaeque descriptio, Auctore Yenceslao Grodecio et correctore Andrea

Pograbio (tàk) Pilsnensi” etc. Znajduje się także w „Spéculum orbis terrae” (Antwerpia 1583), z wizerunkiem Zygmunta IIT. Zresztą po wiele-kroó w różnych wydaniach Orteliusza powtarzana: 1596, 1600, i603, 1609, 1624 itd. Trzymał się jej Marcin Kromer w opisie Polski, jest przy kolońskiem też wydaniu jego dzieł 1589 r. — „Enc. S. Org.”; Rastawiecki „Mapo-grafia”.

Gródecki Maciej (w. XVII), kaznodzieja, proboszcz w Brzeżanach, na Rusi. — Napisał: „Gwiazda dwojakiej wyniosłości” i t. d. (Kraków 1648, druk Krzysztofa Szedla). Jest to kazanie panegiryczne, wygłoszone na pogrzebie Katarzyny Sieniawskiej, podczaszyny koronnej, z szumną dedykacyą Mikołajowi Hieronimowi Sieniawskieinu, hrabi na Szkłowie i Myszy. Jako dzieło wymowy kaznodziejskiej jest małej wartości.

1544, 1547, lustr. 1765).

Gródecki Jan — Gródek Siemkowski.

sach, dnia 5-go czerwca 1798 roku. — Źródła: Borkowski (przyp.); Ostrowski; Siebmacher (III, 2 198).

Gródecki Jan, filolog polski, ob. Gro-dz i e cki.

Gródeckie starostwo grodowe. Leżało w województwie Ruskiem, ziemi Lwowskiej. Składało się w r. 1531 z miasta Gródek Słony z dwoma podzamczami, tak zwań. Większem i Mniejszem, z których jedno używało prawa niemieckiego, i ze wsi Dobrostany, Wolica, Zawidowice, Haliczany czyli Haliczanów, Zasz-kowice, Drozdowice, Rodatycze, Kołbajowice, Starzyska, Kurniki i Werenczyca. Prócz tego do miasta należały 53 łany, na których siedziało 116 gospodarzy. Dochody starostwa wynosiły wówczas 405 fi. 44 gr., wydatki na urząd grodzki i utrzymanie zamku 183 fi. 16 gr. W 1540 r. starostą jest Albert Lisowski z Brad-kowic. W r. 1544 przybywają wsie: Krynica, Małkowice, Porzecze i Czerlany. Starostwo posiadało teraz ogółem łanów wiejskich 207, z których płaciło czynsz 375 gospodarzy w summie 222 fi. 26 gr. (1547). Z łanów miejskich płacono czynszu 32 fi. gr. 3. Arenda z 4-ch młynów wynosiła 35 fi. 6 gr. Zburzony później w czasie wojen kozackich (r. 1655) zamek gródecki, położony na wysokiej górze, miał 413 łokci długości, 271 szerokości. Około r. 1680 starosta Jan Gniński, wojewoda chełmiński, założył na ogrodach zamkowych miasto Gnin, przeznaczone wyłącznie dla Żydów, którym w Gródku mieszkać nie było wolno. Fundacyę tę potwierdził w r. 1684 Jan III. Po śmierci królowej Maryi Józefy (1757), do której należało G. s., otrzymał je Jan Małachowski, kancl. w. k. Podług lustracyi 1765 r. do starostwa, prócz wsi wyżej wymienionych, należały jeszcze: Podgaje, Zarzecze, Porzecze Małe, Stodółki, Lelechówka, Wiszenka i Bartołdowa. Miasto posiadało wówczas domów między wałami 77, placów pustych 24, browarów 4; za wałem i bramą niegdyś Krakowską domów 58; na przedmieściach: Lwow-skiem, Czerlańskiem i Zasławskiem, było gospodarzy gruntowych 348, zagrodników około 300. Do jurydyk kościelnych należało domów 108, 3 cerkwie i 4 kościoły katolickie. Żydowskie

m. Gnin liczyło domów 62, komorników 124, browarów 21. Ostatni posiadacz, Jan Małachowski, w r. 1772 opłacał kwarty 24 613 złp. 28 gr.—(Inwentarze s-twa G-go z r. 1532, 1540,

J. B.

Grodek, herb polski. Na tarczy ukośnie wle-wo ściętej, w polu górnem, złotem — pół lwa czarnego, ukoronowanego, z mieczem na dół skierowanym; w dolnem, czerwonem—dwa pasy srebrne, ukośnie wprawo. Nad hełmem, w koronie szlacheckiej, pół czarnego lwa ukoronowanego, z mieczem w łapie, ku dołowi skierowanym. Labry z prawej strony czerwone, podbite złotem. Herbem tym pieczętuje się szlachecka i patrycyuszowska rodzina gdańska Grodków, której szlachectwo przyznane zostało w Pru-

873

D.

Fig. 279. Grodek (herb).

Gródek Siemkowski, po w. Miński. Wszystkie miejscowości, noszące nazwy Gródków, Horodków, Horodyszcz, należą niewątpliwie do rzędu najdawniejszych w kraju naszym. G. S. uważać wypada za starożytną osadę krywi-czańską, która po upływie wieków stała się siedliskiem któregoś z licznie rozrodzonych Rurykowiczów, potomków Izjasława, syna Rognedy, protoplasty znanych z niespokojnego ducha kniaziów połockiej dzielnicy. Wały zamkowe w G-u S-m, głęboką, lecz wyschłą oddawna fosą otoczone, jednym bokiem przypierają do rzeki Wia-czy i obszernego stawu, z innych zaś stron, mając łąki błotniste i moczary utrudniające przystęp, posiadały niegdyś (w dzieciństwie sztuki wojennej), niejakieś znaczenie. Z powodu jednak zbyt szczupłej (około pół morga obszaru) przestrzeni wałami objętej w razie napadu mogły one być bronione przez nieliczną tylko załogę. Wjazd do środka wałów przez fossę zamkową istnieje dotychczas; dawniej był tu most rzucony na palach (istniał według podania przed laty jeszcze kilkudziesięciu); w tej zaś epoce kiedy G. S. był warownią, most zwodzony służyć musiał dla kommunikacyi mieszkańców. Jedyny dogodny przystęp do zamku od strony podzamcza, zajmującego parę morgów równiny, z jednej strony z rzeką, z innych zaś z łąką błotnistą graniczącej. Niewątpliwie naj-dawniejszemi dziedzicami G-a S-ego byli kniaziowie Sołomereccy (Rurykowicze zapewne), władz-cy naprzód udzielnego księstwa, następnie zaś podlegli w. książętom Litwy, prywatnie tylko możni posiadacze szerokich włości, t. j. niejednego tylko księstwa Sołomereckiego (Sołome-recze Stare i Gródek Sołomerecki) w Mińszczyźnie, rodzinnego ich gniazda, lecz nadto licznych wsi i miasteczek w dalszych, na wschód położonych stronach Rusi litewskiej, mianowicie w województwach: Witebskiem (pow. Orszański) i Mści-sławskiem. Po wygaśnięciu rodu Sołomerec-

110

Snoykl. Powie. Iluitr. Zeie. 906. T. XXVI.

kich w linii męskiej w początkach w. XVII, G. ku przez Władysława Opolczyka uskutecznionej, niedługo utrzymuje się w linii żeńskiej, bo już Okolica G-a obfituje w len, to też istnieje tutaj w r. 1640, po śmierci Heleny z Sołomereckich szkoła uprawy lnu, założona w r. 1870 przez przechodzi w posiadanie jej męża, Bohdana Stet- galicyj. Tow. gospod. w Grzędzie koło Lwowa, kiewicza. W r. 1666 odziedzicza go Anna Stet-kiewiczówna, poślubiona Suchodolskiemu, który staje się jego posiadaczem na mocy zapisu żony, a córki i spadkobierczynie jego sprzedają dobra spadkowe Aleksandrowi Połubińskiemu.

a przeniesiona następnie do Gródka. Z zakładów przemysłowych są tutaj: garbarnia, huta wapienna, olejarnia, mydlarnia, fabryka spodium i młyn amerykański. Handel ożywiony, miasto jest bowiem ogniskiem handlowem dla sąsiednich miasteczek. Przechodzi tędy kolej żelazna Karola Ludwika ze Lwowa do Przemyśla, a gościniec prowadzi stąd na wsch. do Lwowa, na zach. do Przemyśla, a na płd. do powiatu Ru-deckiego. G. istniał już w roku 1213. Miasto, warowne dawniej i obronne zamkiem, przeniósł Jagiełło z prawa ruskiego na magdeburskie, nadał mu 100 łanów, a mieszkańców uwolnił od danin i powinności na lat 12; wójtostwo sprzedał Mikołajowi Ulrykowi za 30 grzywien i nadał mu różne prawa. W r. 1419 założył tutaj Jagiełło kościół farny, na zamku zaś zbudował klasztor franciszkanów. W G-u zmarł też Ja

Izabella Połubińska, zaślubiona przez Jerzego Sapiehę, przelewa własność wszystkich dóbr swoich r. 1711 na Antoniego Sapiehę; wreszcie r. 1748 na mocy prawa darownego G. przechodzi w posiadanie Adama Chmary, póź niejszego wojewody mińskiego, i odtąd aż do ostatnich czasów utrzymuje się we władaniu jego spadkobierców. Za dawnych czasów była w G-u świątynia prawosławna, w wieku XVIII unicka, z drzewa zbudowana; w r. 1791 wojewoda, Adam Chmara, wzniósł kościół murowany, przeznaczając go dla unitów, lecz gdy w r.

giełło r. 1434, jadąc z sejmu w Korczynie na Ruś, gdzie miał odebrać hołd od Stefana, wojewody wołoskiego. Po śmierci złożono serce króla w ścianie kościoła franciszkańskiego. W r. 1655 Chmielnicki odniósł pod G-em zwycięstwo nad garstką wojska koronnego (dowódzca St. Potocki). — Gródecki powiat w Galicyi, pomiędzy Jaworowskim, Żółkiewskim, Lwowskim, Rudeckim, Mościskim, około 800 km. kw., pagórkowaty (Roztocze i zach. krawędź wyżyny podolskiej): Buława (402 m. n. p. m.), Kubyn (399 m.), góra Stradecka nad Wereszycą z pieczarami (schronisko mieszkańców od Tatarów). Nawodnienie obfite: przechodzi tędy dział wód Wisły i Dniestru, liczne stawy, nanizane na rzeki, moczary, trzęsawiska, torfowiska, łąki podmokłe; wapień, zdroje siarczane. Uprawa lnu.—

w. J.

B.

1798 utworzono dyecezyę Mińską, to go na użytek katolików oddano. Później, po przyłączeniu unii do prawosławja, parafię katolicką w G-u zniesiono, ustanowiono prawosławną i kościół jej przysądzono. Jednakże ówczesny posiadacz G-u, marszałek Miński, Hilary Chmara, wyjednał tę łaskę u monarchy, że gdy wymurował cerkiew swym kosztem, poświęconą roku 1852, to kościół katolikom zwrócono, i odtąd aż do r. 1866 istniały w G-u dwie parafie: prawosławna i katolicka; obecnie jest tylko prawosławna, posiadająca dwie świątynie murowane, obie fundacyi Chmarów. G. posiada szkołę ludową i zarząd gminy włościańskiej; w r. 1880 liczono tu mieszkańców 447 (226 prawosłsw-nycli, 206 katolików i 5 żydów.—(„Słownik geograficzny”).

Gródek, miasteczko w gub. Podolskiej, w powiecie Kamienieckim, nad Smotryczem; w roku 1890 liczył mieszkańców 8 005, a w tern Żydów 42°/₀. Ma cerkiew prawosławną, kościół katolicki, 2 synagogi i 4 domy modlitwy żydowskie, szkołę ludową, fabryki łoju i wosku, 16 garbarni, browar, gorzelnię, pytel, młyn wodny i trzy cegielnie, w których r. 1890 wyrobiono 359 000 sztuk cegły ogniotrwałej, 17 500 dachówek i około 900 garnków; o trzy wiorsty od miasteczka znajduje się cukrownia, której roczna produkcya wynosi 425 tysięcy rubli.— W roku 1496-ym miasteczko to zwało się Nowodworem, od swoich właścicieli Nowodworskich; później wróciło do swej nazwy pier wotnej. W r. 1550 spalili je Tatarzy, w latach następnych pustoszyła pożoga. Po Nowodworskich przeszło do Herburtów, po tych do Swier-szczów, wreszcie do Zamoyskich. Jan Zamoyski, wojewoda podlaski, wybudował tu szpital (roku 1784), przy którym osadził siostry miłosierdzia

Gródek (zwany dawniej słonym, gdyż tutaj był główny skład soli ruskiej), miasto po- „Słownik geograficzny”, wiatowe w Galicyi, leży nad Wereszycą, le-wjm dopływem Dniestru, i między stawami Gródeckim a Czerlańskim, utworzonemi przez tę rzekę. 286 m. n. p. m. Miasto samo z niemiecką kolonią Vorderberg rozłożyło się na płd. od stawu gródeckiego, na zachód od stawu przedmieście Zasławskie, na wschód przedmieście Lwowskie i Podgaje, a na płd. od miasta przedmieście Czerlańskie, na prawym brzegu Wereszycy i nad stawem Czerlańskim. G. jest siedzibą urzędu i sądu powiatowego, posterunku żandar-meryi, rady szkolnej okręgowej na powiaty Gródecki i Rudecki, urzędu pocztowego i telegraficznego, stacyi kolei Karola Ludwika. Jest tu szkoła wydziałowa męska i 4-klasowa etatowa szkoła żeńska, lekarz i apteka. Gródek liczy około 11000 m-ców. Parafie rzymsko-i grecko-katolicka są na miejscu. Obie należą do dekanatu Gródeckiego a archidyecezyi Lwowskiej. Parafia rzymsko-katolicka istniała już w r. 1372, co wynika z darowizny w tymże ro-

Gródek (w gub. Mińskiej) — Grodno.

875

rt.

Gródek,

z. w.

i hojnie uposażył; wymurował farę, a przeniesionym z Kamieńca franciszkanom nadał grunta i 2 000 złp. z dochodów gródeckich. Był tu niegdyś zamek warowny, po którym ledwie szczątki pozostały.

dobra i miasteczko w gubernii Mińskiej, w pow. Mińskim, nad rzeczką Usiażą, dopływem Hajny, dawne dziedzictwo Tyszkiewiczów. Dobra mają obszaru w dwóch obrębach: Gródeckim i Ostroszyckim, przeszło 16 300-mr., w gruntach przeważnie piaszczystych. Pozycya dość górzysta i leśna, kamienia narzutowego wiele. Hamernia gródecka, poruszana siłą wody, jest jedyną w gub. Mińskiej, gdzie się wykuwa wiele blachy miedzianej do miejscowych gorzelni; młyny kosztowne z pytlami też zasługują na uwagę. Miasteczko zamieszkują po większej części Żydzi, trudniący się drobnym handlem lub rolnictwem. Jest tu cerkiew, zarząd gminy Gródeckiej, w której skład wchodzi 5 starostw, 125 wiosek i 3 016 płci męskiej. O wiorstę od miasteczka znajduje się wspaniała rezy-dencya Tyszkiewiczów; pałac murowany, bez smaku zbudowany, posiada kosztowne dzieła sztuki, zwłaszcza malowidła, zebrane staraniem spółczesnego ordynata birżańskiego, Michała Tyszkiewicza. W pożarze, około 1865 r. wydarzonym, pałac poniósł wiele szkody, atoli późniejsze restauracye zwolna zatarły skutki ognia. Jest tu kaplica pałacowa katolicka; do niedawna w parku, mającym 6 wiorst obwodu, ogrodzonym kosztownie, istniał ciekawy zwierzyniec, gdzie się odbywały pańskie polowania.— „Słów. geogr.”.

Grodekit (Grodeckit), minerał, należący do zeolitów. Jest on bardzo rzadką odmianą gme-linitu. Różni się od tego minerału tem, że prócz sodu, wapnia, glinki, krzemionki i wody zawiera jeszcze około 8% tlenku żelaza i 3.5% magtiezyi.

Grodno, dawne Horodno, u Niemców G arte na, miasto gubernialne nad Niemnem. Stacya kolei żel. petersbursko-warszawskiej i punkt wyjścia kolei idącej przez Augustów, Suwałki do Oran i Olity, a w przyszłości kolei z Grodna do Wołkowyska. Z G-a też wychodzą drogi pocztowe: trakt Merecki do Wilna, trakt Skidelski—na Lidę, a na lewym brzegu Niemna: trakt do Wołkowyska, żwirówka do Białegostoku. Od Wilna odległe o 147 w., od Warszawy o 241 w. Leży pod 53° 11' szer. pn., 41° 30' dł. w. G. zbudowane jest przeważnie na prawym brzegu Niemna, powyżej uścia małej rzeczki Ho-rodniczanki. Na lewym brzegu leży przedmieście, połączone mostem pływającym i promem. Żelazny most z jednego przęsła—wsparty na dwóch parach słupów żelaznych, wznosi się ponad przeciętny stan wody 130' i służy wyłącznie na użytek kolei żel. Na urwistym brzegu u uścia Horodniczanki do Niemna wzniesiony w XII w. istniejący dziś Stary zamek jest częścią dawnego; fundamenta dawnych murów przechowały się i są widoczne szczególniej od strony Niemna. W połowie XII w. G. było stolicą udzielnych książąt; w r. 1185 uległo pożarowi od pioruna i postradało „wiele cerkwi murowanych”—jak powiada Stryjkowski. W r. 1240, po straszliwej porażce zabitego na polu walki ks. Jerzego Hlebowicza, przeszło pod jarzmo tatarskie. Niebawem jednak wysłani przez Mendoga dzielni jego synowcowie: Erdziwiłł, Wikind i TWciwił, objęli spustoszoną przez Tatarów rusińską dzielnicę i razem z Grodnem, Wołkowyskiem oraz Nowogródkiem wcielili do Litwy. Z nastąpieniem wieloletnich walk litewskich władzców z zakonem krzyżackim Witenes założył w G-e potężną warownię, a na drugim brzegu Niemna, w r. 1392, stanął zamek krzyżacki, zbudowany przez kom-tura Balgi. W r. 1414 z dwóch księstw, Grodzieńskiego i Trockiego, sformowano województwo Trockie. Na tutejszym zamku królewskim zmarł św. Kazimierz, syn Kazimierza Jagiellończyka, 4 marca 1484 r. Oddzielony od starego parowem leży zamek nowy, w którym odbywał się sejm drugiego rozbioru i zarazem ostatni w dawnej Rzeczypospolitej ; zbudowany za Augusta III, obecnie przerobiony został na szpital wojskowy. Od zamku ku środkowi miasta prowadzi ulica zamkowa, wzdłuż której leżały domy poselstw zagranicznych; środek miasta stanowi obszerny plac, w środku którego wznosi się czworobok sklepów. Wschodnią stronę placu stanowi kościół farny i dom, w którym zakończył życie król Stefan Batory, południową zaś—ogromny gmach niegdyś książąt Radziwiłłów, później Lubeckich, dalej sobór prawosławny (katedra). Z placu tego prowadzi na wschód ulica Brygidz-ka (kupiecka), ku południu Bernardyńska i Mostowa, ku zachodowi ul. Zamkowa, ku północy Kołożańska i Dominikańska. Pomiędzy tą ostatnią a rzeczką Horodniczanką leży stara uboga dzielnica, w której znajduje się synagoga, jakoby z XV wieku (w 1897 zniszczona przez pożar). G. obecnie posiada 4 kościoły, z których 3 parafialne. Kościół farny po-jezuicki św. Franciszka Ksawerego, fundowany w 1663 przez biskupa Izajkowskiego, którego portret do niedawna znajdował się w kościele. Kościół ten w stylu jezuickim, ogromnych wymiarów, posiada dwie wyniosłe wieże na froncie i piękną kopułę. Wielki ołtarz z drzewa jest ozdobiony przepysznie rzeźbionemi figurami Apostołów, a w środku św. Franciszka Ksawerego, w górnem zaś piętrze Ewangielistów i Chrystusa, prócz tego posągami niewiadomych królów i świętych. W prawym transepcie ołtarz św. Kazimierza z pięknym o-brazem pędzla Rusieckiego. Nad ołtarzem obraz św. Kazimierza, przebywającego na czele hufców Dźwinę. U góry dokoła całego kościoła freski, przedstawiające żywot i cuda św. Franciszka Ksawerego. Stalle około ołtarza N. Panny zdobią stare malowidła, przedstawiające cuda, połączone z obrazem, znajdującym się w ołtarzu.— Kościół po-bernardyński, zbudowany na wyniosłym brzegu, opasany murern, wysoko wznosi wysmukłą wieżą. Założony w 1595 przez króla Zygmunta III. Ma wewnątrz ołtarze w stylu Odrodzenia, jednostajne, naśladujące marmur. Do tej parafii należy też kościół i klasztor pp. brygidek, wzniesiony w 1642 przez Wesołowskich; tu mieszczą się zakonnice z innych zniesionych klasztorów; nowicyatu niema.—Trzecią parafię, położoną na lewym brzegu Niemna, znajdujemy przy kościele po - franciszkańskim, wzniesionym w 1635 przez Eustachego Kurczą. Dawniej miasto liczyło większą liczbę kościołów. Tak, kościół po-domiuikański, przy którym mieściły się szkoły, odnowiony w 1853 staraniem ks. Ł. Łun-kiewicza pijara, w r. 1864 zmieniony na prawosła-

sztychowanym widoku G-a w 1568 roku przez Ziindta, podług rysunku Adelhausera (fig. 280). Do r. 1846 można było obejść cerkiewkę dookoła, lecz później Niemen podmył brzeg pod Kołożą, tak, iż d. 1 kwiet. 1853 jedna ściana runęła w rzekę. Obecnie pozostała tylko lewa ściana i pres-biteryum. Jest to budowa garnkowa, t. j. w ścianę są wmurowane wielkie garnki, raczej hła-dysze, leżące poziomo i otworami połączone z wnętrzem cerkwi; służyć one miały podobno do wzmocnienia rezonansu przy śpiewach cerkiewnych. Strop wsparty był na dwu filarach, na-zewnątrz mur, tynkiem niepokryty, posiada ozdoby w kształcie krzyżów i gwiazd z polewanych kolorowych kafli. Budowlę tę przypisują jeńcom, których 11000 przyprowadził Witold z miasteczka (prigorod) Kołoże z pod Pskowa w r. 1405.

Itttnua.

'Temp!um J\ uporu* lolfrtciu/*

TT

/-.u.!

jT ln

h\p^fz,r

ÎM ‘

«r-, i

,£.....

liTli

ii

’U

MM

m

Wmmm

Fig. 280. Vera designatio urbis in Littavia Grodnae... (Nürnberg 1568),

wną cerkiew, następnie zupełnie zniesiony; na jego miejscu pozostał niewielki plac obok gimnazyum; kościół karmelitów zamknięty w 1844 r., berna-dynek zmieniony na cerkiew i seminaryum. Kościół farny, założony jakoby przez w. ks. Witolda, zmieniony na sobór św. Zofii w 1809 r., o czem świadczą napisy na dzwonach, posiadał jedną wysoką wieżę i okna ostrołukowe, po pożarze i zawaleniu wieży w 1895 przerobiony zupełnie, otrzymał liczne szeroko kopulaste wieże. Prócz tego znajduje się tu kościół dawniej pp. bazylianek, dziś klasztor żeński. Na-koniec na Horodnicy pobudowano cerkiew na pamiątkę cudownego ocalenia cesarza Aleksandra

11-go. — Najciekawszym zabytkiem archeologicznym G-a są ruiny cerkiewki Kołożańskiej, leżące za wąwozem, którym płynie Horodniczanka. Wcale dokładny wizerunek jej znajduje się na

Przechowuje się dokładny opis tej cerkwi w inwentarzu spisanym przez bazylianina, Ignacego Kulczyńskiego, roku 1738, a wydrukowanym w „Apxeorpa(f>imecKiü cóopiMKB ^OKyMeHTom.” t. IX, str. 412 i nast. Opuszczona w r. 1845, doszła do zupełnej ruiny za panowania cesarza Mikołaja I-go, pomimo wyznaczonych przez niego 1000 i potem 10 000 rubli na reparacyę (artykuł P. Dikowa: „MaTepioii .pa HCTopin ÈojioæcKOH pepKBii”, oraz E. X w „rpopeH-CKk ryóepHCKia BD^omocth” z 1865 roku). Z gmachów najgodniejsze są uwagi: kamienica, położona na rogu placu i ulicy Brygidz-kiej, naprzeciw kościoła farnego (dziś częściowo przerobiona na hotel Metropol), w której w 1586 zmarł Stefan Batory. Na początku XIX w. wskutek eksdywizyi dostała się wielu właścicielom i uległa przeróbkom, zmieniającym zu-pełnie jej wygląd. Podczas pamiętnego pożaru w 1885 wszystkie przebudówki i przepierzenia uległy działaniu ognia i opadły, a wtedy ukazały się wspaniałe sklepione sale. Część gmachu dotąd okazuje te ślady, gdyż z powodu licznych współwłaścicieli nie może być odbudowana.—Gim-nazyum mieści się w dawnym gmachu po-domi-nikańskim i zostało przekształcone z dawnych szkół, zawiera dosyć bogatą bibliotekę, zbiór wielki dawnych narzędzi fizycznych. Gmach dotykał bezpośrednio kościoła po-dominikańskiego, w którym znajdował się pomnik Stanisława Augusta: pod popiersiem króla, ogromna marmurowa tablica, pod nią orzeł. Najprzedniejsza ulica prowadzi do dworca kolei żelaznej; tu widzimy: sąd okręgowy, gmach ininisteryum finansów (bank i Izbę skarbową), pocztę, pałacyk księcia

ropie. Dalszy ciąg ulicy prowadzącej do kolei żelaznej, zwany Rozkoszą, był zabudowany małe-mi, jednostajnemi domkami, o froncie murowanym, a reszcie ścian drewnianych. Domki te, zbudowane przez Tyzenhauza, przeznaczone były dla żołnierzy załogi; obecnie zaledwo kilka zachowało pierwotne fronty. Pamiątkę po śmiałym organizatorze wielkiego przemysłu stanowią ruiny 5-u olbrzymich kamienic nad rz. Łosośną, położone za miastem, lecz widzialne z ulic nadbrzeżnych. Biblioteki zaś przechowują po kilka numerów „Gazety Grodzieńskiej” z lat 1779 — 1780, wydawanej staraniem Tyzenhauza, w drukarni umyślnie na ten cel założonej, a później sprzedanej do Wilna dla Akademii, za pośrednictwem ks. Poczobutta. Poza plantem kolei leżą ogromne koszary artyleryi. G. stanowi

-5»

T-

«:.Ly .1

!.;v

aï

SÄ

g

Ä

* i «Tl* J

:;t

■îü

étk

'/

: • .AU

• \w(W

f'J,

h!*j

-, J1

5

JT;?" .

•i

i.

Fig. 281. Gmach Ekonomii Grodzieńskiej.

Czertwertyńskiego, dom Elizy Orzeszkowej, kościół protestancki i gimnazyum żeńskie, należące do zakładów cesarzowej Maryi. Najlepszą część miasta stanowi tak zwana H o -rodni ca; dokoła dosyć obszernego placu leżą: pałac gubernatora (dawna Ekonomia grodzieńska, fig. 281), gmach ten parterowy o dwu skrzydłach posiada piękny sad, bogate odrzwia, posadzki i kominki. Na przeciwnym końcu placu, śród ogrodów, wznosi się dom Walickich niegdyś, dziś re-zydencya biskupa prawosławnego. Na tym też placu leży teatr, pamiątka po Tyzenhauzie, a na środku placu pobudowano cerkiew na pamiątkę cudownego ocalenia cesarza Aleksandra II. Tu za czasów Tyzenhauza znajdowały się liczne fabryki, szkoła miernictwa i weterynaryjna, a przy niej, założony przez Giliberta, słynny ogród botaniczny, który należał do najbogatszych w Eu-obóz, który głównie rozciąga się na lewym brzegu Niemna, cokolwiek powyżej G-a około folwarku Rumlówek. — Podług spisu w r. 1897 G. liczyło 47 000 mieszkańców, z których 74°/0 żydów, 13.3°/₀ katolików, 11% prawosławnych.— Przemysł i handel na nizkim stopniu rozwoju; z fabryk pierwsze miejsce zajmuje wielka fabryka tytoniu, browar, fabryka korków, wielki zakład introligatorski i inne pomniejsze. G. posiada wodociągi.— Dekanat grodzieński liczy 13 pa-rafij katolickich, prawosławny—pięć. — Okolice Grodna są wielce malownicze. Z sąsiedniego wzgórza, zwanego Mereckiem, roztacza się na miasto wspaniały widok. Liczne świątynie, czerwone dachówkowe dachy, oraz ogrody—sprawiają nader miłe wrażenie. W pobliżu, w górę Niemna, leży pałacyk i park Poniemoń, własność Niemcewiczów; poniżej Pyszki, gdzie są wychod-

nie i łomy kredy. Po dwu stronach Niemna, w odległości 3 wiorst, leżą dawne pałacyki myśliwskie Stanisława Augusta: Stanisławów, własność ks. Lubeckiego, i Augustówek, własność p. 0’Brien de Lascy. Pałacyk w Augustówku przechował się w pierwotnej formie. — W G-ie urodzili się: malarz January Suchodolski, fizyk Zygmunt i chemik Edward Wróblewscy.

liczna, do różnych świadczeń na rzecz grodu obowiązana. Składała ona daninę w bydle i w zbożu, zwaną stróża, pasała bydło dla grodu przeznaczone, piekła chleb, dostarczała statków gospodarskich, wozów wojennych, jeździła z prze-różnemi posyłkami, a nawet wyrabiała broń.

Od tych posług, na rzecz załogi grodowej spełnianych, wsi w okolicy grodów nosiły często nazwy, jak: Skotniki, Krowiary, Owczary, Swi-niary, Koniary, Kuchary, Piekary, Łagiewniki, Woźniki, Komorniki, Szczytniki, Grotniki, Żerd-niki. Wsi o tych nazwach spotykamy najczęściej w pobliżu grodów. Wsi te nosiły nazwy narok owych, a ludność zwano na rocznikami. Nazwy te pochodzą od słowa rok, które oznaczało termin w stałych odstępach czasu przypadający; w pewnych też i stałych odstępach czasu ludność okoliczna składała grodowi świadczenia. Obowiązaną była nadto do budowy nowych i naprawy starych grodów, w szczególności do dostarczania materyałów i robotnika. Od obowiązku tego nawet szlachta wolną nie była. Panujący uwalniali wprawdzie niekiedy szlachtę lub ludność w dobrach duchów- . nych bądź szlacheckich zamieszkałą od tych powinności względem grodów, ale uwolnienia te zdarzały się dość rzadko. Dopiero król Ludwik przyrzekł w przywileju Koszyckim (1374), że jeżeli który stary gród wymagać będzie odnowienia, natenczas w czasie pokoju burgrabia lub dzierżawca grodu naprawy tej winien dokonać; natomiast w czasie wojny ludność w okręgu tych grodów zamieszkała pomagać powinna przy naprawie grodów granicznych. Nadto, gdyby jaki gród nowy dla obrony kraju, za radą i zezwoleniem baronów, budować przyszło, tedy do tej budowy szlachta przyczyniać się winna; gdyby natomiast król bez rady i zezwolenia baronów nowy gród budować chciał, własnym go kosztem budować będzie. W tym przywileju król wylicza najznakomitsze grody Królestwa: Kraków, Biecz, Sącz, Wiślica, Wojnicz w ziemi Krakowskiej; Sandomierz, Zawichost, Lublin, Sieciechów, Łuków, Radom w Sandomierskiej; Łęczyca w Łęczyckiej; Piotrków w Sieradzkiej; Brześć, Kruszwica, Włocławek w Kujawskiej; Poznań, Międzyrzecz, Zbąszyń, Kalisz, Nakło, Konin i Pyzdry w Wielkopolsce. Na czele grodu stał pierwotnie kmieć grodowy, zwany w źródłach cornes, który od drugiej połowy w. XII począł się nazywać cornes castellanus, albo krótko: castellanus. Był on przedewszystkiem stróżem grodu i dowódzcą załogi grodowej. Dla niej ściągał z ludności okolicznej daniny w płodach naturalnych i pilnował prestacyi w robociznach. W razie wojny zbierał z całego terry-toryum, w którego obrębie gród się wznosił, ludność do służby wojennej obowiązaną i na jej czele bronił grodu lub odprowadzał wojsko na miejsce zboru, przez panującego lub woje-

w. w.

Grodwagner Jan, rodem z ziem pruskich, wydał nader ważne dziełko, pod tytułem: „Diseurs o cenie pieniędzy teraźniejszej i o niektórych skutkach jej, przydane teraz nowo medium albo sposób zniżenia ceny pieniędzy bez szkody każdego, co gdy się zachowa, choćby pieniądze oraz jako hyberna spadły, niktby przez sie na nich nic nie utracił” R. p. 1634, w 4-ce, b. m. dr. Dla historyi wewnętrznych dziejów kraju jest to ważna broszura. Z niej widać, mówi Czacki (t. I, 165, nota 248), że sejm nie dowierzał królowi co do bicia monety w należytej stopie, że ją tenże bijał w stopie niższej. Widać i to, że ówczesna Europa osobne wyrabiała towary dla zbytkującej Polski, których sama nie używała u siebie”.—„Enc. Org.”.

Grody W Polsce. Grodami albo grodziskami nazywano w Polsce miejsca obronne, w których ludność okoliczna chroniła się i broniła przed napadami nieprzyjacielskiemi. Miejsca takie istniały już w czasach przedhistorycznych na obszarach ziem później Polską zwanych, a dowodem tego np. młoty kamienne, narzędzia z kości lub krzemienia, znajdowane wśród resztek okopów ziemnych dotąd zachowanych. Grody budowano w miejscach trudnodostępnych, oblanych wodą, otoczonych bagnami lub położonych nad urwiskami. Miejsca te otaczano wysokiemi wałami ziemi, w formie pierścienia usypanemi, a na wałach ustawiano ostrokół z pali drewnianych. Niekiedy wewnątrz wałów usypywano wyniesienie, również ostrokołatni otoczone, na którem stawiano wieżę, będącą ostatnim punktem obrony, w razie, gdyby nieprzyjaciel zdobył ostrokół.

W pobliżu grodów, na t. zw. podgrodziach, chętnie osiedlała się ludność rolnicza i rzemieślnicza, gdyż liczyła na przytułek w grodzie w razie napadu. Tym sposobem stały się grody wcześnie miejscem zebrań ludności, która tu schodziła się na obrzędy religijne i dla wymiany produktów. W urządzeniach wojskowych Bolesława Chrobrego grody odegrywały ważną rolę.

Grody w Poznaniu, Gnieźnie, Włodzisławiu i Gie-czu mieściły po kilka tysięcy zbrojnego rycerstwa, a na pograniczu pomorskiem powstał cały szereg grodów, jak Santok, Drżeń, Czarnków,

Wieleń, Ujście i Nakło; liczne grody istniały też wewnątrz kraju. Grody te nie były miastami w znaczeniu późniejszem, gdyż przeważnie mieszkało w nich rycerstwo, podczas gdy ludność rolnicza i rzemieślnicza mieszkała w podgrodziach. Żywności i potrzebnych usług dostarczała załodze grodowej ludność wiejska oko- wodę wskazane. Pomocnikiem jego był wojski

Dr Al. W.

Dr J. P.

1499, otrzymał kanonię poznańską, dwie gnie-zieńskie i krakowską. Pochowany jest na Wawelu.—Por. S. Kośmińskiego „Słownik lek.

Dr J. p.

pols.” str. 152.

Grodzicki Andrzej (* w Poznaniu w ostatniej ćwierci wieku XV—f tamże d. 7 kwietnia r. 1550), lekarz i duchowny. Kształcił się w Krakowie i tam w latach 1505 i 1507 otrzymał stopnie bakałarza i magistra filozofii; doktorem medycyny został za granicą, prawdopodobnie we Włoszech. W roku 1514 był kanonikiem poznańskim, w następnym gniezieńskim, w r. 1533 powrócił do Poznania i przemieszkiwał tam do śmierci. W bibliotece dominikańskiej w Poznaniu znajduje się dzieło Avicenny, wydane po łacinie w Wenecyi w r. 1483, opatrzone uwagami licznemi, ręką G-ego dopisanemi.—Por. S. Kośmińskiego „Słown. lekarzów pols.”

Dr J. P.

(tribunus). Od połowy wieku XII począł się zmieniać skład załogi grodowej. Panujący poczęli hojnie rozdawać ziemię rycerstwu, które opuszczało grody i osiadało na roli, a załogę grodową poczęli odtąd tworzyć najemnicy, utrzymywani i płatni przez kasztelanów. W pierwszych latach wieku XIV, za panowania Wacławów czeskich w Polsce, powstał nowy urząd, przyjęty z Czech. Był to urząd starostów, urzędników królewskich, władzą egzekucyjną obdarzonych, na których przeszły attrybucye kasztelanów, a w szczególności straż grodów. Odtąd grody stały się siedzibą starostów i podwładnych im podstarościch i burgrabiów, którzy na Rusi zwali się wojewodami grodzkimi. Ci urzędnicy mieli odtąd pieczę i staranie około utrzymania grodów, uposażeniem ich były dobra królewskie, zwane starostwami. Kasztelanowie usunęli się od grodów, stali się wysokimi dostojnikami państwa, i tylko na wypadek wojny zostawali dowódzcaini siły zbrojnej okręgów wojskowych, które przedtem zwano kasztelaniami. Zarówno kasztelanowie, jak ich następcy, starostowie, sprawowali obok władzy wojskowej także władzę cywilną, sądo-wo-administracyjną. Stąd grody w Polsce były równocześnie magistratami sądowemi.—Literatura „Słownik geograficzny Królestwa Polskiego” (tom II, Warszawa 1881 [art. Grodzisko]); Zakrzewski Ignacy „O grodach wielkopolskich” („Zapiski archeologiczne poznańskie”, wydawane przez kommissyę archeologiczną poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk, pod redakcyą Wł. Jażdżewskiego i d-ra B. Erzep-kiego, tom I, Poznań 1890); Piekosiński Franciszek „Ludność wieśniacza w Polsce w dobie piastowskiej” („Studya, rozprawy i ma-teryały z dziedziny historyi polskiej i prawa polskiego”, tom I, Kraków 1897).

Grodzicki Wawrzyniec (* w Poznaniu około środka wieku XV—f po r. 1515), lekarz i duchowny. Do nauk lekarskich przykładał się za granicą; powróciwszy jako doktor medycyny, wstąpił do stanu duchownego i w dniu 27 lutego r. 1487 otrzymał kanonikat lekarski przy kapitule poznańskiej, opróżniony przez śmierć Wincentego Karczewskiego. Około roku 1499 uzyskał nadto kanonię gniezieńską, z której zrezygnował w r. 1515. Dalsze koleje życia jego są nieznane.—Por. S. Kośmińskiego „Słownik lek. polskich” str. 152.

Grodzicki Maciej (* w Poznaniu w r. 1458— f w Krakowie d. 11 lipca r. 1517), lekarz i duchowny. Początkowo był uczniem uniwersytetu krakowskiego i tamże w r. 1478 został bakałarzem nauk wyzwolonych, poczem wyjechał do Włoch po naukę dalszą. Bawiąc w Rzymie przez lat kilkanaście, dostąpił godności doktorskiej w filozofii i medycynie, oraz umiał sobie zjednać względy i łaski papieża Aleksandra IV, dzięki którym, po powrocie do ojczyzny, około r.

str. 152.

Grodzicki Stanisław, jezuita, sławny teolog i kaznodzieja (* w r. 1541 w Poznaniu— f tamże 1613); po odbyciu początkowych nauk w mieście swojem rodzinnem udał się do akademii krakowskiej i tam, pod sławnym Jakóbem Górskim, w wymowie i rymotwórstwie się kształcąc, wraz z Grzegorzem Lwowczykiem wieniec (lauream) w tych naukach w r. 1561 otrzymał, a po wysłuchaniu filozofii kupiectwem lat 7 się zajmował. Potem podróżował po Niemczech, zawadził o Wittenbergę i bywał na dworach książąt niemieckich. W r. 1568 znajdował się w Rzymie, przytomny pogrzebowi ziomka swego, Stanisława Kostki, i wraz z powyższym Lwowczykiem wstąpił wtedy do zakonu jezuitów i tamże wieniec teologii w r. 1571 uzyskał. Gdy powrócił do miasta rodzinnego, wysłano go na Litwę, która wówczas, prawie cała chęcią nowości uniesiona, była w odszczepieństwie od Kościoła katolickiego. Odznaczył się tam G. wytępianiem błędów za pomocą kazań, dysput publicznych i pism polemicznych; tamże wiele lat w nowo - założonej akademii w Wilnie u-czył teologii. Był niezmiernie nabożny i pokorny: do przyjęcia wyższych stopni w zakonie musiano go przymuszać; tak zniewolony rządził kollegiami: w Pułtusku, Jarosławiu, Poznaniu i Krakowie przez lat 18. Pism jego, drukiem ogłoszonych, znanych jest 10, w tej liczbie 7 polskich, a 3 łacińskie. Są to albo kazania, albo też rozprawy polemiczne, wymierzone przeciwko protestantom. Wymieniamy: „O poprawie kalendarza kazania dwoje X. Stan. Grodzickiego, doktora i professora w akademii wileńskiej Soc. Jesu w Roku Pańskim 1587. Pierwsze w Poście w Białą, a drugie we wtórą po Wielkiej Nocy Niedziele, w kościele u św. Jana miane, w jedno zebrane, a teraz przez autora przejrzane i potrzecie wydane” (Wilno 1587). Kazania te zapewne wywołane były znaną oppozycyą przeciw przyjęciu kalendarza Gregoryańskiego i zmierzały do przekonania wiernych o koniecz

ii.

zyk polski.

ności i pożytku onej poprawy. — „Encyklop.

S. Org.”

Grodzicki Antoni (wiek XVI), pisarz religijny i kaznodzieja polski, przełożony klasztoru dominikanów w Krakowie. Jako kaznodzieja polemiczny należy do głośnych u współczesnych w całej Polsce. Żarliwością swoją w głoszeniu słowa Bożego, siłą dowodzenia i innemi zaletami kazań ściągał licznych słuchaczów, nawet z pośród odszczepieńców, którzy pod wpływem wymowy G-go powracali licznie na łono Kościoła katolickiego. Świadczy o tem Abrah. Bzowski (w dziele „Propago Ś. Hyacynthi”). Pisma wydane przez G-ego tenże Bzowski nazywa do-skonałemi. Z tych jedne są oryginalne, inne tłómaczone, a wszystkie dotyczą życia i kano-nizacyi św. Jacka, patryarchy dominikanów polskich. Wierszem napisał: „Historya kanoni-zacyi św. Jacka” (Kraków, druk Kobylińskiego 1598, in 8-o). Wydał nadto bardzo obszerny i wyczerpujący „Żywot św. Jacintha i t. d.” (Kraków 1595, in 8-o), tudzież „O żywocie, cudach i postępku kanonizacyi błogosławionego Jacintha, fundatora i t. d., ksiąg czworo” (Kraków 1595, in 8 o). Dzieło to jest przeróbką żywota św. Jacka, napisanego przez Stanisława z Krakowa (ob.) którą po łacinie w w. XVI sporządził Seweryn z Lublina, także dominikanin (ob.), G. zaś przetłómaczył na ję-

Ks. Wł. Ku.

Grodzicki Paweł, herbu Łada, rodem z ziemi Łukowskiej, w młodości służył w wojsku ko-ronnem. Mikołaj Sieniawski, podczaszy koronny, poznawszy w nim znakomite zdolności, własnym kosztem wysłał go do Niderlandów, dla kształcenia się w sztuce wojennej. G. oddawał się tam szczególniej nauce artyleryi. Po powrocie do kraju służył dalej w wojsku, naprzód jako pułkownik, a następnie Władysław IV mianował go generałem artyleryi koronnej. Pourządzał arsenały w Krakowie, Warszawie i Lwowie. Umarł 1645 r.

Grodzicki Krysztof, herbu Łada (* 1659), starosta drohobycki, w młodości służył w wojsku w Niderlandach, gdzie z bratem starszym, Pawłem, uczył się sztuki wojennej. Wróciwszy do kraju, był w wojsku koronnem w 1648 r. pułkownikiem, a potem generałem artyleryi. Około 1652 r. został kasztelanem kamienieckim. G. odznaczał się podczas wojen kozackich i szwedzkiej za czasów Jana Kazimierza. Podczas buntu Chmielnickiego z niewielkim oddziałem bronił Kudaku. Po nieszczęśliwej bitwie nad Żół-temi Wodami, pisał list do Mikołaja Potockiego, hetmana wielkiego koronnego, donosząc mu o klęsce i stracie syna (Stefana Potockiego), oraz o trudności dalszego utrzymania Kudaku. Potocki cofnął się pod Korsuń, list zaś G-ego i prośbę o posiłki, tak dla siebie jak dla niego, posłał do kanclerza Ossolińskiego. Potocki pod Korsuniem dostał się w ręce kozaków; G. zaś, cłioć nie odebrał posiłków, długo jeszcze trzymał się w Kudaku, nanowo przez siebie obwarowanym, ale w końcu, nie widząc ratunku, otworzył bramę kozakom, którzy go w niewoli zatrzymali, a tę twierdzę, wystawioną przez Polskę dla zasłony od Turcyi i trzymania ich w posłuszeństwie, z ziemią zrównali. Wydostał się G. z niewoli po Zborowskiej ugodzie; a gdy wkrótce Polacy nanowo rozpoczęli wojnę z kozakami, jako pułkownik artyleryi walczył pod hetmanem Kalinowskim pod Bato-hem nad Bohem. G. tylko przez to ocalał, że miał twarz zaczernioną od prochu działowego i dlatego nie poznano go między śniadymi Tatarami. We dwa lata, za znacznym okupem, wydostał się z tej niewoli (1655 r.). Lwowa bronił G. już wówczas jako generał artyleryi po Przyjemskim. G. wcześnie przed przyjściem nieprzyjaciela kazał przedmieścia, sady, winnice i co tylko za murami było na zawadzie, z ziemią zrównać, a mury, wały, fosy, do należytego stanu doprowadził. Klasztor bernardyński uczynił warownym zamkiem z okopami, mostem, skrzyniami do dział, a obronę jego zlecił Ochabowi, pułkownikowi, z dragonami. Zamek wyższy, oddawna pustkami stojący, staraniem G-ego wrócił do dawnej postaci wojennej. Po tygodniowem strzelaniu odebrano we Lwowie list od Chmielnickiego, z przypomnieniem, że już raz to miasto oblegał i dobrze się z niem obszedł, i z żądaniem poddania. Na pierwszy list nie dano odpowiedzi, ale po odebraniu drugiego rada nie-tylko odpisała Chmielnickiemu, ale u jego kanclerza, Wyhowskiego, szukała przychylności i porozumienia. G. ze starszyzną wojskową i szlachtą zgodził się na poselstwo; Chmielnicki uprzejmie przyjął posłów parę razy, a jednocześnie Buturlin, dowódzca wojska moskiewskiego, strzelał z dział do miasta, chcąc je zająć dla cara. G. wciąż mu ogniem odpowiadał. Posłowie wyrozumieli, że Chmielnicki da się zmiękczyć pieniędzmi; zaczęto więc w tym względzie układy, w które wdał się już i G. Chmielnicki żądał zrazu 400000, ale wreszcie zniżył okup do 60 000 ówczesnych złp., poczem odstąpił od oblężenia. Później G. walczył przeciw Szwedom w Polsce. W r. 1658 był przy zdobywaniu Torunia, zajętego przez Szwedów, którym chciał go Sapieha odebrać. G. przyprowadził mu 3 0u0 wojska i artyleryę, którą ciągle o-strzeliwał nieprzyjaciela. Poprzednio G. sprowadził z Niemiec artylerzystów i inżynierów, a między innymi sławnego podówczas Goetkanta; puszczał na miasto kule ogniste i wielkie bomby z moździerzy drewnianych, w ziemię wkopanych; zgoła nie zaniedbał niczego, co tylko podawała sztuka ówczesna, między sposobami zdobywania twierdz najwarowniejszych. Po kil-komiesięcznem oblężeniu Toruń zmuszony był poddać się. G. jako polski gubernator Prus,

cf. XIII).

A. A. K.

z kilku tylko chorągwiami lekkiej jazdy, ścigał ciągle Szwedów. — „Enc. Org.”

Grodzicki Faustyn (* 15 lutego 1709—f w końcu XVIII w.), uczony jezuita polski, rodem z Litwy. W osiemnastym roku życia wstąpił do zakonu Tow. Jezusowego w Krakowie i tu odbywał nowicyat. Przeniesiony do Lwowa, tamże złożył professyę czyli śluby zakonne 2 lutego 1744 roku. W szkołach jezuickich u-czył kolejno retoryki przez 4 lata, matematyki przez 6 lat i filozofii przez 6 lat. Piastował nadto różne urzędy zakonne: prefekta studyów, bibliotekarza, prokuratora. Przez lat 5 był przełożonym rezydencyi w Łaszczowie, później rektorem kollegium w Kamieńcu Podolskim; od roku zaś 1770 przebywał w Porycku. C. A. Tromler w dziełku swojem „De Polonis latine doctis Diatribe” mówi o G-m, iż był człowiekiem bystrego umysłu i znakomitym znawcą języka łacińskiego. W walce jezuitów z pijarami G. odegrał niepoślednią rolę. Jako przeciwnik reform Konarskiego (ob.) co do metody sposobów nauczania, szczególniej wymowy i języka łacińskiego, miał jakoby napisać dziełko wymierzone przeciwko niemu: „De per-versa atque inepta stili ad scriptoris veteris exemplum conformatione liber” (Lwów, druk Tow. Jez. 1746, in 8-o). Rzeczywiste dzieło, w którern G. powstaje na Konarskiego, jest wyciągiem z Kwintyliana i dawnych retoryk i nosi tytuł: „Theatrum eloquentiae illustrissimarum personarum apparatu ex antiquissimis et proba-tissimis rhetoribus, oratoribus et archirhetoribus instructum, seu dissertatio de magna arte Rhetori-ces per dialogismum proposita, auctore etc.”(Lwów druk S. J. 1745, in 8-o). Wydał nadto: „Scientia artium militarium, architecturam, pyrotechnicam, tacticam, polemicam, perspectivam complectens, sive lectiones mathematicae, in Cel.Principis Janus-si Sanguszko Lubartowicz, Ensiferi. M. D. Lit etc., obsequium, nobilitatis polonae eruditionem, cura etc. Ignatii Bogatko, Ensiferidae Bracłaviensis, pro corona cursus Mathematici, Leopoli auditi sub R. P. F. G.” etc., editae (Lwów, druk T. J. 1747, in 4-o). Dzieło to, ozdobione figurami, Bentkowski w swojej „Historyi literatury” nazywa wybornem; drugie jego wydanie, poprawione, wyszło we Lwowie 1753 r. Błędnie G-u przypisywano autorstwo książki polskiej p. t. „Architektura” (jakoby Lwów 1748.— Porów. Estreicher XVII

Ks. Wł. Ku.

Grodziecki Jan, przez niektórych zwany Gródeckim z powodu łacińskiej postaci nazwiska Grodecius, herbu Dryja, ksiądz, filolog polski, ur. 1525 w Wielkopolsce, f 1590. Kształcił się w akademji krakowskiej, następnie we Włoszech, dokąd był wysłany przez Jana Osieckiego, kanclerza koronnego, gdzie też otrzymał stopień doktora filozofji i obojga prawa. W czasie pobytu w Rzymie zjednał sobie względy Stanis. Hozjusza, podówczas biskupa warmiń-

Eno. Po» Iłuatr. Zeu. 906. T. XXVI

skiego, któremu potym był pomocny przy pisaniu listów podczas sprawowania poselstwa papieskiego w Wiedniu i na soborze trydenckim (1562). Od Hozjusza też otrzymał kanonję warmińską i za jego wstawieniem się został dziekanem kolegjaty głogowskiej i kanonikiem wrocławskim. Zasłużył się wydaniem najważniejszego z dzieł św. Cyryla, biskupa jerozolimskiego (f 386) „Catecheses—xau]/7jaeu;”, które zawiera artykuły wiary chrześcijańskiej o sakramentach i mszy św., wykładane przez niego w części katechumenom, w części zaś neofitom; wykłady te noszą także nazwę „Catecheses my-stagogicae” i stanowią najpełniejsze i najważniejsze źródło do dziejów dogmatyki i liturgiki chrześcijańskiej wieku IV-go. Rękopis grecki tego dzieła, odkryty w Wenecji, darowany był Hozjuszowi w Rzymie, gdzie go G. przepisał i przełożył na język łaciński, a następnie, bawiąc w Wiedniu z Hozjuszem, tamże w obu językach wydrukował. Nagłówek tego dzieła: „Toö èv àYioiç zatpôç    KoptXXoo ’Ap/tErciaxo-

7uoo TspoaoXopiùv (JLooTaYWYtxal xar/j^Yjasn; 7uśvts... Saueti Patris nostri Cyrilli Archiepiscopi Hiero-solimorum Mystagogicae Catecheses quiuque, ad eos qui suut recens illuminati. Quae nunc primum et Graece et Latine simul eduntur... Joanne Grodecio interprète. Viennae Austriae” 1540, w 4-ce. Oprócz tego wydania były jego przedruki: w Paryżu 1564 i w Antwerpji 1564. G. wydał jeszcze w r. 1564 obszerniejsze dzieło św. Cyryla p. n. „Saneti Patris nostri Cyrilli Archiep. Hierosolimorum Catecheses illuminato-rum Hierosolimis XVIII et quinque Mystagogicae. Quae... nunc primum Latinitate donatae in lucern prodeunt. Joanne Grodecio P. et J. U. D... interprète” w Kolonji, 1564 fol.; wydanie drugie w Paryżu, 1608; inne 1631 fol. (studio et opera Joan. Prevotii); znajduje się nadto w „Theatrum Scheldonianum” Oxoniae 1703 fol., oraz w zbiorze dzieł św. Cyrylla, wydanym przez benedyktyna Touttégo. Dodać należy, że tłumaczenie tego dzieła św. Cyryla na jęz. słowiański w rękopisie pergaminowym, pochodzącym z Macedonji i Bulgarji, posiadał od-dawna prymas Jak. Uchański i przełożył je sam na jęz. polski. Dowiedziawszy się o pracy G-ego, udzielił mu swego rękopisu słowiańsko-polskiego do porównania z oryginałem; z czego się okazało, że oba teksty, słowiański i grecki, niemal zupełnie się zgadzają. Rękopis słowiański Uchańskiego przy końcu wieku XVIII-go znajdował się w bibljotece księży reformatów w Sandomierzu; obecnie przechowuje się w Bibljotece Głównej w Warszawie.

Grodziecki Adam, herbu Dryja, posłował roku 1625 na sejm, skąd wyznaczony nakommis-sarza na trybunał radomski. W r. 1627 mianowany kasztelanem nakielskim, a w r. 1631 był kasztelanem międzyrzeckim. Kiedy Ossoliński przyjął tytuł cudzoziemski, G. na sejmie

111

1634 r. silnie przeciw niemu powstawał i na- | Od uścia Swisłoczy brzegi rosną na wysokość pisał dziełko pod przybranem imieniem Macieja Dargodzkiego (ob.) pod tytułem: „Przestroga o tytułach i dygnitarstwach cudzoziemskich w Polskiem królestwie” (bez miejsca druku, 1634, in 4-to; wyd. 2-e 1637 r., uskutecznione przez Jemielińskiego, wykryło prawdziwe imię autora).

i noszą silne ślady erozyi, powyżej Grodna po obu stronach, a poniżej — przeważnie od lewej, wskutek trzebieży leśnej. Pokład zawierający głazy narzutowe leży to na powierzchni, to w głębi. Wytoczone z bocznych jarów działaniem wód głazy utworzyły napoprzek koryta Niemnowego liczne rafy i mielizny. Poniżej Grodna koryto Niemna wrzyna się na 280 — 400 stóp nad p. m.—Najobszerniejszą wyżynę napotykamy pomiędzy Rosią a Zelwianką; pomiędzy Wołkowyskiem a miastem Zelwą wznosi się ona od 700 — 840' n. p. m. i kieruje z północy na południe. Na południo - zachodzie Grodna, pomiędzy Niemnem, doliną Swisłoczy, Bobry i koleją Grajewską, leży obszerna wyżyna, usiana głazami narzutowemi, porozmywana na oddzielne wzgórza, sięgające 800 stóp n. p. m. W środku jej leży miasto Sokółka. Ku wschodowi od doliny Swisłoczy po dolinę Zelwianki wyżyna staje się bardziej jednolitą. Na południe linii Białystok-Wołkowysk owa pagórkowata kraina ciągnie się na źródłach Narwi, Narewki i Leśnej, ku Brześciowi. Na niej leży puszcza Białowieska, której część południowa, na źródłowiskach Leśnej, leży pomiędzy 400 a 550' wysoko.

Wody. Według Bobrowskiego (Materyały do geografii i statystyki Rossyi), rzeki w tej gubernii zajmują 160 000 dziesięcin, strugi i potoki 64 000 dziesięcin, stawy do 10 000 d., błota i jeziora do 228 000, t. j. razem do 460 000 d , czyli V₈ część całej rozległości. — Na południowej granicy powiatu Wołkowyskiego i północnej Prużańskiego, a na północno-wschodniej Białowieskiej puszczy, w pobliżu Nowego Dworu, leży na rozległej, błotnistej wyżynie punkt działu wodnego pomiędzy Niemnem, Wisłą i Dnieprem. Stąd wypływa Narew z Rudawką, Jasiołda i nako-niec Roś, wpadająca do Niemna. Dział wodny między Wisłą a Niemnem leży na linii w pobliżu Swi słoczy, Sokółki i Nowego Dworu (w powiecie Sokolskim). Do dorzecza Niemna należą powiaty: Grodzieński, Wołkowyski i Słonimski; do Dniepru mała południowa część Słonimskiego, wschodnia Prużańskiego i prawie cały Kobryń-ski; reszta do Wisły. Najważniejsze jest dla gubernii dorzecze Niemna, następnie Wisły. Niemen obu brzegami należy do G-iej G-i od uścia Szczary do uścia Łosośny. Lewym brzegiem do tyka na przestrzeni kilkunastu wiorst powyżej uścia Wiązówki, prawym od uścia Łosośny do uścia Rótniczanki pod Druskienikami. Z dopływów Niemna pierwsze miejsce zajmuje Szczara, niemal całkowicie płynąca w tej gubernii. Dalej wpadają Zelwa, Roś, Swisłocz od prawego brzegu; Kotra i Czarnucha (Hożka) od lewego.—Bug stanowi granicę gubernii od Włodawy do uścia rzeki Nurca. Oba brzegi Narwi do Łap należą do G-i G-iej, stąd do uścia Bobry brzeg prawy. Z dopływów Bugu — Muchawiec z Rytą i Leśna, wypływająca z Białowieży. Do

Przeciw niemu-to i w obronie tytułów książęcych wystąpił znowu Jeremiasz Bielejowski. Trybunał koronny w 1637 r. ofiarował mu marszał-kostwo. Sejm 1641 r. wyznaczył go na kommis-sarza do rozsądzenia szkód i rozgraniczenia województw wielkopolskich od Szląska, Brandenburgii i Pomorza.

Grodzieńska gubernia. G. G. powstała z ziem przyłączonych do Rossyi w następujący sposób:

Ukazem z 14 grudnia 1795 roku utworzono gubernię Słonimską z 8-iu powiatów: Słonimskiego, Grodzieńskiego, Brzeskiego, Kobryńskiego,

Prużańskiego, Wołkowyskiego, Nowogródzkiego i Lidzkiego. W roku 1796 gubernia Słonimska połączoną została z gubernią Wileńską pod nazwą gubernii Litewskiej. Ukazem 9 września 1801 nastąpił podział i w r. 1802 utworzono G-ę G-ą z 8 powiatów gubernii Słonimskiej.

W roku 1813 przyłączono do G-iej G-i obwód Białostocki, liczący 4 powiaty: Białostocki, Sokolski, Bielski i Drohiczyński, przytem dwa ostatnie połączono w jeden Bielski; natomiast powiat Lidzki przyłączono do gubernii Wileńskiej, a Nowogródzki do Mińskiej. Obecnie więc G. G. liczy 9 powiatów. Powierzchnia według obliczeń Strzelbickiego wynosi 695 Q mil, według obliczeń topograficzne - wojskowych 3 512 806 dziesięcin. Geograficznie gubernia rozciąga się między 51 °31 ' i 54°3' szer. półn. i 22°27' a 25°52' dł. wsch. od Greenwich. Granice jej stanowią: na zachodzie gub. Siedlecka, Łomżyńska i Suwalska, na północy Wileńska, na wschodzie Mińska i na południu Wołyńska. Tylko zachodnia granica jest wyraźniejsza; stanowi ją Bug od Włodawy do ujścia Nurca, Nurzec, następnie rz.

Liza, dopływ Narwi, Narew, Bobra, dalej Tatarka i Łosośna, a od jej uścia Niemen aż do Rótniczanki, wpadającej pod Druskienikami.

Stąd zaczyna się gubernia Wileńska, od której granicę stanowią błota nadkotrzańskie, rz. Kotra, dalej rz. Szczara od jej uścia do Niemna aż do Jaworki, dalej znów po polach i błotach do Niemna, trochę Niemnem i suchą granicą do wsi Boczkowic; na wschodzie od powiatu Nowogródzkiego i Pińskiego do jeziora Wyganow-skiego i kanału ks. M. Ogińskiego, a dalej do Prypeci, gdzie schodzą się 3 gubernie.

Budowa powierzchni mało urozmaicona i mało wyniosła. W części północnej, ze wschodu na zachód, ciągnie się mniej lub więcej szeroka dolina Niemna, największej szerokości dosięgając tam, gdzie się z nią zbiegają doliny Szczury, Zelwianki i Rosi z południa i Kotry z północy; dno jej leży od 400 — 550 m. nad p. m.

Żydzi

Polacy

33%

} 23%

23.3

37.6

17.5

05 io o co u< p' -i

CO CO CO O (OJ co' L-

H « H O]

t- 05 00 05

Narwi: Narewka, Supraśl i Bobra; w widłach tej ostatniej i Narwi leżą obszerne bagna, śród których rzeki tworzą całą sieć wodną. Do syste-matu Dniepru należą źródłowiska Jasiołdy i Piny. Jeziora w gub. są nieliczne, jedna grupa na północy zaczyna się około miasteczka Jezior, pod nazwą Rybnicy, dalej nosi nazwę Białego i całym szeregiem mniejszych jezior ciągnie się do porzecza. Od jeziora Białego oddziela się jezioro Kahan, rozpoczynające drugi, równoległy do pierwszego, szereg, ciągnący się po Sałaty. Drugą grupę napotykamy na południo-wschodzie, w dorzeczu Dniepru: Wyganowskie, Skąpe, Sporońskie, utworzone przez Jasiołdę i inne; są one ważne z powodu przeprowadzonych między niemi kanałów. — Błota i niziny zajmują około Y15 część gubernii. Pokryte w części lasem, w części krzakami, w części grzązkie i niepodobne do przebycia. Można je podzielić na 3 grupy: północną, środkową i południową.

Klimat, ogólnie biorąc, umiarkowany; nie zdarzają się ani silne mrozy, ani upały. Ponieważ układ poziomu jest płaski, a wyższe punkta bezleśne, przeto klimat jest wilgotny i zmienny. Średnia temperatura roku w Grodnie 7°C., temperatura stycznia—5°C., lipca 19°C. Izoterma 0° przechodzi przez Grodno około 22 marca, a izoterma 9°C.—28 kwietnia. Przeciętna wysokość barometru 762 milim., stycznia— 763.5 mm., lipca—759.5 mm. Przeciętne minimum 750 mm. Największa ilość opadów w lipcu, ale najwięcej dni dżdżystych w marcu, lipcu i listopadzie, najmniejsza w październiku. Niemen pod Grodnem zamarza przeciętnie na 90 dni. Polne roboty trwają 6 miesięcy, drzewa okryte liściem 188 dni. Przeważają wiatry północno-zachodnie, zachodnie i południowo-zachodnie.

Ludność. Według spisu ludności dokonanego w 1897 r. gub. liczyła 1 617 859 m-ców co stanowi 2 327 m-ców na milę Q (42 na kilometr □ ): jest tedy z pomiędzy 6-iu litewsko-białoruskich gub. najgęściej zaludniona. Ponieważ inne szczegóły tego spisu ludności nie zostały ogłoszone, musimy pod względem plemiennym i wyznaniowym oprzeć się na dawnych—niestety, niezbyt dokładnych obliczeniach. Pod względem plemiennym większość gub. zamieszkuje rdzeuna ludność białoruska, a w części Kobryńskiego i Brzeskiego — małoruska. Polacy zajmują przeważnie powiaty zach.; co się tyczy Litwinów, to tych spotykamy tylko na bardzo małej przestrzeni na północy, w okolicy Dru-skienik i Rotnicy. Według obliczeń E. Czyń-skiego (1887) ludność składała się z następujących składników: Polaków 29.2°/₀, Żydów 19.7°/₀, Niemców 0.97₀/₀, Biało- i Małorusinów 50%-W tej liczbie:

Miasto Grodno . powiat Grodzieński „ Wołkowyski

powiat Bielski „ Białostocki „ Sokólski „ Słonimski „ Prużański „ Kobryński „ Brzeski

Według wyznań liczono prawosławnych 5L3°/₀, katolików 26.5°/₀, izraelitów 18°/₀, ewangielików 1.1, oraz 2 636 mahometan, przy ogólnej ludności w 1887 r. 1 131 500 m-ców. Obecnie procentowe stosunki musiały uledz pewnej zmianie wskutek większego przyrostu żydów.—Ludność katolicka, według mapy sporządzonej przez statystyczny komitet grodzieński, zajmuje półn.-za-chodnią część pow. Grodzieńskiego, więc cały pow. Białostocki i Sokólski i zach. część Bielskiego, po linię Bielsk, Boćki, Siemiatycze, Drohiczyn. Większe wyspy: w pow. Grodzieńskim koło Skidla, Kamionki i Mostów, Indury, Krynek i Jezior; w pow. Wołkowyskim koło Woł-kowyska, Mścibowa, W. Brzostowiey, Swisłoczy, Porozowa; w Słonimskim około Dzięcioła, De-reczyna i wogóle w półn. części; w Prużań-skim około Prużany, Szereszewa, Sielec i Kartuskiej Berezy. Protestantów napotykamy najwięcej w byłym obwodzie Białostockim.

Grunta. Gleba G-i G-iej przeważnie lekka; pszennemi gruntami najbardziej odznaczają się następujące okolice: część Grodzieńskiego pow. nad rzeką Swisłoczą, część Prużańskiego koło Wyżek i Tewel, większość pow. Kobryńskiego, wschodnie części Słonimskiego, Wołkowyskie strony pod Krzemienicą i wreszcie przestronne łany pod Bielskiem i Sokółką. Natomiast znaczne części Brzeskiego, szczególniej na południu, i pow. Grodzieński na półn. Grodna składają się niemal z lotnych piasków. Wogóle ziemia orna zajmuje 39.6°/₀, a z tego 47.8°/₀ pod żytem, 3.8°/₀ pod pszenicą (Ys jarej), 20.8°/? pod owsem, 6% P°d jęczmieniem; 8.7°/₀ zajmują kartofle. Roślin technicznych bardzo mało. Pro-dukcyą ogólną zboża obliczają zaledwo na 11.5 puda na mieszkańca, zatem ilość niedostateczną.

Kommunikacye. Pod względem ilości kolei żelaznych G. G. jest dosyć korzystnie uposażona. Kolej Warszawsko-Petersburska na półn.-zach. gub. od mostu na Narwi, za stacyą Porze-cze (140 w.); Brzesko-Grajewska, od Grajewa, przez Białystok, Bielsk do Brześcia Litewskiego (w. 195); Brzesko-Kijowska (w. 61); Brzesko-Moskiewska, do St. Leśna (w. 168); Poleska, od St. Żabinki do Juchnowicz (w. 110); Poleska z Wilna do Równego (w. 50); Brześć - Włodawa (w. 60), Białystok - Baranowicze (180) —razem 864. Prócz tego istnieje gałąź od Bielska do Białowieży. Niedawno rozpoczęto budowę kolej od Grodna do Wołkowyska, od Wołkowyska do Kleszczel, a dalej w kierunku Ciechanowca i od Kobrynia przez St. Małorytę do Włodawy

w. w.

kwarty 375 złp.

w. J.

Dr J. M.

W. J.

W. J.

razem około w. 260.—Dróg bitych jest niewiele: od Grodna do Białego Stoku i granicy Królestwa Polskiego, od Brześcia ku Kijowu i Moskwie i od Grodna w stronę Grajewa do twierdzy Osowca. Żegluga parowa odbywa się na Niemnie na całej przestrzeni gub. od uścia Szczary po Druskieniki. W obrębie gub. leży kanał Dnieprowsko-Buski, pomiędzy Piną a Muchawcem.—Lasy, niegdyś obfite, zostały wytrzebione tak, iż obecnie G. G. liczy zale-dwo 13°/₀ obszaru leśnego. Zato w niej znajduje się wspaniała puszcza Białowiezka (ob.). Zachowały się też znaczne lasy w pow. Sokolskim około Czarnej Wsi i w półn. części pow. Grodzieńskiego, około Jezior, ciągnące się ku Druskienikom.

Przemysł G-ej g-i z pomiędzy 6-u Litewsko-Białoruskich najwyżej stoi pod względem przemysłowym. Najwięcej rozwinął się przemysł w okolicach Białegostoku i Supraśla (tkacki i przędzalniauy) około Słonima iw Grodnie (ob.). Według sprawozdania minist, skarbu, wydanego podczas wystawy paryskiej, wartość wyrobów wynosiła 21 760 000 rs., t. j. 13 rs. na mieszkańca.

Grodzieńskie sejmy, ob. Sejmy.

Grodzieńskie starostwo grodowe leżało w województwie Trockiem, powiecie Grodzieńskim; jedno z najdawniejszych na Litwie, jak wnosić należy z tytułu, który nosił za Gedymina naczelny wódz wojsk litewskich w wyprawie do Marchii Brandenburskiej, Dawid. Następnie starostami grodowymi byli Jan Młocki (1461), Aleksander ks. Holszański (1499 — 1501), Bazyli Tyszkiewicz (1561), Jan Wołłowicz (1566), Hre-hory Aleksandrowicz (1569), Jerzy ks. Massalski (1571), Jau Aleksandrowicz (1573), Aleksander Chodkiewicz (1576—78). Na sejmie koronacyjnym za Zygmunta III r. 1588 stany Rzeczypospolitej utworzyły z G-go st-a ekonomię królewską, w której skład wchodziło dwieście kilkadziesiąt miasteczek i wsi, między iunemi: Horodnica, Nowydwór, Ławno, Krynki, Odelsk, Kraśnik, Kwasówka, Kwinica, Kotra, Skidel, Wiercieliszki, Jeziory, Sałaty, Miłkowszczyzna, Mosty ; znaczenia starostwa grodowego nie straciło ono jednak. Po roku 1588 starostami grodowymi G-mi byli: Jerzy Zbaraski (1598—1609), Teodor Tyszkiewicz (1616), Andrzej Wołłowicz (1620), Paweł Wołłowicz (1630), Krzysztof Chodkiewicz (1632), Albrycht Radziwiłł (1639—41), Fryderyk Sapieha (1648), Leon Sapieha (1649), Gedeon Tryzna (1651), Andrzej Kottowicz (1652 — 75), Jan Kazimierz Kierdey (1678), Kazimierz Pac (1690), Jan Franciszek Kottowicz (1698— 99), Hreliory Kottowicz (1707), Michał ks. Massalski (1733 — 35), Karol Chreptowicz (1752), Antoni Tyzenhauz (1765—76), Karol Chreptowicz (1787). W r. 1771 G. starostwo płaciło

J. B.

Grodziński Mikołaj, heraldyk polski, żyjący w pierwszej połowie XVII wieku, zmarły w Krakowie, w szpitalu św. Urszuli, przy ulicy św. Jana, 1643 r., jak o tern napisano ręką współczesną na herbarzu, którego jedyny egzemplarz znajduje się w bibliotece publicznej w Warszawie. Dzieło to, grube, in-folio, ma następny tytuł drukowany: „Herby królestwa Polskiego oboyga narodów, któremi się rycerstwo tak w koronie jako i w. x. litewskim pieczętuje” 1631 r. W całem tem dziele, podobnie jak tytuł i armatury herbowe, na drzewie rytowane, są drukowane; herby zaś same są odręcznie robione, bez żadnych jednak opisów. Wszakże już same rysunki herbów są ciekawe dla rozmaitych waryantów, lub zupełnie nowych i dotąd nieznanych. —- „ Enc. Org. ”

Grodzisk, miasto w gubernii Warszawskiej, powiecie Błońskim, nad Mrową (dopływem Ro-kitnicy-Utraty-Bzury; nazwy nieustalone); siedziba zarządu powiatowego, stacya drogi żelaznej Warszawsko-Wiedeńskiej. W r. 1827 było tu 655 m-ców, w r. 1862 — 1 033, w roku zaś 1894—10 635 m-ców. W ostatnich latach G. doznał znacznego wzrostu. W samym G-u i w okolicy zakłady przemysłowe. Ożywiona miejscowość letniego pobytu Warszawian. Miejsce urodzenia Grzegorza Knapskiego, leksykografa polskiego W G-u mieści się zarząd powiatowy.

G. posiada zakład hydropatyczny, założony przez ś. p. dra Bojasińskiego ; obecnie kieruje nim dr. Tokarski.

Grodzisk (Grätz), miasto powiatowe w Po-znańskiem, przy drodze żelaznej Opalenica - G., 86 m. n. p. m.; 3 kościoły katolickie, kościół ewangielicki, synagoga; sąd okręgowy; szkoła wyższa dla chłopców; browary; około 4 000 m-ców. Niegdyś własność Ostrorogów (w. XV), później Opalińskich. W w. XVI była tu drukarnia Melchiora Nerynga. Wyrób doskonałego piwa.

Grodzisko, miejsce wycieczek z Ojcowa, nad Prądnikiem, w powiecie Olkuskim, na skale, z t. zw. pustelnią św. Salomei, siostry Bolesława Wstydliwego, klaryski. Zamek Henryka Brodatego, ks. szląskiego, zdobył w r. 1242 syn Konrada Mazowieckiego.— „Słown. geogr.”

Grodzkie s|dy. Sądownictwo grodzkie czyli starościńskie (iudicium castrense i capitaneale), sprawowane przez starostę, obejmowało pierwotnie tylko pewne (nie wszystkie) sprawy karne. Wedle postanowienia statutu warckiego (1420), statutów nieszawskich (1454) i piotrkowskich (1493 i 1496) starostowie mieli sądzić tylko t. zw. cztery artykuły grodowe (quattuor ar-ticuli castrenses), a mianowicie: zgwałcenie niewiasty, rozbój na drodze publicznej, podpalenie i gwałtowne najście domu. Ustawy i zwyczaj rozszerzyły jednak kompetencyę sądu grodzkiego na sprawy inne, i to nietylko karne, ale nawet cywilne, sporne i niesporne. Z przywileju cerekwickiego (1454) dowiadujemy się, że już w tym czasie odbywały się przed starostą podziały dóbr między braćmi i rezygnacye posagów i wian, a z przywilejów nieszawskich (1454), że starostowie sądzili szlachtę w sprawach o kradzieże. Artykuły korczyńskie (1465) nakazywały starostom sądzić sprawy o zbiegłych lub porwanych kmieci, statuty opatowieckie i nowo-korczyüskie (1474) dały im jurysdykcyę przeciw szlachcie, która rabowała dobra duchowne w czasie wypraw wojennych. Statut piotrkowski Olbrachta (1496) nakazał im chwytać włóczących się żebraków i przynaglać do pracy około grodów, a także sądzić mieszczan, którzy w miastach grabili samowolnie kmieci za długi u nich zaciągnięte. Wedle statutu piotrkowskiego (1493) starostowie wprowadzali nowonabywców w posiadanie dóbr ziemskich, a wedle konstytucyi 1653 r. mieli bronić posiadacza gwałtownie z majątku wyrugowanego. Formula processus z r. 1523 powierzyła starostom sądzenie wszystkich wogóle spraw karnych, w których sprawca przy-dybany został na gorącym uczynku, a konsty-tucya r. 1676 i 1678 oddała im sąd nad tymi, którzy wzniecali po miastach rozruchy przeciw Żydom. W rozwoju ostatecznym doszło wreszcie do tego, że pod orzecznictwo sądów grodzkich podpadło wszystko, co się tyczyło porządku i bezpieczeństwa osobistego, a nie było sprawą o dobra nieruchome (gdyż te sprawy należały do sądu ziemskiego). Sądy grodzkie dokonywały wprowadzenia w posiadanie dóbr, obduk-cyj, egzekucyj testamentów, spisywały inwentarze, dokonywały kalkulacyj długów i sprawowały opiekę nad wdowami i sierotami. Do najważniejszych fuukcyj starościńskich należało jednak wykonywanie wyroków sądów wszystkich instancyj. W razie oporu mógł starosta użyć siły zbrojnej (brachium regale), a nawet powołać szlachtę całego powiatu pod broń przeciw opornemu (zajazd). Do starostów należało też ściąganie danin i opłat na rzecz skarbu królewskiego, a w wieku XV - ym nawet ściąganie podatków na sejmie uchwalonych. Na Mazowszu starosta występował obok podkomorzego w sądach granicznych, sądził sprawy o szkody w polu i w lesie i więził tych, którzy przez rok pozostawali pod klątwą kościelną. Władza starosty była zatem obszerną. Liczne przywileje królów poręczały szlachcie, iż starostami nie będą cudzoziemcy, ani członkowie domu królewskiego (koszycki 1374, piotrkowski 1388, jedlnieński 1430). Urzędu tego nie można było łączyć z urzędem wojewodzińskim lub kasztelańskim w tej samej ziemi, ani z żadnym urzędem ziemskim, np. z sęstwem (przywilej ce-rekwicki 1454). Wyjątek stanowiło starostwo Krakowskie, które posiadać mógł kasztelan lub wojewoda krakowski (przywileje nieszawskie 1454, statut Olbrachta 1496 i Aleksandra 1501). Starostów król sam mianował; dopiero przy końcu Rzeczypospolitej konstytucya r. 1775 postanowiła, iż województwa na sejmikach obierać mają czterech kandydatów na starostów, z których jednego król mianuje. Sądy grodzkie czyli starościńskie winien był starosta odbywać początkowo co sześć tygodni i na tych kadeu-cyach sądzić przedewszystkiem t. z w. cztery artykuły, ale obcym i przychodniom wymierzać musiał sprawiedliwość bezzwłocznie. Zastępcami starostów byli pierwotnie burgiabiowie, przez starostów mianowani, którzy w razie nieobecności starostów sprawy sądzili. Jurysdykcya burgrabiów nie utrzymała się jednak długo. Pod naciskiem szlachty, która na burgrabiów sarkała, statuty wieku XV (nieszawski 1454, piotrkowski 1488) zabroniły burgrabiom samoistnie sądzić, a statut piotrkowski (1496) postanowił, iż starosta w razie gdy nie będzie mógł sam sądzić, ma na swe miejsce ustanowić sędziego z pośród szlachty osiadłej (possessyo-naci). Miejsce burgrabiów zajęli podstaro-stowie i sędziowie grodzcy, mianowani przez starostę, którzy, w myśl konstytucyi roku 1543, musieli być szlachtą osiadłą. Wpływ zie-miaństwa miejscowego na sądownictwo grodzkie datuje się jednak od czasów dawniejszych, gdyż już w wieku XV na sądach grodzkich zasiadali obok starosty i jego urzędników szlachcice osiadli. W województwach: Poznańskiem, Kaliskiem, i Gnieźnieńskiem zastępcy starostów nazywali się su rrogatorami, w innych zaś województwach koronnych podstarostami, którzy mogli być albo oddzielni od sądów grodzkich, albo razem połączeni w osobie sędziego. Okoliczność, iż starosta miał zawsze zastępców, sprawiła, iż sąd grodzki urzędował stale i na jednem miejscu nieprzerwanie, z wyjątkiem chyba niedziel i świąt. Odróżniało go to korzystnie od sądu ziemskiego, który funkcyonował tylko w czterech co rok kadencyach. Stąd poszło, że coraz częściej zwracano się do sądów grodzkich w sprawach wszelkiego rodzaju—i to nie-tylko kranych, ale i cywilnych, spornych i niespornych. Tą drogą sądy grodzkie otrzymały juryzdykcyę w sprawach cywilnych, której pierwotnie nie miały. Formula processus z r. 1523 przepisała, że od sądów grodzkich apellować można do sądów wiecowych lub sejmowych, a od tych ostatnich do króla. Statut piotrkowski z r. 1538 dozwolił apellacyi od wyroku sędziego grodzkiego wprost na sejm z pominięciem starosty. Po ustanowieniu Trybunału koronnego (1578) apellowano wprost na Trybunał, a konst. z r. 1598 wyraźnie przepisała tę drogę sprawom w czterech artykułach grodzkich wyliczonym. Konst. 1670 r. ograniczyła nawet apellacye od sądów grodzkich do Trybunału, a potwierdziła to konst. 1768 r. Wraz z ju-ryzdykcyą grodzką rozwijały się równocześnie kancellarye grodzkie. Kancellarye te poczęły już w wieku XV przyjmować wszelkiego rodzą-ju wpisy aktów spornych i niespornych w swe księgi. Tym sposobem wytworzyły sądy grodzkie konkurencyę sądom ziemskim, które początkowo miały wyłączne prawo tak zwanej wieczności. Wieczność polegała na tern, że prawo przyznawało aktom do ksiąg ziemskich wpisanym moc dowodową po wieczne czasy. Statuty piotrkowskie z r. 1493 i 96 usiłowały zapobiedz tej konkurencyi i postanowiły, że zdziałane akta muszą być w ciągu roku przenoszone z sądów grodzkich do ziemskich, gdyż inaczej po upływie roku od dokonanego wpisu tracą moc dowodową. Zasada ta nie przyjęła się jednak w Wielkopolsce, gdzie księgi grodzkie wcześnie uzyskały moc dowodową. Przykład Wielkopolski podziałał na dzielnice inne i od drugiej połowy w. XVI poczęto na mocy konstytucyj sejmowych obdarzać poszczególne sądy grodzkie przywilejami t. zw. wieczności grodów. Odtąd także akta grodzkie stały się wieczystemi (acta perpétua). Nie dość na tern. Od wieku XV wyrobił się w Polsce zwyczaj, iż akta i pisma przeznaczone do wiadomości ogółu publikowano przez wpisanie ich do akt grodzkich, skutkiem czego akta te objęły nietylko sprawy prywatne, ale także i pisma dotyczące stosunków publicznych, jak: wpisy konstytucyj sejmowych, lauda sejmikowe, przywileje, uniwersały, lustracye kró-lewszczyzn, taryfy podatkowe, a od r. 1764 metryki urodzonych. Zwiększenie czynności urzędowych pociągnęło za sobą zwiększenie liczby urzędników w sądach grodzkich. Wszystkich urzędników grodzkich sam starosta mianował i oddalał, utrzymywał i wynagradzał i sam majątkiem i osobą swą odpowiadał za ich nadużycia. Urzędnikiem wyższym był pisarz grodzki (notarius castrensis), który jeszcze w wieku XVI był gdzieniegdzie jedynym urzędnikiem kancellaryj nym. Pomocników pisarza zwano podpiskami. Z czasem nabyli pisarze grodzcy prawo wykonywania funkcyj sędziowskich na t. zw. rokach skargowych (termi-ni queretaruwi). W miejsce pisarzy, którzy skutkiem tego stali się sędziami, poczęli regenci kancellaryjni (regentes cancellariae actorum) sprawować dozór nad kancellaryą grodzką. Pomocników ich zwano wiceregentami (vice-regens cancellariae), ale tytuł ten dość rzadko się spotyka. Zwykle pomocników regentów zwano susceptantami. Obowiązkiem ich było przyjmować zeznania stron i wpisywać je do protokółów, które strony następnie podpisywały. W obrębie większych starostw istniały od połowy wieku XVIII osobne ekspozytury grodów, a raczej kancellaryj grodzkich, zwane półgród-kami albo susceptami, których zadaniem było przyjmowanie wpisów i zeznań stron interesowanych. Na czele takich półgródków stali suscep-tanci, podlegli, oczywiście, staroście. Prócz tych urzędników pracował w sądzie G-im jeszcze liczny zastęp niższych urzędników, zwanych palestran-tam i, aplikantami, skrybentami, terminatorami, kancelarzystami. Od funkcyj, które pełnili, nosili oni nazwy różne. In duce nci przepisywali zeznania stron z protokółów (spisywanych przez susceptantów) do osobnych ksiąg, t. zw. indukty; extradenci sporządzali dla stron odpisy z ksiąg sądowych; lektan-ci porównywali kopie aktów z oryginałami; kla-wierowie dozorowali osób czyniących poszukiwania w aktach. Palestranei odbywali równocześnie praktykę u patronów i pracowali w kancellaryach G-ich; każdy bowiem, kto chciał zostać patronem, musiał naprzód odbyć praktykę w jednej z kancellaryj sądowych. Wpis do ksiąg sądowych można było podać tylko w sposób dwojaki: albo przez wciągnięcie samej tylko treści aktu do ksiąg, albo przez wpisanie go w jego brzmieniu dosłownem. Ten drugi rodzaj wpisu zwano obiatą i w tej formie wpisywano do ksiąg wszystkie pisma publiczne. Językiem urzędowym był w Koronie, w myśl statutu z r. 1543, język łaciński lub polski, na Litwie i w województwach: Wołyńskiem, Bracław-skiemi Kijowskiem—ruski. Łacina wyparła jednak polszczyznę z aktów koronnych, a nawet rusz-czyznę na Litwie.— Na Litwie urząd starosty grodowego połączony był zawsze z urzędem wo-jewodzińskim tak, że wojewodowie na Litwie byli równocześnie starostami. Statut litewski redak-cyi trzeciej określił dokładaie kompetencye sądów grodzkich na Litwie. Sądziły one sprawy karne jak oto: o najazd na dom lub gumno, o zabójstwo w kościele, o zgwałcenie, o zabójstwo w mieście, o rozbój na drogach, o kradzież, fałszerstwo, o podpalenie, o czary, o otrucie, o pogróżki, o zabicie szlachcica, o wyrzucenie z posiadania, o pobicie woźnego, o fałszywe miary, o bezprawne więzienie szlachcica. Wszystkie te sprawy sądził wyłącznie sąd grodzki, a nie ziemski. Wojewoda-starosta mianował sam sędziego i pisarza grodzkiego z pośród szlachty osiadłej. Kadencye sądu grodzkiego odbywały się w pierwszych dwu tygodniach każdego miesiąca. Sądy G-ie mogły, podobnie jak w Polsce, przyjmować wpisy aktów dotyczących dóbr nieruchomych, ale wpisy te trzeba było, pod nieważnością, przenosić do ksiąg ziemskich, gdyż grody litewskie nie miały t. zw. wieczności. Akta grodzkie dochowały się do czasów naszych w olbrzymiej ilości. Dziś mieszczą się one po archiwach, jak oto: w archiwum głównem akt dawnych w Warszawie, w archiwum wileńskiem, w archiwum paustwowem w Poznaniu, w archiwach krajowych aktów grodzkich i ziemskich we Lwowie i Krakowie, tudzież w archiwum centralnem w Kijowie. Najstarsze z nich sięgają końca wieku XIV.—Literatura: Lengnich „Jus Publicum Regni Poloniae” (T. I 1742, T. II 1746 [Gedani]; wyd. Il-e 1765 i 1766); tegoż „Prawo pospolite Król. Polskiego” (Kraków 1761, tłóm. ks. Marcina Moszczeńskiego — i Kraków

1836, wyd. Z. A. Helcia); Ks. Ostrowski „Prawo cywilne narodu polskiego” (2 t., Warszawa 1784, wyd. drugie tamże 1787); Bandtkie-Stę-żyński „Historya prawa polskiego” (Warszawa 1850); Hüppe Siegfried „Verfassung der Republik Polen” (Berlin 1867); Hube Romuald „Prawo Polskie w XIV wieku” (Warszawa 1886);

ewang.-ausb. w Warszawie sprostowana świadectwem archiwalnem na „2 września”. Ok. r. 1750 G. miał księgarnię („Buch- u. Kunsthdlg”) i drukarnię w Dreźnie; w 9 iat później osiedlił się w Warszawie. W r. 1760 pisze się tu „Libraire et marchand d’Estampes de Dresde” i ma księgarnię w samym zamku królewskim przy odwa-ehu. Od r. 1762 „servitor regius”, w r. 1763 nazywa się ”Comissarius regius et auctionator”. Z początku działa głównie jako uprzywilejowany właściciel biura informacyjno - komissowego, oraz sali licytacyjnej przy księgarni, od r. 1767, może i wcześniej, w Marywilu pod Nr 20, a następnie i 19, w r. 1780 na 1-em piętrze nad bramą pod Nr 24 i 25, pod godłem poetów (Sarbiewskiego i Naruszewicza) na szyldzie, który dochował się jeszcze w Krakowie. Dopiero za St, Augusta, wyrobiwszy sobie 21 stycznia 1765 potwierdzenie przywileju na księgarnię, biuro i salę, wzmocnił swą działalność księgarską. Od r. 1766 szczyci się godnością „Biblio-poli regii” albo „Jego Kr. Mości Kommissarza i Bibliopole” i dumnie nazywa swą oficynę „aula libraria”. Przywilej na drukarnię otrzymał d. 21 sierpnia 1775. Od r. 1790 prowadził ją w kamienicy po Teatynach przy ul. Długiej Nr 543, w r. 1793 przeniósł na Leszno, w 1797 na Stare Miasto; nazywano ją „narodową”; pracowało w niej 10-u towarzyszy. W r. 1777 został „konsyliarzem dworu”. Gdy po śmierci pierwszej żony, z domu Schüllerin (1776), ożenił się z Zofią Jacobson, córką bogatego jubilera, na posagu jej, a przy energii własnej, szybko rosnąć zaczął. Od wzorów kaligraficznych do kopersztychów i portretów, do kosztownych miedziorytów („Sielanki” wyd. Naruszewicza; poemat francuski o malarstwie Albertrandego, brata Jana), od książki elementarnej na papierze szarym, bibulastym. do drukowarych starannie, a nawet wytwornie na papierze hollenderskim — wszystko podejmował i w rozkwicie swym, r. 1775 —1792, był najpierwszym księgarzem i na-kładzcą warszawskim. Myślał o potrzebach i dziecka, i kobiety szukającej romansów, i poważ uego obywatela. W r. 1781 wyjednał sobie u Kom. Ed. skład główny wszystkich „już drukowanych i jeszcze drukować się mających elementarnych i innych klasycznych książek”. Był nakładzcą Krasickiego i Naruszewicza. Umiał się liczyć z chwilą bieżącą. Już w r. 1762 i 3 wypuszczał w świat „Wöchentliche Frag - und Anzeigen”, w r. 1764 „Sammlungen d. Schriften von d. interregno nach August III” (6 zesz.). Od r. 1771 wydawał kalendarze polityczne, polskie, francuskie i niemieckie (ostat. w r. 1798), później i zwykłe podręczne. Pod jego firmą wychodziły prawa, mowy, projekty sejmowe, rozprawy polityczne. W latach 1788 — 91 wydał około kilkudziesięciu, do stu, pojedynczych

Balzer Oswald „Kancelarye i akta grodzkie w wieku XVIII” („Studya nad prawem polskiem”

Poznań 1889).

Dr Al. W.

Groeher Gustaw, romanista niemiecki, ur.

4 maja 1844 w Lipsku, tamże odbywał studja filologiczne, habilitował się 1871 w Zurychu, w 1873 został tamże profesorem nadzwyczajnym, a w 1874 przeszedł na profesora zwyczajnego filologji romańskiej do uniwersytetu we Wrocławiu, skąd znowu powołany został w 1880 na takąż katedrę do uniwersytetu sztrasburskiego. Od roku 1877 jest redaktorem czasopisma „Zeitschrift für romanische Philologie” (Halla), a od 1888 wydaje przy współudziale specjalistów dzieło zbiorowe, ogarniające w zarysie całość filologji romańskiej, p. n. „Grundriss der romanischen Philologie” (Sztrasburg 1888—1900,

4 części w dwuch dużych tomach). W dziele tym G. zamieścił własne prace następujące: w części I-ej: wstęp, w którym skreślił historję filologji romańskiej („Geschichte der romanischen Philologie”, st. 1 —139), oraz jej zadanie i podział (Aufgabe und Gliederung d. rom. Ph.); w części Ii-ej: o źródłach ustnych filologji rom.

(die mündlichen Quellen), oraz o metodyce i zadaniach badań językoznawczych; w części III, gdzie opracowane są języki romańskie, G. przedstawił ich podział i historję zewnętrzną (z mapą); nadto w rozdziale 3-im tejże części zamieścił zarys dziejów średniowiecznej literatury łacińskiej od połowy wieku VI-go aż do r. 1350; wreszcie historję literatury francuskiej (t. II dział 1). Oprócz tego poprzednio jeszcze ogłosił kilka cennych prac z zakresu krytyki tekstów i gramatyki historycznej, jak oto: „Die handschriftlichen Gestaltungen der Chanson de Geste Fierabras” (Lipsk 1869); „Die altfranzösischen Romanzen und Pastourellen” (Zurych 1872); „Carmina clericorum, Studentenlieder des Mittelalters, ed. domus quaedam vetus”

(1876, wyd. 7-e 1890); „Die Liedersammlungen der Troubadours” (w Böhmera „Romanische Studien” t. 2, Sztrasburg 1877); „Vulgär)ateinische Substrate romanischer Wörter” (t. 1 —7, Lipsk 1884 — 90, w Wolfina „Archiv für lateinische

Lexicographie” ).

A. A. K.

Groell (Grel) Michał (* ok. r. 1722 w Niemczech — f 2 września 1798 r. w Warszawie), księgarz, nakładzca i drukarz warszawski, na książkach polskich „Michał Grel”. Estreicher przyjmuje urodzenie w Dreźnie 1723. Pawiń-ski (ob. niżej) wyprowadza G-a z Norymbergi, a na r. 1759 daje mu ok. 37 lat wieku. Data głosów, 3 części dyaryusza ogólnego (z r. 1788 „15 września” na tablicy grobowej cmentarza i 9 po niemiecku, z r. 1790 i 1 w red. Siar-

S.

czyńskiego po polsku), oraz dyaryusz sądu sejmowego na Ponińskiego. G. jest wydawcą Geografii Polski Biischinga (1768) i powszechnej Wyrwicza (1774), akt i uchwał synodów ewangelickich (1771, 1779, 1781), oraz praw i urządzeń dla Ewangielików podczas wielkiego sejmu. On wydał ważne, a dziś rzadkie „Dzieła kongregacyi generalnej w Pińsku” (1790); w jego nakładzie ukazywał się „Pamiętnik polit, i historyczny” (1782—92, od r. 1788 „ historyczno-polit, i ekonomiczny) Świtkowskiego i „Pam. hi-storyczno-polityczny” z r. 1795, wreszcie „Poln. Bibliothek” Steinera (1787, 9 tomików). Pisma i mowy Kołłątaja w czteroleciu, głośne „Mémoires” Hailesa, wraz z pismami polemicznemi u G-a wyszły. Poważną nie przestała być ta firma nawet po r. 1792. W latach 1793— 95 wydała: „Dzieje i prawa Kościoła polskiego” Ostrowskiego, „Kalendarzyk obywatelski” Krasickiego, a dla Niemców i Niemiec „Warschauer Ztg für freie Bürger” (45 numerów). Z wydawnictw peryodycznych ogólnie-literackich z o-ficyny G-a wyszły: „Zabawy przyjemne i pożyteczne” (1771—7, po 2 t. a 4 części rocznie), „Pamiętnik warszawski pięknych nauk, kunsztów etc” (1784 i 5, 4 cz.j, „Bibl. Warszawska literat, zagr. i narodowej” (1788, 3 cz.). Ostatnim drukiem G-a jest „Numa Pompiliusz” Floriana, w przekładzie Staszica. G. zamierzał wydać całe corpus kronikarzy polskich, ogłosił prospekt, ale nie doczekawszy się dostatecznej ilości zapisów, zamiar porzucił. Był nakładzcą porządnym, dbałym, nawet wykwintnym, nie cofał się przed kosztami, narażał na straty, jak było przy owym poemacie Ant. Albertrandego. Lubił tytuły zdobić winietami delikatnie ciętemi; znany jest grelowski kopacz, uosobienie zasady Labor ipse voluptas. Na książkach francuskich, niemieckich, a nawet na polskich, spotyka się Warszawę i Drezno. W Polsce drugą księgarnię miał G. we Lwowie; składy, ale nie stałe, w Grodnie, Lublinie, Łucku i Poznaniu. Jeździł na Jarmarki, do Berdyczowa, Dubna, Mińska, Nieświeża, Nowogródka, Świsłoczy, Zel-wy; jeszcze w latach 1792 i 6 był w Dubnie, Mińsku i Nowogródku. Z literatury zagr. wiele książek głośnych, przeważnie belletrystycznych, przełożyć kazał i wydał w całych nawet zbiorach; z sortymentu też zagranicznego urządził w Warszawie, nieznaną przedtem, wypożyczalnię książek. Salę licyt. i biuro wywiadowcze prowadził długi czas razem z księgarnią, później je rozłączył. Poważny księgarz nie wstydził się sprzedawać rozmaitych drobiazgów, specyfików i rupieci: kupowała u niego Warszawa i prowincya cudowne essencye, niezawodne eliksiry, proszki uzdrawiające, rabarbar, anodyny, mydła, świece, nawet szafy i kanapy, wreszcie nasiona rolnicze; ale w czerwcu 1791 r. miał też i „szarfy dla dam”. Zażywał niemałego poważania; w 1778 u niego zamieszkał Bernoulli. Od

r. 1781—4 G. był pierwszym prezesem świeżo-powstałej gminy augsb.-ewang. w Warszawie. Gdy zmarł, przyjaciel uczcił go wierszem „Elegie am Grabe M. G.” (Warszawa 1798). Za życia jeszcze G-a r. 1797, drukarnia na Starem Mieście przeszła do Rakoczego, w r. 1806 sprzedano i księgarnię. Oprócz wyżej zarysowanej działalności miał G. i z lekka autorską. Jeszcze w Dreźnie wydał „Vertheidigung d. weiblichen Geschlechts” (1753) i „Sammlung kleiner Schriften” (1755). Ma być autorem przedmowy do „Sielanek” warszawskich Naruszewicza (1778). W r. 1788 chwycił za pióro przeciwko gazeciarzowi w Brnie morawskiem: „An den Herrn Zeitungsschreiber in Brünn” (tyt. także i polski).— Estreicher podaje nadto: „Sendschreiben an Herrn Michael Keyl von den riimlichen u. nützlichen Bemühungen Nürnbergscher Künstler dieses Jahrhunderts zur Aufnahme d. Künste u.

Wissenschaften” (1751). Ważne dla bibliografii katalogi G-a Estr. T. XVII.—Opracowane na podstawie Bibl. Estreichera i Pawińskiego-Wolskie-go „Michał G., obrazek z dodaniem spisu wydawnictw G-a etc.” (Kraków 1896,    125 str.

12-o).

Groell (Grel) Karol (*1770 w Warszawie— f 21 lipca 1857 t-że), syn Michała G-a, z pierwszej żony. Wysłany przez ojca za granicę dla wykształcenia się w rysunku i rytownictwie, uczył się u Chodowieckiego w Berlinie; po powrocie pomagał ojcu jako ilustrator. Jego rylca jest napewno Libertatis simulacrum na pamiętnym wierszu Kopczyńskiego (Warszawa 1792) „Ad quosdam Polonos”. Rył i osobne portrety, obrazki religijne, widoczki, malował miniatury. Zdolny, ale niestały, nie rozwinął się w sztuce. W r. 1804 wyjechał do Anglii, gdzie oddał się chemii i mechanice. Zamiłowany w muzyce, ulepszył arfę przez dodanie pedałów; wynalazek ten kupił od niego Erard. Chemiczny wynalazek farb do malowideł na porcelanie sprzedał G. jakiemuś Anglikowi. Za księstwa Warszawskiego wrócił do kraju, ożenił się i podczas kilkuletniego pobytu został członkiem-korrespon-dentem T. Prz. N. Potem odbył podróż po Niemczech, Hollandyi, Francyi i zawitał ponownie do Anglii, aby założyć wielką fabrykę mechaniczną, na której dorobił się majątku. W r. 1828 był znowu w Warszawie, znowu ją opuścił i dopiero w r. 1832 osiadł na stałe. Zajmując się ciągle wynalazkami i przemysłem, uzyskał w r. 1836 patent na machinę do wyrabiania cegieł, dachówek, płyt i ozdób architektonicznych. Do słynnej fabryki dywanów na Solcu, utrzymywanej przez Geismerów, dostarczał deseni. Filipowi Girard dopomagał w pomysłach wynalazczych. Z Anglii pisywał do „Roczników

T. Prz. N.”. Są jego rzeczy drukowane w „Gaz. Warsz.”, w „Pamiętniku” Podczaszyńskiego. Po śmierci obszerny jego nekrolog zamieścił Skim-borowicz w „Gaz. Warsz.” 1857 A» 211 i 2.—

Nr. 563).

n.

Sobieszczański w Enc. Orgelbr. większej; Pa-wiński „Michał G.”.    ⁸-

Groen van Prinster Wilhelm, mąż stanu i historyk hollenderski (* w Voorburg 1801—f w Hadze 1876). Był sekretarzem .prywatnym Wilhelma I i archiwistą domu królewskiego. Ogłosił bardzo skrupulatnie wydany - zbiór dokumentów różnych i listów członka domu Orań-skiego (Haga 1847—62, 13 tomów), zawierający dużo cennego materyału do dziejów politycznych wieku XVII. G. odegrał też dosyć wybitną rolę w polityce hollenderskiej. Od 1840 był członkiem drugiej izby Stanów Generalnych, gdzie wkrótce stał się przywódzcą stronnictwa ultra-kalwińskiego i wymownym przeciwnikiem liberalnego Thorbeckego (ob.). Głównym przedmiotem walki tych dwu mężów stanu było nauczanie początkowe: Thorbecke chciał szkoły świeckiej wyznaniowej. Ten ostatni odnosił niekiedy zwycięstwo, odmawiał jednak zawsze ob-j ęcia ministeryum, rozumiał bowiem niepodobieństwo wprowadzenia w czyn swych teoryj. G. cieszył się ogólnym szacunkiem dzięki swej bezinteresowności, prawości i patryotyzmowi.

Groeningen, miasto w Hollandyi, ob. Groll i n g a.

Groer Franciszek (* w Nurze nad Bugiem 21 stycznia 1807—f w Warszawie d. 20 marca 1876 roku), lekarz. Ukończywszy liceum lubelskie, zapisał się w roku 1827 na wydział lekarski uniwersytetu warszawskiego, przerwaną w r. 1831 naukę podjął nanowo w Wilnie w r. 1835; w roku 1837 opuścił tamtejszą akademię medyko-chirurgiczną, osiągnąwszy stopień lekarza klasy pierwszej i otrzymawszy medal srebrny. Dyplom doktora medycyny przyznała mu Rada lekarska Królestwa Polskiego w r. 1849. Przybywszy do Warszawy w 1838, mianowany był ordynatorem szpitala żydowskiego, który go wkrótce potem, dla wydoskonalenia się w chirurgii, wysłał na swój koszt za granicę; przebywał tam przez czas dłuższy, a powróciwszy, w 1843 objął w tymże szpitalu oddział chirurgiczny. Od roku 1858 do śmierci był lekarzem naczelnym szpitala św. Ducha. W r. 1844 został członkiem czynnym Towarzystwa lekarskiego warszawskiego, a w 1853 powołano go na członka honorowego Rady lekarskiej Królestwa Polskiego, w której był egzaminatorem. Należał w swoim czasie do cenionych chirurgów warszawskich. — Drukiem ogłosił wiele bardzo spostrzeżeń chirurgicznych w „Pamiętniku Tow. lekarskiego warszawskiego”, w warszawskim „Tygodniku lekarskim” i w „Gazecie lekarskiej”; spis ich podał S. Kośmiński w „Słowniku lek. pols.” (str. 153 i 154), najobszerniejszą z prac jego jest „Opis szpitala św. Ducha”, umieszczony w „Rysie historyczno - statystycznym szpitali i innych zakładów dobroczynnych w Królestwie Polskiem” (tom I, str. 495 — 576). — Porów.

życiorys umieszczony w „Kłosach” (tom XXII,

Dr j. p.

Grog, napój przyrządzany z rumu, koniaku lub araku, z wodą gorącą i cukrem. Tak pierwotnie nazywali majtkowie angielscy wydawany im rum, rozcieńczony wodą, zamiast czystego, z polecenia admirała Vernona, który nosił u nich przezwisko Starego Gro g a z tego powodu, że się zwykle odziewał w surdut z tkaniny wyrabianej z sierści wielbłądziej, zwanej grog-r a m. Niekiedy G. przyrządza się z bitemi żółtkami, niekiedy też piją go z zimną wodą, lub z lodem.

Grohe Franciszek wydał dzieło „Ueber-sicht der Geschichte Polens bis auf unsere Tage” (Karlsruhe 1831 ).

Groicki Bartłomiej, wybitny prawnik polski. Około r. 1559 sprawował urząd pisarza czyli podwójciego w najwyższym sądzie krakowskim; około r. 1567 był pisarzem celnym komory królewskiej, również w Krakowie. Około r. 1573 powrócił do pierwszego urzędowania, a około roku 1605 życie zakończył. Synowie G-ego, Gabryel i Jan, w tym właśnie roku wydali pośmiertne dzieło ojca swego: „Obrona sierot i wdów”, przypisawszy je Zygmuntowi III. G. był w blizkich stosunkach z hetmanem Janem hrabią na Tarnowie, kasztelanem krakowskim, z Jakóbem Rokosowskim, z Mikołajem Rejem i innymi. Słowem, G. cieszył się uznaniem współczesnych. Napisał cały szereg dzieł i rozpraw, a mianowicie: 1) „Ustawa płacey u sądów w prawie maydeburskim” (10 wydań: 1558, 1559, 1562, 1565,1568,1616,1619,1629,1760 ib.m.ir.). Rozprawa ta napisana została z rozkazu Zygmunta I, a miała na celu unormowanie opłat w sądach miejskich. Ustawy tej trzymał się sąd krakowski, za którym iść miały inne sądy.—2) Przekład ustawy karnej cesarza Karola V, pod tytułem: „Ten postępek wybroń jest z praw cesarskich, który Karol V, cesarz, kazał wydać po wszystkich swoich państwach, którym się nauka daje, jako w tych sądziech a sprawach, około karauia na gardle, albo na zdrowiu, sędziowie i każdy urząd ma się zachować i postępować wedle bojaźni Bożej, sprawiedliwie, pobożnie, rostropnie i nieskwapliwie”. Podług Bentk. i Estr. pierwsze wydanie wyszło w r. 1559. Następnie praca ta wyszła w r. 1560, 1562, 1565,1582, 1616, 1619, 1629 i 1760. Ustawa Karola V nigdy w Polsce nie obowiązywała. Cel przekładu tłó-maczy G. w taki sposób: „Ponieważ w koronie polskiej wszystkie miasta, wsie i szlachta mają to uprzywilejowanie, że mogą sądzić na gardło złoczyńcę, tedy każdemu to potrzeba wiedzieć, jak się w takich rzeczach ma zachować, ażeby nie skwapnie, ale z Bożą bojaźnią, w takich rzeczach rozstropnie a sprawiedliwie postępowali, chcąc uydź karania a gniewu Bożego”.—3) „Porządek sądów y spraw miejskich prawa may-

Eno. Powił Uuatr. Ze»e. 206. T. XXVI

1852, Tom III).

6 000 luidorów.

w. ,T.

w. j.

deburskiego” (1559). Następne wydania z lat: 1562 dwukrotnie, 1566 także, 1616 i 9, 1629, 1630 i 1760. — 4) „Reyestr do porządku y do artykułów prawa Maydeburskiego i Cesarskiego” (1567, dwukrotnie). Następne wydania noszą datę 1616 i 8, 1629 i 1760. Regestr ten G. ułożył z porady Justa Decyusza, sekretarza króla Zygmunta I, któremu też pracę swą poświęcił. Podług Maciejowskiego G. dziełkiem tern położył kamień węgielny do późniejszych „Inwentarzy prawa.— 5) „Tytuły prawa Maydeburskiego do porządku y do artykułów pierwey po polsku wydanych. W sprawach tego czasu nay-więcej kłopotliwych z tegoż prawa maydeb. przydane” (Cracoviae IX Marcii Łazarz Andryso-wic drukował 1573). Pierwsze wydanie nosi datę r. 1567. Następne są z lat 1575, 1616 i 9, 1629 i 1760. — 6) „Artykuły Prawa Maydeburskiego, które zową Spéculum Saxonum. Z łacińskiego języka na polski przełożone i nowo drukowane” (1558, 1560 i 65). Późniejsze wydania noszą datę 1583, 1615 i 6, 1618, 1629. W przedmowie do tego dzieła (wydanie pierwsze) G. powiada, że z praw magdeburskich zaczerpnął to tylko, co było w Polsce zwyczajem. W wydaniu z r. 1565 G. nadmienia, że objaśnienie do praw tych poczynił na podstawie pism Jana Cerazy-na, wójta wyższego prawa w najwyższym sądzie krakowskim miejskim, tudzież z dzieła o prawie rzymskiem Jodoka Damhowdera. Wreszcie w wydaniu z r. 1583 G. wyjaśnia, że jeszcze będąc na urzędzie celnym przełożył ze Zwierciadła saskiego niektóre prawa miejskie z praw magdeburskich, oraz z ustaw wydanych przez miasto Kraków pod tytułem „Wilkirzow”. 7) „Prawa między gospodarzem a komornikiem krótkospisane”. Oczywiście, komornik ma tu znaczenie czynszownika, oraz najemnika. G. napisał też dziełko treści poetycznej, p. t. „Pieśni duchowne, człowieka k’temu wiodące, aby w troskach swoich samemu Panu Bogu zawżdy mocnie uffał”. Wszystkie dzieła G-ego zdobi piękny styl. Dzieła swoje, jak mówi, pisał nie dla chwały, ale dla pożytku rodaków: „ażeby zapatrując się sądy miejskie Królestwa na wzorowy porządek, w sądach miasta Krakowa zachowywany, podług niego porządki sądowe u siebie zaprowadziły”; „ażeby czytając ludzie dzieła, które napisał, sami sobie i drugim umieli radzić o prawie; ażeby, rozważając je, prawnicy polscy nie litowali pracy dla rzeczypospolitej i dla ubogich ludzi, ale owszem napisali coś lepszego, nie kryjąc pereł w ziemi, których im Bóg użyczył”. Współcześni pisali na cześć G-ego wiersze np. Klemens Janicki i Andrzej Trzycieski.—Por. Bentkowski „Historya literatury polskiej” (Warszawa i Wilno 1814, T. II); Maciejowski Wacław Aleksander „Piśmiennictwo Polskie od czasów najdawniejszych aż do r. 1830” (Warszawa

H. K.

Groignard Antoni (* 4 lutego 1727 r. — f

1797), inżynier morski francuski; położył wybitne zasługi w rozwoju budowy okrętów i mianowany został w 1765 głównym inżynierem, zaś w 1778 inspektorem naczelnym marynarki francuskiej. Pod jego kierunkiem i według jego planów dokonano pogłębienia wielu portów, jak Brestu, Cherbourga i t. p. Za wybudowanie portu w Tulonie otrzymał szlachectwo i pensyę

St. L.

Crroix, wyspa francuska na oceauie Atlantyckim (dep. Morbihan), naprzeciwko uścia rz. Blavet, oddzielona od wybrzeży Francyi cieśniną (7 kim. szerokości) Basse des Bretons; obszar wyspy G. wynosi około 15 kim., ludność — około 5 000 m-ców. Fortyfikacye, latarnie morskie, porty (Port Tudy, Port Lay), groty, wydrążone w skale przez fale morskie; megality. Mieszkańcy trudnią się rybołówstwem.

Grójec (dawniej Grodziec), miasto powiatowe w gub. Warszawskiej, nad Molnicą (Kraska—Jeziorna—Wisła), około 6 mil odległe od Warszawy. W r. 1810 miał 600 m-ców, w r. 1861-m— 2 586-u, w r. 1893 — 5 001 m-ców. G. jest miastem starożytnem: w r. 1241 był tu już kościół drewniany. W G-u urodził się Piotr Skarga (w pobliżu G-a dotychczas jest folwark Skarg o wo).— Grójecki pow. g. Warszawskiej, pomiędzy gub.: Piotrkowską, Radomską, Siedlecką i powiatami gub. Warszawskiej: Skierniewickim, Błońskim, Warszawskim, Mińskim; obszar— 1 547.4 wiorst kw., zaludnienie—107 984 (w r.

1893). Miasta: Grójec i Warka.

Grójeckie albo Gródeckie starostwo nie-grodowe, leżało w województwie Mazowieckiem, w ziemi Czerskiej. Podług lustracyi z r. 1664 składało się tylko z miasta Grodziec czyli Grójec (ob.) i z wsi Wola Grodzka. Przez wojnę Szwedzką nadzwyczaj było zniszczone. W r. 1771 posiadał to starostwo Franciszek Zafuski, opłacając z niego kwarty złp. 1 083 gr. 29, a hyberny złp. 230. Na sejmie Warszawskim r. 1773—75 Stany Rzeczypospolitej nadały temuż Załuskiemu starostwo G. jako emfiteuzę.— „Enc. S. Org.”.

Grojecznik, ob. Cer cis.

Grolier Jan, bibliofil francuski (* 1479 w Lyonie—f 1565 w Paryżu). W ciągu lat 1510 — 35 posłował do Włoch (Medyolan, Rzym), gdzie zaprzyjaźnił się ze znanym drukarzem i wydawcą, Aldusem Manutiusem, i za jego przykładem począł gromadzić cenny swój księgozbiór. Mianowany 1537 r. głównym skarbnikiem państwowym (trésorier général), nie zaprzestał jednak ulubionych swych zajęć bibliofilskich. Z cennego księgozbioru jego, liczącego do 3 000 tomów, zachowało się dotąd około 350 ksiąg w pięknej charakterystycznej oprawie ze skóry cielęcej i z marką biblioteczną: „Jo. Grolerii et amico-rum”. Najwięcej z zachowanych tomów Grolie-rowskich posiada „Biblioteka Narodowa” w Paryżu; inne z pozostałych, poszukiwane przez

s. s.

amatorów, od czasu do czasu zjawiają się na rynku handlowym bibliotecznym i dochodzą na licytacyach przeszło do 2 000 franków za tom.— Porów. Le Roux de Lincy „Recherches sur Jean G.” (Paryż 1806); Clément de Ris „Les ama- J teurs d’autrefois” (Paryż 1876).

Groll Adolf, pijar, biskup raabski (* 1681 — f 1743 roku w Raab na Węgrzech). Morawiak, urodzony w Kromieryżu (Kremsier), mając 16 lat wstąpił do pijarów pod wezwaniem a Sancto Gregorio, i pilnie tam studyował zwłaszcza języki europejskie wschodnie. Po ukończeniu nauk był nauczycielem rozmaitych kollegiów, aż wreszcie został rektorem kol. w Wiedniu, gdzie zasłynął jako uczony i świetny kaznodzieja. Za zezwoleniem władzy wyższej wybudował kościół Marie Treu i został przy nim, nie przyjmując innych posad. Miał proponowane stanowisko spowiednika biskupów wiedeńskich: Rummela i Koloni-cza. Gdy roku 1724 udał się w sprawach swego zakonu do Rzymu, został tam mianowany generałem pijarów, lecz w roku 1733 odwołał go stamtąd cesarz Karol VI na biskupstwo do Raab, by w języku narodowym nauczał młodzież i lud. Niestrudzony ten mąż, aby się z tego zadania wywiązać, nauczył się w 50-m roku życia języka węgierskiego. Starał się też gorliwie o powiększenie ilości szkół w swojej dye-cezyi, obsadzał je dobrymi nauczycielami, a przez ciąg 10 lat wyłożył na ten cel z osobistego majątku 90 000 flor. Uczony i pracowity, wydał wiele dzieł egzegetycznych i lingwistycznych, z których najwięcój cenione jest: Nauczyciel i świadek, napisane po łacinie z myślą nauczania żydów wiary ohrześciańskiej, a dedykowane papieżowi Klemensowi XI; wydane ono było w Wiedniu r. 1709, we Frankfurcie 1711, a potem kilkakrotnie przedrukowywane. Z innych wybitniejsze są Psalmy Dawida z objaśnieniem frazeologii tekstu hebrajskiego, wydane po jego śmierci 1747 roku.

Grolman Karol Wilhem Jerzy, generał pruski (* 30 lipca 1777 r. w Berlinie — f 15 września 1843 w Poznaniu). W czternastym roku życia wstąpił do pułku Möllendorfa, a 1806 już w stopniu sztabs - kapitana odbył pierwszą kampanię i po bitwie pod Jeną został adjutan-tem ks. Hohenlohego. Posłany następnie z raportem do króla pruskiego, stojącego z wojskiem w Prusach Wschodnich, pozostał tam w sztabie generalnym korpusu Lestocq’a i po bitwie pod Heilsbergiem otrzymuł stopień majora. Po zawarciu pokoju Tylżyckiego należał do słynnej kommissyi, pracującej pod przewodnictwem Scharnhorsta nad reorganizacyą armii; brał w niej bardzo czynny i energiczny udział, a po jej rozwiązaniu został powołany do zreformowanego ministeryum wojny (1 marca 1809). Niebawem jednak opuścił służbę pruską i wstąpił do wojska austryackiego, przyjęty jako major do sztabu korpusu gen. Kienmayera, operującego w Saksonii. Po zawieszeniu broni, wciąż żądny walki z Napoleonem, udał się do Hiszpanii, gdzie objął dowództwo nad sformowanym pośpiesznie oddziałem cudzoziemskim (extrauge-ra) w Kadyksie. Walcząc z nim pod Alpuha-rą, Saguntem (1811 r.), w Walencyi dostał się do niewoli francuskiej (1812). Odesłany do Francyi, zbiegł stamtąd i schronił się do Szwaj-caryi, stąd pod przybranem nazwiskiem Gerlacha udał się do Jeny, żeby tam uczęszczać na uniwersytet. Na wieść o odwrocie Francuzów z pod Moskwy przyjechał do Berlina (stycz. 1813), podążył za królem pruskim do Wrocławia i w początkach marca został przyjęty do sztabu; następnie brał udział w bitwach pod Budziszynem (Bautzen), Lützen, pod Chlumcem (Kulm); walczył jeszcze i pod Lipskiem. Po zawarciu pokoju paryskiego został generał-majorem i dyrektorem drugiego departamentu w ministeryum wojny W r. 1815 przeszedł jako główny kwatermistrz do armii Blüchera i dopiero po zawarciu drugiego traktatu paryskiego powrócił do ministeryum, które opuścił na zawsze w r. 1819, dokonawszy wprzód pewnych zmian w organi-zacyi sztabu generalnego. W r. 1825 znów obejmuje służbę w wojsku, jako generał - lej tenant i dowódzca 9-ej dywizyi w Głogowie. W r. 1830 stoi z wojskiem nad granicą prusko-rossyjską, a następnie, po stłumieniu powstania listopadowego w Królestwie, zostaje 1832 tymczasowo; 1835 stale kommendantem 5-go korpusu w Poznaniu, i tu w r. 1837 otrzymuje stopień generała piechoty. Od pierwszej chwili przybycia swego do wielk. księstwa Poznańskiego wziął nader czynny udział doraźny w germanizacyjnych planach swego godnego zwierzchnika, naczelnego w księstwie prezesa Flottwella (ob.). G. wyrobił naprzód przeniesienie pułków poznańskich wgłąb Dolnego Szląska i sprowadzenie do Poznania pułków szląskich. Nie zaniedbał również zwrócić uwagi na sprawy tyczące się całego księstwa, i przedstawił rządowi pruskiemu dwa projekty, z natarczywością domagając się ich urzeczywistnienia. Celem tych projektów miało być: „przerobienie anarchicznych, rozpustnych i brudnych” mieszkańców prowincyj polskich na „ludzi”. Do tego miały doprowadzić: 1) podział księstwa Poznańskiego na trzy części i przyłączenie każdej z tych części pod względem administracyjnym do przyległej prowincyi niemieckiej; 2) całkowite wykupienie większej wła-, sności ziemskiej z rąk polskich przez Niemców. Pierwszy projekt nie doszedł do skutku. Drugi, poparty jeszcze przez radzcę Küpfera, który proponował założenie w tym celu towarzystwa akcyjnego, znalazł do pewnego stopnia urzeczywistnienie. Flottwell otrzymał (1833 r.) do rozporządzenia milion talarów na wykupienie majątków z rąk zrujnowanych przez powstanie 1830 r. obywateli poznańskich, wskutek

czego trzydziestu Niemców osiadło w Poznańskie m. Nadto d. 13 marca i 15 kwietnia

współżyciem społecznem, a więc spójnią interesów, wynikających ze stałości stosunków wzajemnych. G. społeczna powstała wówczas, gdy ujawniły się wśród ludzi pierwsze zaczątki życia osiadłego i kulturalnego. Zbiorowisko ludzkie, w którem istnieją cechy wspólnych dążeń, wspólnych urządzeń, łącznych interesów i podobnych instynktów moralnych, tworzy niejako samodzielną istotę organiczną, wprawdzie złożoną z jednostek, leez społecznie spojoną trwałym układem. Owóż takie skupienie ludzkie uważa socyologia za G-ę społeczną, która nabiera charakteru ścisłej społeczności, gdy obejmuje znaczny zbiór jednostek, tworzących obszerne zespolenie, a jest tylko grupą, gdy stanowi cząstkę całego społeczeństwa. Społeczeństwo bowiem jako całość tworzy organizm złożony, w którym, w miarę zwiększania się ludności, ujawniają się działy i poddziały, tj. drobne skupienia w skupieniu wielkiem. Owe działy i poddziały mają swoją poszczególną łączność interesów i poszczególne dążności społeczne zawodowe i etyczne. Grupy, na które rozpada się społeczeństwo stosownie do swoich zajęć, celów i zakresu innych spraw łącznych, bądź nabierają coraz trwalszej spójności, bądź znowu różniczkują się na pomniejsze G-y. Tym sposobem powstają klasy społeczne, a w szczególności klasy panujące i podwładne, stany, war-

wyszły tajne rozkazy gabinetowe, ustanawiające fundusz żelazny na dalsze cele kolonizacyjne w wiel. ks. Poznańskiem. Memoryały G-a zostały po śmierci jego wydrukowane w Berlinie 1848 r. Za życia jeszcze wydał G. na podstawie materyałów, przez siebie zebranych, i pod jego kierunkiem przez jego adjutanta v. Damitz’a opracowane opisy kampanii 1814 i 1815 roku: „Geschichte des Feldzugs von 1814 iu dem östl. und nördl. Frankreich bis zur Einnahme

von Paris” (Berlin 1842) i „Geschichte des Feldzugs von 1815 in den Niederlanden und in Frankreich” (Berlin 1837—38).— Conrady „Leben und Wirken des Gener. Karl v. G.” (Berlin 1894); „Allgemeine deutsche Biographie”; H. Treitschke „Deutsche Geschichte im XIX

J. B.

Jahrh.” (Lipsk 1889, t. 4-ty).

Grolmann Karol Ludwik Wilhelm, prawnik niemiecki (* w 1775 —f 1829). Po .ukończeniu uniwersytetu w Erlandze, habilitował się w 1795 w Giessen, napisawszy rozprawę „De donatione propter nuptias”. W 1798 mianowany profesorem, z początku nadzwyczajnym, a następnie, w r. 1800, zwyczajnym. Zajmował się głównie prawem karnem. Napisał: „Versuch eines Entwurfes der rechtlichen Natur des Ausspielgeschäfts” (1797); wydał dalej „Bibliothek

für die peinliche Rechtswissenschaft und oe- ! ^ «"W !aïod»wt' «W P®¹'*®“®. ¹ P-

setzeskunde” (1798, ostatnie wydanie 1804); „Magazin für die Philosophie und Geschichte des Rechts und der Gesetzgebung” (Darmsztad 1798 — 1807), oraz „Journal zur Aufklärung über die Rechte und Pflichten des Menschen”

(Bürgers 1799). Do najlepszych prac G-a należą: „Grundsätze der Criminalwissenschaft” (1798, wyd. 4-e 1825); „Ueber die Begründung des Strafrechts und der Strafgesetzgebung nebst Entwurf der Lehre von dem Maassstabe der Strafen und der juridischen Imputation”. W obu tych dziełach G. broni teoryi prewencyjnej w prawie karnem. G. pracował także w dziedzinie prawa cywilnego, z którem mają związek dwie jego prace: „Ausführliches Handbuch über den Code Napoléon zum Behufe wissenschaftlich gebildeter deutscher Geschäftsmänner 1810 — 12” (doprowadzone tylko do trzeciego tomu), oraz „Ueber olographische und mystische Testamente” (1814). Mianowany w 1804 radzcą Wyższego sądu apel-lacyjnego, miał sobie w r. 1806 powierzoną re-dakcyę kodeksu karnego. W r. 1819 G-a wyniesiono go na stanowisko ministra stanu. Za jego rządów wyszła dla wielkiego księstwa Hessen-Darmsztadzkiego konstytucya z dnia 17 grudnia 1820 roku.—Porów. Holtzendorff „Handbuch des deutschen Strafrechts” (t. I, str. 261).

Grolmus Wacław, ob. Kroi mus.

St. A.. K

Wszystko to są G-y o rożnem skupieniu i napięciu interesów wspólnych. G-y te z jednej strony ścierają się z G-ami przeciwnemi, a z drugiej mają wewnętrzną solidarność współdzielczą, pozwalając im dogodniej osiągać cele, do których dążą jednostki do danej G-y należące. Pojęcie G-y jest w nauce pojęciem no wem, które powstało dopiero z rozwojem socyologii. Szczegółowy też rozbiór tego pojęcia, w związku ze społeczeństwem, znajdzie się pod wyrazami: Socyologia i Społeczeństwo.

H. K.

Gromada stanowi najniższą jednostkę samorządu, istniejącą w Królestwie od roku 1864, t. j. od chwili uwłaszczenia włościan. Posiada charakter stanowy, gdyż większa własność jest z niej wykluczona. Art. 97 ukazu z roku 1864, zastąpiony obecnie artykułem 264 „Org. gub. Królestwa Polskiego” (t. IV Zbioru praw) orzeka, że należący do jednej wsi lub kolonii włościanie, posiadający prawem własności osadę lub jakikolwiek majątek nieruchomy, wraz ze swemi rodzinami, służbą i innemi osobami, zamieszkałe-mi na ich gruntach, tworzą jedną G-ę wiejską. Włościanie zamieszkali w oddzielnych domach, będących ich własnością, przyłączem zostają wraz z rodzinami do najbliższej G-y, położonej w tej samej gminie. Dziedzice oraz drobni rolnicy, z folwarkami i dworami, jako też oficyalistami, służbą, najemnikami i innemi osobami, zamiesz-Gromada (ze stanowiska społecznego, socyo- kałemi na gruntach folwarcznych lub dworskich logicznego) jest to zbiór jednostek, połączonych i w domostwach drobnych właścicieli, w skład

G-y wioskowej nie wchodzą. Zarząd G-y należy do zebrania gromadzkiego oraz do sołtysa. W zebraniu gromadzkiem uczestniczą wszyscy pełnoletni włościanie-gospodarze, do składu G-y wioskowej należący i we własnych swoich domostwach zamieszkali; włościanki, posiadające osady i prowadzące gospodarstwo na własną rękę, mogą uczestniczyć w zebraniach gromadzkich narowili z innymi gospodarzami. Zebrania gromadzkie istnieją także we wsiach, gdzie się zbierają zebrania gminne, a nawet w tych, które stanowią odrębną gminę, albowiem, jak prawo się wyraża, „zebranie gromadzkie ma kompetencyę odrębną od zebrania gminnego.” Przepis ten ma zastosowanie przeważnie względem osad, utworzonych z mocy ukazu z dnia 1 lipca 1869 r. Osady takie mają stanowić bądź osobne G-y, włączone wówczas do gminy wiejskiej albo też oddzielne gminy (ob. Gmina w Królestwie Polskiem). Do składu G-y, utworzonej z osady, należą wszyscy mieszkańcy, posiadający w nbj prawem własności lub dzierżawy wieczystej, bądź grunt, bądź jakąkolwiek nieruchomość. Proc; właścicieli, do G-y zalicza się rodzinę, służb* oraz pozostałe osoby, na ich gruntach zamieizkałe (art. 278). W osadach mogą jeszcze być zwoływane zebrania mieszczan - rolników, którym nadano grunta w myśl ukazu z dnia 28 października 1866. Zebrania te odbywają się za zezwoleiiem wójta i mają na celu narady nad kwestyani, tyczącemi się wspólnych gruntów. Zwoływaiie zebrań gromadzkich należy w zasadzie co sołtysa, który czynność tę spełniać winien v dni niedzielne lub świąteczne (art. 270). Jęli wszakże na porządku dziennym zebrania bęlzie przejrzenie rachunków sołtysa lub też ro.pozuanie skargi na niego, to zwołuje zebranie gomadzkie wójt. Przewodniczy w zebraniu sołys, a w dopiero co wymienionych wypadkach wójt. W osadach stanowiących odrębną gmin prezyduje zawsze wójt (art. 280). Do attrybuoj zebrań gromadzkich należą: 1) wybór sołtys,; 2) rozporządzanie gruntami, na-leżącemi do G-y, a będącemi we wspólnem posiadaniu w^ścian i niestanowiącemi prywatnej własności po^dyńczych gospodarzy. Należy tu rozdział gruntw, segregacya pastwisk, posiadanych wspólniez dziedzicem lub z innemi wioskami, a także ustąpienie lub zamiana różnych służebności włściańskich. Alienacya gruntów, nabytych przez G-y na zasadzie ukazu z roku 1864, może nasypie dopiero za zezwoleniem ministra spraw wemętrznych po wysłuchaniu opinii miejscowych rommissyj do spraw włościańskich oraz Oddiału ziemskiego, istniejącego przy Ministerym praw wewnętrznych. Wreszcie rozdział wspóiych gruntów musi być zatwierdzony przez ładzę włościańską; 3) rozkład ogólnej summy pognanego oraz podatku gruntowego, przypadając na daną wieś; 4) zakładanie szkół początkoych wiejskich oraz zawiadywanie niemi w myśl przepisów specyalnych (ob. Szkoły początkowe); 5) rozporządzanie budowlami gromadzkiemi, zakładami dobroczyn-nemi oraz innemi instytucyami, urządzonemi kosztem G-y; 6) narady i petycye w przedmiotach dotyczących potrzeb G-y, dobroczynności, nauki czytania i pisania i t. p.; 7) podawanie do władzy wyższej skarg i petycyj w sprawach G-y przez oddzielnych delegatów; 8) oznaczanie składek na pokrycie wydatków wspólnych G-y;

9) rewizya rachunków urzędników, wybranych przez G-ę; iO) wybór plenipotentów do prowadzenia spraw gromadzkich; 11) wydawanie uchwał w wypadkach, w których, podług ogólnego prawa lub z mocy przepisów specyalnych o włościanach lub na zasadzie rozporządzenia władzy, potrzeba będzie zgody lub uchwały G-y (art. 271). Uchwała zebrania gromadzkiego jest ważną, gdy obecny był sołtys lub wójt w powołanych wyżej wypadkach, oraz połowa włościan, mających prawo udziału w zebraniu. Wszystkie decyzye zapadają większością głosów. Zgoda ²/₃ włościan, posiadających prawo głosu, jest potrzebna w przedmiotach wymienionych wyżej w ust. 2—4 oraz w kwestyi ustanowienia składek dobrowolnych i użycia kapitałów gromadzkich, o ile je G. posiada. Wszystkie takie uchwały obowiązkowo zapisywane być muszą do osobnej księgi. Wpisywanie innych postanowień zależy od zebrania. Prawo z dnia 11/23 czerwca 1891 roku orzekło, że uchwały zebrań gromadzkich poświadczające zaliczenie danej osoby do stanu włościańskiego muszą być wnoszone do księgi. W przedmiocie prawomocności uchwał zebrań gromadzkich co do rozporządzania kapitałami zachodzą też same wątpliwości co i względem postanowień zebrań gminnych (ob. Gmina w Królestwie Polskiemw XIX w.).—Drugą władzą w G-e jest sołtys. Po raz pierwszy ukaz z (1. 3/15 marca 1859 roku wspomniał o tym urzędniku. Stanowił on, że mieszkańcy każdej wioski wybierali sołtysa, którego zatwierdzał naczelnik powiatu („Dziennik praw” t. 53, str. 15). Obecnie sołtysa wybiera każde zebranie gromadzkie z grona włościan, posiadających przynajmniej trzy morgi gruntu (art. 236). W większych wsiach lub osadach władza może żądać wyboru większej liczby sołtysów, z których jeden jest wówczas starszy (art. 222). Przepisy późniejsze wprowadziły tu pewne zmiany. I tak, podług uchwały komitetu do spraw Królestwa Polskiego z d. 31 października 1879 G-om nie obejmującym wcale właścicieli, posiadających trzy morgi, wolno mianować na sołtysa członków zebrań gromadzkich, bez względu na przestrzeń posiadanego gruntu. Dalej, tam gdzie właścicieli osad trzy - morgowych jest niewielu, mogą być wybierani włościanie posiadający mniej przestrzeni, a to na zasadzie zezwolenia kommissyi włościańskiej gubernialnej, po porozumieniu się kommissarza włościańskiego z miej-

H. K.

scowym naczelnikiem powiatu. Prawo z d. 29 lutego v. s. 1888 uzupełniło zasaduiczy przepis o wyborze sołtysa dodatkiem, że we wsiach i koloniach, zaludnionych częściowo przez uczestników G-y, częściowo zaś przez inne osoby, sołtysa wybierają tylko pierwsi. Wszystkie inne warunki wyboru sołtysa oraz sam sposób wyboru są też same co i przy wyborze wójta (ob. Gmina w Królestwie Polskiem). Wybór sołtysa z pośród żydów może nastąpić w osadach, i to tam tylko, gdzie wszyscy mieszkańcy są tego wyznania (art. 282). Sołtys pobiera pewne wynagrodzenie pieniężne. Postanowienie Komitetu urządzającego z d. 7/19 kwietnia 1864 określiło wysokość płacy od rubli 2 kop. 70 do r. 7 kop. 30 rocznie, względnie do wielkości G-y. Następnie w d. 1 września v. s. 1866 r. podwyższono płacę, która waha się między 6 a 25 rublami. To ostatnie uposażenie zapewnione jest sołtysom we wsiach mających więcej niż 75 osad. — Sołtys jest urzędnikiem gminnym oraz gromadzkim. W pierwszym charakterze jest pomocnikiem wójta gminy; wykonywa bezwarunkowo wszystkie jego prawne rozporządzenia i zlecenia, a nadto, nie czekając rozkazów wójta, udziela mu swej pomocy we wszystkich czynnościach, zarówno policyjnych jak i samorządnych, powierzonych wójtowi. Jako pomocnik wójta wykonywa władzę nad wszystkimi mieszkańcami gminy, ze szczególnem uwzględnieniem mieszkańców tej wsi lub kolonii, która go wybrała. Nieposłuszeństwo lub opór przeciwko jego prawnym rozporządzeniom ściąga na winnych karę narówni z oporem władzy wójta. — Gdyby wójt uchylał się od wykonania prawa lub rozporządzeń rządowych, albo też gdyby innym tamował wykonanie prawa, wówczas sołtys obowiązany jest bezzwłocznie donieść o tem naczelnikowi powiatu. Za drobne wykroczenia policyjne, popełnione przez włościan G-y, która sołtysa wybrała, może tenże wymierzać karę aresztu do dwóch dni lub też pieniężną do wysokości rubla. Sołtys przy załatwianiu spraw szczególnej wagi, jak oto: przy przedsiębraniu środków egzekucyjnych, przy wszelkich rewizyach w domach lub zabudowaniach włościańskich, przy wszelkiem aresztowaniu lub ujęciu, a także przy badaniach pierwiastkowych co do wykroczeń i przestępstw, musi wzywać dwóch świadków z pośród gospodarzy miejscowych lub sąsiednich. — Jako przedstawiciel samorządu gromadzkiego sołtys obowiązanyjest: 1 ) zwoływać i zamykać zebrania gromadzkie i pilnować porządku na nich; 2) przedstawiać zebraniu do roztrząsania sprawy, dotyczące potrzeb i pożytków G-y; 3) wykonywać uchwały gromadzkie; 4) uczestniczyć przy sporządzaniu w kancelaryi gminnej protokółów co do zrzeczenia się ze strony włościan osad wydzielonych im z pustek w dobrach prywatnych, rządowych i poduchownych (art. 224). — Sołtys zostaje pod władzą naczeluika

powiatu oraz wójta. Pierwszy może go skazać na napomnienie, naganę, karę pieniężną do pięciu rubli lub areszt siedmiodniowy. Żadna skarga od takiego postanowienia sołtysowi nie służy. Sołtysa oddaje pod sąd rząd gubernialny, a sądzi go sąd okręgowy. Wójt skazać może sołtysa za drobne wykroczenia służbowe na karę do wysokości rubla. O każdej takiej decyzyi wójt w ciągu dni siedmiu donosi uaczelnikowi powiatu z wyszczególnieniem powodów decyzyi.— Parcelacya większej własności, a stąd przechodzenie całych wsi wT ręce niewłościan, wreszcie śmienie licznych wsi tak zwanych szlacheckich, wywołały potrzebę ich zorganizowania. To też w d. 29 lutego v. s. 1888 wydano przepisy, dotyczące porządku i bezpieczeństwa w niektórych wsiach i koloniach Królestwa. Każda taka wieś, zaludniona nie przez włościan do G-y należących, wybiera sołtysa. Wsi ludniejsze, na żądanie gubernatora, mianują kilku sołtysów. Wsi mało zaludnione podlegają władzy sąsiedniego sołtysa. Wszystkie mniej-więcej przepisy ogólne o sołtysach zastosowano do wsi, które nazwać można niewłościańskiemi. Jedna z najgłówniejszych zmian sprowadza się co tego, że sołtys w takiej wsi nie może san: wymierzać kary na mieszkańców; wójtowi tylko służy prawo karania za nieposłuszeństvo lub opór sołtysowi w drobnych wypadkach niewy-magających dochodzenia sądowo-karnegc. — G-ę jako najniższą jednostkę samorządu przeiiesiono do Królestwa z Cesarstwa; w zachodnej Europie bowiem nigdzie taka organizacya rie istnieje; tam ostatniem ogniwem jest gmina Każda wieś stanowi w Cesarstwie G-ę (sieŁkoje ob-szczestwo), z zebraniem groinadzkier (sielskij schód) oraz starostą wiejskim (sielski starosta) na czele (ob. Gmina). — (Literatura ob. Gmina w Królestwie Polskie ti w XIX wieku).

Gromada (w historyi naturalnej),Jb. Klassy-f i k a c y a.

Gromadka (zool.), ob. Ge o my?

Gromadzki Józef Prospe, pseudonim wspólny (gromada) kilku studentôv uuiwersytetu Kijowskiego, którzy w r. 1858 wyali w Kijowie, w drukarni J. Zawadzkiego, ksiżkę zbiorową, złożoną z artykułów bezimienny^ p. t. „Pisma Józefa Prospera Gromadzkiego” Wydawcą był Antoni Syroczyński. Oprócz pezyi w zbiorze tym znajdują się artykuły nastęjijące: „Przedmowa o tem i o owem” p. Forfnata Nowickiego (późniejszego inicyatora i orgaizatora akcyjnego zakładu leczniczego w Nałęczoie); „Słowo serca i przekonania o pojedynkach p. Włodzimierza Padlewskiego; „Przegląd dzijów piśmiennictwa polskiego J. Majorkiewicza iL. Kondratowicza” p. Wicherskiego; „O znaczeniprowincyonalizmów w Polsce” (najpierwsza pum Aleksandra Jabłonowskiego); „Studya na historyą Akademii

R.

Fig. 282. Gromiec (herb).

D.

J. K.

krakowskiej” przez Romualda Świerzbińskiego; Poezye wyszły z pod pióra Komara, Wł. Pad-lewskiego i Sowińskiego.    *

Gromeka Stefan, publicysta iossyjski, głośny w śiódmem dziesięcioleciu zeszłego wieku (* 1823 —f 1877). Przed rozpoczęciem działalności swej literackiej był kolejowym oficerem żandarmeryi, potem naczelnikiem wydziału w mi-nisteryum spraw wewnętrznych. Milutiu r. 1863 powołał go do Kr. Polsk., gdzie G. został prezesem kommissyi do spraw włościańskich, a potem przez lat 10 był gubernatorem siedleckim. Pracę publicystyczną rozpoczął od współpracownictwa w „Otieczestwiennych Zapiskach”, w których przez lat kilka prowadził Kronikę współczesną, oraz w dzienniku „Sankt-Pietierburgskija Wie-domosti” pod redakcyą Krajewskiego, dla których pisał artykuły wstępne. Umieszczał także swoje prace w czasopismach „Sowremiennik” („Pol-skije Jewrei” [1858) i „Ruskij wiestnik” (między innemi artykuły, które ogromny hałas wywołały, o policyi 1857—59). Jego „Annopolskoje die-ło” (w „Otieczestwiennych zapiskach” 1862 r.), było pierwszą, pozwoloną przez cenzurę, polemiką ż Hercenem. G. był jednym z pierwszych publicystów, który skorzystał ze złagodnienia surowości cenzury dla gruntownego roztrząsania kwestyj bieżących, w państwowem i spo-łecznem życiu rossyjskiem, w duchu umiarkowanie liberalnym. To właśnie, a zarazem jędrność i śmiałość wyrażenia były powodem tej wzię-tości, jaką się w swoim czasie artykuły jego w Rossyi cieszyły. — Słownik encyklopedyczny Brockhausa i Efrona.

Gromiec, herb polski z nadania. Na tarczy dwudzielnej, srebrem obramowanej i złotemi gwoździami obitej, w polu prawem, złotem, dwa pasy równoległe, ukośnie wprawo leżące, górny, błękitny, z brzegami czarnemi, dolny czerwony; w lewem polu, srebr-nem, palący się granat.

Nad hełmem, w koronie, trzy pióra strusie. Nadany w d. 21 marca 1848 roku Janowi Grzegorzowi Lepigé, pułkownikowi byłych wojsk polskich, za zasługi w tem wojsku położone i za niezachwianą wierność dla tronu, przez cesarza Mikołaja I-go.—Źródło: „Herbarz urzędowy Królestwa Polskiego”.

Gromnica, znaczy 1) świeca, poświęcana w kościele 2 lutego, według wierzeń ludowych skuteczna na odwrócenie gromów i piorunów i dla tego tak u Czechów (hromnice) i u nas nazwana, a stąd 2) gromnicami lud nazywa i samo święto powyższe, oraz 3) sosnę wyniosłą, prostą „jak świecę”. Dużo przysłowi powtarza lud o święcie N. Panny Gromnicznej: „Na święto gromnicy napije się bydlę na ulicy”; „Gromnica zimy połowica” i t. p. Kaszubi nazywają miesiąc luty „gromnieznikiem”.

Gromnica, gruba świeca woskowa, tak nazwana od gromu czyli piorunu, zapalano ją bowiem podczas piorunów i grzmotów, od czego poszła niegdyś nazwa święta Gromowego, t. j. letniej pory roku. G-e poświęca się 2 lutego w kościele (rzymsko - katol., jak również w grec.-kat.), w dzień Oczyszczenia N. M. P. i Ofiarowania Jezusa w świątyni, które też święto z tej racyi Gromniczną się zowie. Chociażby Mszę i pacierze kapłańskie wypadało przenieść dalej, gdy na d. 2 lutego przypadnie niedziela Starozapustna, Mięsopustna albo Mała, to jednak, poświęcanie i rozdawanie gromnic oraz processya z niemi odbywają się. Znaczenie symboliczne gromnic, jak wogóle światła w liturgii: Chrystus jest „światłością prawdziwą, która oświeca wszelkiego człowieka na ten świat przychodzącego” (Jan I 9). „Lumen ad revelationem Gentium” (Łukasz II 32). W modlitwach przy święceniu gromnic kapłan prosi Boga, ażeby swoją nauką i łaską umysł ludzi oświecał, a miłością serca ich zapalał; by książęta ciemności ze wszystkich miejsc, gdzie zapalone będą, z bojaźnią uciekali. W ręku umierającego ma G. mu przypominać, że z gorejącą lampą dobrych uczynków, na wzór mądrych panien (z przypowieści), powinien oczekiwać przyjścia Oblubieńca. Przy pogrzebach znowu światło to oznacza, że ciało nieboszczyka mamy w poszanowaniu, jako przybytek Ducha św., że zmarłego sługę Bożego z tryumfem z tego świata się odprowadza, że światłość wiekuista, lux perpétua, o którą dlań w modlitwach pogrzebowych prosimy, świecić mu będzie. Praktyka cłirze-ściańska uczy (według słów Romsée’go), ażeby G-e zachowywać w domu, dla konających; w naszym też kraju dawniej w każdym domu była G. i palma, na krzyż nad łóżkiem związane. W domach magnatów miewano G-e przez papieża poświęcane i rozdarowywane. Po niektórych rodzinach zachował się dotychczas obyczaj starożytny palenia G-y przed obrazem Bogarodzicy, w każdy dzień uroczystości, poświęconej czci N. M. P. W wielu miejscach G. odgrywa rolę ważną w zabobonnych czynnościach, jak zamawianie chorób, a w dzień Oczyszczenia wieczorem lud opala G-ą z czterech stron włosy, żeby się grzmotów nie lękać; godzi się jednak użyć wosku z G-y na jakąś potrzebę, np. do maści, byle bez przesądu.—Por. Skarga „Kazanie na dzień Oczyszczenia N. M. P.” cz. I; Romsée III 139 wyd. z r. 1854; Cavalieri t. 3 dec. 244 ad XIV, 154 VI: Tamburin u s „De sacrif. miss.” 1. IV, 3 n. 3.

Gromnicznik, Ob. Gromnica.

LYIII i 554).

J. Trz.

w. J.

Dr T. Kor.

Gromow Sergiusz (* w r. 1774—f w r. 1856), lekarz. Po ukończeniu szkół w Smoleńsku udał się do Petersburga i wstąpił do tamtejszej Akademii medyko-chirurgicznej, pozostawał w niej do roku 1802, poczem, już jako lekarz, na koszt rządowy wysłany był na trzy lata za granicę dla dalszego kształcenia się. Po powrocie do Petersburga został profesorem położnictwa, medycyny sądowej i policyi lekarskiej; obowiązki te spełniał do r. 1837. Między inne-mi wydał w r. 1832 podręcznik medycyny sądowej, nagrodzony przez petersburską Akademię nauk i przełożony na język polski p. n. „Medycyna sądowa, wykład krótki, zastosowany do użytku praktycznego i słuchaczów akademickich. Z rossyjskiego na język polski przełożył Grzegorz Buczyński” (Warszawa 1837, w 8-ce str.

Dr. j. p.

Gromownik, ob. Asparagus.

Grona, u niemieckich kronikarzy także G runa, Grano, niegdyś gród Głomaczów, czyli Dolemińców (ob.), zdobyty na początku 927 r. przez Henryka, króla niemieckiego, który kazał wymordować wszystkich mężczyzn, a dzieci i kobiety uprowadzić wgłąb Niemiec. Prawdopodobnie G. leżała pomiędzy miast. Mutschen a Wurzen.— „Enc. S. Orgelbr. synów”.

Gronan Jan, urzędnik pruski, rajca miasta Warszawy od 1796 do 1806; napisał bardzo ciekawe dziełko o ówczesnym stanie miasta p. t. „Ueber den Verfall der Haupstadt Warschau” (Warszawa 1804).—„Encykl. Ungra”.

Gronianka (Botrydium), wodorost odnoszący się do typu zielenic (Glilorophyceae), rzędu Siphoneae, rodziny Botrydiceae. Jest to jednokomórkowa, wielkości ziarna maku, buławkowa-tej postaci roślina, wyrastająca u dołu w gałę-ziące się wyrostki, któremi przytwierdza się do gruntu. Przytrafia się na miejscach wilgotnych, czasowo przez wodę zalewanych. Rozmnaża się w wodzie za pomocą pływek, na powietrzu za pomocą nieruchomych zarodników. Prócz tego tworzy zygospory. Pospolity wszędzie gutunek: B. granulatum.

Groninga, północno-wschodnia prowincya królestwa Hollenderskiego; graniczy od płn. z morzem Północnem, od ws. z zatoką Dollart i z pro-wincyą pruską Hannowerem, od płd. z prowin-cyą Drenthe, od zach. z Fryzyą. G. jest niziną, jakkolwiek gdzieniegdzie znajdują się tam pagórki (dochodzące 12 m. wysokości); część północna ma grunt gliniasty, doskonały do uprawy i łączny, część zaś południowa jest piaszczysta i torfiasta. Moczarzyste obszary torfowisk na płdws., „Bourtanger Moor” — są już po większej części osuszone i uzdatnione do uprawy. Rzek większych brak, zato są tu nadzwyczaj liczne kanały. Z jezior znaczniejsze: Siid-dlaard, Schild, Leekst, Foxholst. Klimat, zwłaszcza na wybrzeżach, wilgotny i zmienny (częste epidemie febry). Ludność (około 280 000 m-ców) trudni się rolnictwem, pasterstwem (konie, bydło), budową statków. Produkty przemysłu: pończochy i materye wełniane, wyroby lniane, papier, wyroby garncarskie, mąka kartoflana. Ożywiony handel bydłem. G. dzieli się na 3 obwody: Appingedam, G. i Windschoten. w- J-

Gronillga, miasto główne prowincyi G. (ob.), nad zlewem drobnych strumieni, które uczyniono żeglownemi, połączone kanałami z zatoką Dollart i Zuidersee. Rozpromieniają się z G-i drogi żelazne do miast: Harlingen, Meppel, Windscho-ten, Delfzijl; jedno z największych w Hollandyi targowisk; kościół reformowany św. Marcina z wysoką (105 m.) wieżą, kościół katolicki (Broederkerk), ratusz, uniwersytet, giełda, teatr, więzienie. Fabryki wyrobów lnianych, wełnianych, tytoniowych, drukarnie, farbiernie, ożywiony handel zbożem i produktami pasterstwa (masło, ser). Akademia rysunkowa, budowlana, marynarka, gimnazyum, seminaryum nauczycielskie, instytut głuchoniemych. G., niegdyś miasto hanzeatyckie, była nieraz widownią krwawych zapasów, oblegana przez hercogów saskich, na początku w. XVI-go przez Bernarda Galena, biskupa Monasterskiego, w w. XVII-ym w rozmaitych pozostawała rękach; od r. 1815 należy do Hollandyi. G. liczyła w r.. 1898 około 65 000 m-ców.

Gronkowiec, bakterya, sprawczyni ropienia u ludzi i zwierząt. Nazwę G-a nadano jej dlatego, że na preparatach przedstawia się jako mniejsze lub większe zbiorowisko kokków w postaci jakby winnych gron (Stophylococcns). Bakterya ta posiada bardzo wiele odmian o różnej jadowitości. Wogóle jadowitość G-ów jest bardzo zmienna, co zależy od nieznanych jeszcze bliżej warunków biologicznych. Bakteryę tę odkrył pierwszy O g s t o n, gdyż on wykazał stałe znajdowanie się jej w większości ropni (ropienie wywołują i inne bakterye). G. hoduje się dobrze na sztucznych podłożach. Jest bardzo rozpowszechniony w naturze, pełno go w kurzu, brudzie, w nieczystem powietrzu mieszkań itp. Najważniejsze odmiany tej bakteryi są: G. złocisty {staphylococens pyogenes aureus) i G. biały {staphylococcus pyogenes albus). Hodowle obu tych odmian na ogarze różnią się zabarwieniem; jedna rośnie jako złocisto-żółty nalot, druga jako biały. Poczynając od malutkich wrzedzionek, a kończąc na ciężkiem zakażeniu krwi, czy na t. zw. ropnicy, z całą pośrednią skalą różnych spraw ropnych, można często jako sprawcę tych churób wykazać G-a. - Literatura: Günther „Einführung in das Studium d. Bactériologie” (wyd. 2-e Lipsk 1891); Jakowski „Grzybki chorobotwórcze” (Warszawa 1886). Prócz tego wiele artykułów w pismach lekarskich, zwłaszcza w „Centralblatt für Bactériologie”.

E. L. N.

K. A. C.

St. Rew.

Dr J. P.

Grono (racemus), jedna z postaci kwiatostanów groniastych; odznacza się wydłużoną osadą czyli osią główną, na której wyrastają pojedynczo kwiaty o szypułkach jednakowej długości. Za przykład kwiatów ułożonych w grona może służyć porzeczka. Jeżeli na osadzie zamiast pojedynczych kwiatów wyrastają całe ich grona, wówczas mamy grono- złożone (np. u bzu).

Gronodrzew, ob. Coccoloba.

Gronorost, ob. Sargassum.

Gronostaj (Mustela erminea L:, Putorius er-mineus Owen) jest ssakiem drapieżnym. Jest to małe zwierzę, bardzo podobne pod względem kształtów i obyczajów do łaski (ob.) pospolitej (Mustela vulgaris). Większy nieco od niej, dochodzi długości 24 cm.; długość ogona do 10 cm. W lecie barwą swą zupełnie zbliżony do łaski: grzbiet barwy orzechowej, spód biały. W zimie cała sierść G-a biała jak śnieg, z czarnym końcem ogona. Zamieszkuje środkową i północną Europę i Azyę. Kryje się w dzień w norach kretów, chomików, w dziuplach drzew, szczelinach skał i t. d. Na żer wychodzi zwykle wieczorem. Odznacza się wielką drapieżnością: morduje małe zwierzęta ssące, ptaki i gady. Nader zręczny i zwinny; schwytany za młodu, łatwo daje się obłaskawić. Parzy się w marcu, a w maju lub czerwcu rodzi od 5 do 8 młodych. Dostarcza cennego bardzo futra.

Gronovins (Jan Fryderyk Gronov), filolog hollenderski pochodzenia niemieckiego (* w Hamburgu 1611 r.—f w Leydzie 1671). Był profesorem historyi w Deventer (1642), potem w Leydzie (1658); zdobył sobie sławę europejską jako znawca łaciny i archeologii; prace jego do dziś-dnia wartość posiadają. Zawdzięczamy mu znakomite wydania Tacyta, Liwiusza, Plauta, Terencyusza, Cycerona, Sallustyusza, Seneki, Pliniusza i Aula Gelliusza. Jego „Observations” (Leyda 1639, 1662; Lipsk 1757, 1831) należą do ważnych prac w dziedzinie historyi i filologii. Utrzymywał ożywioną korresponden-cyę z wszystkimi filologami współczesnymi. Wydał, z przypisami i kommentarzami, wielkie dzieło swego przyjaciela, Hugona Grotiusa: „De jure belli ac pacis, libri très” (Amsterdam 1642).

Gronowiec, ob. Botrychium.

Groom (czytaj Grum), wyraz angielski oznaczający stajennego czyli pomocnika stangreta (coachman); obowiązkiem jego jest doglądać koni w stajni, czyścić je, karmić i poić, ubierać je w szory, zaprzęgać do powozu i towarzyszyć panu przy wyjeździe, jeśli się spodoba panu powozić samemu; jeśli pan odbywa przejażdżkę konno, G. towarzyszy mu, to jest jedzie za nim na innym konin, gotów na każde zawołanie, gdy pan zechce zsiąść z konia i oddać go w jego ręce, albo podać konia, gdy się panu podoba dosiąść go znowu. Ponieważ drobiazgowe starania przy utrzymaniu skóry konia w należytym stanie czystości, jako też obchodzenie się z powozem wymagają dużo czasu, przeto G. miewa sobie powierzone starania o parze koni i jednym powozie, albo o trzech koniach bez powozu, i to już całkowicie wypełnia dzień jego roboczy, wliczając w to i towarzyszenie panu przy wyjazdach w powozie lub konno.

Groos Fryderyk (* w Karlsruhe d. 23 kwietnia r. 1768—f w Eberbach nad Nekarem d. 15 czerwca r. 1852), lekarz-psychiatra. Pierwotnie, zaczynając od r. 1788, zajmował się nauką prawniczą w Tubindze i Sztutgardzie (Karlsschule); w r. 1792, udawszy się do Freiburga, zapisał się na wydział lekarski; po roku przeniósł się do Pawii, gdzie w ciągu lat trzech kształcił się dalej pod przewodnictwem J. P. Franka, Scarpy, Volty i Spallanzaniego (ob. te nazw.); powróciwszy znów do Freiburga i otrzymawszy tam dyplom doktorski, osiadł w Karlsruhe i zajął się wykonawstwem lekarskiem. Zapadłszy ciężko na zdrowiu i przez czas dłuższy zmuszony powstrzymywać się od zajęć zawodowych, zabawiał się zgłębianiem filozofii i psychologii, co wywarło wpływ stanowczy na działalność jego późniejszą. Wyzdrowiawszy zupełnie, został w r. 1805 pomocnikiem fizyka miasta Karlsruhe, a w roku następnym fizykiem miasta Stein. W r. 1809 takiż sam urząd objął w okręgach Gochsheim i Odenheim, w r. 1813 został fizykiem i lekarzem nadwornym w Schwetzingen, w roku zaś następnym przeniesiony do Pforzhei-mu objął zarząd naczelny nad tamtejszym zakładem dla obłąkanych, połączonym ze szpitalem dla chorych nieuleczalnych. W r. 1826, gdy zakład dla obłąkanych przeniesiono do Heidel-berga, także się tam udał, miewał, nie będąc profesorem, wykłady o psychiatryi i pisywał dość wiele. W r. 1836 uwolnił się od obowiązków, piórem jednakże pracował dalej. 0-statnie lata życia spędził w Eberbach nad Nekarem. W wydawnictwach spółczesnych ogłosił wiele prac z dziedziny psychiatryi, psychologii i medycyny sądowej; zajmował się też pracami filozoficznemi.—Por. „Biograph. Lexikon d. hervorragenden Aerzte” (T. II, str. 661), gdzie wymieniono najwybitniejsze prace G-a.

Groot Hugo, ob. Grotius.

Groote, albo Groot, Gerhard (Gerhardus Magnus), założyciel stowarzyszenia Braci Wspólnego Życia (ob.), (* 1340 w Deventer —f 1384). Kształcił się w uniwersytecie paryskim, nauczał potem w Kolonii i prowadził życie światowe jako kanonik w Akwisgranie i Utrechcie; w 1374 zaszła w jego usposobieniu zmiana, której powody są nieznane. Posiadłości swoje podarował klasztorowi w Munnikhuizen i innym insty-tucyom, zrzekł się kanonii i udał się do Deventer, potem do Munnikhuizen, gdzie oddawał się studyom

oc

cc

oo

a.

— Gros Antoni Jan.

naukowym i ćwiczeniom ascetycznym, bardzo surowym. W 1379 wrócił do Deventeru i wystąpił tam, również jak i w innych miejscowościach Hollandyi, z kazaniami, w których z porywającą wymową piętnował grzechy tej epoki i wzywał do pokuty; w 1385 zakazano mu przemawiać z kazalnicy. Wcześniej już, w 1376, założył wraz z kanonikiem Florencyuszem Ra-devin’em stowarzyszenie Braci i Sióstr Wspólnego Życia. Umarł, zaraziwszy się od jednego z chorych, których pielęgnował z poświęceniem.—Por. Bähring „Gerhard G. und Florentius” („Lebensbilder aus der Geschichte der innern Mission” 1 zesz. Hamburg 1849); Bonet-Maury „Gérard de G., un précurseur de la réforme au XVII siècle” (Paryż 1878); „Grube G. G. und seine Stiftungen” (Kolonia 1883).

Groote Eylandt, wyspa należąca do terryto-ryiim północnego brytańskiej kolonii Australii południowej, w zachodniej części zatoki Carpen-taria; obszar jej wykosi 4 000 kl. □.; otacza ją wiele raf; górzysta. Przylądek (Cap) Béatrice.

nym częściom jego, wysłanym w celach spe-cyaluych. Mówi się, naprzykład: o gros kolumny maszerującej, w przeciwstawieniu do straży przedniej (awangardy): o gros czat przednich, w przeciwstawieniu do straży głównych i placówek. Wyraz ten w naszej terminologii wojsko-

p. M.

wej jest zbyteczny.

Gros de Naples, G. de Tours, Grosgrain, gatunki tkanin jedwabnych, grubych, tkanych z wielu nitek i zwanych ogólnie po franc, gros, W gros de Naples osnowa (ob.) składa się z 2 nitek; w gros de Tours osnowa zawiera 2 lub 3 nitki, wątek (ob.) zaś jest podwójny; gros-grain ma wątek z kręconej nitki bawełnianej.

w. J.

Gropit (min.), jeden z licznych produktów przeobrażeń minerału kordyerytu, tworzący po nim pseudomorfozy. Są to różowe lub bru-natno-czerwone skupienia krystaliczne, przejęte drobnemi łuszczkami miki.

z. w.

Gropius Karol Wilhelm, malarz niemiecki (* 1793 w Brunświku—f 1870 w Berlinie). Pracował pod kierunkiem Schinkla, przeważnie w kierunku dekoracyjnym. W Paryżu pilnie studyował dioramę Daguerra i Boutona, poczem założył podobną dioramę w Berlinie. Mianowany inspektorem i dekoratorem teatru nadwornego w Berlinie, umiał pierwszy nadać wartość estetyczną sztuce dekoracyjnej w Niemczech. G. słynął także jako karykaturzysta, a dowcipy jego i rysunki, pomieszczane we„FliegendeBlätter” z przed 1848 r., obiegały całe Niemcy.

s. s.

Gropius Marcin, budowniczy, synowiec poprzedniego (* 1824 w Berlinie—f 1880 tamże). Uczeń Schinkla i Böttichera. Rozpoczął swą działalność budowlaną od domów i willi w Berlinie.

Potem wzniósł domy dla obłąkanych w Eberswaldzie, w Altenburgu i w Jenie, a także szpitale miejskie w Wiesbadenie i w Berlinie. Ostatni zwłaszcza ceniony jest jako wzorowe zastosowanie systemu oddzielnych pawilonów. Podług jego planów budowane są także: uniwersytet w Kielu, gmach kasy berlińskiej, gmach bankowy w Erfurcie, gmach pocztowy w Kàssel, szkoła sztuk pięknych w Berlinie (której był dyrektorem od r. 1869) i wreszcie ostatnie dzieło jego: Muzeum przemysłu i sztuki stosowanej w Berlinie. G. kreślił także wyborne wzory dla sztuki stosowanej.

s. s.

Groroilit, ob. Wad.

Gros, wyraz francuski, oznaczający główną część oddziału wojska, w przeciwstawieniu drob-

St. L.

Gros Piotr Le, rzeźbiarz francuski (* 1656 w Paryżu — f 1719 w Rzymie). Uczeń swego ojca, także rzeźbiarza i profesora Akademii. Wysłany przez Louvois do Rzymu, G. zyskał tam uznanie talentu swego i łatwy zbyt dla dzieł, które tworzył. Wróciwszy do Paryża, wykonał na zamówienie figury do ogrodów w Tuil-leries i w Wersalu. Nie znalazłszy w kraju takiej zachęty jak we Włoszech, udał się znowu do Rzymu, gdzie do końca życia pracował. Do najlepszych dzieł jego zaliczają powszechnie: olbrzymi posąg św. Dominika w bazylice św. Piotra w Rzymie; posągi apostołów: św. Tomasza i Bartłomieja, w bazylice lateraneńskiej, tamże; „Tryumf religii nad herezyą” w kościele Gesu, także w Rzymie; wreszcie posągi: św. Teresy i św. Krystyny w kościele katedralnym w Turynie. Rzeźby G-a odznaczają się wyrobioną techniką, wyrazem figur, umiejętnem traktowaniem draperyj i ruchem, który wszakże przechodzi często w manieryzm.

Gros Antoni Jan, baron, malarz francuski (* 17 71 w Paryżu—f 1835 w Meudon). Uczeń Da-vida, za wstawiennictwem swego mistrza otrzymał od Konwencyi pozwolenie dalszego kształcenia się we Włoszech. Przedstawiony Józefinie Beau-harnais, a przez nią polecony Napoleonowi, G. przyjęty został do armii włoskiej; w której, w charakterze oficera, a właściwiej malarza czynów bohaterskich wodza naczelnego, towarzyszy mu na polach zwycięstw i skarbi sobie jego łaski. Pierwsza praca jego w tym kierunku, przedstawiająca Napoleona z chorągwią w ręku, prowadzącego dzielnych swych żołnierzy przez most w Arcole, zyskała uznanie protektora i poklask od publiczności na wystawie Salonu w r. 1801. Drugiem dziełem jego, dziełem wysokiej wartości, był obraz, przedstawiający Napoleona odwiedzającego tkniętych zarazą chorych żołnierzy w Jaffie (Salon 1804 r.). Obraz ten, obecnie w Luwrze wiszący pośród dzieł szkoły Davida, niezwykle silnie wyróżnia się od swego otoczenia prawdą życiową i świetnym, w porównaniu z sąsiedniemi obrazami, kolorytem. Temat sam, wprawdzie nasunięty G-owi przez Napoleona,

s. s.

(w „L’Art” 1886 II, 1889 II).

wskazuje zapowiedź nowego zwrotu w ówczesnej sztuce klasycznej we Francyi, zwrotu do żywej natury, zarówno w wyborze tematów jak i pla-stycznem ich opracowaniu. W następnych obrazach swoich: „Bitwa pod Abukirem” (1806) i „Napoleon pod Eylau” (1808) — G. staje się przedstawicielem nowego kierunku w malarstwie fran-cuskiem : sławienia czynów wojennych swego narodu. Na tern polu G. jest malarzem na-wskroś narodowym, pełnym zapału i patryotyzmu. Inne obrazy w tym duchu podjęte, jak: Napoleon pod Piramidami, Bitwa pod Wagram, Zajęcie Madrytu—wypełniają cykl jego obrazów bohaterskich, stanowiących świetną kartę epopei Napoleońskiej w sztuce malarskiej. Podobnie jak czyny bohaterskie owej epoki, tak samo malował G. i ludzi, którzy orężem swoim pisali ówczesną liistoryę Francyi; G. był portrecistą ówczesnych bohaterów. Portrety generałów: Mas-seny, Lassala i Fourniera Sarlovèsa wyróżniają się od innych portretów współczesnych mu artystów życiem i kolorytem. Zamiast zimnego wyrachowania i uganiania się za pięknością linij, cechujących szkołę Davida, w omawianych dotąd obrazach G-a uderza przedewszystkiem ruch i życie. Z chwilą upadku Napoleona i powrotem Burbonów temat prac G-a zmienia się. W łasce u nowych władzców Francyi, G. tworzy odtąd pod ich wpływem. Z epoki tej pochodzą obrazy jego: „Karol V i Franciszek I, zwiedzający grobowce podziemne królów w St. Denis” (obecnie w Luwrze), „Ucieczka Ludwika XVIII w nocy z 19 na 20 marca 1815 r.” (Wersal) i „Wylądowanie Księżny Angulemskiej w porcie Bordeaux 2 kwietnia 1815 r.” Jeszcze w 1812 r. ministeryum dworu cesarskiego poruczyło G-owi ozdobienie we freski kopuły Panteonu; kolosalne to przedsięwzięcie G. doprowadził do końca dopiero w 1824 r., za co od Karola X otrzymał tytuł barona. Na przestrzeni przeszło trzech tysięcy łokci kwadratowych sklepień G. wymalował olejno na gruncie kredowym szereg postaci allegorycznych i historycznych, przedstawiających: św. Genowefę jako patronkę kościoła i opiekunkę tronu francuskiego; w otoczeniu głównych jego filarów: Chlodwiga, Karola W., Ludwika św. i Ludwika XVIII (na pierwiastkowym szkicu do tych malowideł ściennych znajdował się Napoleon wraz z synem swoim, ówczesnym młodziutkim królem rzymskim). Wielka ta i niezwykle trudna praca przy malowaniu kopuły wyczerpała siły artysty i bogaty, jak dotąd, zasób jego twórczości malarskiej. W ciągłej walce wewnętrznej pomiędzy skłonnością artystyczną swej natury, ciągnącej go do życia i barwy, va przepisami teoretycznemi mistrza swego, Da-tida, G. pod koniec zwątpił o wartości pierwszej wórczej swojej epoki artystycznej i, chcąc wynagrodzić to odstępstwo od klasycyzmu, pod wpływem Davida i za jego namową, napowrót do kierunku tego powrócił. Prace jego z tego

ostatniego okresu życia, jako to: „Aryadna na wyspie Naxos”, „Acis i Galatea”, a zwłaszcza „Herkules i Dyomedes” (1835), nietylko uległy silnej krytyce specyalistów, ale były wprost wyśmiewane przez ogół. Opinia publiczna, pod wpływem wzmagającej się w siłę szkoły romantycznej, była już wówczas zniechęcona do klasycyzmu akademickiego. Gdy nadto i rząd ówczesny odwrócił swoje względy od uprzywilejowanego niegdyś artysty dworu legitymistycz-nego, G. popadł w melancholię i, wyszedłszy pewnego dnia z domu, błąkał się po okolicach Paryża; w końcu położył się u brzegu odnogi Sekwany pod Meudon i tu, przez wodę zalany, zakończył pracowite i pełne z początku chwały życie artysty. — Pozostałość artystyczna G-a jest znaczna. Prócz wielkich dekoracyj ściennych (Panteon, dwa plafony w Luwrze i inne) pozostawił on 24 obrazy przeważnie olbrzymich rozmiarów, oraz 55 portretów osób współczesnych. W pracowni jego, którą prowadził dalej po mistrzu swoim, Davidzie, kształciło się 432 artystów, wielu z nich słynnych z czasem, jak np.: Bonington, Charlet, Couture, Delaroche, Feuchères, Gigoux, Hesse, Huet, Lami, Robert Fleury, Roqueplan i Ph. Rousseau.— Porów. J. B. Delestre „G., sa vie et ses ouvrages” (Paryż 1867, z ilustr., 2 wyd.); J. Tripier le Franc „Histoire de la vie el de la mort du baron Gros, le grand peintre” (tamże 1878); Richard Graul w dziele „Kunst u. Künstler des XIX Jahrh.” Dohmego (Lipsk 1885, T. 2); G. Dargenty „Le baron G.” (w „Les artistes célèbres” Paryż 1887); tegoż „Les Chefs-d’oeuvres de G.”

s. s.

Grosglik Samuel, lekarz i przyrodnik w Warszawie (* 1860 tamże). W uniwersytecie warszawskim ukończył wydziały: lekarski i przyrodniczy. Zajmuje się głównie biologią, dotyka przy tern i zadań medycznych. Są jego rozprawy polskie, wydane osobno: o tkankach, o komórce, o fizyo-logii roślin, o bakteryologii. Spostrzeżenia swe medyczne G. zamieszczał w czasopismach lekarskich warszawskich. Pisywał i do czasopism niemieckich w obu powyższych działach wiedzy; wydawał też osobno rozprawy w języku niemieckim.

Grosley Piotr Jan, literat francuski (* w Troyes 1718—f 1785). W 1744 wydał „Mémoires de l’Académie des Sciences, Inscriptions, Belles-Lettres, Beaux-Arts, nouvellement établie à Troyes, en Champagne”; pracy tej nie brak oryginalności. W 1745—46 należał do inten-dentury armii włoskiej; później podróżował po Włoszech i Hollandyi. W 1751 stanął do konkursu, zwołanego przez akademię w Dijon, napisał rozprawę na dany temat: „Czy nauki przyczyniły się do wydoskonalenia obyczajów?” i również jak Rousseau wypowiedział się przeciwko naukom.

Gross I, herb polski. Na tarczy w polu Gross - Jägerndorf, wieś w Prusach Wscho-srebrnem błękitny wazon, z którego wytryska dnieli, słynna z bitwy, stoczonej 30 sierpnia woda jak z fontanny. Nad hełmem, w koronie 1757 roku. Fryderyk Wielki, tocząc wojnę tak szlacheckiej, dwa gołąbki z gałązkami oliwnemi zwaną Siedmioletnią, przeznaczył 30 000 woj-w dziobach, ku sobie zwrócone. Herbem tym ska pod wodzą marszałka Lehwalda do obrony pieczętuje się inflancka rodzina Grossów, na Prus Wschodnich, do których Rossyanie, pod Litwie osiadła i przed Deputacyą szlachecką wi- dowództwem marszałka hr. Apraksina, z trzech leńską wylegitymowana w 1798 roku.—Źródło: stron wkroczyli. Zawładnąwszy d. 5 lipca Kłaj-Dyplom 1798 roku Dep. wyw. szloch, gub. Wi- pedą, wódz rossyjski przeszedł na południowy leńskiej.    D- brzeg Pregla i zajął silne stanowisko pod G.-

J-em, gdzie Lehwald postanowił na niego uderzyć. Z początku wykonali Prusacy skuteczne ataki kawaleryi na obu skrzydłach, poczem uderzyła piechota; wkrótce wszakże przekonał się Lehwald, że wskutek gęstej mgły pomylił się co do położenia nieprzyjaciela i nakazał zwrot na prawo. Przy wykonywaniu tego ruchu powstał nieporządek w kolumnach pruskich: Lehwald musiał zrzec się ataku i cofnąć. Aprak-sin nie ścigał Prusaków, a w rezultacie, po bezcelowych marszach i kontr-marszach, opuścił w końcu września Prusy Wschodnie.—Por. V. Tempelhoff „Geschichte des 7-jähr. Krieges” (tom I, str. 294, Berlin 1794); „Geschichte d. 7-jähr. Krieges vom Grossen Generalstabe” (t.

p. M.

D.

am

Fig. 283. Gross I.

p. M.

nerwobóle etc.

Gross II, herb z nadania. Na tarczy w polu błękitnem, na zielonej murawie — dwa złote lwy, wieniec z wawrzynu podtrzymujące. Nad hełmem, w koronie szlacheckiej, trzy pióra strusie: złote między błękitnemi. Labry błękitne, podbite złotem. Nadany Piotrowi Grossowi, lekarzowi obwodowemu w Stanisławowie w Galicyi, dnia 3 sierpnia 1793 roku, z przydomkiem von Rosenberg.—Źródła: „Poczet szl. gal.”; Borkowski; Ostrowski; Hefner.

■ł,H

tySSR

W-

Fig. 284. Gross II.

Gross Franciszek Ksawery, pisarz sądu najwyższej instancyi Królestwa Polskiego, później adwokat. Wydawał w latach 1817 — 19 „Gazetę wiejską, czyli wiadomości gospodarczo-rolnicze” (Warszawa, 3 tomy, in 4-o).— „Encykl. Ungra”.

Gross Ferdynand, pisarz niemiecki (* 1849 w Wiedniu). Już jako student uniwersytetu wiedeńskiego zajął się dziennikarstwem, w 1877 otrzymał pierwszą nagrodę konkursową za humoreskę „Literar. Zukunftsmusik”; podróżował po Francyi, Włoszech i Wschodzie przebywał przez czas dłuższy w Pradze i Peszcie, od 1879 do 1881 był redaktorem felietonu gazety „Frankfurter Zeitung”, w 1881 objął to samo stanowisko w „Wiener Allgemeine Zeitung”, w 1888 założył miesięcznik „Der Frauenfeind”, redagował później „Die Wiener Mode”; przebywa obecnie w Wiedniu. Ogłosił też drukiem szereg opowiadań i komedyj.

Gross Glöckner, ob. Glöckner.

I, Berlin 1824).

Gross-Lichterfelde, miasteczko w prowincyi Brandenburskiej, w którem znajduje się pruska szkoła podchorążych (Haupt - Kadettenanstalt). Przechodzą do niej wyehowańcy ośmiu pruskich szkół kadetów (Kadetten-Anstalt), których kurs odpowiada pięciu niższym klasom gimnazyum realnego. Szkoła podchorążych posiada 3 klasy ogólne (untersekundę, obersekundę i unterprimę), oraz jedną specyalną, wojskową (selektę). Większość kadetów, po skończeniu dwu pierwszych klas, otrzymawszy wychowanie wojskowe i początkowe wykształcenie ogólne, idzie na 5 miesięcy do wojska w stopniu podchorążego (Portepeefähnrich), skąd, po otrzymaniu świadectw od oficerów kompanii, dowódzcy batalionu i dowódzcy pułku, stwierdzające, że są zdolni i gorliwi i zasługują na stopień oficerski, przechodzą na 9 miesięcy do szkół podporuczników (Kriegs-Schule). Unterprimę kończą kadeci słabowici lub niemający skończonych lat 17-tu, poczem udają się wskazaną dopiero-co drogą. Do selekty wreszcie przechodzą tylko najzdolniejsi kadeci, którzy już opuszczają szkołę w Gross-Lichterfelde w stopniu podporucznika.

Gross - Ullersdorf (w Morawii). Cieplice siarcz ane (-|- 27° do 29°C), 411 m. nad poz. m., klimat łagodny, podalpejski; stacya kolejowa, dr. żel. z Ziegenhals do Ołomuńca. Zjazd w r. 1898 wyniósł 860 chorych na gościec,

Dr J. M.

Gross Venediger, ob. Venediger u grupa. Gross-.Wardein (Węgry) posiada dwa zakłady kąpielowe cieplic siarczanych: Felixbad- (-{- 49° C) i Bischofbad (+ 35° do 41° C);

Dr J. M.

Iii-go.

P. M.

Urossbeeren

Grosseto.

901

położone w dolinie, opasany zalesionemi górami; 140—145 metr. nad poz. morza; klimat łagodny, zabezpieczony od wiatrów i pyłu; posiada też kąpiele szlamowe. Zjazd roczny 6 800 chorych na gościec, dnę, nerwobóle, choroby poza-palne. Dojazd z Pesztu koleją w ciągu 5 godzin. — Obacz: NagyVarad, Wielki W a-r aż d yn.

Grossbeeren, wieś i dobra rycerskie w pruskiej regencyi Poczdamskiej (Postępińskiej), w powiecie Dłutowskim (Teltow), o 19 kim. od Berlina. Obelisk żelazny na pamiątkę zwycięstwa Sprzymierzonych nad Francuzami w r. 1813,

wzniesiony z polecenia Fryderyka Wilhelma

w. J.

Pod Grossbeeren Sprzymierzeni pobili Francuzów 23 sierpnia 1813. Napoleon, postanowiwszy zająć Berlin, wysłał w tym celu marszałka Ou-dinot z 70 000 ludzi, przeważnie przez związek nadreński dostarczonymi. Oudinot 22 sierpnia stanął o 22 km. od Berlina. Bernadotte chciał oddać Berlin, lecz Bülow sprzeciwił się temu i, wbrew rozkazom pierwszego, uderzył pod G. na Francuzów, którzy, straciwszy 4 000 ludzi, cofnęli się. Nowoutworzona w owym roku land-wera pruska przeszła tutaj pierwszą próbę ogniową. Berlin był uratowany.—Por. Pallmann „Die Schlacht bei Grossbeeren” (Berlin 1873).

Grosse Juliusz Waldemar, pisarz niemiecki (* w Erfurcie 1828). Był synem kapelana wojskowego. Studyował prawo na uniwersytecie w Halli (1849—52); zamyślał potem zostać budowniczym, później zajął się malarstwem, wreszcie w 1852 udał się do Monachium, gdzie zawarł stosunki z poetą Geiblem i powieśeio-pisarzem Pawłem Heysem. Zaczął pisywać do „Neue Münchener Zeitung”; w roku 1856 odbył podróż do Włoch, jako korrespondent tego dziennika. Gdy pismo to zakupił rząd bawarski (w roku 1856) i przekształcił na „Bayrische Zeitung”, G. pozostał na stanowisku redaktora działu literackiego pisma. W r. 1869 osiadł w Weimarze jako sekretarz instytucyi Schiller-Stiftung. G. jest jednym z najpłodniejszych pisarzów współczesnych: próbował wielu rodzajów, w każdym okazał talent; nie można jednak powiedzieć, który najlepiej przypada do jego zdoluości. Z jego dramatów największe powodzenie miały „Die Ynglinger” (1848) i „Ti-berius” (1876); najlepszym poematem jego jest „Das Mädchen von Capri” (1860), najlepszą powieścią „Gegen den Strom” (1871).

Grosse Franciszek Teodor, malarz niemiecki (* w Dreźnie 1829). G. jest jednym z ostatnich przedstawicieli szkoły Corneliusa. Kształcił się w Akademii Drezdeńskiej; mając lat 29 udał się do Rzymu, i zaczął pracować pod kierunkiem Corneliusa; pozostawał we Włoszech przez lat 13. Wrócił do Niemiec po wojnie 1870—71 r., wziął udział w konkursie na ozdobienie muzeum Lipskiego i zdobył pierwszą

nagrodę. Wykonał też w tern mieście roboty dekoracyjne w foyer nowego teatru. Do najlepszych prac jego należą: Leda z łabędziem (1852); Dziewczę grające na lutni (1853). Abraham i anioł (1862); Przybycie dusz do czyśćca (1877).

Grosselin Augustyn, pedagog francuski (* w Sedanie dnia 14 maja 1800—f w Paryżu w styczniu 1878 roku). Uczęszczał do szkół w Liège, potem w Douai, następnie ukończył szkołę prawa w Paryżu. W roku 1824 został sekretarzem barona K. Dupina, z którym udał się na prowincyę w celu urządzania wykładów dla klas pracujących. W roku 1828 połączył się z gronem kilku młodych stenografów, aby spisywać kursa wygłaszane w Sorbonie, i na tern polu działalności odniósł znaczne powodzenie. Powołany na stenografa do dziennika urzędowego „Moniteur universel”, zamianowany został wkrótce stenografem-korrektorem. Na posadzie tej pozostawał do roku 1851. W tymże czasie wynajdował różne metody nauczania, które starał się wypróbować na własnych dzieciach; a mianowicie: nauki ułatwionego czytania, stu-dyów historycznych itp. W roku 1836 ogłosił „Système de langue universelle”. W roku 1848, jako wyznawca zasad rewolucyi lutowej, zaczął wydawać czasopismo tygodniowe p. t. „Justice et Charité”, które, po ukazaniu się dwóch numerów, upadło. W 1851 ogłasza popularne szkice z dziedziny moralności i polityki p. t. Szukajcie, a znajdziecie („Cherchez, et vous trouverez”). Po zamachu stanu, pozbawiony posady, powraca do prac pedagogicznych. Zamianowany członkiem rady zarządzającej centralnego Towarzystwa wychowania głuchoniemych, bada metodę księdza de l’Epée. Wynajduje alfabet dak-tylologiczny, w którym każda litera wyobrażona jest przez pewną liczbę palców. Wynalazek jego jednak nie cieszy się należytem powodzeniem, więc stara się go udoskonalić. Prace G-a w tym kierunku dają w rezultacie metodę zwaną „fo-nomimią” (phonomimie), zastosować się mogącą równie do słyszących - mówiących jak i do głuchoniemych. Stara się ją rozpowszechnić. W r. 1867, na wystawie, w ciągu pięciu miesięcy, uczy według swojej motody dzieci z ochronek i otrzymuje medal srebrny. W roku 1866 zakłada Towarzystwo jednoczesnego nauczania głuchoniemych i słyszących - mówiących, które w maju 1875 roku uzuanem zostaje za stowarzyszenie użyteczności publicznej.

Grossenhain, miasto w Saksonii, ob. Osiek Wielki.

Grosseto, prowincya włoska w Toskanii, graniczy z prowincyami Pizy (od pin.), Sieny (od płnws.), Rzymu (od płdws.), oraz z morzem Tyr-reńskiem od zach.; do niej należą też wyspy Giglio i Giannutri; obszar wynosi 4 503 kim.

kw., ludność przeszło 122 000 m-ców (gęstość

guo di Roselle).

w. G.

zaludnienia niemal najmniejsza we Włoszech). G. jest w części wschodniej górzysta, w zachodniej zaś, na wybrzeżach morskich, znajdują się moczarzyste marem my (ob.), obecnie osuszane; zraszają prowincyę rzeki Bruna, Ambrone, Albegna. Głównemi prodkutami są: zboże, kasztany, wino, oliwa, siano, ser, rtęć, miedź, wapień, ryby suszone.— G., główne miasto prowin-cyi G., w pobliżu prawego brzegu rz. Ombrone, przy drodze żelaznej Piza-Rzym, siedziba biskupa, katedra, seminaryum, szkoła techniczna, biblioteka, teatr; około 4 000 m-ców. Obszar maremmowy w pobliżu miasta przez skanalizowanie stał się obszarem żyznym i łącznym. Na płnws. od G. znajdują się szczątki etruskiego miasta Rusellae; tamże cieplice mineralne (Ba-

w. J.

Grossgörchen, ob. Lützen.

Grossi Tomasz, poeta włoski (* w Belluno 30 stycznia 1791—f w Medyolanie 10 paźdz. 1853). Po skończeniu studyów prawnych w Bolonii osiedlił się jako notaryusz w Medyolanie, gdzie poznał Manzoniego, zaprzyjaźnił się z nim bardzo i przez czas jakiś w domu jego zamieszkiwał. Podzielał też jego przekonania religijne i prawowiernie katolickie, a wskutek tego nie mógł sympatyzować z rozwijającym się ówcześnie we Włoszech dążeniami patryotyczno-rewo-lucyjnemi. Niemniej przeto, podobnie jak Man-zoni, pełen był gorącej miłości ojczyzny i dał jej wyraz w różnych swych utworach. Napisał naprzód w dyalekcie lombardzkim wiersz satyryczny przeciw austryackim rządom we Włoszech, a w późniejszych swych utworach: w poemacie „Ildegonde” (Medyolan 1820), w obszernym eposie o 15 pieśniach p. t. „I Lombardi” (tamże 1826), oraz w naśladowanej dość niewolniczo z Manzoniego powieści historycznej „Marco Visconti” (1834) wysławiał przeszłość narodową i znamienitych jej bohaterów. W o-statnim z wymienionych utworów pomieszczona została słynna canzonetta „Rondinella pellegri-na”, która stała się ludową pieśnią włoską Dzieła G-ego wydane zbiorowo p. t. „Opere” (Neapol 1851, później Medyolan 1862, ostatnie wyd. Neapol 1892).—Por. Cantu „Vita ed ope re di T. G.” (Medyolan 1854).

Grossinger Jan Baptysta, przyrodnik węgierski, zmarły w Komornie r. 1803. Między r. 1 792—1799 napisał „Universa Historia physica regni Hungariao”. W tomie IV-yin i V-ym tego dzieła jest pomieszczona flora Węgier.

Grossman Ludwik (* 6 marca 1835 r w Turku, w Kaliskiem), kompozytor muzy' czny. Przypadek zrządził, że w lichej mieścinie rodzinnej G-a osiedlili się, w czasach jego dzieciństwa bracia Hubnerowie, rodem Czesi, którzy uprawiali muzykę z zamiłowaniem, urządzali nawet w domu G-ów wieczory kwarteto-tnwe. Te wieczory stały się dla młodego G-a niejako szkołą, która go obznajamiała praktycznie z elementarnemi zasadami teoryi muzycznej, zaprawiała ucho na arcydziełach literatury kwartetowej, wyrabiała poczucie piękna i podtrzymywała w nim zamiłowanie do muzyki, do której zresztą już od wczesnych lat pacholęcych czuł skłonność nadzwyczajną. Nauki szkolne ukończył w Kaliszu, gdzie też uczył się gry fortepianowej u Drobniewskiego, a skrzypcowej u Kopińskiego. W 1854 r. G. udał się do Berlina. Tu, w ciągu lat trzech, odbył studya systematyczne pod kierunkiem słynnego teoretyka muzycznego, Rungenhagena (nauczyciela Moniuszki), poczem, wróciwszy do kraju, osiadł na stale w Warszawie. Z początku poświęcał się pedagogice muzycznej, udzielał lekcyj w instytucie szlacheckim i innych zakładach naukowych; następnie, wszedłszy do współki z Hermanem, właścicielem składu fortepianów, stanął na czele istniejącej po dziś-dzień renomowanej firmy „Herman i Grossman”. Mimo zajęcia handlowe, G. nie zaniedbywał kompozycyi: owszem, stworzył znaczną liczbę utworów, z których wiele rozeszło się po świecie i dotychczas nie schodzi z repertuaru orkiestr europejskich. Na dotychczasowy dorobek duchowy G-a złożyły się opery: „Rybak z Palermo” (w 3 ch aktach, słowa Chęcińskiego), wystawiona w Warszawie 1867 r. przez ówczesną operę włoską, i „Duch Wojewody”, opera komiczna w 3-ch aktach, do słów Anczy-ca, wystawiona w Warszawie 1873 r., a następnie grana w Wiedniu (1877), w Peszcie, Petersburgu, Gracu, Bernie, Cieplicach czeskich, Lwowie, Krakowie i Berlinie; uwertury: koncertowa E-mol i do „Maryi” Malczewskiego; poemat symfoniczny „Szermierz z Rawenny”, oraz „Suita baletowa” na orkiestrę; utwory fortepianowe: „Tańce cygańskie” (z towarz. orkiestry), „Kol Nidrei”, „Rapsodya polska”, „Trzy śpiewy polskie”, „Danse serpentine” (bluetka), „Elegia” i „Tristesse”, mała suita polska p. t. „Dźwięki rodzinne” i w. in. Prócz tego: Trio fortepianowe, wiele pieśni na głos pojedynczy („Trzy pieśni” do słów Lenartowicza, „Pożegnanie”, „Krakowiaczek”, „Marylka”, „Serenada” i t. d.), „Kantata” na chór i orkiestrę, napisana na uroczystość otwarcia kanału Sueskiego i wykonana w czasie tej uroczystości przez artystów włoskich; „Parafraza z tematów polskich”, skomponowana na uroczystość jubileuszu Kraszewskiego; pieśni na chóry męskie, romanse, pre-ludya organowe, fantazye fortepianowe z różnych oper, i t. p. Wszystkie te dzieła wyszły z druku, poczęści w kraju, poczęści za granicą. O niektórych z nich, np. o czardaszu z „Ducha Wojewody”, można powiedzieć, że niema w całej Europie takiej orkiestry koncertowej, któ-raby go nie miała w swym repertuarze. W tece kompozytorskiej G-a spoczywają dotąd nie-wydane utwory: operetka jednoaktowa francuska „Les sabots de la Marquise”, dwa „Yeni

Ą. Pol.

W roku

Ks. A. K. D.

no-

Dr J. P.

creator” na głosy pojedyńcze, chór i organy, fan-tazya koncertowa na arfę, parę chórów, pieśni itp. Lubo G. uprawia wszystkie rodzaje muzyki z powodzeniem, najlepiej mu się wszakże wiodło dotychczas w dziale muzyki orkiestrowej; w tym też kierunku ujawnił talent największy i w tym zdobył uznanie najtrwalsze.

Grossmann Krystyan Boguchwał Leber echt, zasłużony teolog protes. (* 9 listopada 1783 r, w Priesnitz, w księstwie Sasko-Alten-burskiem), gdzie ojciec jego był proboszczem. Studyował teologię w Jenie. Swoją odwagą ocalił mieszkańców miejsca swego rodzinnego, którzy, posądzeni o zamordowanie Francuzów podczas ich przemarszu przez Priesnitz, wszyscy skazani zostali na rozstrzelanie.

1808 G. dodany był do pomocy ojcu swemu, następnie został proboszczem w Grobitz (1811), a w r. 1822 dyakonem i profesorem w Schul-pforte. W r. 1823 mianowany został generalnym superintendentem i kaznodzieją nadwornym w Altenburgu, a w r. 1829 kaznodzieją przy kościele św. Tomasza, superintendentem i profesorem teologii w Lipsku. Tu dokonał biegu życia d. 29 czerwca 1857 r. Od r. 1833 G. był członkiem pierwszej izby zgromadzenia stanów saskich, broniąc sprawy postępu i niezależności Kościoła. Stowarzyszenie Gustawa Adolfa, którego był jednym z założycieli, zawdzięcza G-owi pomyślny rozwój. G. był gruntownym znawcą Filona i filozofii aleksandryjsko - żydowskiej, o czem przekonywają jego dzieła: „Questiones Philoneae” (Lipsk 1829); „De Judaeorum disciplina arcani” (Lipsk 1836—38). G. jest też autorem dzieła „Über die Reformation der protest. Kirchenverfassung” (Lipsk 1833).

Grossmanowa - Brodska Ludmiła, autorka czeska (* w Nietworzycach pod Beneszowem). Kiedy była jeszcze dzieckiem nieletniem, rodzice jej zamieszkali z nią w Pradze, gdzie dotknęła ją ciężka choroba, w której całkiem o-głuchła. Skutkiem tego kalectwa, pozbawiona możności kształcenia się w szkołach publicznych, uczęszczała do różnych zakładów dla głuchoniemych; ale zubożenie rodziców i tę drogę przed nią zatamowało. Natenczas dzieweczka trzynastoletnia, zostawiona własnym swym siłom, po całych dniach pracowała bez wytchnienia na życie, a po nocach dalej się uczyła i pisała. R. 1875 czasopismo „Palecek” ogłosiło pierwszy jej wiersz, i odtąd zaczęły się ukazywać jej utwory, ledwie że nie we wszystkich wydawnictwach beletrystycznych, zwłaszcza dla dzieci i młodzieży. Osobno wyszły jej „Zlate vcelky”. wiersze dla dzieci (1889); „Jaro”, poe-zye (tegoż roku); „Jarni ohlasy”, powiastki i wiersze dla wieku młodocianego, z ilustraeya-mi (1890) i inne.    *

Grossular, Ob. Granat.

Grossulariaceae, dawna nazwa rodziny Ri-besiaceae.

Grcsswerder, ob. Żuławy.

Grostern Wiktor (* w Warszawie dnia 30 marca r. 1847), lekarz warszawski. Po skończeniu szkół w mieście rodzinnem zapisał się tamże wr. 1806 na wydział lekarski, opuścił go w r. 1872, uzyskawszy dyplom lekarski, puczem został ordynatorem kliniki terapeutycznej szpitalnej i obowiązki te pełnił do roku 1878. Podczas ostatniej wojny rossyjsko-tureckiej, jako lekarz Czerwonego Krzyża, służył w pociągach kolei, przeznaczonych do przewozu ranionych i chorych wojskowych. W r. 1878 wyjechał w celach naukowych za granicę i, zwiedziwszy Wiedeń, Paryż i Berlin, w roku następnym powrócił na pobyt stały do Warszawy, gdzie od czasu tego zajmuje się wykonawstwem le-karskiem. Przez rok 1880 pełnił obowiązki ordynatora kliniki dyagnostycznej, w roku zaś 1882, utrzymawszy się na konkursie, został ordynatorem etatowym szpitala żydowskiego; stanowisko to zajmuje dotąd (1901) zawiadując oddziałem chorób wewnętrznych. Od początku r. 1881 należy do grona wydawców „Gazety Lekarskiej” i jest jej współpracownikiem najgorliwszym, redagującym stale od r. 1888, dział wiadomości terapeutycznych; do r. 1895 był również redaktorem książek i odczytów klinicznych, wydawanych przez „Gazetę”; jest też jej korrektorem od r. 1887.—Z prac jego ory-j giualnych na wyszczególnienie zasługują: „Przyczynek do nowego dyagnostycznego objawu prze-dziumwienia kiszek” („Gazeta lekarska”, r. 1876, T. XXI, str. 145—151, 166—171 i 177—182); „O względnej wartości rozmaitych odczynników na białko. O kwasie trójchlorooctowym jako wym odczynniku na białko” (tamże, tegoż roku, str. 215 — 230, 246 — 252 i 265 — 268) i „Przyczynek do nauki o białaczce” (Księga pamiątkowa profesora Hoyera, str. 387 — 402). Nadto przysłużył się literaturze naszej lekarskiej jako tłumacz. W całości przełożył dzieło P. F. da Costa Al varengi „Termometrya, Termosemiologia i Termakologia i t. d.” (Warszawa 1876) i Celi ego „Malarya według najnowszych poszukiwań” (tamże 1901, odczyt klin. wyd. „Gaz. lek.”). W „Wykładzie chorób dzieci” Huettenbrennera (Warszawa 1876) prze-tłómaczył choroby wysypkowe; „Farmakologii” Nothnagela i Rossbach a (tamże 1883) przełożył sam część najznaczniejszą oraz zajmował się redakcyą i wydaniem całości; w 8. Jaccouda „Wykładzie patologii szczegółowej” (tamże 1884) spolszczył choroby serca; tłóma-czył też „Terapię ogólną” Hoffmanna. W chwilach wolnych od zajęć obowiązkowych z zamiłowaniem pracuje nad botaniką.

Grosvenor. Stara rodzina angielska z Che-shire. Początek swój wywodzi od Gilberta Wielkiego Łowczego, synowca Hugona „Wilka”, lir. Chester, towarzysza Wilhelma Zdobywcy. Z liczby jej członków wymienimy: sir Roberta Gros-

904

r, *

Grosweier — Grosz.

dem-namiestnikiem Cheshire'u, a wreszcie lordem namiestnikiem hrabstwa Londynu. W r. 1874 podniesiony do godności księcia Westminsteru. Wszyscy członkowie tego rodu namiętnie się lubowali w wyścigach, posiadali sławne stadniny i świetne odnosili tryumfy na wszystkich tur-fach. Zgromadzili także wspaniałą galeryę obrazów, której katalog ułożył Y. Young 1821.

venor, który odznaczył się w bitwie pod Poitiers, Hugh Lupus G., syn poprzedniego (* 1825), walczył w Gwiennie i w Normandyi; brał udział dzisiejszy przedstawiciel domu; w 1880 został w wyprawie do Hiszpanii w 1367. Z księciem zamianowany wielkim koniuszym, w 1883 lor-Czarnym oblegał Limoges (1370) i należał do wyprawy do Szkocyi w 1385. Został sheriffem Chesliire w 1389 i zmarł 12 września 1396 roku.—Sir Tomasz (* 1656—f w ezerwcu 1700).

Grosweier Marcin (f w drugiej połowie w. XVII), lekarz, mieszczanin lwowski. Doktorem filozofii został w Krakowie w roku 1661, przedtem był już doktorem medycyny; gdzie dyplom uzyskał—niewiadomo. Wiatach 1640 i 1641 był rajcą, w 1648 burmistrzem miasta Lwowa. Wypadki roku tego, wynikłe z buntu Chmielnickiego, opisał.—Por. S. Kośmińskiego „Słow-

Dr J. P.

Grosz jest potomkiem rzymskiego denara (ob.), który posługiwał również barbarzyńcom Germanom, zdobywcom Zachodniego Cesarstwa Rzymskiego, jako główna moneta srebrna, zmienił postać swoją pod stemplem Karola Wielkiego, rozmnożył się i rozpowszechnił we wszystkich państwach, które z jego monarchii powstały, we wszystkich krajach, które wpływom tych państw ulegały. Tym sposobem denar krążyć zaczął poza granicami starożytnego cesarstwa Rzymskiego i stał się w Wiekach Średnich monetą powszechną w Europie zachodniej. Ale zmieniał się w swoim wyglądzie i wartości, malał w obwodzie i grubości przez spekulacyę monarchów i panów feudalnych, używających prawa bicia monety. Stąd wynikły zawikłania i trudności przy załatwianiu rachunków: kupcy, nie mogąc polegać na liczeniu sztuk rozmaitej wartości, uciekali się do ważenia na szalach czyli do sprzedawania towarów na wagę kruszcu, ale ważenie było znów czynnością uciążliwą wśród zgiełku jarmarcznego. Więc naprzód we Francyi, w mieście Tours, słynnein z wielkich jarmarków, w połowie XIII wieku ukazały się starannie wybijane „grube” denary, denarii grossi, gros deniers; od nich-to pochodzi skrócona nazwa: Grossus, gros, Grote, grosz. Podobne wybijała niedługo potem w Hiszpanii Barcelona. W roku 1300 król czesko-polski, Wacław, sprowadził do Pragi trzech biegłych w myn-carstwie Włochów: Reinharda i Alfreda (Alphar-dus) z Florencyi oraz Tino’na z Lombardyi; wybili oni wyborną, sławną na okoliczne kraje monetę wedle stopy 60 sztuk z grzywny czyli marki feinu (fig. 285), lecz w 1303 tenże król kazał bić po 64 G-e z grzywny, dopuszczając się oszu-kaństwa, dla osiągnienia większego zysku. W Polsce zwano je „G-ami praskiemi” lub „szerokie-mi” i przyjmowano nawet po śmierci Wacława, po powrocie Piastów na tron krakowski. Kazi-

nik lek. pols.” (str. 155).

Zasiadał w parlamencie, jako reprezentant Che-steru, za panowania Karola II, Jakóba II i Wilhelma III. Pojął za małżonkę Maryę Davies, której wielka fortuna podniosła znacznie rodziny G-ów. — Sir Ryszard, wnuk poprzedniego (* 18 czerwca 1751 — f w okolicach Londynu 5 sierpnia 1802). Posłował z Chester do parlamentu w 1755. Oddał usługi Pittowi, za którego wpływem został w 1761 baronem G. z Eaton, a w 1784 wicehrabią Beigrave i hrabią Gros-venor. Ożenił się w 1764 z Henryką Vernon, która zawiązała miłosne stosunki z księciem Cumberland, bratem Jerzego III. Książę, zaskarżony przez G-a, skazany został na zapłacenie mężowi 10 000 funtów straconych korzyści.

Istnieje piękny portret lady G., malowany przez Gainsborougha. — Tomasz, synowiec poprzedniego (* 30 maja 1764—f w okolicy Richmond 20 stycznia 1851). Wstąpił do wojska w 1779.

Bił się we Flandryi i Hollandyi, brał udział w wyprawie na Helder, twierdzę w półn. Hollandyi, w 1739, na Kopenhagę w 1807 i Walcheren 1809. Został generałem w 1819, a feldmarszałkiem w 1846. Reprezentował Chester w parlamencie od 1795—1825. W 1825 wybrano go w Stockbridge, z którego posłował do r. 1830.

Należał do stronnictwa liberalnego. — Robert, syn Ryszarda (* w Londynie 22 marca 1767 — f w Eaton 17 lutego 1845). Zasiadał w parlamencie z East-Loe pod nazwiskiem lorda Bel-grave od 1788—1790. Został lordem admira-licyi w 1789. Wybrany w Chester w r. 1790, reprezentował to miasto do 1802. Od 1791 do 1801 był kommissarzem biura kontroli. Przybrawszy po śmierci ojca tytuł hrabiego, G. wszedł do izby wyższej. Przy koronacyi Wilhelma IV (1831) otrzymał tytuł margrabiego Westminsteru.

Był jednym z najwierniejszych stronników Pit-ta; należał do ligi przeciw prawom zbożowym i głosował za bilem reformy parlamentarnej.

G., nadzwyczajnie bogaty, zbudował w Londynie dzielnicę znaną pod nazwą Belgravia. Napisał tom poezyj angielskich i łacińskich p. t.

„Charlotte, au elegy and other poems” (Londyn 1795in4-o).—Ryszard, syn poprzedniego(*1795 roku — f 1869), przez czas długi był przedstawicielem Chesteru w izbie gmin; należał do stronnictwa liberalnego. Po ojcu odziedziczył tytuł margrabiego Westminster (1845) i był od 1845 do 1867 r. lordem namiestnikiem Che-shire’u, a od 1850 do 1852 r. intendentem domu królewskiego. Żonaty był z Elżbietą Maryą Leveson Gower, która napisała „Narrative of a yacht voyage in the Mediterranean” (Lond. 1842).

Grosź.

cc

a*

mierz Wielki w latach 1337—1346 wybijał G-e krakowskie (fig. 286) wedle stopy 48 sztuk z grzywny krakowskiej, ponieważ jednak ta grzywna była o ’/₅ mniejsza od praskiej, więc z proporcyi wypadała wielkość taka sama, jak pierwotnego praskiego G-a (48 : 60=4 : 5). Stron-czyński zapewnia, że G-e krakowskie później nigdy wybijaue nie były, że zatem w obiegu zuajdowały się tylko G-e praskie szerokie, lecz ski przeszły G-e do Niemiec i naśladowano je w Saksonii, Brunświku, Prusach, Brandenburgii, zmieniając stempel podług swoich krajowych tradycyj; zwały się wtedy stosownie do wizerunku na stronie głównej: Apfel-, Löwen-, Marien-, Schild - Groschen itp. Miały one zwykle

AGR

EX.

MARCA.

liai

T^rr

Fig. 287. Grosz srebrny Stanisława Augusta Fryderyk Sylm).

(F. S.

i/

talara, a zawsze

wartość 12 fenigów czyli

bite były ze srebra, zwały się też Silbergroschen. Podobne wybijała mennica Stanisława Augusta, ale ten G. srebrny stauowił tylko ’/4 złotego (fig. 287). Skutkiem spodlenia monet, nieustannie praktykowanego w XVII i XVIII w., od-nę, a ten stosunek utrwalił się już na wieki powiadał dawnemu stosunkowi ¹/₃₀ złotego już w pojęciach narodu i praktyce sądowej aż do tylko G. miedziany, który ukazał się za Augusta ostatnich lat istnienia Rzplitej. Odtąd dawny, lekki denar stał się monetą zdawkową i w Polsce (od 1396) był przyjmowany w cenie ‘/lg ;

G-a. Ilość srebra w G u, wedle próby z nary- j su i próby ogniowej, podaje dr Piekosiński ; w swojej rozprawie „O monecie i stopie menni-czej w Polsce z XIV i XV w.” (Kraków 1878, 1 tablica ewaluacyjna). O wartości zaś ekonomicznej G-a powziąć możemy wyobrażenie tylko z cenników spółczesnych. Tak np. Kazimierz W. wyznaczał w kopalniach wielickich płace roczne: żupnikowi 26 grzywien == 1 248 G-e, sztygarowi III (fig. 288) i utrzymywał się jeszcze w XIX w., 84 G-e, łucznikowi i kucharzowi po 48, kuchcie, aż do 1841 r., w mennicy warszawskiej. G. mie-palaczowi, odźwiernemu, pomywaczowi po 24 dziany Stanisława Augusta (fig. 289) kursował

w Królestwie Polskiem, połączonem z Rossyą, która miewała też od czasów Aleksego Michajło-wicza swoje G-e miedziane, większe czterokrotnie od polskich. W roku 1727 mennica petersburska wypuściła monety z napisem G., wartości

Fig. 285. Grosz praski Wacława II.

w Polsce « porównywano je zwykle z grzywną krakowską, czyli rachowano sztuk 48 na grzyw-

fi

ls

A:

ter

/ 24

Fig. 288. Grosz miedziany Augusta LI.

@\é

fil

.-.V:

Fig. 286. Grosz krakowski Kazimierza Wielkiego.

Fig. 289. Grosz miedziany Stanisława Augusta (V. G. von Gartenberg).

G-e, oprócz odzieży zimowej i letniej oraz obuwia co miesiąc. Pod koniec XIV wieku korzec żyta w Krakowie kosztował 5 G-y, pszenicy 7, para kurcząt 1, para trzewików 2, para butów od 4 G-y do 6 denarów, aż do 12 G-y. Od XVI 2 kopiejek; krążyły one do r. 1840, a nazwa nie wieku skarb koronny polski wprowadza do ra- j zaginęła dotychczas w ustach ludu rossyjskiego. chunków swoich większą jednostkę: złoty. Wów- ! W Niemczech rozpowszechnił się Silbergrosch czas, od 1507, edyktem Zygmunta I przyznano ! pruski wartości i/3a talara lub '/₂₀ guldena, G-owi wartość l/₃₀ złotego. Z Czech lub z Pol- ! stąd zwany w Niemczech południowych: Drei-

114

Rnoykl. Powie, lluitr. Zeie. 2G7 T XTVT.

T. K.

kreuzerstiick. Dopiero od 1 stycznia 1876 znikły te wszystkie monety i nazwy ’W Niemczech, ponieważ wprowadzonym został nowy system monetarny, którego podstawę stanowi marka.

Grosz ŚW.^Piotra, ob. Świętopietrze.

Groszek, nazwa polska, odnosząca się do dwóch rodzajów roślin: Dolichos i Lathyrus#

Grot, a raczej Grotowic Jan, biskup krakowski (mianowany dnia 1 października 1326— f 5 sierpnia 1347 roku), syn Grota ze Słupcy, prawdopodobnie podkomorzego sandomierskiego w latach 1283 — 84 i kasztelana połanieckiego z roku 1308, herbu Rawa. Studya odbywał w Bolonii (Janko z Czarnkowa), gdzie zbliżył się z późniejszym papieżem Janem XXH. Po przeniesienia Nankiera na stolicę włocławską Władysław Łokietek pragnął mieć biskupem Ottona, proboszcza gnieźnieńskiego, papież jednak (Jan XXII) „proprio motu” mianował Jana bez wiedzy jego. Konsekracya odbyła się dnia 18 czerwca 1327 roku, dokonał jej Janisław, arcybiskup gnieźnieński. — Działalność Jana wypełnia spełnianie obowiązków biskupich: zakładanie paratij, lokowanie osad, podnoszenie miast biskupich, walka w obronie majątku kościelnego. Oto chronologiczny przegląd pracy tego biskupa: W roku 1327 Jan zwalnia od dziesięcin na 20 lat świeżo założone osady Spicymira, wojewody krakowskiego. W r. 1328 wydaje dwa ważne postanowienia: jedno tyczy się wzmocnienia nabożeństwa w kościele, drugie poddaje prałatów i kanoników krakowskich jedynie pod sąd samego biskupa, z wyłączeniem juryzdykcyi ofieyałów i t. p. — Niewiadomo, jakie powody skłoniły papieża w roku 1329 do wydania bulli ustanawiającej konserwatorów praw biskupa krakowskiego. Wolno przypuścić, że było to skutkiem sporu Jana z królem Władysławem o dziesięciny z nowizn — ciągły w owych czasach przedmiot sporu kleru ze świeckimi. Spór został zażegnany drogą kompromissu w r. 1330 przez arcybiskupa Janisława na wiecu w Chęcinach. Zasadą miało być na przyszłość, że wieś lokowana na moczarach lub w lesie, bez związku ze starą osadą, płaci dziesięcinę biskupowi.— W roku 1332 została rozstrzygniętą inna sprawa bardziej ogólnego i zasadniczego znaczenia dla dyecezyi krakowskiej, mianowicie: proces z arcybiskupem ostrzyhomskim i proboszczem spiskim o juryzdykcyę kościelną w obwodzie Podolińca, Gniazda i Lubomli na Spiżu. Spór toczył się od czasów Nankiera, któremu przypada właściwa zasługa poruszenia sprawy, ważnej wogóle i dla Polski. Sędzią delegowanym przez kuryę był Prot, prepozyt premonstrateńskiego Czarnowąsu na Szląsku. Wyrok przyznawał całkowitą słuszność biskupom krakowskim, skazywał przeciwników na oddanie spornego terrytoryum i na zapłacenie summy 2 200 grzywien za ubiegłe lata (ob. Spiż). Niestety, wyrok pozostał na papierze. * W tym czasie, może dla powyższego procesu, Jan zabiegał o względy premonstratensów. W tym może celu w r. 1333 przyznał sporne dziesięciny z dwóch wsi norbertankom z Imbramowic, zakwestyonowane przez Nankiera na rzecz własną. Z roku 1336 pochodzi pierwszy ślad nieporozumień biskupa zKazim.W. Papież Benedykt XIII pisze do Jana, aby dbał i starał się o łaskę królewską. Nieporozumienia te ciągnęły się dosyć długo: z r. 1338 znamy znowu listy papieskie tej samej treści do biskupa, do króla, do nuncyusza Gal-harda de Carceribus z żądaniem zapośrednicze-nia. Pomijając stosunek biskupa do królowej Anny, źródłem zatargu były najprawdopodobniej sprawy majątkowe. W liście z r. 1338 papież żąda od króla, by szanował prawa i wolności osób duchownych. Że to było jądrem sporu, przebija z zatwierdzenia starych przywilejów kleru krakowskiego z lat 1255 i 1258 przez papieża w 1341. Król Kazimierz, organizując gospodarczo dobra królewskie, nieraz prawa i majątki kościelne naruszał, co było zresztą nieuchronnem. Jedną stronę tego sporu stanowił niewątpliwie zatarg o wieś Sokołów, własność biskupa, na której terrytoryum król założył miasteczko. W roku 1342 stosunki z królem łagodnieją. Kazimierz odstępuje miasteczko biskupowi : zwyciężyła więc energia biskupa. W danym wypadku groził on klątwą królowi, w innym znowu—księciu Janowi oświęcimskiemu, w 1345, z okazyi sporu o wieś Woźniki.— Jan nie ustępował i kościelnym potentatom. Głośną była jego walka z Piotrem z Alwernii, który, jako kollektor świętopietrza, dał się dobrze we znaki biskupowi i klerowi krakowskiemu, a także i wrocławskiemu. Piotr wybierał świętopietrze ponad miarę. Było to w latach 1333 — 1335. Z tego powodu biskup nie chciał Piotra dopuścić do objęcia w posiadanie kanonikatu i prebendy przy św. Floryanie w Krakowie. Nadanie to zresztą było uczynione przez króla Władysława z pominięciem praw biskupa. — Niejednokrotnie także Jan miewał zatargi wprost z kuryą, z powodu nieregularnie płaconej dziesięciny, uchylał się, dalej, od obowiązku wędrówki „ad limina Apostolorum”. Do Rzymu pojechał dopiero u schyłku życia, a wiadomość Długosza o podróży Jana do Rzymu w r. 1332 jest mylną. Jeździł wtedy Dzierżek, siostrzeniec biskupa, i on-to przywiózł Janowi cenny przywilej noszenia palliusza. W ten sposób stare prc tensye biskupów krakowskich, wznawiane od początku XIII w., zyskały sankcyę. Poza tern mamy do zanotowania wydatną działalność organizacyjno - duchowną i gospodarczą Jana — przedewszystkiem w Sandomierskiem. W roku 1337 funduje on parafię w Chrobrzanach pod Sandomierzem. W r. 1339 wygrywa proces o wieś Jeziorko w Opatowskiem, w 1343 lokuje wieś w borze chełmskim (pod Myślenicami), w 1345 znowu wieś Łosinę w Są-

deckiem. Na 1346 r. przypada osadzenie wsi Finlaudji od jeziora Ładogi do rz. Torneo wraz Zapniowa (w powiecie Brzeskim), na 1847—wsi z Lenrotem, zbieraczem podań fińskich, i przed-Wola w Opatowskiem. Uwzględniając inne fak- stawił opis jej w książce „Pierejezdy po Finty drobniejsze, trzeba przyznać, że praca Jana landii” (1847). W 1849 r. G. poznał się z Ka-była dosyć wydatną. Uwieńczeniem jej były jetanem Kossowiczem, znakomitym orjentalistą czyny zapisane przez katalog biskupów kruków- i pod jego kierunkiem studjował greczyznę i san-skich. Jan pierwszy począł murować zamek ił- skryt, co dało mu pewniejszą podstawę do póź-żecki, i on wzniósł murowany keściół w posia- niejszych prac językoznawczych. Jakoż z za-dłości biskupiej w Radłowie. Wsi Biskupice kresu badań języka rosyjskiego wydał w 1852 nadał nazwę Jangrot, od imienia swego i oj- rozprawy: „O niekotorych osobiennostiach w si-ca. Zmarł Jan w Sandomierskiem, we wsi Wa- stiemie zwukow russkago jazyka” (w czasopiśmie wrzeńczyce, pochowany w katedrze na Wawelu. „Zurn. min. nar. prosw.” 1852, n. 6); „Obłast-Kalendarz krakowski zwie go sławnym bisku- nyja wielikorusskija słowa, srodnyja s skandi-pem krakowskim.— Porów. Łętowski „Katalog nawskimi” („Izwiest. II otd. akad. nauk”, 1852); biskupów krakowskich” (tom I); Bartoszewicz „Obłastnyja wielikorusskija słowa finskago prois-w „Encyklopedyi Orgelbranda”; Piekosiński chożdienija” (tamże); „Zamieczanija po powodu „Kodeks katedry krakowskiej” (tom I), „Katalog «Opyta obłastnogo wielikorusskago słowarja»” 1Y i V b-pów krakowskich”; Bielowski „Mon. i inne prace, które następnie ukazały się w wy-

Pol.” (t. III).

st. Zakrz. daniu zbiorowym p. n. „Fiłołogiczeskija rozy-Grot Jakób - Karłowicz, filolog rosyjski, ur. skanija. Matieriały dla słowarja, grammatiki w Petersburgu 15/27 grudnia 1812, urn. 24 ma- i istorii ruskago jazyka” (Petersburg 1873); wy-ja/5 czerwca 1893 r.; nauki pobierał w liceum danie 2 gie, przerobione, wyszło w 1876 roku, carsko-sielskim, poczym w 1832 został urzędni- a tom jego drugi, poświęcony pisowni rosyjskiej, kiem kancelarji komitetu ministrów, skąd wkrót- wyszedł i oddzielnie p. n. „Spornyje woprosy ce (1835) przeszedł do kancelarji sekretarza russkago prawopisanija od Pietra W. donynie” państwa, barona M. Korffa. Jednocześnie zajmo- (1876); wydanie 3-cie, również w dwuch tomach, wał się pracami literackiemi; w 1837 przełożył ze znacznerai uzupełnieniami i zmianami, uka-wierszem miarowym Byrona „Mazepę” i wydru- zało się w roku 1885. Tom I-szy, poświęcony kowal w czasopiśmie „Sowremienuik” (Pletnie- głównie krytycznym uwagom nad leksykografiją, wa); tam też ogłaszał następnie artykuły z za- zawiera prócz tego wiele ważnych przyczynków kresu historji i literatury północno - Skandynaw- gramatycznych, oraz wyjaśnień składu i znacze-skiej. Przełożył także wierszem poemat Tegnera nia wyrazów obcego pochodzenia. W tomie 2-im „Frithjofssaga”, opatrzywszy go nadto objaśnić- oprócz obszernego traktatu o pisowni znajduje niami mitologicznemi i historycznemu Praca ta się na wstępie wykład o fizjologji dźwięków ję-(w rękopisie) zyskała uznanie poety Żukowskie- zyka, w innym zaś miejscu (str. 80 —132) w skró-go, co otworzyło G-owi drogę do profesury. Opu- ceniu znakomita praca Edwarda Sieversa (prof, ścił więc w 1839 dotychczasową służbę urzęd- uniwers. w Jenie) p. t. <Grundzüge der Phone-niczą i w 1840 był mianowany profesorem ję- tik zur Einführung in das Studium der Lautleh-zyka rosyjskiego i literatury w uniwersytecie re der indogermanischen Sprachen» (Lipsk helzyngforskim. Katedrę tę ustanowiono wów- 1881); rzecz o znaczeniu i rozwoju pisma (str. czas po raz pierwszy; wykłady prowadzone by- 133 i nagt.) i inne artykuły gramatyczne. — ły w języku szwedzkim. Jednocześnie poru- W 1852 r. G. powołany ł?ył na profesora lite-czono G-owi nadzór nad szkołami średniemi i po- ratury rosyjskiej do liceum aleksandryjskiego czątkowemi w Finlaudji. W r. 1841 G. ogłosił w Petersburgu; katedrę tę zajmował 10 lat. Je-w Helzyngforsie swój przekład poematu „Fritiof” duocześnie poruczono mu także udzielanie nauki (1841; wyd. 2-e Woroneż 1874). Nadto wydał języka rosyjskiego i niemieckiego oraz historji kilka książek w języku szwedzkim dla młodzie- i gieografji w. księciu Mikołajowi Aleksandro-ży finlandzkiej, jak: podręcznik do nauki języka wieżowi i jego bratu, w. ks. Aleksandrowi (późuiej rosyjskiego (wyd. 2-e 1849); książkę do czyta- III-mu). W 1855 G. został wybrauy na adjunk-nia; historję Rosji do czasów Piotra W. „Hand- ta akademji nauk, a w 1858 na członka zwy-bok i ryska rikets historia” (wyd 2-e, Helzyng- czajnego tejże akad. w oddziale języka i litera-‘‘ors 1850—51). Ogłosił w czasopismach rosyj- tury rosyjskiej, gdzie od r. 1884 był przewo-kich wiele prac dotyczących literatury fińskiej dniczącym. Od r. 1889 był wiceprezydentem i szwedzkiej, jak oto: „Znakomstwo s Runeber- akademji. Jako akademik pracował głównie gm” („Sowremiennik” 1839); „Poezija i mito- w zakresie filologji i literatury rosyjskiej, łgija Skaudinawow” („Otieczestw. Zapiski” 1839); i w działach tych ogłosił szereg prac i wydań ,,'prirodie finlandskoj” („Sowremiennik” 1840); trwałej wartości; am. „Piśma Łomonosowa i Su-„Celsingfors” (t-że 1840); „O Finnach i ich na- marokowa k J. J. Szuwałowu” (w „Zapiski ak. ronoj poezii” (tamże). W r. 1846 i 1847 pod nauk” 1862); „Oczerk akademiczeskoj diejatiel-jeg kierownictwem wydano słownik szwedzko- nosti Łomonosowa” (t-że 1865)—zasługujące na rosjski. W tymże czasie G. odbył podróż po uwagę pod względem staranności i dokładności;

K. Grot” (Petersb. 1895).

wydanie pism Dierżawiua (1864—1883) w 9-u tomach, z których jeden zawiera obszerną bio-grafję poety (1000 str-.); „Soczinienija i piśma Chemnicera po podlinnym jego rukopisiam, s bio-graficzeskimi statjami i primieczanijami” (Petersburg 1873); „Piśma N. M. Karamzina k J.

J. Dmitrjewu” (t-że 1866, wyd. G-a i Piekarskiego); „Puszkin i jego licejskije towariszczi i nastawniki” (Petersb. 1887); „Literaturnaja żizń Krylowa”, „Satira Krylowa” i jego „Poczta duchów”, „Zainietka o baśniach Krylowa” i inne (w „Sb. otd. rus. jaz. i słów.” 1869 i nst.); „Soczinienija i pierepiska P. A. Pletnie-wa” (1884); „Oczerk żizni i poezji Żukowskago” (w „Sb. otd. rus. jaz. i słów.” 1883); wydał także wiele materjałów do dziejów wewnętrznych Rosji za panowania Katarzyny II, jak oto: „Ma tieriały dla istorii pugaczewskago bunta. Pierepiska imp. Ekateriny II s grafom P. J. Paninym” (Petersb. 1863); „Wospitanije Ekateriny II” (w „Drewn. i Nowaja Rossija” 1875); „Eka-terina II i Gustaw III” (t-że 1876, „Russk. sta-rina” 1877 i w „Sb. otd. rus. jaz. i słów.” 1878); „Fiłołogiczeskija zaniatija Ekateriny II” („Russk. Archiw” 1877); „Żaboty Ekateriny II o narodnom obrazowanii” (w „Sb. otd. rus. jaz. i słów.” 1880); „Lettres de Cathérine II à Grimm 1774 — 1796” (Petersb. 1878), „Ekaterina II w pierepiskie s bar. Grimmom” (w „Sb. otd. rus. jaz. i słów.” 1880—81); „Piśma Grimma k imp. Ekaterinie II” („Sborn. istoricz. obszcz.”

t. 33, 1881). Prócz tego G-owi powierzyła aka-demja nauk redakcję nowego wydania Słownika jęz. rosyjskiego akademji („Słowar russkago ja-zyka”); wydawnictwo to, rozpoczęte przez G-a (2 zeszyty 1891 — 92), prowadzą dalej inni uczę ni. Na zlecenie tejże akademji G. ułożył podręcznik, zawierający przepisy pisowni rosyjskiej: „Russkoje prawopisanije”, które stały się ogólnie obowiązującemi w nauczaniu szkolnym (11 wydań). W r. 1883 z powodu 50-ciolecia pracy literackiej i naukowej G-a akademja nauk w Petersburgu wydała bibljografję kompletną jego prac drukiem ogłoszonych p. n. „Bibljograficze-skij spisok soczinienij, pierewodow i izdanij J. G-a”, liczba ich wynosi 420.—Por. P. A. Pletniów „Zapiska ob akadiemikie J. G-e” (Petersb 1856); art. S. Wengerowa w „Encykl. słowar” 1893; „Narodni Listy” 1894 A» 254; „Po-krok” 1882, A» 312 i 313; Natalja Grot „J.

A. A. K.

Grot Mikołaj, jeden z najwybitniejszych spółczesnycli filozofów rossyjskich (* 1852 roku w Petersburgu), nauki gimnazyalne i uniwersyteckie pobierał tamże. W 1874 otrzymał medal złoty za rozprawę „Oprowierżenije Płatona i pi-fagorijcew po metafizikie Aristotela”, następnie studyował w Lipsku i Sztrasburgu. Niebawem ogłosił obszerny rozbiór krytyczny „Studyów filozoficznych” Kozłowa (Kijów 1877), w której-to pracy zaznaczył swoje stanowisko mniej - więcej pozytywistyczne, a w każdym razie wrogie względem wszelkiej metafizyki, i wychodził z zasady, że nie może istnieć taka nauka ogólna (metafizyka), której treść nie byłaby od treści nauk specyalnych ściśle zależną. W tym samym czasie został profesorem logiki i psychologii w Nie-żyńskim Instytucie Filologicznym, w 1883 powołany na profesora filozofii do Uniwersytetu ode-skiego, w 1886 do moskiewskiego, gdzie do tej chwili wykłada. Stopień magistra uzyska! za rozprawę „Psichołogija, czuwstwowanij w jeja istorii i gławnych osnowach” (Petersburg 1880), doktora—za rozprawę „K woprosu o reformie logiki” (Lipsk 1882). W tym samym czasie, gdy objął katedrę w Moskwie, zaczął ujawniać pewien zwrot w swoich poglądach i uznawać możliwość i potrzebę metafizyki. Dzisiejsza doktryna filozoficzna G-a wychodzi z zasady, że metafizyka (czyli filozofia) jest systemem rozumowym, wynikającym z przerabiania się uczuć na pojęcia. Ponieważ zaś uczucia są czemś pod-miotowem, przeto i właściwa treść metafizyki jest pochodzenia podmiotowego. Mimo to ma ona wartość przedmiotową, a to dlatego, że, o ile jest prawdziwą, źródło swe ma, nie w podmiocie poszczególnym, nie w jednostce, lecz w „podmiocie wszechświatowym”, którego myśl jest prawdą przedmiotową. Sprawdzianem naczelnym wartości metafizyki jest zgodność osiągniętych rezultatów z zasadą „jednostajności natury” czyli prawidłowości tego, co się dzieje. Metafizyka dawna słusznie uważała substancyę duchową za poznawalną w swojej istocie, ale niesłusznie uważała ją za poznawalną a priori; jest ona poznawalną tylko a posteriori, a stąd doniosłość badań psychofizyologicznych. Duch i materya nie są dwiema abstrakcyami od dwóch różnorodnych szeregów zjawisk, lecz dwiema zasadniczemu siłami, rządzącemi wszechświatem, róż-nemi w swoich objawach i w zakresie zjawisk wzajemnie niesprowadzalnemi, lecz z jednego pły-nącemi źródła. Pogląd taki nazywa sam G. „monodualizmem”. — Od roku 1894 G. jest redaktorem wychodzącego w Moskwie pisma „Wo-prosy fiłosofii i psichologii”. Jest on pisarzem bardzo płodnym i bardzo wpływowym. Z licznych pism jego ważniejsze, oprócz powyżej wymienionych: „Snowidienija kak predmiet naucznago analiza” (Kijów 1878); „Otnoszeuije fiłosofii k naukie i iskusstwu” (tamże 1883); „K woprosu o kriterijach istiny” („Russkoje Bogatstwo” 1883, 4 i 6); „Zadaczi fiłosofii w swiazi s uczenijem Dżiordano Bruno” (Odessa 1885); „O duszie w swiazi s sowremiennym uczeniem o sile” (tamże 1886); „O znaczeuii fiłosofii Szopengaue-ra” („Trudy Moskowskago Psichołogiczeskagf Obszczestwa” 1888); „Kritika poniatija swobod woli w swiazi s poniatijem priczinnosti” (Moskw 1889); „Znaczenie czuwstwa w poznanii i diej-tieluosti czełowieka” (tamże 1888); „Czto tak<e

raetafizika?” (w „Woprosy fiłosofii i psichołogii” z rodziny z Niemiec przybyłej. Mając lat 16

1890).

Mns.

Grot Konstanty, syn akademika Jakóba G-a (* 1853), kształcił się w uniwersytecie petersburskim, na wydziale historyczno-filologicznym, gdzie za rozprawę „Razbor swidietielstw Konstantina bagrianorodnago o jużnych sławianach” otrzymał złoty medal, a za drugą, „Morawia i Ma-djary s połowiny IX po naczało X wieka” (Petersburg 1881), stopień magistra. W pieiwszej, ogłoszonej w „Zapiskach Imperatorskago ruskago gieograficzeskago obszczestwa” i osobno r. 1880, bronił prawdziwości podania Konstantego Por-firogienety o osiedleniu się Serbów i Chorwatów na półwyspie Bałkańskim przeciw sceptycyzmowi Raczkiego i Drlnowa. W ciągu r. 1882 zwiedził wiele krajów słowiańskich i pracował w bibliotekach w Pradze, Białogrodzie, Wiedniu, Peszcie i in., a w r. 1888 otrzymał katedrę slawistyki w uniwersytecie warszawskim. W r. 1889

po obronie rozprawy „Iz istorii Ugrii i Sławianstwa w XII wiekie” (Petersb. 1889) zyskał stopień doktora. Wiele artykułów G-a z zakresu slawistyki znajduje się po różnych czasopismach („Zurnał ministerstwa narodnago proswieszczenija”, „Izwiestija sławiansk. bła-gotworitielnago obszczestwa”, „Zapiski imperatorskago gieogr. obszczestwa”, „Warszawskija uniwersitetskija izwiestija”, „Warszawskij Dniew-uik” i innych). R. 1890 katedrę w uniwersytecie warszawskim opuścił.—„Słownik Encyklop. Broekhausa i Efrona”.    *

Grot - Beczkowska Wanda, ob. Korotyń-ska W.

Grotę, herb polski. Na tarczy czteropolowej pola I i IV srebrne, II i III zielone. Nad hełmem mitra biskupia. Labry zielone, podbite srebrem. Herb rodziny saskiej Grott v. Grote auf Altenhayu, w Malborskiem osiadłej, z któ-

wstąpił do domu bankowego sweg » ojca, zajmował się jednak oprócz tego studyami klasycz-nemi i brał żywy udział w ówczesnym ruchu politycznym. W 1821 wydał bezimiennie broszurę skierowaną przeciw J. Mackintoshowi, p. t. „Statement of the question of parliamentary reform”, w 1838 dziełko „On the esseutials of parliamentary reform”. W 1832 wszedł do parlamentu jako przedstawiciel Londynu, przyłączył się do stronnictwa radykalnego i starał się przeprowadzić koniecznie uchwałę o taj nem głosowaniu; gdy jej nie mógł wywalczyć z powodu oppozycyi konserwatystów i większości whigów, złożył mandat (1841); w rok potem opuścił i bank ojca, by zająć się wyłącznie pracą nad swą „History of Greece” (Londyn 1846 — 56, 12 tomów), rozpoczętą już w 1823 r. Dzieło to odznacza się gruntownem zgłębieniem treści, jasnym i pięknym wykładem; obejmuje okres od początku Grecyi do śmierci Aleksandra Wielkiego; republikańskie uczucia G-ego przebijają się w pochlebnych sądach o demokracyi ateńskiej. Napisał później: „Plato and the other compa-nions of Socrates” (1865, 3 tomy); podobnej pracy o Arystotelesie (1872, 2 tomy) nie dokończył. Oprócz tego ogłosił „Seven letters con-cerning the recent politics of Switzerland” (1842), znakomite przedstawienie ówczesnych walk w Szwajcaryi. Uniwersytety w Oksfordzie (1853) i Cambridge (1861) mianowały go doktorem honorowym; w 1868 został wice-kanclerzem uniwersytetu w Londynie, który mu wiele zawdzięcza. Ofiarowanej przez Gladstone’a godności para (1869) G. nie przyjął. Pochowano go obok Gibbona w opactwie Westminsterskiem. — Po śmierci G-a ogłoszono jeszcze jego prace: „Minor works, with critical remarks” (1873); „Fragments on ethical subjects” (1876).—Jego utalentowana i wykształcona małżonka, Harri et G. (f 1878), oprócz życiorysu męża („The personal life of G. G.”, Londyn 1873), ogłosiła drukiem „Memoir of Ary Scheffer” (1863) i „Collected papers in prose and verse” (1862).

Fig. 290. Grote (herb).

rej Krystyan był kapitanem wojsk polskich w połowie XIX wieku. — Źródła: Ostrowski, Siebmacher VI, 4 tekst str. 23 i tabl. 17. D-Grotę Jerzy, historyk i mąż stanu angielski (* 1794 w Clay Hill — f 1871). Pochodził

Grotefend Jerzy Fryderyk, filolog, pedagog i badacz starożytności (* 9 czerwca 1775 w Münden—f 15 grudnia 1853 w Hannowerze). Od r. 1795 studjował fllologję w Getyndze pod kierunkiem Kryst. Heynego, Oława Tychsena i Arnolda Heerena; w 1797 został tamże nauczycielem szkoły miejskiej. W kilka lat potym, mianowicie w 1803, przeszedł do Frankfurtu n. M. naprzód na prorektora, a następnie na spół-rektora (conrector) tamtejszego gimnazjum i przebywał tu do r. 1821, w którym został powołany do Hanoweru na dyrektora liceum miejscowego i na tym stanowisku pozostawał przez lat 28; w 1849 otrzymał emeryturę, i w kilka lat potym umarł (1853). Z początku zajmował się filo-logją klasyczną oraz prozodją niemiecką i w zakresie tym wydał: „Anfaugsgründe der deutschen

1836).

w. J.

--

Prosodie” (Giessen 1815), gramatykę łacińską Wenckego większą w zupełnym przerobieniu: „Lateinische Grammatik” (wyd, 4-e Frankfurt 1823—24, 2 tomy) i mniejszą, szkolną „Kleine lateinische Schulgrammatik” (wyd. 2-e Frankfurt 1826). Następnie zasłynął w świecie uczonym swojemi badaniami nad językiem umbryjskim i oscyjskim, nad historją i gieografją starożytnych Włoch, oraz pracami nad wyjaśnieniem starożytnego pisma perskiego klinowego. W pracy nad odczytywaniem klinowych napisów persepolitań-skich był jednym z pierwszych. Pierwsze jego usiłowania w tym kierunku odnoszą się do roku 1802; wyniki tych studjów G-a ogłosił Arnold Heeren w swoim klasycznym dziele „Ideen über Politik, den Verkehr und den Handel der alten Weit”. Późniejsze prace G-a w tymże przedmiocie są: „Neue Beiträge zur Erläuterung der per-sepolitanischen Keilschrift” (Hanower 1837) i „Neue Beiträge zur Erläuterung der babylonischen Keilschrift” (tamże 1840) i inne. Do cennych prac, odnoszących się do dziejów starożytnej Italji, należą wyjaśnienia napisów staroitalskich: „Rudimenta linguae umbricae” (Hanower 1835— 38,    8 zeszytów), „Rudimenta linguae oscae”

(tamże 1839), oraz „Zur Geographie und Geschichte von Altitalien” (tamże 1840—42, 5 zeszytów) i „Urgeschichte der Phoenizier” (tamże

A. A. K.

Grotelskie starostwo niegrodowe mieściło się w województwie Wileńskiem, powiecie Wiłko-mierskim. Przed r. 1773 posiadał je Nowodworski, opłacając z niego kwarty tylko złp. 18, następnie jednak, mając sobie oddane toż starostwo na 50-letnią posiadłość emfiteutyczną, uiszczał opłatę w ilości złp. 488 rocznie.

Grotenburg, wzgórze (385 m.), 6 kim. na płdzach. od Detmoldu, z olbrzymim pomnikiem Hermana. Na zboczu G-a znajdują się kamienne szczątki starożytnych fortyfikacyj Cherusków.

Groteski, z włoskiego grottes che, od grotta. Jest to rodzaj zdobienia czyli ornamentu, w którym świat roślinny i zwierzęcy, a także i ludzki, użytym jest jako ornament w najrozmaitszych kombinacyach. Tym sposobem G. pokrewue są z Arabeskami (ob.), z tą jednak różnicą, że w arabeskach przeważa ornament linijny i roślinny, a zwierzęcy traktowany jest fantastycznie z naginaniem go do form geometrycznych. Nazwa G. pochodzi z epoki „Odrodzenia”, głównie od czasu wykopalisk, prowadzonych na większą skalę w Rzymie. Odkopywane świątynie i gmachy starożytne robiły z początku na widzach wrażenie grot, a gdy na odkopanych powierzchniach ścian i pilastrów spostrzeżono ślady dawnej polichromii i zdobień rysunkowych, zdobienia te przezwano grottesche, jakoby z grot wydobytemi. Ornament ten, zwłaszcza z termów Tytusa i Livii, stał się prototypem innych, podobnych zdobień w epoce Odrodzenia, stosowanych do nowych gmachów. Nazwa ta ustaliła się zwłaszcza w XVI w., gdy artyści umbryjscy, zarówno budowniczowie jak rzeźbiarze i malarze, zaczęli ozdabiać budowle kościelne i prywatne ornamentem, czerpanym z zachowanych szczątków starożytnych, zmienianym przez nich, stosownie do formy i przeznaczenia części architektonicznych budowli. Szczególną pomysłowością odznaczały się G. Jana z Udine. Perugino zastosował podobny ornament do ścian gmachu giełdowego w Perugii (II Cambio) w 1500 r., a Rafael w tym kierunku rozwinął niewyczerpaną swoją pomysłowość i bogatą fantazyę, zwłaszcza w przyozdabianiu lóż watykańskich, Odtąd G. stały się nieodzownym ornamentem, i z Włoch przeniesione zostały do Flandryi,

r~-~

•yu,

»TW

fil

Fig. 291. Groteski Du Cerceau.

a następnie do Francyi, gdzie szczególniej piękne G. tworzył słynny budowniczy Du Cerceau (ob.) oraz Jan Bérain, rysownik nadworny Ludwika XIV (ob.). Podajemy, dla charakterystyki, podobiznę jednego z G-ów pierwszego z nich (fig. 291).— Wyraz G. prócz powyższego znaczenia ma i inne, mniej używane: oznacza mianowicie także i zdobienia w grotach sztucznych, naśladujące naturę tych grot i jej stałych mieszkańców, jako to: fantastyczne złomy skał, zwieszające się sopleńce, tajemnicze szczeliny, oraz korale, małże i ślimaki.—Porów. Ponce „Description des Bains de Titus” (Paryż 1786); „Raphaël et l’antiquité" (Paryż 1864); Médart „Fac-similé des ouvrages de Jean Bérain” (Paryż 1882); E. Müntz „Histoire de l’art pendant

(Kraków 1883).

skiego. G. jest profesorem bardzo popularnym, ściąga do swej doskonałej i bogatej pracowni licznych uczniów. Zasługą jego główną jest spopularyzowanie krystalografii. Podręcznik jego, który kilku już wydań się doczekał, p. t. „Physikalische Kry stallographie”, jest pierwszą książką, która w łatwej i przystępnej formie przedstawiła zasady tej trudnej do owego czasu nauki. Również wybitne posiada G. zdolności w organizowaniu doskonałych pracowni i bogatych muzeów. Ulepszył wiele przyrządów krystalograficznych, założył w roku 1877 i prowadzi dotąd bardzo poważne czasopismo „Zeitschrift für Kry-stallographie”. Oprócz podręcznika ogłosił: „Tabellarische Uebersicht der Mineralien”; „Ueber das Studium der Mineralogie auf den deutschen Hochschulen”, „Das Gneisgebiet von Markirch im Obereisass” (rozprawa ta jest najważniejszem dziełem Grotha), „Die Mineraliensammlung der Kaiser-Wilhelms-Universität Strassburg”, „Grundriss der Edelsteinkunde” i wiele rozpraw drob-

z w.

la Renaissance” (Paryż 1889—95, Tom II); T.

Zebrawski „ Słownik wyrazów technicznych ”

s. s.

Groth Klaus, poeta dolno-niemiecki (* 1819 w Heide, w księstwie Holsztyńskiem). Uczył się w seminaryum nauezycielskiem w Tondern; był potem nauczycielem w szkole żeńskiej w Heide i pracował dalej sam nad wykształceniem swo-jem. Opuścił potem swą posadę i osiadł w Fehmarn, gdzie przez lat sześć przebywał; w tych czasach napisał większą część swych poezyj. W roku 1853 udał się na dalsze studya do Kiel, podróżował później po Niemczech południowych i Szwajcaryi, przebywał przez czas dłuższy w Bonn; uniwersytet tamtejszy, w uznaniu zasług położonych przez G-a względem narzecza dolno niemieckiego (Plattdeutsch), nadał mu tytuł doktora filozofii. W r. 1857 G. wrócił do Kiel i zaczął wykłady w uniwersytecie jako docent języka i literatury niemieckiej; w 1866 mianowano go profesorem. Najlepszą pracą G-a jest „Quickborn”, zbiór poezyj w narzeczu Dit-marschen (Hamburg 1852), jednogłośnie przez krytykę jako wybitny utwór poetycki przyjęty; dalszym ciągiem tego zbioru było-. „Volksleben in plattdeutscher Dichtung” (Lipsk 1871). Pisane w górno-niemieckim języku poezye: „Hundert Blätter. Paralipomena zum Quickborn” (Hamburg

1854) nie miały powodzenia; znacznie większem cieszyły się „Vertelln” (Brunświk 1855 — 59), opowiadania z życia ludowego, i sielanka „Roth-geter Meister Lamp un sin Dochder” (Hamburg 1862). W „Briefe über Hochdeutsch unt Plattdeutsch” (Kiel 1858) wyraża wątpliwość, czy przewaga górno-niemieckiego narzecza nad dol-no-niemieckiem korzystna była dla literatury niemieckiej. Napisał jeszcze oprócz tego: „Voer de Goern” (1858); „Fif nie Lieder” (1866); „Mundarten und mundartige Dichtung” (1873); „Ut min Jungsparadies” (1875); „Drei plattdeutsche Erzählungen” (1881); „Lebenserinnerungen” (1891).—Zbiorowe wydanie pism jego („Gesammelte Werke”) wyszło w 4 tomach (Kiel 1893).— Por. Eggers „Klaus G. und die plattdeutsche Dichtung” (Berlin 1885).

Groth Paweł, spółczesny krystalograf i mineralog niemiecki (* 26 czerwca 1843 w Magdeburgu). Studyował we Freiburgu, Dreźnie i Berlinie. W r. 1870 został nauczycielem krystalografii i mineralogii w akademii górniczej w Berlinie i habilitował się jako docent w uniwersytecie tamtejszym. W roku 1872 powołany został na profesurę zwyczajną mineralogii do Strassburga, gdzie założył przy uniwersytecie pierwszorzędnej miary instytut mineralogiczny, odpowiadający najnowszym wymaganiom nauki, pracownię krystalograficzną i bogate muzeum mineralogiczne. Na jesieni roku 1883 powierzono mu po Kobellu katedrę mineralogii na uniwersytecie w Monachium, którą zajmuje do dziś, a zarazem powołano go na kustosza muzeum miej

niej szych.

Grotius (właściwie de. Gr o ot, Hugon Cornets) uchodzi za ojca zarówno teoryi prawa międzynarodowego jak i prawa natury. Rok „1625”, w którym ujrzała światło dzienne jego słynna rozprawa „De jure belli ac pacis” — uważany jest powszechnie za rok ery w historyi literatury prawa międzynarodowego. Urodzony d. 10 kwietnia 1583 r. w rodzinie patrycyuszów hollenderskich w Delft, uchodził za „cudowne dziecko”, a towarzysząc w 15-ym roku życia admirałowi v. Nassau na dwór francuski, został nazwany przez Henryka IV „le miracle de la Hollande”. W czasie tej podróży otrzymał w Orleanie kapelusz doktorski, a znany już był jako uczony filolog i wydawca Marcyana Capelli i Aratusa. Osiemnastoletniemu młodzieńcowi poleciły Stany Generalne opracowanie dziejów wyzwolenia Hollandyi. G. jednocześnie zajmował się praktycznie prawem. Wkrótce został generalnym adwokatem Hollandyi, a w kilka lat później — członkiem Stanów Generalnych. W r. 1613 je-dzie w missyi dyplomatycznej do Anglii. Oddaje się walkom religijno-politycznym i broni starego arystokratycznego ustroju przeciwko monarchistom i demagogom, walczy w szeregach Armi-nianów przeciwko kalwinistycznym Gomarystom. Wespół z nauczycielem swoim, Uytenbogaertem, pisze słynną swoją Remonstracyę. Żywa działalność publicystyczna zostaje nagle przerwaną: r. 1618 znajduje się G. w więzieniu, skazany na dożywotnie zamknięcie, osadzony na Lewe-steinie, skąd 1621 r. ucieka, początkowo do Antwerpii, a następnie do Paryża. R. 1622 wychodzi jego Apologeticus, w którym opowiada dzieje swojego uwięzienia. Odr. 1621 aż do jesieni 1624 pracuje z zapałem nad prawem międzynarodowem. Pierwsze wydanie „Juris belli” (Paryż 1625) jest natychmiast rozchwyta-nem. Jego oczytanie i głębokie filozoficzne po-

glądy wprawiły w podziw rzetelny współczesnych. „Jus belli” jest owocem długich niezmiernie dociekań. W r. 1864 odnaleziono rękopis G - a z 1604—5 roku, który zawierał część późniejszej pracy („De jure praedae”, wyd. Hamaker 1868); słynny traktat „Marę liberum” był wydany 1609 roku. Nie wrócił już G. do ojczyzny; po dziesięcioletnim pobycie w Paryżu, gdy wrócono mu jego skonfiskowany majątek, próbował to uczynić; zabiegi były próżne. Osiadł początkowo pod Hamburgiem u przyjaciela. Zewsząd wyciągano do niego rękę ‘^życzliwą. Z Danii, Polski, Hiszpanii przychodziły zaszczytne propozy-

Fig. 292. Grotius (de Groot) Hugon Cornets.

cye. W r. 1634 wstąpił do służby szwedzkiej: Oxenstierna mianował go posłem w Paryżu, gdzie jednak intrygi ambasadora Hollandyi i niechęć Richelieu’go czyniły stanowisko jego niepewnem. Wreszcie wziął z ręki Krystyny szwedzkiej dy-missyę; na powrotnej drodze rozbił się statek, który go wiózł; chory, złamany, zaledwie dotarł do Rostoku, gdzie zmarł 18 sierpnia 1645.—„De jure belli ac pacis libri très, in quibus jus natu-rae et gentium, item juris publici praecipua ex-plicantur” — od pokoju westfalskiego aż do zeszłego stulecia stanowiło kodeks międzynarodowy państw europejskich. Chociaż dziś już mało czytamy to czcigodne dzieło, to jednak na

każdym kroku powołujemy się na nie. Jest to kamień węgielny aż dwu dyscyplin: prawa międzynarodowego publicznego i prawa natury. Zadua filozofia prawa, żaden podręcznik prawa międzynarodowego mie może obejść się bez odsyłaczy do jego paragrafów. Pod tym względem niewielu tylko ma G. współzawodników. Plan dzieła obejmuje: roztrząsanie pojęć prawa naturalnego, boskiego, cywilnego i międzynarodowego; następuje badanie, quid bellum, quid jus, i zali bellare unquam justum sit; w drugiej części mamy wykład powodów wojny (samoobrona—defensio sui, injuria i t. d.j; trzecia część rozpatruje prawo wojny (co wolno na wojnie, repressalia, wypowiedzenie wojny, prawo znbijania nieprzyjaciela, rabunek, jeńcy, postliminium, neutralność, traktaty i t. d.). Niepodobna zliczyć wydawców „De jure belli”, ani wydań. Obliczono, że do r. 1758 znanych było 45 wydań łacińskich. Jeszcze w r. 1854 W. Whewell, słynny filozof angielski, przedsięwziął nowy przekład angielski (pierwszy dokonany 1654). Istnieją przekłady we wszystkich językach europejskich. Dzieło to wywołało też niezmierną ilość kom-mentarzy, poczynając od „Annotata in Hugonem Grotium” Jana Feldena (Amsterdam 1652), przez drugą połowę XVII i cały XVIII wiek; najlepszych kommentatorów znalazł G. w osobach obu Coccejich (Henryka i Samuela), szczególniej w młodszym, Samuelu, który w r. 1744— 1748 dokonał krytycznej edycyi uwag nad G-em swojego ojca, uzupełniając ją własnemi, o wiele cenniejszemi, spostrzeżeniami (najlepsza edycya Lozanna 1751). Należy zwrócić jeszcze uwagę na inne, mniej znane poza granicami Hollan-dyi, dzieła G-a. Powstało ono również w więzieniu na Loewensteinie, a dotyczy dziejów pra-woznawstwa hollenderskiego („Inleiding tot de Hollandsche rechts - geleertheid”). Pierwotnie spalone przez autora, przygotowującego się do ucieczki, poraź pierwszy wydane w Hadze 1631, było skonfiskowane; przedrukowane, zyskało rozgłos niemały. Za życia autora odbite kilkakrotnie, znalazło kommentatora w osobie Groene-wegena. Wpływu nie utraciło aż do dni naszych; przedostatnia edycya pochodzi z r. 1860, a przed kilku zaledwie laty dwu największych uczonych hollenderskich: Fockema-Andreae (prawnik) i Fruin (historyk) oddali hołd pamięci i zasługom Groota, uskuteczniając doskonałe wydanie tego dzieła w 2-ch częściach („Nieuwe uit-gave door Mr. S. J. Fockema Audreae. Te Arnhem”, 1895). Wcześniej aniżeli gdzieindziej starał się G. zapoznać ziomków swoich z podstawami prawa niemieckiego, w tej formie, jaką ono przyjęło w Hollandyi. G. mylił się. Wychowany w tradycyach romanistycznych wszechnicy leideńskiej, dał właściwie tylko edy-cyę Instytucyj Justyniana z dodatkami zapoży-czonemi z prawa hollenderskiego. Pozatem poglądy jego na istotę prawa spadkowego i ma-

jątkowego—małżeńskiego, są zgoła urojone. Ale łach odmienne, stworzyły fundament dla nowo już sam zamiar autora w dobie zupełnego tryum- czesnej polityki społecznej, fu romanistyki i łaciny: otworzenia karty dzieła naukowego dla „gminnego” prawa i języka—był dowodem wielkiej odwagi i wielkiego patryo-tyzmu. Może też nie bez słuszności pisał G., słysząc o tylokrotnych wydaniach swej pracy: „zabiegi moje dla chwały Hollandyi, trudy, których nie żałowałem, aby zapoznać nasz naród z jego prawem ojczystem, zasługują chyba na to, aby rodacy wysłali po mnie okręt, któryby mnie z powrotem do ojczyzny przywiózł: tak postąpili Ateńczykowie względem Demostenesa, a nawet wobec mniejszej jego zasługi”. — Por. o G-u Ompteda „Literatur des gesammten.... Völkerrechts” (1785). Studya biograficzne dali w XVJII st. Brandt i Caltenburgh (hollenderskie 1727), de Buvigny (franc. 1739), późniejsze: Luden (niem. 1806), de Vrics (Amsterdam 1827). Cau-mont „Etude sur la vie et les travaux de G.”

St. A. K.

Grotków (Grottkau), miasto powiatowe w re-gencyi Opolskiej, na Szląsku pruskim, krzy-źownica kolei żelazuych Nissa-Brzeg i G.-Glam-bacli (Glambonich, Glamboka?); kościół katolicki i ewangielicki; szkoła męska; sąd; uprawa jarzyn; oddział artyleryi polowej; około 4 500 m-ców (wraz z garnizonem).

z Grotkowa Jan (druga połowa wieku XIV), lekarz polski. Posiadając stopień bakałarza ('pac-cnlaureus) medycyny, był rektorem wydziału nauk wyzwolonych w Montpellier, gdzie też prawdopodobnie wykształcenie wyższe otrzymał. W roku 1367 został rektorem ołtarza św. Mi-

w. j.

chała w kościele wrocławskim; w roku 1372 otrzymał od papieża Grzegorza XI kanonię w Gnieźnie, za wstawieniem się króla duńskiego Waldemara III, którego był lekarzem przybocznym. Jak widać z nazwiska jego, pochodzić musiał z Grotkowa na Szląsku. — Por. S. Koś-mińskiego „Słownik lekarzów polskich”

Dr J. p.

(str. 155).

(1862); Hel y „Etude sur le droit de la Guerre de G.“ (1875); Kartenstein „Darstellung der Rechtsphilosophie des G.”    (1850); Creuzer

Grotkowski Jan, poeta polski XVII wieku, jeden z pierwszorzędnych, odkryty dopiero około 1860 r. Był pisarzem pokojowym Władysława IV i z jego polecenia przez długi czas bawół w Neapolu, w sprawie tak zwanych sum neapolitańskich po królowej Bonie. Tam się obeznał dobrze z językiem i literaturą włoską; posiadał zaś biegle francuski i łaciński. Później był sekretarzem Jana Kazimierza w r. 1662. Rok śmierci, podobnie jak urodzenia, niewiadomy. Wysoko był ceniony od spółczesnych, mianowicie Andrzeja Morsztyna, niepospolitego także poety, który o nim często wspomina w r. 1645 z naj-większem uwielbieniem i przyznaje mu pierwszeństwo nad wszystkimi swojego czasu poetami. Według jego świadectwa G. nietylko tłómaczył wybornie, ale i pisał oryginalne śliczne poezye. W bibl. Zamoyskich w Warszawie znajdują się w rękopisie tłómaczenia z włoskiego i francuskiego, odznaczające się wielką udatnością. „Sonety Pe-trarki” i „Tryumf miłości” tegoż, tudzież poemat Wilhelma Bart a sa (ob.) „Tryumf wiary”. wyszły w „Bibl. Ossolińskich” (t. IV, 1864 i t. VIII r. 1866). —„Enc. Ungra”.

„Luther u. G.” (1846); Neuman „G.” (1884);

Rogge „Bibliotheca Grotiaua. Grotii operum descriptio bibliographica” (Haga 1883), oraz w podręcznikach (Holtzendorffa „Lehrbuch de Völkerrechts”, tom I, 1885, w opracowaniu A.

Riviera).

s. p.

Groto albo Grotto Luigi (Ludwik), poeta (* w Adria [w Wenecyańskiem] dnia 7 września 1544 — f 13 grudnia 1585 r.). Oślepł w kilka dni po przyjściu na świat, od czego nadano mu przezwisko II ciec o d’Adria (Ślepiec z Adryi), pod którem często bywa wspominany. Kalectwo oraz wczesny rozwój talentu przyczyniły się niemało do zwiększenia jego rozgłosu. Licząc zaledwie rok czternasty, wygłaszał już mowy na uroczystych, publicznych zebraniach. Ukła-

G. Hugo położył także podwaliny ważne pod teorye ekonomiczne, które rozwinęły się na podstawie jego nauk. Jako indywidualista, głoszący zasadę praw przyrodzonych jednostki, poddał (narówni z Lockern) naprzód fizyokratom pogląd o wolności indywidualnej w handlu, a następnie przyczynił się do powstania pierwszych idei indywidualizmu społecznego, na których ugruntował się socyalizm naukowy. Ideały sprawiedliwości, do których dążył we współżyciu ludzkiem, oraz bezinteresowny pociąg społeczny, który upatrywał w naturze człowieka, znalazły potem odbicie w systemach nauki so-cyologicznej i gospodarczej. Prawo wywłaszczenia na rzecz dobra powszechnego, które G. pierwszy trafnie określił, jak „dominium emi-nens”, służyło też nietylko za podstawę do zmiany w pojęciach prawnych, ale nadto za punkt wyjścia do nowoczesnych poglądów społeczno-ekonomicznych. Pojęcie „dominium eminens” usprawiedliwiało wywłaszczenie. Tym sposobem G. stworzył nową teoryę własności, która, zamiast ścisłego pojęcia „proprietas”, teoretycznie ustaliła prawo mieszania się władzy zwierzchni-czej w dziedzinę posiadania prywatnego na korzyść ogółu. Stąd poczęści wynikły postulaty socyalizmu, opierające się na katechizmie sprawiedliwości społecznej i na wymaganiach, aby jednostka ponosiła ofiary na rzecz harmonii zbiorowej. G. tak samo, jak Locke, Hobbes, Hume dał komedye, tragedye i pasterskie utwory sce-i Spinoza, należał do rzędu tych myślicieli, któ- niczne, cieszące się w ciągu całego jego życia rych fazy filozoficzne i etyczne, lubo w szczegó- ogromnem powodzeniem. W 1585 odbył z Adria

115

Kno. Powili. Ilu«tr. Za*r„ 207. T. XXVI.

u.

M:

R.

menicliina.

H. P

do Vicenzy wjazd tryumfalny. Tamże wkrótce potem życia dokonał. Pozostały po nim: tra-gedya „Adriana” i trzy komedye: „Emilia”, „II tesoro”, „L’Alteria”, które, pomimo swawolnego tonu i zmanierowanego stylu, nie są pozbawione wartości. Sztuki G., niezmiernie nieprzyzwoite, posiadają sporą dozę dowcipu, chociaż dowcip icli polega przedewszystkiem na grze wyrazów. Ciekawe są jego „Lettere famigliari” (Listy poufałe), wydane w Wenecyi w 1601 r. G. kom-mentował i opatrzył przypisami „Decameron” Boccacia, tudzież przetłómaczył jedną pieśń „Iliady”.

Grotowski, herb polski z nadania. Na tarczy w polu srebrnem łódź czerwona. Nad hełmem, w koronie szlacheckiej, takaż sama łódź z piórkiem pawiem, w środku utkwionem. Labry czerwone, podbite srebrem. Nadany w 1845 Franciszkowi Aleksandrowi Grotowskiemu, właścicielowi dóbr Grylów w Galicyi przez Ferdynanda I, cesarza Austryi. — Źródła: „Poczet szl. galie.”; Hefner.

li

Fig. 293. Grotowski (herb).

Grotowski Alfons, starszy inżynier miasta Warszawy (* 1833 w Żarnowcu, w gub. Kieleckiej). Kształcił się w wyższej szkole realnej w Kielcach, w której ukończywszy nauki, pracował od roku 1851 w Zarządzie dróg i kom-munikacyi; w r. 1854 zdał egzamin na inżynie-ra-konduktora, w 1856 został inżynierem rzeczonego Zarządu, który w roku następnym wysłał go do księstwa Brunświckiego, a następnie do Belgii i do Francyi dla zapoznania się z urządzeniem studni artezyjskich—owocem tego było opracowane przez niego studyum o tym przedmiocie. W r. 1862 objął obowiązek inżyniera wodociągu miasta Warszawy, w 1876 został jej starszym inżynierem, a od 1888 jednym z pomocników Lindleya, któremu jeszcze w r. 1876, na zasadzie jego opinii, powierzono ułożenie projektu kanalizacyi i wodociągów. Poświęcając się głównie uzdrowotnieniu miasta, odbywał częste wycieczki za granicę dla zbadania gruntownego wszystkich urządzeń zmierzających do osiągnięcia tego celu, i niemałe zasługi w tym zakresie położył.

Grottaferrata, wieś w prowincyi rzymskiej, na płdzach. od Frascati, z klasztorem bazylianów, założonym w r. 1002; słynne freski Do-

w. J.

Grottger Jan Józef, rysownik i malarz polski (* 1799 w Galicyi—f 1853 roku w Bu-kaczowcach. Był on synem inżyniera rządowego w Tarnowie, Niemca, stał się zaś duszą i ciałem Polakiem, dzięki wpływowi Hilarego Siemianowskiego, właściciela dóbr Ottyniowieckich, który, polubiwszy młodego chłopca, łożył na jego edukacyę, wysłał go do akademii wiedeńskiej, w końcu zapisał mu 10 000 złp. i wypuścił mu w dzierżawę Ottyniowice i Horodyszcze królewskie. W r. 1830 widzimy G-a jako porucznika l ego pułku ułanów, walczącego pod Grochowem i Ostrołęką. Powróciwszy do pługa w 1836 r., zaślubił we Lwowie Krystynę Blahao de Cho-dietow, z rodziny węgierskiej, osiadłej w Galicyi, z której w rok potem miał syna Artura. G., nie obdarzony większemi zdolnościami, malował obrazy religijne i portrety; do cenniejszych prac jego należą rysunki przeważnie ołówkowe, których kilka, jak: Portret ks. Stefanowicza, arcybiskupa obrządku ormiańskiego, Portret Hilarego Siemianowskiego, Studyum trupiej głowy, Święty Hieronim, Scena grecka i t. d., znajdowało się na lwowskiej wystawie sztuki polskiej 1894 roku. Pokąsany przez wściekłego konia 1851 r., we dwa lata potem życie zakończył. O G-rze są wzmianki w katalogu ilustrowanym wystawy lwowskiej przez Bołoz - Antoniewicza, w szkicu biograficznym Kanteckiego i wogóle we wszystkich życiorysach Artura.

Grottger Artur, rysownik i malarz polski, (* w Ottyniowicach [Galicya wschodnia] 11 listopada 1837 r.— f w południowej Fraucyi w Amé-lies les Bains d. 13 grudnia 1867 roku). Wychowywany w atmosferze wielkiej poezyi romantycznej, kochał ludzi szczerze, całą duszą, gorąco też do swego ojca był przywiązanym. Od niego uczył się pierwszych zasad rysunku, a zamiłowanie do sztuki obudziło się w nim nader wcześnie, bo i matka przyszłego twórcy „Wojny”, Krystyna Grottgerowa, z domu Blahao, urodzona na Węgrzech, a siostrzeuica generała Bema, posiadała wyższe wykształcenie i wykwintny smak artystyczny. Nikt zatem w domu nie stawiał mu przeszkód, gdy wyciągał dziecinne rączęta po wieńce wawrzynowe, u nas zwykle przeplecione cierniem; zwłaszcza, że wtedy właśnie Juliusz Kossak, chociaż sam młodzieniec, ale już otoczony rozgłosem i cieszący się sławą we Lwowie, odgadł w chłopczyku wielki talent. Od Kossaka też, udzielającego mu przyjaźnie rad i wskazówek, przejął dar obserwacyi i odtwarzania ruchu i życia, chwytanego na gorącym uczynku i przechowywanego

t

HU

i*;-:

ff i

[Vj

19

■non

••< ipj.

K

§3*    ^£-⁴ ^

O

4

Kr' ' '.

I*

7#

J;i;

*5

». :

-.i?

P

'■'

f

■Mi

,-jÜ «pÿ

P.M

My

gs

.

&8|Ł/

!

>

w

ßHS

Jf

^€1 ^ ps

w " li

ł$* Æ

Fi *dy

H

ET

4

N

Is2

■ j

Puszcza.

»

fr

in

.vSB

MU

f

■

te

■-i

mua.

ŚiJU "

’ îÆ?»

/

te SB

&r'

<

..................1^

' " “WflrtiiitU    v - .

-

Il

mS&r

hh

mad

25

m

i

*

i

3«

,«sc.-Tii

'

i.

/ ■

■

i.»k *

I

i&łi

-

■ V

%

BES

$1

tBk

>.T

v, '/*

I

m

sfSS

«

Te^

*M|

Bö

Już tylko nędza. (Sieroty).

Wielka Encykl. Ilustr. Tom XXVI. Zeszyt 207«.

js&*

i «S£2§;

■ ifl

j«S|

ÉSii

E - '

•,**n>Ä*

S?

hB

i

P

ËÉ

ff;;

K

•<

m.

;:. X

i

i

m

i

i

ii /iy

.

V

X _.

1

.

i

-

là-

4 i '; •: I

I! I

Tr

■ i

fcï

3>

-î.

i

i

r;j

,. - >:.Vf L

'■t^iT n‘yVt«*'fi it ii 2 ł<

i?

.

Świętokradztwo.

M

1013

SR

Łrk

l*

i-.

r*e ■

li

RM

EM

m

m

m

V ^

rm

s- M,    V „

Losowanie rekrutów.

Do art. Grottger Artur, str. 914

t

'

v

'

I

s

■ •

I

\

■

S

skrzętnie w pamięci. Pogłębił zaś ten dar później myślą, przenikającą dusze ludzkie i wznoszącą się w górne sfery szczytnych idei. Szczęśliwie przygotowany do zawodu, udał się w 1852 do Krakowa, gdzie wstąpił do instytutu technicznego, ale, ucząc się tu, znaczną część czasu poświęcał rysunkom w szkole sztuk pięknych, kierowanej wówczas przez Stattlera. Niedługo jednak gościł w starym grodzie, zaledwie bowiem skończył rok szesnasty życia, wrodzony mu ognisty temperament i umysł przedwcześnie obejmujący szerokie widnokręgi popchnęły go ku Zachodowi. Udał się do Wiednia, zapisał się na Akademię i zaczął pracować pod wpływem profesora Rubena. Powodzenie uśmiechnęło się doń odrazu. Niemieckie wydawnictwa ilustrowane zasypywać go zaczęły zamówieniami, ale on pomimo to zwracał się nieustannie do swojskich i rodzimych tematów, rysując i malując naprzemian ołówkiem, kredką, akwarellą, gwaszem, nawet olejnemi farbami: „Ucieczkę Henryka Walezyusza”, „Szkołę szlachcica polskiego” (w duchu Wincentego Pola), „Patrol nocny”, „Wianki”, tudzież mnóstwo innych szkiców i skomponowanych już utworów, skończonych i niedokończonych, słabszych i doskonalszych, ale zawsze ciśniętych na papier lub płótno z werwą i rozmachem indywidualnego, chociaż jeszcze bezwzględnie nie władnącego sobą talentu. Szukać dziś tych pierwszych, prawie błyskawicznych, błysków, należy po zbiorach prywatnych galicyjskich, gdzie przechowywane są z pietyzmem serdecznym. Najcenniejsze posiada: Stanisław lir. Tarnowski w Sniatyńce (Samborskie), osobisty przyjaciel Grottgera, oraz p. Wanda Młodnicka i córka jej, p. Wacławowa Wolska, we Lwowie. Znaczną z nich część reprodukował na swoich kartach „Świat”, dwutygodnik artystyczny, wydawany w Krakowie od 1888 — 1896 r. Wybitniejsze wraz z późniejszemi arcydziełami figurowały na wystawie lwowskiej z 1894-go. Około 1860 r., w poczuciu saino-istnem, że kreda czarna i biała są najodpo-wiedniejszemi i najwłaściwszemi dlań narzędziami do wyrażania tego, co czuje i myśli, zarzuca G. farby i kreślić zaczyna cykle, które unieśmiertelniają jego imię w dziejach sztuki europejskiej. Nigdy może poezya treści nie uwydatniła się wymowniej w dziełach plastycznych; nigdy pojęcie idealne nie dało rysunkowi (niekiedy nawet niezupełnie poprawnemu) tak potężnego duchowego wyrazu. Geniusz G-a, chociaż nie zapanował jeszcze nad techniką kunsztu, widnieje w znanych dobrze jego kreaeyach w całej swej jasnej wspaniałości. Ciągle tworząc, artysta przebywa prawie nieustannie za granicą; mieszka w Monachium; zwiedza północne Włochy; czas dłuższy spędza w Wenecyi; często jednak zjeżdża do kraju, jakby w płuca chciał wchłonąć całe powietrze ojczyste. W ciągu jednej z takich wycieczek, w 1866, poznaje

we Lwowie, na balu, szesnastoletnią, uroczą pannę Wandę Monnć (zaślubioną po jego śmierci przez p. Młoduickiego), która staje się Beatryczą malarza. Uwiecznia ją w portretach i obrazach. W dziesięć dni po poznaniu już jej się oświadcza i wkrótce potem z nią zaręcza. Kilka miesięcy, najrozkoszniejszych w życiu, mija dla zakochanego jak chwila. Lecz, żeby się połączyć z ukochaną węzłem dozgonnym, trzeba wprzódy zdobyć środki utrzymania; należy obmyślaną i naszkicowaną „Wojnę” zawieść do Paryża, wykończyć, wystawić i sprzedać. Wszystko to staje się według jego woli. W grudniu 1866 żegna narzeczoną i Lwów opuszcza; w maju 1867 cykl „Wojny” ukazuje się na wystawie; jury ekspozycyjne i krytyka witają przepiękne,

Fig. 294. Artur Grottger.

wolne od wszelkich zarzutów, dzieło, jednomyślnym aplauzem; nabywa je cesarz Franciszek Józef za cenę względnie wysoką; ale równocześnie hartowne ostrze duszy rozdzierać już zaczyna cielesną powłokę, wyczerpaną nadmiarem pracy i prywacyami, jakie przy niej znosić musiała. G. w sierpniu zapada na chorobę piersiową; we wrześniu jeden z przyjaciół wywozi go na kuracyę do Amélies les Bains. Tam 13 grudnia G. dokonywa krótkiego, chociaż bujnego żywota. Zwłoki jego przewieziono do kraju i dnia 4 lipca 1868 roku złożono w ziemi we Lwowie, na cmentarzu Łyczakowskim. Na grobie Artura wznosi się pomnik, wykonany przez znanego rzeźbiarza, Parysa Filippiego; nadto pamięć wielkiego artysty uczcili ziomkowie na-

z. s.

D.

a™

Fig. 295. Grotus.

D.

z. w.

grobkiem dłóta Gadomskiego, umieszczonym w kościele dominikańskim. Krakowskie Towarzystwo zachęty sztuk pięknych przed nowym swym gmachem, wybudowanym przy plantacyach, postawić ma wkrótce, wpośród wirydarza z kwiatów i zieleni, popiersie marmurowe Grottgera, rzeźbione przez Władysława Szymanowskiego. Wszystko to zamało! Należy mu się (jak i Chopinowi i Słowackiemu) monument na placu publicznym.— Pisali o Grottgerze Klemens Kantecki i Stanisław Tarnowski. Chociaż ich

monografie ukazały się w przedrukach książkowych, które dość szeroko rozeszły się w kołach czytających, wielki już czas, aby który z zawodowych krytyków sztuki (np. Stanisław Witkiewicz) napisał dzieło należycie charakteryzujące znakomitego poetę-rysownika. Do dziejów człowieka i talentu bogatym materyałem są listy do narzeczonej, posiadane przez p. Wandę Młodnicką.

Grotus, Grot li u s, Grotthaus, herb polski. Na tarczy w polu srebrnem pas czarny, ukośnie wprawo idący, u spodu blankowany (bande ba-stillće). Nad hełmem w koronie szlacheckiej dwa skrzjdła orle, białe, barkami do siebie; na nich takie pasy jak na tarczy, ukośnie górą do siebie zwrócone. Herbem tym pieczętuje się stara westfalska rodzina Grotthausów, której gałąź, w XIII wieku do Inflant przybyła, z czasem nazwisko spolszczyła na Grotus. — Źródła: Borkowski, Siebmacher (III, 2, 200); Kosiński, Ostrowski, „Herbarz urzędowy Królestwa Polskiego” (rysunek i opis trochę odmienny, mianowicie: tarcza ma być ścięta, pole górne złote, dolne zaś srebrne, skrzydła w hełmie—prawe srebrne, lewe czarne).

k/i -

1(1

• W. .j7ł

Fig. 296. Groty.

Groty, herb polski. Na tarczy w polu złotem trzy srebrne groty od włóczni. Nad hełmem trzy pióra strusie. Herb stary, niewiadomego początku, przysługujący rodzinom Grotów y. Grottów, Mitkowiczów, Pachniowskich, Pasz-kowiczów - Włockich, Prokopowiczów i Waszkiewiczów.—Źródła: Paprocki, Okolski, Niesiecki,

Borkowski, „Herbarz urzędowy Królestwa Polskiego”.

Grotyt, minerał. Jest to tytanit, występujący w syenicie w Pławnie (Plauen) pod Dreznem, zawierający prócz wapna, tytanu i krzemionki (części składowe tytanitu) jeszcze glinkę, tlenek itru, tlenek żelaza i tlenek manganu.

Grouchy Jan de, pan de Montirollier, wódz francuski (zginął podczas szturmu Harfleur 1435). Gdy w ziemi Caux wybuchło powstanie przeciwko Anglikom (1435), marszałek de Rieux wysłał G. na pomoc powstańcom, których prowadził chłop Le Carnier. Ten ze swymi 100 ludźmi rzucił się na jedno z przedmieść Har-fleuru; G. skorzystał z tej dy wersy i i zaatakował miasto z drugiej strony. Miasto zdobyto, ale G. zginął w bitwie. W r. 1876 postawiono G-mu pomnik w Harfleur.

Grouchy Emmanuel, hrabia, marszałek francuski (* w Paryżu 23 października 1766 —f 29 maja 1847). Wcześnie bardzo wstąpił do wojska. Rewolucya zastała go kapitanem w przybocznej gwardyi królewskiej. Żądny sławy, przemógł szlacheckie skrupuły i postanowił bronić Rzeczypospolitej. W 1792 widzimy go w armii Alpejskiej na czele pułku kawaleryi. Gdy w 1793 wszyscy oficerowie rodu szlacheckiego pozbawieni zostali swych stopni, tegoż losu doznał i G.; niezrażony tern do Rzeczypospolitej, zaciągnął się w charakterze ochotnika do armii zachodniej, która pod rozkazami Ho-che’a walczyła z rojalistami wandejskimi. Postępkiem swym zwrócił na siebie uwagę rządu i względy jego niebawem pozyskał. W 1795 mianowany naczelnikiem sztabu armii Hoche’a, dopomógł temu generałowi do uspokojenia Wan-dei, łącząc, wzorem swego przełożonego, energię i odwagę z łagodnością i taktem. W 1798 we Włoszech, dowodząc korpusem przeciwko królowi sardyńskiemu, zmusił go do odstąpienia Piemontu Francyi; potem, walcząc pod rozkazami Moreau z Rossyanami, został pod Novi ciężko raniony i do niewoli wzięty. Wymieniony w rok potem, w końcu 1800 r. walczy znowu pod rozkazami Moreau, tym razem w armii nadreńskiej, i pod Hohenlinden w Bawaryi wraz z Richepan-sem zwycięstwo na stronę francuską przechyla. W procesie generała Moreau okazał mu przychylność, przez co ściągnął na siebie niełaskę Napoleona i dłużej od innych na buławę marszałkowską czekać musiał. W 1806/7 zbierał w dalszym ciągu wawrzyny i po bitwie pod Friedlandem wielką wstęgę legii honorowej otrzymał. W 1808 był gubernatorem Madrytu i uśmierzył wybuch majowy. W 1809 w bitwach pod Raab i pod Wagram talent jego, jako dowódzcy kawaleryi, zajaśniał takim blaskiem, że Napoleon obdarzył go tytułem hrabiego i generalnym pułkownikiem strzelców mianował. W kampanii 1812 dowodził korpusem jazdy, od-

p. M.

Pod

znaczył się pod Krasnem, Smoleńskiem i Borodinem, a podczas odwrotu dowodził strażą przyboczną Napoleona, t. zw. „świętym szwadronem”, złożonym z oficerów kawaleryi, którzy swych podkomendnych stracili. W 1813, nie otrzymawszy dowództwa korpusu, o które prosił, pozostał w bezczynności, gdy jednak sprzymierzeni wtargnęli do Francyi, wrócił do służby czynnej, dzielnie spisując się na czele kawaleryi pod la Rothière i w innych bitwach. Po powrocie z Elby Napoleon mianował go marszałkiem za pokonanie ks. Angouléme. D. 18 czerwca 1815 r. z rozkazu Napoleona zaatakował generała Thielmanna pod Wavres, gdy cesarz bił się pod Waterloo. Nie śpiesząc na huk dział z pomocą, pomimo nalegań innych generałów (Gérard’a), i ślepo trzymając się rozkazów Napoleona, przyczynił się głównie do klęski cesarza. Dowiedziawszy się o abdykacyi Napoleona, ogłosił syna jego cesarzem i wyruszył pod Paryż. Wygnany z Francyi przez powtórną Restaura-cyę, udał się do Stanów Zjednoczonych. W r. 1821 pozwolono mu powrócić do ojczyzny, lecz dopiero w 1831 zatwierdzono go w stopniu marszałka. W 1832 został parem Francyi. W 1831 ofiarował swe usługi Polakom, którzy ich jednak nie przyjęli, ponieważ żądał udzielenia mu naczelnego dowództwa.

Grousset Paskal, polityk i literat francuski (urodzony na Korsyce w 1844). Debiutował w dziennikarstwie jako redaktor działu naukowego, naprzód w „Etendard”, następnie w „Figaro”. Wspólnie z Castagnarym, Ranc’em i Sar-ceyem ogłosił w 1869 r. „Bilans za rok 1868”; potem pisał: „La conspiration du général Malet”, „Les Origines d’une dynastie”, „Le Corps d’Etat de Brumaire, an VIII” i inne. Następnie wszedł jako redaktor działu politycznego do dziennika „La Marseillaise” i równocześnie wpływał z Paryża na kierunek oppozycyjnego dziennika korsykańskiego „La Revanche”. Wiadomo (oh. Wiktor Noir), w jaki sposób namiętna polemika pomiędzy „La Revanche” a „L’Avenir de la Corse”, organem księcia Piotra Bonaparte-go, skłoniła G-a do posłania sekundantów księciu, który jednego z nich, Wiktora Noir, wystrzałem z rewolweru położył trupem (9 stycznia 1870). Wskutek tego, oczekując na orzeczenie sądu najwyższego, G. przesiedział dwa miesiące w więzieniu. Opuściwszy je, w kilka dni potem powtórnie uwięziony został na mocy wyroku za przestępstwo prasowe. Dzień 4 wrześ. i później 18 marca wysunęły go na plan pierwszy, jako interesującą ofiarę nietolerancyi Drugiego Cesarstwa. G., który w tym czasie założył lub wskrzesił cztery wydawnictwa codzienne („La Marseillaise”, „La Bouche de fer”, „La Nouvelle République i „L’Affranchi”), powołany został przez Komitet Centralny na delegata do spraw zewnętrznych (22 marca 1871), wybrany na członka Kommuny z XVIII dzielnicy miasta

Paryża 13 359 głosami na 17 445 głosujących (26 marca) i zamianowany członkiem nowej kommissyi wykonawczej (21 kwietnia). Objęcie przez niego władzy zaznaczyło się krokami niezmiernie gwałtownemi. Po wejściu Wersal-czyków do stolicy próbował z niej umknąć w przebraniu kobiecem, lecz poznany i pojmany, skazany został w d. 3 września 1871 roku na deportacyę. Zamknięty naprzód w forcie Bayard, wysłany był następnie do Nowej Kaledonii; stąd uciekł 20 marca 1874, wraz z Henrykiem Rochefortem, naprzód do Stanów Zjednoczonych, następnie do Anglii, gdzie, oczekując na przebieg wypadków, wykładał w rozmaitych zakładach naukowych i pisywał korresponden-cye do dziennika „Temps”. Ogłosił w 1876 r. wspólnie z Jourde’m pewien rodzaj „mementa” o skazanych politycznych w Nowej Kaledonii. Nieobjęty częściową amnestyą lipcową z 1879 roku, wrócił dopiero w dwa lata potem do Francyi, by znowu stanąć do walki w arenie politycznej. Ale tym razem pobity został na głowę (d. 21 sierpnia 1881) przy wyborach w okręgu Corte przez współzawodnika swego, Emmanue-la Arène. Wobec przegranej, zdawało się, że G. wyrzeka się polityki nazawsze. Poświęcił się całkowicie pracom pedagogicznym i popularyzowaniu wiedzy w sposób specyalny. pseudonimem Filipa Daryl ogłosił różne stu-dya o obyczajach cudzoziemskich, jak np.: „Signe Mettroë”, „La Vie publique en Angleterre”, „Les Anglais en Irlande”, „Le Petite Lambton” i t. p.; pod pseudonimem zaś Andrzeja Lau-rie, wraz z księgarzem Hetzelem, oraz pisarzami: Juliuszem Verne i Janem Mace, stanął na czele tygodnika „Magasin d’éducation et de récréations” jako główny redaktor i założyciel. W piśmie tem pomieścił swoje „Scènes de Ja Vie de collège dans tous les pays”. Ukazywały się w ten sposób z kolei: „La Vie de collège en Angleterre” (1881); „Mémoires d’un collégien” (1872); „Une Armée de collège à Paris” (1883); „Histoire d’un écolier hanovrien” (1884); „Autour d’un lycée japonais” (1886); „Le Bachelier de Séville” (1887); „Mémoires d’un collégien russe” (1889); „Azil Ebersen, le Gradué d’Upsal” (1891). Wymienić-by również tu należało wiele dzieł G-a dla młodzieży „L’Héritier de Robinson” (1884), „Le Capitaine Trafalgar” (1886) i inne, kreślonych przeważnie według formuły i metody Juliusza Verne, z którym nadto napisał wspólnie „L’Epave de Cynthia” (1885). Pod trzecim pseudonimem, Tyburce-go Moray, wydał jeszcze „Un ménage royal, chronique d’Angleterre” (1882). Gorący wyznawca i wielbiciel sportu, uprawianego w szkołach angielskich, G. był jednym z najwybitniejszych rzeczników odrodzenia fizycznego we Francyi, które w latach ostatnich tak zmieniło charakter francuskich zakładów naukowych. Nadto jest on naczelnym redaktorem „Education pbisi-

Wassers” (Berlin 1868).

s. K.

que”, urzędowego organu stronnictwa. W duchu pojęć wspomnianych wyżej ogłosił „Le Yacht, histoire de la navigation maritime de plaisance”. W r. 1892 zaciągnął się znowu do szeregu wojującej polityki socyalistycznej jako redaktor naczelny „Bouche de fer” i współpracownik „Germinala”. Dnia 3 września 1893 wybrany został na deputowanego z drugiego okręgu XII dzielnicy Paryża i zasiadł w Izbie na ławach zajętydi przez grupę socyalistyczną.

Grouvelle Filip Antoni, poeta i dyplomata francuski (* w Paryżu 1755 r.—f w Varen-nes [dep. Seine i Oise] d. 30 grudnia 1806 r.). Był synem złotnika. Pracował naprzód jako dependent u notaryusza; następnie został sekretarzem Champforta, który sam zajmował stanowisko sekretarza pisującego rozkazy księcia Kondeusza. Po podaniu się Champforta do dy-missyi G. objął jego posadę przy księciu. Wówczas-to napisał komedyo-operę „Les Prunes”, którą przedstawiono dwukrotnie na scenie dworskiego teatru w Wersalu, w obecności królowej Maryi Antoniny. W roku 1785 wystawił „L’Epreuve délicate” i „Le Scrupule”. Po zaznaczeniu się pierwszych objawów ruchu rewolucyjnego wszedł do klubu r. 1789. Opuścił księcia Kondeusza i po 10 sierpnia 1792 został sekretarzem tymczasowej rady wykonawczej. W tej godności stanął w wieży więzienia Tempie w d. 20 stycznia 1793, by odczytać królowi Ludwikowi XVI wyrok śmierci, wydany przez konwencyę. Zamianowany w lutym 1793 ambasadorem w Kopeuhadze, następnie deputowanym do Ciała prawodawczego w r. 1800, wydał w 1805 „Les Lettres de Madame de Só-vigné” (osiem tomów, in 8-o), a w 1806 „Les Oeuvres de Louis XIV” (sześć tomów, in 8-o). G. był korrespondentem Instytutu. Ogłosił Pamiętniki historyczne o Templaryuszach (Paryż 1803, in 8-o). Należał do rzędu publicystów, którzy po Ceruttim redagowali „La Feuille villageoise”, a także do liczby współpracowników „Journal de la Société de 1789”. Napisał wiele broszur politycznych. Wymienić z nich wypada między innemi: „De l’autorité de Montesquieu dans la révolution présente” (1789, in 8-o) i „Réponse à tout, petit colloque entre un sénateur allemand et un républicain français, rapporté littéralement par le professeur Taciturnus Memorio-sus” (1793, in 8-o).

Gronven Hubert (* w 1832 r. w Gudenau, w pobliżu m. Bonn), gdzie też rozpoczął studya akademickie, ukończył je zaś w Heidelbergu i tam uzyskał stopień d-ra filozofii w r. 1852. Zajmując się z zamiłowaniem naukami przyro-dniczemi, starał się w majątku swego ojca, Bückendorf pod Kolonią, stosować w praktyce nabyte wiadomości teoretyczne. Jako dyrektor chemiczno-rolniczej stacyi doświadczalnej w Salzmünde nad Saalą rozwinął dalej myśl rzuconą przez Haubnera: ustanowienia norm paszy dla inwentarza, nie sprowadzając, jak dotychczas czyniono w naukowych obliczeniach, wartości każdego materyału pokarmowego do wartości siana jako karmi uniwersalnej, ale oznaczając, ile mianowicie każda dawana zwierzętom domowym pasza powinna zawierać azotu w postaci materyj proteinowych, ile cukru, ile tłuszczu i t. d. Zasady swoje wyłożył w dziełku p. t. „Kritische Darstellung aller Fütterungs-Versuche und der daraus resultirenden chemischen Fütterungs-Normen”. Dziełko to doczekało się kilku wydań. Polskiego przekładu (w streszczeniu) dokonał Kokurewicz i wydał we Lwowie p. t. „Nauka żywienia zwierząt gospodarskich według zasad d-ra H. Grouvena” 1860 r., oraz August Lubomęski „Praktyczne zastosowanie teo-ryi żywienia inwentarza d-ra H. Grouvena” itd. Poznań 1870. Inne ogłoszone drukiem prace Grouvena są: „Vorträge über Agricultur-Chemie mit besonderer Rücksicht auf Thier-Physiologie”; Salzmünde, eine landwirtschaftliche Monographie” (Berlin 1866); „Bericht über die Arbeiten der Versuchstation Salzmünde I, II, III Berlin”; „Ein Besuch in Asnières und Kritik der dort versuch-ten Methode zur Reinigung des Pariser Cloaken-

St. Rew.

Grove sir William Robert, fizyk (* 1811 w Swansea — f 1896 w Londynie). Studyował prawo w Oksfordzie i przez pięć lat był adwokatem w Londynie, zmuszony jednak z powodu choroby zajęcia te porzucić, zajął się elektrycznością, a następnie oddał się wyłącznie fizyce. W roku 1840 został profesorem w London-Institution, a jako członek Royal Society miał znaczny udział w reorganizacyi tego towarzystwa. W 1871 został sędzią w Court of Common Pleas, w 1872 otrzymał szlachectwo. Był też członkiem zarządu miejskiego Londynu. W r. 1839 zbudował jeden z pierwszych stosów galwanicznych o działaniu stałem, jego nazwiskiem oznaczony; zbadał własności elektro - chemiczne gazów i urządził stos gazowy; w ogólności dokonał licznych badań w dziedzinie elektryczności i wprowadził ulepszenia w budowie lunet. Szczególny rozgłos miały odczyty jego o wzajemnej zależności sił przyrody, wydane p. t. „Corrélation of physical forces” (1846, wyd. 6-e 1874, przekład niemiecki 1871).

Grovego ogniwo galwaniczne, Grove g o stos, ob. Stosy galwaniczne.

Grovego stos gazowy, Ob. Gazowe stosy.

Groza Wężyk Sylwester (* 7 stycznia 1793—f 4 sierp. 1849), powieściopisarz i zbieracz pamiątek; urodził się w Międzybożu na Podolu, z ojca Pawła a matki Teofili z Kopczyńskich; kształcił się od r. 1802 do 1809 w szkole hu-mańskiej bazylianów; na adwokata sposobił się w Winnicy, potem praktykował w Kamieńcu, ale niezadowolony z zawodu prawniczego, ożeniwszy się r. 1819 z Wincentą Odyńcówną,

P. Chm.

osiadł na dzierżawie we wsi Kaszkach (pow. Lityński gub. Podolskiej), potem w Kuryłowcach. W r. 1834 kupił w gub. Kijowskiej połowę wsi Bezimiennej i stąd dawał artykuły do noworocz-nika „Rusałka”, wydawanego przez jego młodszego brata Aleksandra, mianowicie na r. 1840 powiastkę p. t. „Przygoda Fabiana Kulińskiego”, na r. 1842 dwa rozdziały z powieści: „Genealogia” i obrazek p. t. „Kupajło”. Osobno zaś ogłosił: „Myśli niektóre nad zdrożnościami ludz-kiemi z dodatkiem rozmowy o szczęściu” (Wilno 1840); „Powieści podolsko-ukraińskie, wzięte z rzeczywistych obrazów” (2 tomy, Wilno 1842); „Pan Justynian żeniący się, powieść z czasów teraźniejszych” (Wilno 1846); „Hrabia Scibor na Ostrowcu, powieść z pierwszych lat wieku XIX” (2 tomy, Warszawa 1848); „Pamiątki i wspomnienia rozmaite” (Wilno 1848). Pisywał też do „Athenaeum” Kraszewskiego; w rękopiśmie zostawił dwa tomy powieści i tom pism rozmaitych wierszem i prozą. Talentu powieściopisar-skiego nie posiadał; szło mu głównie o wierne odtworzenie zwyczajów i obyczajów zarówno wśród szlachty jak wśród ludu, mało dbał zarówno o kompozycyę jak i o charaktery; był religijnym, ale nie objawiał wrogiego usposobienia względem „oświaty” wieku XVIII, owszem utrzymywał, że Stanisław August „blask daleki światła rozniecił i nowem niejako życiem natchnął nieszczęśliwe swe ziomki”; wierzył w ciągły postęp ludzkości, który „im większe znachodzi zapory, tern po ich złamaniu silniej wznosi się i na wyższym staje szczeblu”. Styl jego jest prosty, bez kwiatów retorycznych, ale i bez tchnienia poetyckiego; język wogóle poprawny, prócz pewnej liczby prowincyonalizmów; wogóle bowiem nie szafuje niemi, trzymając się mowy literackiej.

Groza Aleksander Karol (* 1807 r.—f 1875), poeta szkoły ukraińskiej, młodszy brat Sylwestra; urodził się we wsi Zaliranicze (gub. Kijowska, pow. Taraszczański), z ojca Pawła a matki Teofili z Kopczyńskich. Szkoły od 10-go roku życia przechodził naprzód u ks. bazylianów w Humaniu, gdzie się zaznajomił z Michałem Grabowskim, przyszłym, wielce dla niego wyrozumiałym krytykiem, a potem w gim-nazyum w Winnicy, ukończywszy je-zaś w roku 1826, zapisał się na wydział literacki uniwersytetu wileńskiego; kolegował tu z przyszłym historykiem, Zygmuntem Komarnickim. W r. 1829 przeniósł się do uniwersytetu dorpackiego, przebywając tu jako wolny słuchacz rok jeden. W r. 1831 osiadł we wsi Sołohobówce, odziedziczonej po rodzicach. Do pióra rwał się wcześnie, zachęcany w Wilnie przez profesora literatury, Leona Borowskiego. Pierwszym drukowanym utworem był „Obłąkany poeta”, stanowiący część pierwszą obszernego poematu p. t. „Melancholia”. Znać na nim silny wpływ czwartej części „Dziadów”, ale dzisiaj zająć-by już nie potrafił.

Wydrukował go Hipolit Klimaszewski w swoim „Noworoczniku litewskim na r. 1831” (Wilno 1830). Następnie, nie zarzucając elegijnego nastroju, przeszedł G. do obrabiania podań ludowych, starając się, w myśl ówczesnej teoryi o potrzebie uwydatniania cech prowincyonalnych, nadawać swoim opowiadaniom podkład czy-to zlekka historyczny, czy też fantastyczny w duchu ludowym. Trzeba tu już zgóry zaznaczyć, że w głąb ducha G. nie wglądał, zadawalając się oddaniem rysów zewnętrznych oraz najprostszych i najzwyklejszych poruszeń duszy. Stał się tedy autorem licznych powieści poetyckich, których wątek brał już - to z podań ukraińskich, już białoruskich, wreszcie z wielkopolskich. Pierwsza taka powieść, „Pan Starosta Kaniowski”, ogłoszona drukiem w r. 1836 w Wilnie, zyskała sobie wielkie pochwały Grabowskiego i była uważana czas jakiś za utwór znakomity, łączący w sobie fantastykę ludową z realnemi objawami życia. W istocie atoli, prócz potoczystości opo-

■i§

("'s

y.

wĘĘsi' w

fe.' *7a ' \ , i W’ V- lJr

Fig. 297. Groza Aleksander Karol.

wiadania i poszczególnych ustępów ładnych, niema tu ani w pomyśle ogólnym, ani w charakterystyce osób śladów wyższego talentu. Toż samo należy powiedzieć o dalszych powieściach poetyckich: o „Pokucie Żeleźniaka”, o „Soroce”, o „Duszach umarłych”, o „Głuchem jeziorze”, „Marynie”, „Jastrzębcu”. Grozie zdawało się, że treść byłejaka, niby-to z podań ludowych wydobyta, a żywo opowiedziana, może stanowić poemat, bez wielkiej troski o wewnętrzne prawdopodobieństwo, o psychologię osób, o zharmonizowanie składowych części, o polot fantazyi poetyckiej. Z pomiędzy innych powieści wyróżnia się nastrojem żartobliwym: „Martyn”, będący zabawną ilustracyą przysłowia ruskiego: „Kru-ty ne werty, treba umerty” . Pod względem ważności tematu i sposobu wykonania dodatnio się zaznaczają dumy historyczne: „Jassyr ba-towski”, „Marek Jakimowski”, a poczęści „Janko ślepy” z dziejów serbskich. Przez czas dość długi G. znany był tylko w granicach Ru-

P. Ohm.

St. L.

Grubber (z niemieckiego), narzędzie służące do kruszenia i spulchniania wierzchniej warstwy roli, niesięgające tak głęboko jak eks-

tyrpator (ob.), ale też pracujące głębiej niż drapacz (ob.). Należy do licznej grupy narzędzi niezbędnych w dzisiejszem postępowem rolnictwie, objętej ogólnem mianem kulty wa-torów, łączących w sobie do pewnego stopnia działanie pługa, radła i brony. G., podobnie jak pokrewne mu narzędzia, składa się z drewnianej lub żelaznej ramy, w której osadzone są radliczki, wzruszające ziemię i wyrywające nieglęboko zakorzeniające się chwasty. Na ziemi niezbyt ciężkiej G. z korzyścią może zastąpić radło; do zaprzęgu wymaga trzech albo czterech silnych koni roboczych, w miarę spójności roli i głębokości, do jakiej radliczki się za-

Sł. Rew.

S. D.

si i Litwy, zarówno ze swoich „Poezyj”, których dwa tomy wydał w Wilnie r. 1843, jak z no-worocznika „Rusałka” (od r. 1838 do 1842), gdzie starał się skupić pisarzów z najbliższych sobie prowincyj, by ruch literacki podniecić. Rozgłośniejszem w całym kraju stało się jego nazwisko dopiero w dziesięcioleciu między rokiem 1850 a 1860, gdy jego utwory zaczęto drukować w Warszawie, mianowicie r. 1855: „Powieści ludu i dumy” (2 tomy), w r. 1858: „Pisma” (2 tomy). Nie było tu prawie zupełnie rzeczy nowych, ale tylko wybór dawniejszych, prawdopodobnie przez samego autora dokonany. Wielkiej jednak popularności nie osiągnęły one i wówczas; świeżo napisane powieści poetyckie: „Trzy palmy”, na tle wschodniem osnuta (Wilno 1857), „Śmieciński” (Żytomierz 1860) —częścio-wem jeno cieszyły się powodzeniem. Powieści prozą wcześnie zaczął układać G. Już w „Rusałce” na r. 1838 znajdują się jego „Szkice kontraktowe”, a na r. 1841 „Pan Grzegorz”. Daru spostrzegawczego niepodobna odmówić ich autorowi, lecz brakło mu świeżości kolorytu i pogłębienia psychologicznego. „Pan Grzegorz” wraz z dwiema innemi powiastkami wyszedł w osobnej książce, naprzód r. 1855 p. t. „Obrazki ukraińskie” (Wilno), a potem w wydaniu po-prawnem w r. 1860 p. t. „Trzy powieści” (Żytomierz). Największą kompozycyą G-y w prozie, obrazującą w przeważnej mierze, jeżeli nie szczegóły autobiograficzne, to przejścia wewnętrzne autora, jest „Władysław” (Wilno 1848, drugie wyd. 1858 p. t. „Pamiętnik niebardzo stary”). Pamiętnikową wartość ma również „Mozaika kontraktowa” (Wilno 1857). Próbował też G. sił swoich w formie dramatycznej, ale ta najmniej chyba odpowiadała jego taleutowi. „Hryć, dramat ukraiński w 5 aktach” (Wilno 1858), jest rozwinięciem znanej pieśni „Nie chody Hry-ciu na weczernyci”, a misteryum p. t. „Twardowski” (1872) wielce słabuje pod względem myślowym. G. nietyle przez to, co utworzył, ile przez ciągłą zabiegliwość o rozbudzenie zamiłowania do literatury, o szerzenie oświaty, zasłużył się w dziejach umysłowości naszej. Z tego też względu godne są wspomnienia jego „Elementarze większe i mniejsze”, wydane w Żytomierzu w r. 1860.

Grubb sir Howard, mechanik angielski, urodzony r. 1844 w Dublinie; objął tamże po ojcu zakład optyczno - mechaniczny, w którym zbudował wielki teleskop zwierciadlany (ob.) dla obserwatoryum w Melbourne. Nadto wykonał i ustawił słynny 27-calowy refraktor (ob.) w obserwatoryum w Wiedniu. Za zasługi położone na polu budowy lunet (ob.) i teleskopów został w 1887 r. mianowany szlachcicem.

puszcza.

Grube August Wilhelm, pedagog niemiecki (* 1816 w Wernigerode — f 1884 r. w Bregenz). Kształcił się w liceum miasta rodzinnego, potem w seminaryum nauczycielskiem w Weissenfels, w r. 1840 został nauczycielem domowym u późniejszego ministra, hrabi Arniin-Boitzenburg, zajmował potem podobne stanowiska do r. 1866, w którym, porzuciwszy nauczycielstwo, osiadł, jako już pisarz wyłącznie, w Bregenz.—Z licznych prac jego zasługują na wymienienie: „Leitfaden für das Rechnen in der Elementarschule” (1842); „Der Elementar-und Volksschulunterricht im Zusammenhang dargestellt” (1851); „Pädagogische Studien und Kritiken” (1860— 82, 3 tomy); „Charakterbilder aus der Geschichte und Sage” (wyd. 23-e

1882); „Geographische Charakterbilder” (wyd. 18-e 1891); „Biographien aus der Naturkunde in ästhetischer Form und religiösem Sinn” (ost. wyd. 1877 — 80); „Bilder und Szenen aus dem Natur- und Menschenleben in den fünf Hauptteilen der Erde” (wyd. 7-e 1866); „Biographische Miniaturbilder” (wyd. 6-e 1884); „Alpenwanderungen” (wyd. 3-e 1885).

Grubecki Kazimierz, nauczyciel matematyki (* 1831 — f 1858 w Kielcach); jest autorem „Arytmetyki” (Warszawa 1857 i następne, kilka wydań), zawierającej wykład nauki o działaniach na liczbach całkowitych i ułamkach. Drugą część tej książki, obejmującą proporcye, reguły trzech i t. d., wydał (1883 r.) po śmierci autora Michał G., brat jego.

Grübel Jan Konrad, poeta ludowy norymberski (* 1736 w Norymberdze—f tamże 1809). Był z zawodu płatnerzem; wkrótce zajął się robotami mechaniczuemi, do których wielką zdol ność okazywał. Nieśmiertelne imię zdobył sobie w Norymberdze poezyami, pisanemi w narzeczu miejscowem i malującemi świetnie sceny z życia mieszczan norymberskich. Wydał je p. t. „Gedichte in Nürnberger Mundart” (Norymberga 1802, 3 tomy); oprócz tego ogłosił drukiem: „Korrespondenzen u. Briefe in Nürnberger Mundart” (1808); jego „Sämmtliche Werke” wyszły w 4 tomach (Norymberga 1835).— Por. Priem

w. J.

Dr j. p.

„Konrad G. und seine Nachfolger in der Nürnberger mundartlichen Dichtung” (Norymberga 1891).

Grubenhagen, niegdyś księstwo, należące do regencyi Hildesheim, w pruskiej prowincyi Han-uowerskiej; znajduje się w południowo-zachodnich przedgórzach Harzu, zajmuje na obszarze obwodów Einbeck i Osterode 738 kim. Do r. 1334 do G-u należała jeszcze niższa wyżyną Eichsfeldu (Duderstadt i Gieboldehausen). Nazwano księstwo G. od zamku G. w pobliżu Ein-becku, który został zburzony podczas Wojny Trzydziestoletniej. W wieku XVII przeszło na własność linii hannowerskiej.

Grubental (właściwie Friedehuber von Grubenthal) Antoni, rodem Austryak, był ostatnim z geometrów, który w r. 1768 wykonał pomiar i zrysował plany kopalni soli czyli żup wielickich. Rysunki jego oryginalne posiadał Hieronim Łabęcki, wicedyrektor wydziału górnictwa w Warszawie. Tytuł atlasu obejmującego pomienione plany: „Salis fodiuarum Cracoviensium trium tabula jubente Stanislao Augusto Rege deli-neata. J. E. Nilson, S. S. El. Pal. Piet. Aul.sculps. Augustae Vindeliciorum” (w Augsburgu 1766). Nad tytułem herb królewski. Zbiór ten składa się z 4 sekcyj, z których pierwsza, przedstawia miasto Wieliczkę, trzy zaś następne — żupy trzy wielickie, czyli trzy piętra kopalni wielickich. Prócz tytułów w języku łacińskim wszystkie napisy, nazwy i objaśnienia w języku polskim.

Gruber Teodor, zakonnik, sławny kaznodzieja księży paulinów w Częstochowie, tak zwany kaznodzieja - ordynaryusz, a następnie profesor teologii moralnej w seminaryum paulinów na Jasnej Górze, żyjący w drugiej połowie XVIII wieku. Autor licznych kazań, które wyszły z druku już-to pojedyńczo, już zebrane razem, w drukarni częstochowskiej. Do takich należą: „Myśli przebrane z kaznodziejów różnych francuskich i uiemieckich, ułożone o tajemnicach N. Maryi Panny i Świętych Pańskich” (Częstochowa 1776, w 2 tomach, w 8-ce; drugie wydanie tamże 1779); „Kazanie na uroczystość Najświętszej Maryi Panny Opieki” (tamże 1778); „Kazania na niektóre uroczystości śśw. Pańskich” (tamże 1779); „Kazania niedzielne” (3 t., tamże 1778, w 8-ce); „Kazanie postne, w materyi o pokucie” (tamże 1780); „Kazania adwentowe” (tamże 1781, w 8-ce).— „Encykl. S. Org.”

Gruber Jan Gotfryd, pisarz i uczony (* 1774 w Naumburgu—f 1851 roku). Studya odbył w Lipsku, habilitował się w Jenie (1803), pracował przez czas jakiś w redakcyi „Littera-turzeitung” i wydał wraz z Danzern „Charakteristik Herders” (Lipsk 1805). Wkrótce potem przeniósł się do Weimaru, gdzie zapoznał się bliżej z Herderem, Goethem i Wielandem. W Weimarze napisał: „Geschichte des menschlichen Geschlechts aus dem Gesichtspunkte der Humanität” (2 tomy 1806), „Wörterbuch der Aestlie-tik, der schönen Künste u. s. w.” (1 tom, Weimar 1810) i „Wörterbuch der altklassischen Mythologie” (3 tomy 1810—1815). W roku 1811 został profesorem w Wittenberdze, w 1815 powołał go na katedrę filozofii uniwersytet w Halli. Po śmierci Hufelanda podjął się wraz z Erschein (ob.) wydania „Allgemeine Encyklopädie der Wissenschaften und Künste”; po śmierci Erscha prowadził sam pierwszą sekcyę tej en-cyklopedyi (od tomu XVIII); zastąpił go też na stanowisku współwydawcy „Allgemeine Littera-turzeitung”. Wydał dzieła Wielanda („Sämmt-liche Werke” 1818—28) i dodał do nich dobry życiorys autora.

Gruber Ignacy (* w Wiedniu w r. 1803 — f tamże d. 28 września r. 1872), lekarz. Wykształcony w Wiedniu, przez czas pewien przebywał we Lwowie, pracując w szpitalu Łyczakowskim, gdzie się obeznał z cholerą, z którą, powróciwszy do Wiednia, walczył w r. 1831 z powodzeniem. W latach 1833—1835 zajęty był wydawaniem podręcznika chemii lekarskiej nauczyciela swego, Jaquina. W tymże czasie zaczął gorliwie pracować nad chorobami przyrządu słuchowego i pomału zdobył sobie sławę szeroką wybornego lekarza usznego. Nazwisko swe upamiętnił przez wynalezienie lejkowatego wziernika usznego, obecnie używanego powszechnie. Piórem pracował niewiele. Między rokiem 1850 i 1860 zapadł ciężko na zdrowiu, co go zmusiło do porzucenia zajęć lekarskich.— Por. „Archiv für Ohrenheilkunde” (r.    1873,

str. 59).

Gruber Wacław Leopold (* w Kruhani-cach [Czechy] w r. 1814--f w Wiedniu w r.

1890), anatom bardzo zasłużony. Do nauk lekarskich przykładał się w Pradze; w r. 1842 osiągnął dyplom doktora chirurgii, w 1844 zaś doktora medycyny. Od r. 1842 do 1847 pracował w uniwersytecie praskim, jako prosektor W. Bochdaleka (ojca) oraz J. Hyrtla (ob. te nazw.) i pod ich wpływem przejął się na całe życie duchem anatomów starej szkoły, nie rzucających skalpelu dla mikroskopu, ale umiejących do nauki swej, na pozór niby skończonej, zawsze jeszcze dodać coś nowego, wykrytego za pomocą pracy nieustannej, ze ścisłością drobiazgową dokonywanej. Nie mając widoków na otrzymanie katedry profesorskiej w ojczyźnie swej, dał się nakłonić przez Pirogowa (ob.), stojącego wówczas na czele akademii medyko-chirurgicznej w Petersburgu, do przyjęcia tam posady pierwszego prosektora anatomii opisowej i patologicznej, z warunkiem, że po 3 latach zostanie profesorem. Więc w r. 1847 przybył do Petersburga i, objąwszy obowiązki swe, bardzo gorliwie pracować zaczął. Danych mu obietnic jednakże po latach trzech nie śpieszono się spełnić: przeciwnie, stawiano mu nawet przeszkody na każdym niemal kroku; nie-

116

Encykl. powsz. lluitr. Ze«e 207. T. XXVI

Dr j p.

Dr J. p.

Grubite, podług Narbutta „Dzieje staroż. na rodu litewskiego” (I, 58 — 61) miała być litewską „boginią wiosny”; nigdzie o niej jednak nie słychać, ani w kronikach, ani u Łasickiego, ani u ludu; wyraz grub i os, oznaczać mający, według Narbutta, ogród kwiatowy, oraz piosnka o G., przytoczona w dziele wskazanem, istniały

j. K.

zrażony tem wszakże wytrwał na miejscu, i w r. 1855 powierzono mu nakoniec wykłady anatomii opisowej. Profesorem zwyczajnym został dopiero w r. 1858. Po wysłużeniu lat 25, w latach 1872, 1877 i 1882 kolejno ponownie wciąż wybierany bywał na dalsze pięciolecia, a gdy w r. 1882 uroczyście obchodzono rocznicę 35-ą działalności jego w Petersburgu, zewsząd osypano go dowodami uznania powszechnego, zasłużonego zresztą w zupełności. Wogóle przyznać trzeba, że o ile G-a z początku spotkała w Petersburgu przykrość niejedna, to w czasach późniejszych, gdy się już na nim lepiej poznano, otaczany bywał stale szacunkiem największym i doznawał czci ogólnej, nie często w tym stopniu uczonym okazywanej. Dla rozwoju i postępu anatomii w Rossyi uczynił też bardzo wiele, jako profesor niezwykle biegły w przedmiocie wykładanym przez siebie, oraz umiejący go nauczać wybornie. Egzaminatorem bywał zwykle wymagającym i surowym, ale też zawsze sprawiedliwym. Do zasług jego nadto zaliczyć trzeba: założenie w Petersburgu bardzo bogatego muzeum anatomicznego i udział w u-rządzeniu nowego zakładu anatomo-fizyologiczne-go tamże. — Od r. 1844 do 1884 ogłosił drukiem około 500 prac anatomicznych, przeważnie drobniejszych; spis ich zupełny wydano w Petersburgu w r. 1884. — Ostatnie dwa lata życia swego spędził w Wiedniu jako emeryt.— Por. „Biograph. Lexikon d. hervorragenden Aerzte” (T. II, str. 667) i J. Pagel „Einführung in d. Gesch. d. Medicin” (Berlin 1898, Cz. I str. 368).

Grubera wziernik uszny. Narzędzie metalowe, zwykle srebrne lub posrebrzane, mające postać małego, wydłużonego lejka, służące do badania przewodu słuchowego zewnętrznego i błony bębenkowej ucha. Wynalazcą jego był w r. 1838-m Ignacy Gruber (ob.).

Grubiszić Klemens, filolog i archeolog chorwacki, ksiądz (* 1733 w Makarsce w Dalmacji— f 1773); studjował teologję i prawo w Dubrowniku i w Padwie, gdzie otrzymał stopień doktora. Wróciwszy do ojczyzny, był audytorem konsysto-rza arcybiskupiego w Spalatto i rektorem semina-rjum, przytym zajmował się pracą naukową w zakresie językoznawstwa i starożytności słowiańskich. Ogłosił badania swoje o pochodzeniu pisma głagolickiego p. n. „In originem et histo-riam alphabeti glagolitici, vulgo Hieronymiani, disquisitio, antiquitatis populorum septentrionalium reique litterariae slavonicae et russicae studiosis” (Wenecja 1766). Objaśnienia, wywodzące początek głagolicy z pisma gockiego, nie mają znaczenia naukowego; mimo to powtarzano je niekiedy w dziełach późniejszych; tak np. jeszcze w połowie w. XIX Cyprjan Robert w swojej książce „le Monde slave” (1852, t. II rozdź. 3) wznawia zaniechany w nauce wykład G-a. Oprócz tego dzieła G. pozostawił jeszcze w rękopisie historję Naretwian: „Storia Narentina” (mieszkańców nad rz. Naretwą w Hercegowinie i Dalmacji) i rozprawę o początku i analogji mowy słowiańskiej: „Trattato delle origini et analogie della lingua slavonica”.

tylko w wyobraźni autora.

Grubosz (bot.), ob. Crassula.

Gruboszowate, ob. Crassulaceae.

Gruczolak (adenoma), jest to nowotwór zbudowany według typu gruczołów właściwych (ob. Gruczoły); znajdujemy w nim przeto nabłonek, błonę właściwą, tkankę łączną, tworzącą podścielisko, i przewody. Zgodnie z podziałem gruczołów (ob.), G-i występować mogą w dwu postaciach: rurkowatej i gronkowatej (adenoma tubulosum et acinosum); niekiedy wgłąb przewodów G-a wrastają brodawkowate lub strzępkowate wyrośle i wówczas powstaje G. brodawkowaty lub kosmkowaty (adeno ma papilliferum). G. występuje zazwyczaj w postaci ściśle ograniczonego guza (adenoma tuberosum), wyraźnie odcinającego się od tkanek otaczających, rzadziej zaś w formie rozlanej; na błonach śluzowych G-i często przybierają postać polipa osadzonego na cienkiej lub szerokiej szy-pule (adenoma polyposum). G-i spotyka się na skórze, na błonach śluzowych, w wątrobie, nerce, sutku, jajniku, w gruczole tarczowym (ob. Wole) i innych.—Niekiedy w G-ach wskutek zatkania przewodów lub rozrostu nabłonka powstają jamy wypełnione płynem śluzowym lub kleistym, czyli tak zwane torbiele. Takie G-i torbielowate ( cystadenoma), spotykane często w jajnikach, mogą dosięgać znacznych rozmiarów i powodować cały szereg poważnych zaburzeń wskutek ucisku na sąsiednie narządy. G. jest nowotworem łagodnym, rośnie powoli i zaburzeń ogólnych nie powoduje; w rzadkich przypadkach, wskutek przedostania się cząstek nowotworu do naczyć krwionośnych lub chłonnych powstawać mogą w różnych miejscach ciała nowotwory przerzutowe. Niekiedy G. może przeobrazić się w raka (ob.) lub tworzyć połączenie z mięsakiein (ob.) i wówczas staje się nowotworem złośliwym. G-i usuwane być mogą jedynie na drodze operacyjnej.

G. Hmfatyczny (lymphoma, lymphadenoma) jest to nowotwór, którego pierwowzorem jest tkanka limfatyczna. G-i limfatyczne powstają zazwyczaj w gruczołach chłonnych (ob.) i innych narządach limfatycznych, rzadziej zaś występują w postaci drobnych ognisk w wątrobie, kiszkach i innych miejscach.—Gruczoły chłonne, dotknięte sprawą nowotworową, rosną, zlewają się z sobą i tworzą miękkie, szarawo-żółte, je-

dnolite na przekroju guzy, dosięgające znacznej niekiedy wielkości. Badanie drobnowidzowe wykrywa w G-acb limfatycznych te same komórki, jakie znajdujemy w gruczołach chłonnych; prawidłowość budowy fizyologicznego pierwowzoru zatraca się stopniowo w miarę wzrostu guza.—

podścielisko G-ów, otacza je wokoło w postaci torebki włóknistej i przenikając w głąb tkanki, dzieli większe G. na oddzielne zraziki. Kurczenie się gładkich włókien mięsnych, znajdowanych w niektórych G-ach sprzyja wydzielaniu soków gruczołowych. Włókna nerwowe tworzą w G-ach liczne rozgałęzienia i kończą się luźno między komórkami.— Postaci G-ów. Najprostszą postacią G u jest komórka kieliszkowata, śluz wydzielająca; komórki takie w znacznej ilości znajdujemy na błonach śluzowych, zwłaszcza w przewodzie pokarmowym. Proste, nie-głębokie i nierozgałęzione wgłębienie, wysłane nabłonkiem, jest pierwotną postacią G-ów wielokomórkowych (dołki lub kaletki śluzowe); w miarę pogłębiania się G-ów powstawać mogą twory rurkowate lub cewkowate i kuliste; w pierwszym przypadku jama przewodu gruczołowego rośnie w jednym kierunku, w drugim zaś — równomiernie powiększa się we wszystkie strony. W ten sposób tworzą się dwie zasadnicze postaci G-ów: 1) G. rurkowate lub cewkowate i 2) G. koliste, inaczej groniaste, pęcherzykowe, morwowa te. Z tych zasadniczych postaci wyprowadzić się dają wszystkie rodzaje. G. pojedyńczy, rurkowaty, może zwinąć się w mniej lub więcej prawidłowy kłębek (G-y kłębkowate), lub wypuścić cały szereg bocznych rozgałęzień; wreszcie na ścianach przewodów rurkowatych powstawać mogą pęcherzyki. G. groniaste, proste, mogą również na drodze rozgałęzień wtórnych z wytwarzaniem nowych pęcherzyków przechodzić w postać złożoną. G-y złożone dzielą się na zrazy i zraziki; przewody zrazików zlewają się w coraz większe przewody, które wreszcie składają się na jeden przewód wyprowadzający. W ciele ludzkiein znajduje się znaczna ilość G-ów, zarówno cew-kowatych, jak i pęcherzykowych (prostych i złożonych). Wyliczymy tu ważniejsze. I. G. cewkowate: G. żołądkowe (ob. Żołądek), G. Lieberkühna w kiszce grubej i cienkiej, wątroba, G. maciczne, G.łzowe, ślinianki, trzustka (ob.). IL G. pęc h er z y ko wat e: G. łojowe skórne, G. mleczne, G. Brunuera w dwunastnicy, płuca (ob.). Do rzędu G-ów właściwych bez przewodów wyprowadzających należą: G. tarczowy (oh.), przednia część przysadki mózgowej (ob. Mózg), korowa część nadnerczy i jajnik (ob.). — Czynność wy-dzielnicza gruczołów: Każdemu G-owi właściwa jest swoista wydzielina, powstająca w następstwie pewnych przemian chemicznych, odbywających się w zarodni nabłonka gruczołowego; drobnowidz wykrywa w komórkach w okresie wzmożonego wydzielania wybitne zmiany. Jako dowód swoistej działalności komórek gruczołowych przytoczyć można fakt, iż bez względu na zasadowy odczyn krwi, wydzielina żołądka i nerek jest kwaśna. Podniesienie ciepłoty—

G-om limfatycznym niekiedy towarzyszą zmiany we krwi (ob. Białaczka), niekiedy zaś guzy te występują bez zmian we krwi (t. zw. „choroba Hodgkina, białaczka rzekoma”); zdaniem jednak niektórych uczonych obie powyższe postaci choroby do spraw nowotworowych zaliczane byó nie powinny.—G-i limfatyczne tworzą połączenie z mię sakiem (ob.) (lymphosarcoma) i wówczas odznaczają się znaczną złośliwością, rosną szybko, wrastają wgłąb naczyń, zwłaszcza żył (t. zw. rak żylny) i dają przerzuty w innych narządach ciała. G-i limfatyczne mięsa-kowate spotyka się w gruczołach chłonnych (zwłaszcza na szyi), w migdałkach, na błonach śluzowych podniebienia, gardzieli, żołądka i kiszek. G-i limfatyczue winny być usuwane na drodze operacyjnej; pewne usługi oddaje niekiedy stosowanie przetworów arszenikowych.—Literatura: Birch-Hirschfeld „Lehrbuch d. path.

Anatomie” (wyd. 5-e, T. I); Ziegler „Allgemeine Pathologie” (1895); R. Virchow „Die krankhaften Geschwülste”; Lubarsch i Ostertag „Ergebnisse der allgem. Morphol. und Path.” (II); Demange „De la lymphadénie” (Paryż 1874); Westphal „Beitrag zur Kenntniss der Pseudoleukämie”

(Deutsch. Archiv f. Klin. Med. Bd. 51).Dr J-y B-r.

Gruczołki miodnikowe, ob. Miodnik.

Gruczoły (Glandulae) są to narządy wy-dzielnicze, zbudowane z komórek nabłonkowych lub od nabłonka (ob.) pochodzących. G. powstają z trzech blaszek zarodkowych (ob. E m-bryologia); rozróżniamy przeto: 1) G. zewnętrznej blaszki zarodkowej —G. skórne; 2)*G. wewnętrznej blaszki—G. kiszkowe; 3) G. środkowej blaszki czyli G. jamy ciała,. G. moczowe i płciowe. Prócz G-ów właściwych, wydzielniczych, o których tu mowa, istnieją jeszcze w ustroju t. zw. G. rzekome bez przewodów wyprowadzających; do nich należą: G. mieszkowate, G. chłonne (ob.), grasica, śledziona (ob.), mi g dał ki (ob.), nadnercza (ob.) i inne. Przy badaniu dro-bnowidzowem znajdujemy w G-ach właściwych: komórki nabłonkowe, błonę właściwą, naczynia krwionośne i chłonne, tkankę łączną, niekiedy włókna mięsne i nerwy; przewody wyprowadzające istnieją prawie we wszystkich G-ach właściwych, niezawsze jednak wyodrębniają się wyraźnie z pośród reszty tkanki.—Komórki nabłonkowe w G-ach bywają rozmaitej postaci, a postać ta ulegać może rozmaitym zmianom w zależności od wieku i stanu fizyologicznego (spokój lub czynuość). Nabłonek gruczołowy zze-wnątrz otoczony bywa cienką, niekiedy mało widoczną, błoną właściwą. Tkanka łączna tworzy i niekiedy o 1—iy₂°C. powyżej ciepłoty krwi —

de” (T. VI, 1895).

(1898); F. Fried-berger i E. Froh ner „Lehrbuch der spe-ciellen Pathologie und Therapie der Hausthie-re” (1896).

Grudka (papula), jest to forma wykwitu skórnego, wzniesionego w postaci płaskiego, kolistego lub śpiczastego guziczka ponad powierzchnię skóry. G-i powstają przy rozmaitych chorobach skórnych, wskutek surowiczego nasiąl nienia lub drobno-komórkowego nacieczenia siatki Malpig-hiego lub głębszych warstw skóry (ob.).Dr J-y B-r-

w G-ach w okresie wzmożonej czynności jest wskaźnikiem żywych przemian chemicznych w komórkach; dopływ krwi wówczas również się wzmaga. Wydzielanie w G-ach w wysokim stopniu zależy od nerwów; prócz nerwów na-czynioruchowych, normujących przypływ krwi do G-ów, znaczną rolę odgrywają tu odkryte przez znakomitego fizyologa Karola Ludwiga (ob.) w r. 1851 nerwy wydzielnicze, wywierające bezpośredni wpływ na komórki gruczołowe i regulujące ilość i jakość wydzieliny.— Literat. Artykuł: „Drüsen” przez K. v. Bardelebena w „Feal-Encyclopaedie der gesammten Heilkun-

Dr J-y B-r.

Gruda, po niem. Mauke, po ang. Horse pox, po franc. Grappes. — /. Gruda u koni. Wszelkie traumatyczne lub różycowe (egze-matyczne) zajęcie skóry, umiejscowione na tylnej powierzchni pęciny, zwie się Grudą. Objawy: Skóra na pęcinie nabrzmiewa, staje się czerwoną, gorącą i bolesuą. Po paru dniach pęka; wydziela się żółto - przezroczysta, lekko cuchnąca ciecz. Koń kuleje. Szybka pomoc weterynaryjna bez śladu usuwa cierpienia w kilkanaście dni. Zaleca się: ostrzyżenie pęciny, czyste, suche utrzymanie nóg i pozostawienie konia w zupełnym spokoju. Przy zaniedbaniu choroby i niekorzystnych warunkach, a szczególniej przy zakażeniu lub odziębieniu miejsc chorych, niszczące działanie G-y szybko postępuje naprzód. Noga puchnie coraz wyżej, pęci-na staje się nadzwyczaj bolącą, koń nie następuje wcale na chorą nogę, obiedwie zaś zdrowe podbiera pod siebie, skóra odpada kawałkami i wydziela się brudna, cuchnąca ciecz. Stan taki zwie się G-ą zgorzelinową albo złośliwą. Choroba trwa miesiąc i dłużej. Pomoc weterynarza nieodzowna. Po wyleczeniu częstokroć pozostają blizny i skłonność do nawrotu. Przy opornem leczeniu dezynfekcya pomieszczenia okazuje znakomite usługi. Stosuje się obfite zraszanie podłogi stajui 10°/₀ rozczynem chlorku wapna. Zdarza się, że niszczące działanie choroby postępuje dalej, powstają silne owrzodzenia, naczynia limfatyczne nabrzmiewają, noga cala grubieje, dochodząc do potwornych rozmiarów. Stan taki zwie się nogą słoniową i prawie nie poddaje się leczeniu. Zapobiega się powstaniu G-y u koni czystem i studiem utrzymaniem stajni oraz nóg końskich. Skłonnym do G-y koniom dobrze jest przy użyciu podczas słoty smarować pęciny waseliną lub innym tłuszczem, podczas odpoczynku zaś zwalane błotem wymywać i wycierać na sucho.

II. Gruda wywarowa u bydła (po niem. S c h 1 e m-p e n m a u k e, S c h 1 e m p e n a u s s c h 1 a g. J est to różycowe zapalenie skóry na dolnych częściach nóg u bydła rogatego ze skłonnością do przejścia w stan przewlekły, zdarzające się przy wykarmianiu wywarem kartoflanym, rzadziej kartoflami ( wyrosłemi ) lub nacią kartoflaną. W określeniu istoty G-y wywarowej zdania uczonych rozchodzą się bardzo. Nie ulega atoli wątpliwości, że głównym powodem powstawania tej choroby jest alkaloid sol ani na (ob,), zawarty w kartoflach lub wywarze kartoflanym. Jako czynniki poboczne występują: niezwykłe osłabienie tkanek przewodu pokarmowego, powodowane przez spożywanie nadmiernej ilości ciepłego wywaru, powstawanie w nim kwasów, oraz znacz na zawartość soli potasowych w wywarze. Nadmiar wywaru, szczególnie z kartofli wyrosłych, spożyty bez należytego zrównoważenia karmią suchą, częstokroć sprowadza silne zaburzenia w narządach trawienia, oraz zatrucie ustroju solaniną, wskutek czego występuje różycowe zapalenie nóg. Objawy: na pę-cinach nóg zadnich, rzadziej przednich, a jeszcze rzadziej i na wymieniu, skóra różowieje, obrzęka, staje się ciepłą. Bydlę naprzemian unosi chore kończyny, potrząsa niemi. Podczas chodzenia ruchy nóg chorych są bardzo utrudnione. Po trzech dniach powstają pęcherzyki, pękają i wydzielają ciecz o nieprzyjemnym zapachu. Następnie ciecz zasycha, tworzą się strupy, pokrywające znaczne przestrzenie owrzo-działej powierzchni. Wówczas miejsca zajęte są bardzo bolące, chore bydlę przeważnie leży i podnosi się z trudnością. Częstokroć występuje nadto biegunka W korzystnych warunkach G. ustępuje w 3 tygodnie. Przy znniedbaniu choroby owrzodzenia przechodzą w postać zgorzelinową. Powstją głębokie rany, dochodzące do stawów i kości. Niekiedy racice odpadają, a nawet występuje zakażenie krwi, powodujące śmierć. Przy pierwszych oznakach G-y należy przerwać karmienie wywarem. Jeśli to ze względów ekonomicznych okaże się niemożliwem, przynajmniej podawany wywar należy mieszać ze znaczną ilością sieczki z dodaniem otrąb żytnich i makuch. Dla zobojętnienia kwasów żłoby należy często wapnować, a do karmi dodawać nieco wody wapiennej. Ściółkę utrzymywać sucho i czysto. Dobrze jest posypywać ją gipsem lub też zlewać rozczynem chlorku wapna. Owrzodzenia leczy się za pomocą skrupulatnego zastosowania antyseptyki. Pomoc weterynaryjna niezbędna.—Literatura; H. Kotłubaj „Weteryna-rya gospodarska” (Warszawa 1894); J. Cadiot i J. Almy „Traité de thérapeutique chirurgicale des animaux dornest.”

J. K-icz.

w. J.

p. M.

Grtldziązkie starostwo niegrodowe leżało w województwach Chełinińskiem i Pomorskiem, powiecie G-irn. Podług lustracyi z r. 1565 składało się w obrębie w-dztwa Chełmińskiego z miasta G-a i z wsi: Zakurzewo, Duzenczyno, Lal-kowo, Ruda, Blendowo, Nowa wieś, Mokra, Bzo-wo, Welcz i 2-ch folwarków: Fiowo i Tarpno; w o-brębie zaś w-dztwa Pomorskiego z wsi następujących: Borzechowo z folwarkiem, Ossowo, Sdblewo, Libichowo, Zielona Góra, Bitunia, Iwi-czna oraz wielu jezior. W r. 1771 posiadał je

Grudziądz,-ąż (Graudenz), miasto powiatowe w regencyi Kwidzyńskiej (Marienwerder), w Pru-siech Zachodnich, na prawym, wyniosłym, brzegu Wisły, skutej tu mostem żelaznym; 27 m. n. p. m.; kościół katolicki i ewangielicki, około 24 000 m-ców (podług niemieckiego urzędu zdrowia w marcu r. 1900 około 31 000 m-ców), w r. 1890 było tu 6 152 katolików. Odlewnie żelaza, budowa machin, wyrób cygar, szczotek, obuwia i t. p. Handel zbożem, wełną, bydłem. Krzyżownica dróg żelaznych Toruń-Malborg (Marienburg), Laskowice - G., G. - Jabłonowo. Gim-nazyum, szkoła mieszczańska, seminaryum nauczycielskie katolickie. W ratuszu obrazy Augustów i Poniatowskiego („Słownik geograficzny”); wodociągi rzekomo pomysłu Kopernika.

Dzieje. G. początkowo zwał się Grodek. Pierwszą wzmiankę o nim spotykamy w 1065 r. za Bolesława Śmiałego. Zdobyty i spustoszony w 1242, a następnie w 1281, w którym Prusacy wszystkich mieszkańców wymordowali, odbudowany został w 1299 przez Krzyżaków i przez nich Graudenz nazwany. W 1410 Władysław Jagiełło po bitwie pod Grunwaldem zdobył zamek G-ki, lecz potem Krzyżakom zwrócił. Tu również, w 1478, namiestnik królewski w Prusach, Zbigniew Oleśnicki, zwołał stany pruskie do wykonania powtórnej przysięgi wierności. W wieku XVII, w wojnach ze Szwedami, G. niejednokrotnie odegrał znaczną rolę: już-to jako punkt zborny dla wojska polskiego, już-to jako miejsce zjazdu posłów, mających układać się o pokój, już też jako punkt oparcia w działaniach wojennych. W 1772 G. przeszedł pod panowanie pruskie i wtedy zaraz Fryderyk II kazał założyć twierdzę, którą w r. 1776 ukończono. W 1807, od 22 stycznia do 9 lipca, bronił jej skutecznie przeciwko Francuzom generał pruski L’Homme de Courbière. W 1874 twierdzę tę skasowano, później wszakże zbudowano forty na wzgórzach Pfaffenberge, położonych na wschód, i na wzgórzach Stremoczyń-skich, położonych na południe od miasta. Po zniesieniu w 1894 szańców Courbière’a, które znajdowały się na lewym brzegu Wisły, stara twierdza, położona na 2 km. od miasta, na górze 86 metrów wysokiej, otrzymała nazwę twierdzy Courbière’a; na jej cmentarzu spoczywają zwłoki tegoż i stoi pomnik, wystawiony na jego cześć.

August Goltz z małżonką, Dorotą z Kajserlin-gów, opłacając kwarty złp. 8 206 gr. 11, hy-berny zaś złp. 5 211 gr. 11. W G-żu odbywały się naprzemian z Malborgiem sejmiki generalne trzech w-dztw: Malborskiego, Pomorskiego i Chełmińskiego.— „Encykl. Org.“

Grudzińska Joanna, żona W. Ks. Konstantego Pawłowicza (* dnia 29 września 1799 roku w Warszawie—f 29 listopada 1831 w Carskiem Siole). Ojcem jej był Antoni Grudziński, oby watel ziemski z Wielkopolski, wychowaniec akademii rycerskiej w Sztutgardzie, matką Derpow-ska, kobieta piękna, ale lekkomyślna, która, wyszedłszy za mąż w roku siedemnastym życia swojego, po ośmiu leciech związku małżeńskiego, wzięła separacyę z mężem i razem z nie-letniemi córkami zamieszkała w Warszawie. Tutaj wkrótce poznał ją piękny, młody, wykwintny, ale zrujnowany życiem hulaszczem Litwin, pan Broniec, słynny podbójca serc niewieścich, który ją namówił do rozwodu i rękę jej otrzymał. Prowadząc życie na wysoką stopę, dość rychło nadrujnowali oni majątek wielkopolski, Popowo, a gdy po wejściu Francuzów do Warszawy, roku 1806, Broniec został zamianowany marszałkiem dworu, to, z obowiązku swego przyjmując w zamku królewskim cały sztab Napoleona i świetne urządzając zabawy, zabrnął w większe jeszcze długi. Za Księstwa Warszawskiego, zachowawszy to samo stanowisko na dworze Fryderyka Augusta, nie miał odpowiedniego pola do popisu, bo książę-król rozrzutności nie lubił; toż samo i po przyłączeniu Księstwa do Rossyi, mimo że 1815 otrzymał godność marszałka dworu cesarsko-królewskiego. Własny dom wszakże po-dawnemu prowadził, tembardziej, że dorosłe już piękne pasierbice wykwintne towarzystwo w jego progi ściągały i nastręczały dobry pretekst do nieustannych uczt lukullusowych i balów. Skutkiem tego w epoce owej, kiedy W. Ks. Konstanty osiadł w Warszawie jako wódz naczelny wojsk polskich, państwo Brońcowstwo byli już zrujnowani zupełnie: nic więc dziwnego, że z radością niewymowną spostrzegli zajęcie się jego Joanną. Wychowana bardzo starannie, naprzód na modnej wówczas w Warszawie pensyi arystokratycznej, emigrantki francuskiej, pani Vaché, a następnie w Paryżu, gdzie kilka lat spędziła, Joanna G. słynęła niemniej ze swej piękności, jak z przymiotów niepospolitych serca i umysłu, miała też mnóstwo wielbicieli i była nazywana królową balów. Na balu właśnie u księcia Zajączka, namiestnika Królestwa, poznał ją Cesarzewicz i odrazu podbity jej wdziękami, postanowił starać się o jej rękę; ale, że był wtedy żonaty z księżniczką sasko-koburską, Anną (Julianną), wyjednał naprzód u cesarzowej-matki i u Cesarza Aleksandra I-go pozwolenie na rozwód, zrzekł się prawa do tronu na rzecz młodszego brata swego, Cesarzewicza Mikołaja, i wtedy w charakterze narzeczonego zaczął by-

fi

IRllt

mk

wać co wieczór w domu państwa Brońeowstwa, zawsze w paradnym mundurze z orderami. Wszystko to wszakże utrzymywał w ścisłej tajemnicy, aż dopiero na kilka dni przed ślubem oznajmił o powziętem postanowieniu kilku zaufanym osobom z otoczenia swojego, które na ten obrząd zaprosił. Ślub odbył się 24 maja r. 1820, naprzód w cerkwi zamkowej, potem w kaplicy katolickiej. Zaraz po ślubie W. Książę z małżonką swoją w otwartym powozie odbył przejażdżkę po głównych ulicach miasta, a nazajutrz przybył z nią na przegląd wojska. Widocznie, rozkochany w swej żonie, chciał nią pochlubić się przed całą Warszawą i armią. D. 30 czerwca tegoż roku wyszedł manifest, oznajmiający o nadaniu Cesarze wieżowi Konstantemu dóbr łowickich i pozwalający małżonce jego, jako mającej zostać tych dóbr współwłaścicielką, przy-

Mi

IM

fi

ÜËS

Fig. 298. Grudzińska Joanna.

brać tytuł Księżny Łowickiej. W. Książę, jak w miodowych miesiącach tak i później, nie mógł się dość nachwalić swej żony, czego dowody znajdują się w jego listach poufnych, w których często powtarza, że jej winien szczęście i spokój. Cesarz Aleksander I wysoko ją poważał i cenił, a podobnież i Cesarzowa-matka, która ją nazywała ma chère belle fille, a zapisawszy w testamencie W. Ks. Konstantemu 300 000 rubli, zastrzegła, ażeby w razie jego śmierci kapitał ten odziedziczyła księżna Łowicka, „jako zasługująca w zupełności na moją miłość i szacunek”; wreszcie cesarz Mikołaj I na cześć jej kazał nazwać jedną fregatę „Księżną Łowicz”. W ogólności, aż do r 1830, cieszyła się G. poważaniem i sympatyą tak u spółrodaków jak i u Rossyan; wysokie bowiem dostojeństwo nie zawróciło jej głowy, nie wzbiło jej w pychę, nie wpłynęło na zmianę po-

stępowania z ludźmi; w sprawy polityczne wcale się nie mieszała, a wpływu, jaki wywierała na męża, używała na to jedynie, ażeby hamować te wybuchy, które uwłaczały jego powadze. Szczerze też się przywiązała do niego: kiedy po bitwie pod Grochowem, w której brał udział, w czerwcu r. 1831 Cesarzewicz, przybywszy do Witebska, gdzie się ona wówczas znajdowała, dnia 26 lipca zapadł tam nagle na cholerę i umarł, zgon jego w takiej ją pogrążył boleści, iż się zdawało, że jest blizką obłędu. Gdy ciało Konstantego składano w trumnie, ucięła sobie piękne swoje warkocze i położyła je pod głowę nieboszczyka. Towarzyszyła też zwłokom jego do Petersburga, gdzie d. 29 sierpnia pogrze-biono je w soborze św. Piotra i Pawła. Zaproszona przez cesarza Mikołaja do Carskiego-Sioła, tam zamieszkała, ale we trzy miesiące potem, w pierwszą rocznicę listopadowego powstania, życie zakończyła. Zwłoki jej spoczęły w katakumbach carsko-sielskiego kościoła katolickiego, gdzie na sarkofagu na tablicy bronzo-wej wyryto napis: „Ci-gît son Altesse la Princesse Jeanne de Lowitch, épouse de son Altesse Impériale le Césarevitch Grand duc Constantin Pavlovitch”. — (Kołzakowa „Wospominanija”; „Ruskaja starina” 1870, t. XX; „Wspomnienia generała Klemensa Kołaczkowskiego”; A. Si-dorowa „Russkije i russkaja źiźń w Warszawie” (1889).— W krakowskim „Przeglądzie polskim” z roku 1882 znajduje się wybornie napisany a źródłowy artykuł bezimienny p. t. „Z korrespon-dencyi księżny Łowickiej”; A. Kraushar umieścił w Kraju „notatkę” o portretach księżny Łowickiej.    *

Grudziński 1) Stefan, herbu Grzymała, syn Stefana, chorążego kaliskiego, starosta wałecki, od r. zaś 1576 kasztelan nakielski (f 1588). Przed elekcyą Stefana Batorego G. stawał przy stronnictwie Zamoyskiego. Po koronacyi nowo-obrany król wyprawił go z Rakowieckim do Moskwy, z oświadczeniem pokoju i przyjaźni i życzeniem załatwienia wszelkich nieporozumień, jakieby między obydwiema stronami zachodziły. Odpowiedział mu na to car Iwan, iż nie wzbrania się jego przyjaźni i dlatego żąda, aby wielcy posłowie byli przysłani, a przez ten czas, aby się od wszelkiej krzywdy i gwałtownego kroku wstrzymano. Po powrocie z tego poselstwa został G. kasztelanem nakielskim. W następnej wojnie z Moskwą, o Inflanty, walczył G. ze swą rotą pod Zamoyskim. Sejm 1582 r. mianował go szafarzem do zapłaty wojsku („Vol. Leg.” II, 1037). Ze starszyzny wojskowej, co wiekiem albo stopniem lub biegłością w sztuce wojennej innych przewyższali, wybrał Zamoyski sześciu, między którymi znajdował się i G. Tym do-radzcom swoim zwykł był zwierzać najtajemniej-sze rzeczy. Cały czas oblężenia Pskowa (1582 roku), aż do zawarcia układów Zapolskich, G. nie opuszczał obozu. Wróciwszy do kraju, na sejm pod koniec tegoż roku zwołany, pośredniczył między Czarnkowskim Stanisławem (ob.) a Zamoyskim, który go do tego referendarza wysyłał dla porozumienia się i skłonienia go do wydania papierów, tyczących się sprawy brun-świckiej. W r. 1584 zachodziły sprzeczki z Gdańszczanami o pewne przywileje portowe, kiedy właśnie przybył Herbert, poseł królowej angielskiej, aby się ułożyć z królem o siedlisko dla handlu angielskiego i o przepisy ouego. Wyznaczył Stefan Batory kilku senatorów, a w liczbie ich G-ego, którzy, zjechawszy się z posłem angielskim, wysłuchali jego projektów, a potem przedstawili je królowi i senatowi. W r. 1587, podczas interregnum, popierając elekcyę Zygmunta III, zbrojnie przy Zamoyskim występował przeciw Maksymilianowi. Walczył z oddziałem swym (1588 r.) pod Byczyną, gdzie też arcy-książę został jeńcem polskim. Spotykamy go także podpisanego na potwierdzeniu praw Rze-czypospolitej przez Zygmunta III. — 2) G. Janusz Zygmunt, syn Stefana, chorążego kaliskiego, w r. 1581 był kasztelanem krzywiń-skim; umarł 1588 roku.—3) G. Zygmunt, syn Stefana, kasztelana nakielskiego, w r. 1617 wojewoda inowrocławski, postąpił 1628 r. na województwo Kaliskie („Metr. kor.”, 177, f. 47).

Z sejmu 1629 r. wyznaczony został do komrnis-syi, mającej się zająć rozgraniczeniem Polski od Węgier, Szląska i Brandenburgii. Do tej samej czynności przeznaczył go sejm z r. 1638, a przytem do zapłaty wojsku koronnemu, walczącemu z Moskwą. Umarł 1653 r. Na krótko przed śmiercią został katolikiem. — 4) G.

Zygmunt, herbu Grzymała, w r. 1583 mianowany kasztelanem krzywińskim („Metr. kor.”

138, fol. 75), postąpił w r. 1602 na województwo Rawskie („Metr. kor.” 143, fol. 136). W r.

1613 otrzymał starostwo Inowrocławskie. W czasie rokoszu Zebrzydowskiego, usilnie go popierał; najczynniej występował na zjeździe wielkopolskim w Kole 1607 r., gdzie dowodził, że Zebrzydowski przemocą był zniewolony pod Janowcem do zrobienia i zaprzysiężenia pewnych obietnic, że król uie dopełnia przyrzeczeń wiślickich i t. p. Do zjazdu tego namówił głównie G. i z jego natchnienia wydano tamże uniwersał, zwołujący zjazd rokoszowy do Jędrzejowa. Pojednał się później z Zygmuntem III.

Sejm 1616 r. mianował go kommissarzem do rozpatrzenia krzywd, jakie zakonnicom w Toruniu wyrządzili mieszkańcy tego miasta. Umarł 1618 r.— 5) G. Zygmunt, około 1610 r. mianowany kasztelanem biechowskim, postąpił 1618 r. („Metr. kor.” 163, f. 74) na kasztelanię międzyrzecką. Umarł 1624 r. — 6) G. Andrzej Karol, syn Zygmunta, wojewody kaliskiego,

(f 1678 r.), starosta rogoziński, w r. 1650 został kasztelanem nakielskim, w 1653 (dnia 16 kwietnia, „Metr. kor.” 195, f. 1) posunięty na województwo Kaliskie, z którego w r. 1661 przesiadł się na Poznańskie. Po śmierci Władysława, kiedy Kozacy po zwycięstwie korsuń-skiem, odniesionem nad wojskami Rzeczypospolitej, mieli do Polski otwartą drogę, w czasie interregnum, niektóre województwa poskładały w miarę możności wojsko: Poznańskie wysłało 2 000 ludzi, nad któremi, jako półkownik, objął dowództwo G. wraz z Czarnkowskim i Rozdrażew-skim. Walczył z kozaczyzną aż do zawarcia ugody Zborowskiej. Wróciwszy do kraju, w tymże roku posłował z województwa Poznańskiego na sejm ekstraordynaryjny, zwołany w celu rozpatrzenia i wykonania ugody zawartej z Kozakami. W r. 1655, w czasie najazdu Szwedów na Polskę, kiedy Wittenberg, dowódzca nieprzyjacielski, stanął z wojskiem w pobliżu Noteci w szyku bojowym, stanęli w pobliżu Polacy w małym okopie,— z pospolitego ruszenia 15 000,—a dowództwo uad nimi miał G. i Opalińscy. Wysłano na nieprzyjaciela oddział jazdy, ale ten, nic nie zrobiwszy, wrócił. G. bronił szańców działami i piechotą, ale licho uzbrojoną, niewprawną i, choć rażony silnym ogniem działowym, dotrzymał do późnego wieczora, ale w końcu musiał ustąpić za Noteć. Z obu stron zjechano się na układy. Polskich kom-missarzy stanęło 10-u, tyluż prawie ze strony szwedzkiej, między nimi był zdrajca, Radziejowski, który piorunował na Jana Kazimierza a wysławiał Karola Gustawa. Kommissarze poddali się Karolowi, i spisano ugodę, że województwa: Kaliskie i Poznańskie, króla szwedzkiego uznają za pana, a to pod utratą czci i majątku za upór. Król nowy obowiązał się szanować kościoły i przywileje duchowieństwa, szlachty i miast, nie nakładać żadnych podatków, ale znosił pospolite ruszenie, a tylko wojska najemne miały stać pod bronią. Piechotę polską zaraz wcielono do szwedzkiej. Wittemberg posunął się dalej. G. przez szwedzkiego trębacza wzywał Poznań do poddania się. Potem gdy król swedzki stanął z wojskiem w Wielkopol-sce, znalazł się G. z zaprosinami na uroczyste przyjmowanie u siebie w Złoczewie; ale w r. 1656, kiedy Czarniecki zaczął na dobre płoszyć Szwedów, G. wywoływał po swojem województwie szlachtę i lud do boju. Kiedy Czarniecki z Lubomirskim stał w Gnieźnie, wówczas G. z pospolitem ruszeniem województwa Kaliskiego już się przy nich znajdował, dzieląc następne losy wojenne. Z Wejherem, wojewodą malbor-skim, obiegł Kalisz, skąd wyruszył przeciw Wej-hardowi, dowódzcy szwedzkiemu, który łupił Poznańskie, a poprzednio z Miillerem oblegał Częstochowę i w wielu miejscach kościoły rabował. Napadł go G. we wsi Lubrzu nad Wisłą, a zabiwszy mu wielu ludzi, samego, w stogu słomy skrytego, pojmał. Chłopi na śmierć kijami go zatłukli. W wojnie tej, w której G. pozostał do końca, odznaczył się jeszcze pod Dębnicą, gdzie pobił Douglasa, generała szwedzkiego, i pod Toruniem, gdzie zniósł znaczny oddział nieprzyjacielski. Na sejmie 1659 r. dziękowano mu publicznie za ofiary i trudy poniesione dla kraju w tej wojnie, skutkiem której nieprzyjaciel zniszczył mu zupełnie obszerne dobra w Kaliskiem. Po zawarciu pokoju został w r. 1661 wojewodą poznańskim. Sejm 1670 r. wyznaczył go na kommissarza do rozgraniczenia i załatwienia sporów między Szląskiem a pro-wincyami wielkopolskiemu—7) G. Mikołaj, starosta pielski, gołąbski i grzybowski, kasztelan sieradzki. W r. 1674, podczas sejmu konwo-kacyjnego posłując z Wielkopolski, wybrany został do radj przy prymasie, zwykle podczas bezkrólewia wybieranej. Około 1676 r. został kasztelanem sieradzkim. Umarł 1689 r.—8) G. Andrzej (f 1649), syn Zygmunta, wojewody rawskiego, podkomorzy inowrocławski, w 1644 r. („Metr. kor.” 188. f. 87) mianowany wojewodą rawskim. W 1648 r. na sejmie elekcyjnym podpisał suffragia na Jana Kazimierza. Ożeniony z Anną Wejherówną, kasztelanką gdańską, wraz z nią wystawił kościół księży reformatów w Lutomiersku. Z synów jego, Melchior, trzymał kasztelanię brzesko-kujawską. — 9) G. Jan, syn Zygmunta, wojewody rawskiego, w 1656 r. był kasztelanem nakielskim. — 10) G. Stanisław, w 1650 r. był kasztelanem rogozińskim.— 11) G. Melchior, syn Andrzeja, wojewody rawskiego, w 1674 roku był kasztelanem brzesko-kujawskim. Ten, czy brat jego, był wybitnym oficerem, ale i niebezpiecznym warchołem; zerwał d. 11 marca 1670 sejm swojem veto i t. p. (Korzon „Dola i niedola Jana Sobieskiego” t. III, str. 91—93).—12) G. Kazimierz, syn poprzedniego, po ojcu otrzymał toż krzesło. W r. 1690 na sejmie zamianowany został kommissarzem do oznaczenia opłaty hyberny. W czasie sejmu konfederacyi generalnej, po niedoszłej konwoka-cyi warszawskiej r. 1696, wybrauy został jako koinmisarz z senatu na trybunał skarbowy we Lwowie, dla obrachunków i zapłaty wojsku.— 13) G. Jan, starosta rawski i wasiliski. „Pułkownik sławny tego wieku”, mówi o nim Nie-siecki (t. j. XVIII-go za czasów wojny szwedzkiej). Dzieje tego starosty dotąd ciemne. Zajmuje tylko wyprawą swoją z Turcyi do Polski w roku 1712. W „Historyi życia najjaśn. Stan. I”, która stanowi źródło historyczne do poznania owych czasów, nazywają tego starostę Grudczyńskim. Nie znamy więc jego rodziców i stosunków rodzinnych. Za wojny szwedzkiej, będąc porucznikiem w chorągwi husarskiej Józefa Potockiego, wojewody kijowskiego, podzielał wszystkie tego pana losy. Obadwaj potem należeli do najgorliwszych stronników Stanisława Leszczyńskiego, Potocki został nawet hetmanem wielkim koronnym w maju. G. zaś był marszałkiem trybunału kor., który się zebrał na jesieni 1707 r. w Piotrkowie, w imieniu Stanisława. Trybunał ten rozpędził pułków-uik Świniarski, którego wysłał na podjazd do Wielkopolski Sietiiawski, hetman Augusta II (Otwinowski). Ucierał się następnie G. ze Śmigielskim, Świniarskim i Prażmowskim, stronnikami Augusta. Towarzyszył Potockiemu, kiedy wojewoda szedł z królem za Wisłę naprzeciw Sieniawskiego, czasu połtawskiej wyprawy. Po klęsce tej cofał się król ku Wielkopolsce ze swoimi, a za nim poszły przeważne siły nieprzyjaciela, generał carski Goltz, z którym się połączył Sieniawski. Większa połowa wojska Stanisławowskiego schroniła się wtedy na Pomorze nadodrzańskie, Potocki zaś ze swoimi powziął myśl śmiałą przebicia się do króla szwedzkiego. G. z wojewodą został. Ruszyli naprzód: pod Odolanowem stawili opór dzielny dla tego, żeby wojewoda miał czas uprowadzić piechotę i tabory na Szląsk. Między Częstochową a Krakowem wkroczył znowu wojewoda do Polski i szczęśliwie się przerżnął przez Karpaty do Węgier, które były w powstaniu przeciw domowi rakuskiemu. Rakoczy przyjął naszych z o-twartemi rękami. Zagwojski, G. i sam wojewoda (Dobrosołowski—zginął pod Odolanowem), bili się z Niemcami; szczególnie dwaj pierwsi tak dzielnie dokazywali na Spiżu, „że Niemcy bardziej się owej garści Polaków bali, niż całego wojska Węgrów” (Otwinowski). Ale za naleganiem cara Polacy w kilka miesięcy opuścili Węgry; w lecie 1710 r. przedarli się do obozu pod Warnicę, w którym znajdowała się mała armia Karola XII. Król Stanisław i jego przyjaciele poważali wysoko dzielność G-ego; mile go więc powitał i Karol. W początkach r. 1711 odbyła się wielka wyprawa z Bessarabii na Podole i Ukrainę; poszedł na nią syn hański, Potocki i Orlik; G. wziął także udział w tej wyprawie, której był 3-tysiączny oddział polski. Na wiosnę wyparł tych wojowników car napo-wrót do Turcyi. W r. 1712 marzy król o powtórnej wyprawie do Polski. Ale na wiosnę postanowił wyprawić tylko jedną siłę wojewmdy kijowskiego pod G-m, bo Turcy odmawiali pomocy. Leszczyński „trochę przedtym” G-ego mianował generalnym regimentarzem wojsk koronnych pewnie na tę wyprawę („Historya życia najj. Stanisława” str. 201). Karol XII bez bez wszelkiego planu i zamiaru wypuścił G-ego na Pokucie w marcu 1712 r. Oczywiście, posłany był starosta na przepadłe. Regimentarz Kalinowski, który ścianę wołoską zasłaniał, odpędził hołotę G-ego. W maju nareszcie postanowił puścić Karol oddział ten do Polski naprzeciw Stenbocka. Miał wtedy G. około 4 000 różnej zbieraniny, 2 000 kozaków i 30 chorągwi polskich pod wodzą Zagwojskiego i Sołtyka. Było w tym oddziale kilkunastu niższych oficerów szwedzkich, zresztą Polacy, Zaporożcy i Niemcy. Manifest G-ego poprzedzał wkroczenie. Groził i straszył. Zapowiadano w nim uroczyście, że starosta idzie Polskę uwolnić od

boju pod Pyzdrami. Żagwojski głównie tu dowodził. Dnia 10-go czerwca 1 400 nieprzyjaciela poległo (w „Historyi Stanisława I” str. 203, tylko 500). Kasa pułkowa, kaplica połowa z obrazem Matki Boskiej, znaczny zasób mundurów, dużo koni i wiele innej zdobyczy dostało się w ręce G-ego. Pułkownika Gordona, majora Rosena i wiele znakomitszych dam wzięto do niewoli. Tak podrósł we własnej opinii wysoko G., że Sapiehę wysłał na Litwę, a sam ruszył na granicę Wielkopolski od Pomorza, żeby języka jakiego zachwycić od Stenbocka. Baur i Zajdlic nie śmieli wyjrzeć nawet z Poznania. G. wkroczył do powiatu Kcyńskiego, rozpościerał się pod Gniezno i Nakło, różne partye swoje słał na pogranicza brandenburskie. W Skwierzynie nad Wartą spalił magazyn wojsk carskich i połowa załogi tam legła, miasteczko zgorzało. Takiż los spotkał i Międzychód nad Wartą, miasteczko Zygmunta Unruga, starosty obornickiego. Ale Stenbocka jak nie było, tak nie było. Wyprawa G-ego schodziła na proste awanturnictwo. Zaczęli go opuszczać ochotnicy, widząc, że wystawieni są na sztych. Rybiński, Brzuchowski i Baur nadciągali. Cofał się G. od Skwierzyny i Międzychodu ku Kaliszowi. Dnia 28 czerwca dogonił go pod Krotoszynem Brzuchowski. Na samym początku poddał się mu pułkownik Soł-tyk z chorągwiami polskiemi, za amnestyę. Walka więc była niedługa, trwała kwadrans; Gru-dzińszczaki widocznie byli złamani już na duchu. Drabanci królewscy mordowali bez pardonu. Baur po bitwie nadciągnął i gonił niedobitków aż do Szląska, zabierając po drodze wozy, pieniądze i jeńców, których do Poznania wysyłał. G., Potocki i Urbanowicz schronili się w kilkaset koni do Szląska. Dnia 30-go czerwca wkroczyli pod Częstochową znowu w granice Rzeczypospolitej. Z przodu miał G. załogę krakowską, z tyłu pogoń wojska koronnego pod dowództwem pułkownika Kwaśniewskiego. Ale zręcznie ominął niebezpieczeństwo, przeprawił się znów przez Wisłę wpław, dopadł Podgórza krakowskiego i krawędzią Karpat cofał się do Multan. W połowie lipca przybył do Benderu w kilkaset koni. — Porów. Kazimierz Jarochowski „Wycieczka G-ego do Polski r. 1712” (w „Opowiadaniach i Studyach”, tom II 1863) i Julian Bartoszewicz w „Encykl. S. Orgelbranda” (większej).

Grudziński Stefan, wierszopis, (* w 1835 we wsi Wodzianikach, dziedzicznej ojca jego, na Ukrainie —f 1854). Po otrzymaniu starannego wychowania w domu oddany został do szkół gimnazyalnych w Kijowie, lecz chorobliwy stan zdrowia od dzieciństwa nie pozwolił mu przedłużać nauk, którym oddawał się z zapałem. Powróciwszy do domu rodziców, zmarł w młodym wieku, pochowany w Zwinigródzce. G. od lat pacholęcych układał wiersze, któremi cała okolica się zachwycała. Zdolność też jego do wierszowania była niesłychana, miał talent, czucie

jarzma króla Augusta i jego sprzymierzeńców, Karol XII wkroczy za starostą ze stotysięczną armią turecką. Pożegnawszy się w Benderze z wojewodą kijowskim i Karolem, G. między 10—15 maja 1712 r. przeprawił się wpław przez Prut i stanął pod Śniatyniem, już na ziemi polskiej. Trzymając się pogranicza węgierskiego, szedł Pokuciem, ominął Stanisławów, Brzeżany, Lwów, co dzień po 6 mil drogi odbywając. W pierwszych dniach czerwca był już na Podgórzu krakowskiem. Manifest, któremu datę położył dopiero w Sanoku 16 kwietnia, wszędzie rozszerzał. W Krakowie stał generał Lamoth i mógł G-ego nie przepuścić przez Wisłę do Wielkopolski, ale zląkł się i nic nie robił. Postrachem G. zwyciężał. Niezaczepio-ny więc przez nikogo, d. 4 czerwca starosta pod Tyńcem przeprawił się wpław przez Wisłę i stanął na pograniczu Wielkopolski, gdzie miał znaleźć Stenbocka. Tu czekało starostę rozleg-lejsze pole działania: musiał poruszyć kraj. W pochodzie od Siewierza do Krzepic i Częstochowy, zaczęli się do niego kupić ochotnicy, mianowicie Niemcy, którzy uciekali z wojska koronnego cudzoziemskiego zaciągu. Ważniejsze to było, że przyszli do starosty ze znaczniej-szemi pocztami Michał Potocki, pisarz poi. kor., i Jan Sapieha, starosta bobrujski. G. zabrał pieniądze hybernowe deputatom wojewódzkim i zaczął formować pułki dragońskie i raj-tarskie, oraz nowe chorągwie polskie. Siła jego urosła do 7 000 ludzi. Ale kraj spał. Hetman przywiózł z Lublina to zapewnienie, że sułtan kazał królowi szwedzkiemu odwołać G-ego z Polski; 17 czerwca Mienszykow śle rozkaz do Repnina, ażeby przed uderzeniem na G-ego wywiedział się, czy na prawdę jest król szwedzki w jego oddziale; w takim razie może go bez przeszkody na Pomorze przepuścić. August II z Karlsbadu pisał ostro do Sieniawskiego, z napominaniem, czemu nie rozpędzi hołoty, „une troupe de canaille“. Czas nastał. Stenbocka nie ma, G. musi ginąć. Repuin w pochodzie na Pomorze szwedzkie wstrzymuje się, zostawia piechotę między Szczecinem a Stralsundem i z jazdą idzie do Wielkopolski. Z Pomorza również następują 4 pułki saskie. Sieniawski spokor-niał przed Augustem i wyprawił 5 000 ludzi jazdy polskiej i litewskiej, pod wodzą Jana Brzu-chowskiego, cześnika koronnego. Wszystkie te siły mają zgnieść G-ego. Rybiński z Prus także odebrał rozkaz iść za Brzuchowskim. G. jednak nie upadł na odwadze. Ściągnął wszystkie siły swoje wzdłuż Prosny, pomiędzy Kaliszem, Koninem a Słupcą. Sam zaczepiał. Napadł w okolicy Kalisza na 600 rekrutów, którzy śpieszyli do kommendy generała Baura, 150 uprowadził jako jeńców do Kalisza, innych rozproszył. Posunął się zaraz do Pyzdr. W okolicy dragoni baurowscy pułkownika Gordona po dworach szlacheckich rabowali. Przyszło do

Eno. Powie. Iltutr. Zeie. 207. T. XXVI.

117

i łatwość niezmierną. Niektóre z jego poezyj wyszły z druku, razem zebrane p. t. „Pierwiosnki” przez S. G. (Kijów 1851 wersyteckiej, in 8-o). — Por. „Encykl. S. Org.” (większa).

Grudziński Stanisław (pseud. Kazimierz Grzymała * 1852 — f 1884), poeta i powie-ściopisarz, urodził się w Wodzianikach na Ukrainie; był na wydziale prawnym w uniwersytecie kijowskim, następnie studyował nauki historyczno-literackie w Krakowie. Zaczął pisać i drukować wcześnie; r. 1871 ogłosił poemacik „Idealista” (Kraków); r. 1872 „Marzenia i piosnki”; r. 1873 „Poezye” (tamże). Nie mając wyrobionej myśli, a posiadając łatwość wierszowania, poszedł za wzorami poezyi ojczystej z doby romantyzmu i naśladował je bez wielkiego zachodu: marzycielstwo bezpłodne, trawiące się samo w sobie, choć wciąż ulatywało w „kraje uroku, w kraje ideału”, szukając „postaci gdzieś we śnie marzonych”, a gardząc „prozaicznym światem”. „Wicher życia” porywał go z sobą jak liść jesienny i niósł na „cierniste bezdroże”, na „nowe cierpienia”; a jakkolwiek poeta rozumiał niby „wszystkie natury głosy”, nie pomogało mu to przecież do utrzymania równowagi w świecie ducha; w jego poezyach przeważał ton smutny. Przejął się następnie, lubo chwilowo, temi hasłami, jakie młodzież postępowa głosiła, zagrzewając do pracy, do szerzenia światła, budząc spółczucie dla biednych, nieszczęśliwych, upadłych (wiersze: „Fiat lux”, „Bohaterstwo pracy”, „Dramat na bruku”). Równocześnie jednak rzekał na zhańbienie ideałów sztuki, na poniżenie objawów zapału i bólu—przez rozbiór naukowy... W odczycie; „Poezya a społeczeństwo”, mianym we Lwowie pod koniec r. 1875 zastanawiał się nad przyczynami niepopularności i upadku poezyi spółczesnej. Widział je w publiczności, w poetach i w krytyce. Brak solidarności między publicznością a poetą, lekceważenie poezyi, nierozumienie jej wpływu i czenia, nieobecność dążeń idealnych, zasklepienie się w obrębie kwestyj materyalnego bytu: oto są grzechy publiczności, a zarazem okoliczności łagodzące, jakieby adwokat oskarżonych poetów mógł przytoczyć”, poczuwanie się do obowiązku obywatelskiego, zwątpienie o skuteczności swojej pracy, traktowanie poezyi jako zabawki: to najważniejsze zarzuty, jakie słusznie niekiedy można zrobić poetom dzisiejszym; z tego bowiem źródła jało-wość pomysłów, zarówno jak i bezbarwność poezyi biorą początek”. Co do krytyków wreszcie, twierdził G., że niema zdolnych, sumiennych, wykształconych i poświęconych, a jeżeli są, to milczą lub rzadko się odzywają; krytyk poezyi powinien być „poetą serca”, aby umiał ocenić „poetę słowa”. Na pytanie: co jest poezya, G. odpowiada: „Jak wiedza jest słońcem, które ludzkości na drodze postępu przyświeca, tak

poezya jest ciepłem jej krwi, jest ogniem, który, paląc się w piersi człowieka, pobudza go do w drukarni uni- czynów i pracy.” Wśród ciepłej czerwcowej nocy, wśród ciszy w świetle księżyca jest jakiś szept tajemniczy rozmarzonej natury. „Ozem owe niepochwyeone uchem akordy mistycznej muzyki; czem te uiedostrzeżone fale aromatów, unoszące się w powietrzu; czem niewytłómaczo-ne uczucia, jakie się w nas budzą pod wrażeniem tych czarodziejskich natury wpływów—tern jest poezya w utworze poetycznym. Nie polega ona na samej tylko doskonałości formy, nie określa się myślą jedynie — jest ona jakiemś tchnieniem, ożywiającem zewnętrzną lepiankę utworu—jest jego duszą”. G. mówił z przepełnionego serca, gdyż na sobie samym doświadczał skutków owoczesnego lekceważenia poezyi, która twórcy nie mogła zapewnić utrzymania, tak, że, przyjechawszy do Warszawy, musiał chwycić się publicystyki, redagując „Tygodnik powszechny”, oraz pisania powieści prozą,

t. j. uprawiania rodzaju niezbyt odpowiedniego naturze jego talentu. Istotnie, powieści jego: „Łokciem i miarką” (1879), „Zuch dziewczyna” (t. r.), „Powieści ukraińskie” (t. r.), „Pod szczęśliwą gwiazdą” (1880), „Wbrew opinii” (t. r ). „Nowelle” (1886), jak i dramat pięcioaktowy „Meteory”—odznaczają się wprawdzie potoczy-stością opowiadania, lub żywością dyalogu, ale J głębszych obserwacyj nad charakterami, ani też wniknięcia w subtelniejsze zagaduienia psychologiczne nie dają. Jako felietonista, pisujący na- pod pseudonimem Kazimierza Grzymały, podobneż okazał zalety i wady. Poezyi, oczywiście, nie zarzucił; w r. 1879 wydał poemacik na podaniu ludowem oparty, p. t. „Dwie mogiły”, a w r. 1883 — nowy zbiorek „Poezyj”, w którym skrystalizował się jego talent. Natura miękka i marzycielska G-ego nie dała się pogodzić z trzeźwym pozytywizmem, a lgnęła więcej do zasad tradycyjnych, do sposobu my-zna- ślenia i patrzenia na rzeczy ze stanowiska umiarkowanej zachowawczości. Nie będąc umysłem wojowniczym, po krótkiej fazie uwielbienia dla nauk schylił kornie głowę przed dogmatami wiary. Historyę swoich przejść du-Co do poetów, „nie- chowych opowiedział we „Fragmencie”. Pomysłami swemi, mianowicie w lirykach, nie wybiegał poza granice kraju rodzinnego; uczucia tkliwe i rzewne przemagały w jego utworach, urozmaicane tu i owdzie łagodną ironią lub miarkowaną wesołością. Teraźniejszość przedstawiała mu się jako czcicielka mamony i pychy; przeszłość natomiast—jako bohaterka, co z „zimną pogardą” patrzała na błędne koło fortuny. Jako artysta G. nie odznaczył się w dziejach poezyi naszej talentem wybitnym, wielkiemi pomysłami, bogatą fantazyą, silnie rozwiniętą uczuciowością, ani też subtelnem wypowiadaniem wzruszeń; większe jego kompozycye wadliwe były w układzie, grzeszyły rozwlekłością.

P. Chm.

tiäöl

D.

St. L.

str. 297).

N.

Przyznać mu jednak należy, że to, co pisał, odczuwał nietylko artystycznie, lecz i serdecznie. Szczerość jego natchnień widniała wszędzie, czy-to kiedy hasła postępowe wyrażał, czy też kiedy na łonie wiary i tradycyi niepewnościom swoim chciał koniec położyć. Pod względem formalnym poezye jego nie miały ani zalet nadzwyczajnych, ani też wad zbyt rażących. Pisał wierszem gładkim, harmonijnym, językiem czystym, poprawnym, nieraz pięknym, ale posługiwał się dykcyą, którą każdy utalentowany człowiek może dziś sobie przyswoić; rzadko kiedy puszczał się na poszukiwanie wyrażeń nowych, świeżych, oryginalnych. Był on chyba ostatnim epigonem tak zwanej „szkoły ukraińskiej”, której manierę nieraz naśladował.

Grudzińskich hrabiów herb. Na tarczy pię-ciopolowej, w polu I, złotem—panna z rękoma podniesionemi w szacie czerwonej siedzi na niedźwiedziu kroczącym wprawo (herb Rawicz);

\+:

u*

a®

Fig. 299. Grudzińskich hr. herb.

w II, czerwonem—róża pięciolistna biała (herb Poraj); w III, błękitnem—pas złoty poprzeczny; nad nim i pod nim po trzy lilie złote rzędem (herb Wierzbna); w IV, czerwonem—łódź złota (herb Łodzią); w V, złotem—mur z trzema wieżami, w którego wrotach stoi zbrojny mąż (herb Grzymała). Nad tarczą korona hrabiowska, w niej hełm z koroną szlachecką, nad którym na ogonie pawim takiż mur, jak na tarczy w polu V-em. Labry czerwone, podbite złotem. Tarczę podtrzymują dwaj rycerze z halabardami. Odmiana herbu Grzymała II (ob.), nadana wraz z tytułem hrabiowskim Zygmuntowi Grudzińskiemu, szambelanowi króla Stanisława Augusta, przez Fryderyka Wilhelma II, króla pruskiego, w 1786 r.— Źródła: Kosiński I, 177; Borkowski; Gritzner i Hildebrandt.

Grueber Bernard (* 1806 — f 1882), wy-cbowaniec akademii sztuk pięknych w Monachium, w 1833 został profesorem architektury w politechnice monachijskiej. Zwiedziwszy Włochy (1834—37), wydał dzieło „Vergleichende Sammlung für christliche Baukunst”. Od roku 1844 do 1877 był czynny jako profesor architektury w Pradze; uważał się wszakże za Niemca. Pozostawił dzieła: „Charakteristik der Baudenktna-le Böhmens” (1856), „Die Kaiserburg in Eger” (1864), „Die Kunst des Mittelalters in Böhmen” (1871), „Die Kathedrale des heilig. Veit und die Kunstthätigkeit Kaisers Karls IV” (1869), „Die Elemente der Kunstthätigkeit” (1875).

Gruenbeck, Gruenpeck, ob. Gruupeck.

Gruenberg Leon (* w Korcu d. 1 marca r. 1794—f w r. 1850), lekarz. Do nauk przykładał się początkowo, od r. 1812, w Wilnie, następnie od r. 1814 do 1820 w Berlinie, gdzie też po obronieniu rozprawy „De calore animali, praemissa caloris adumbratioue generaliori” dyplom doktorski otrzymał. Powróciwszy do Ros-syi i złożywszy egzamin powtórny w Petersburgu, wstąpił do służby rządowej. Od r. 1823 do 1833 urzędował w Kijowie i w Zasławiu, jako lekarz okręgowy; w czasie tym, w latach 1829 i 1830, z polecenia władzy przebywał w Bessarabii, tocząc walkę z zarazą morową, panującą tam wówczas. Później napisał o niej książkę w języku niemieckim wydaną (Petersburg i Lipsk 1833). Następnie, będąc inspektorem lekarskim w Charkowie, napisał, a w r. 1838 wydał topografię gubernii Charkowskiej po rossyjsku. Nakoniec przez lat kilka mieszkał w Warszawie, będąc wtedy starszym ordynatorem ujazdowskiego szpitala wojskowego; w tym-to czasie, między iunemi, ogłosił też po polsku „O naturze cholery i jej leczeniu itd.” (w „Tygodniku lek.” r. 1847, N; 16, 17, 19 i 21—23); o chorobie tej napisał był już poprzednio książkę wydaną po niemiecku w Berlinie w r. 1836. Wszystkie wymienione tu prace jego, oraz kilka pominiętych, tylko dla bibliografa mogą mieó wartość; natomiast przysłużył się rzeczywiście nauce, wydając „Universal-termino-logisch-medicinisches Lexikon in der lateinischen, deutschen und russischen Sprache etc.” (Berlin 1840 i 41, 3 tomy; wyd. nowe Petersburg

1864).—Por. S. Koś miń skiego „Słown. lek. pois.” (str. 155) i Callisena „Med. Schriftsteller-Lexikon” (T. VII, str. 467 i T. XXVIII,

Dr J. P.

Gruić (-icz) Jewrem, serbski mąż stanu (* r. 1829); kształcił się najpierw w Belgradzie, później w Heidelbergu i Paryżu; wróciwszy do kraju, został sekretarzem skupczyny, która zdetronizowała Karadżordżewicza i powołała na tron Milana Obrenowicza (1858). Ofiarowanego mu wówczas prezesowstwa w ministeryum nie przyjął; natomiast za rządów księcia Michała został ministrem sprawiedliwości (1860), ale po roku ustąpił i przyjął urząd członka sądu najwyższego. Po śmierci Michała posłował do Konstantynopola i później był przez pewien czas wice-prózesem skupczyny.

E. L. N.

Dr J. P.

Gruinales, rząd roślin dwuliściennych. Kwiaty obupłciowe, promieniste (rzadko grzbieciste), pięciokrotne. Pręciki ułożone w dwa okółki, z których jeden niekiedy zanika. Należą tu rodziny: Oxalidaceae, Linaceae, Geraniaceae, Tro-paeolaceae i Baiaaminaceae.

Gruithuisen Franciszek z Pauli (* w zamku Haltenberg nad Lechem [Bawarya] d. 19 marca r. 1774—f w Monachium d. 21 czerwca r. 1852), lekarz i astronom. Ojciec jego, Hol-lender z urodzenia, był sokolnikiem elektora bawarskiego, Maksymiliana III. Młody G., mając zaledwie la 14, wstąpił w r. 1788 do służby austryackiej jako pomocnik felczerski, później, po śmierci ojca, powrócił do Bawaryi i służył na dworze elektora, Karola Teodora; wspierany przez tegoż, w ciągu lat kilku słuchał następnie nauk przyrodniczych i lekarskich w Landshucie, gdzie też w r. 1806 dyplom doktorski osiągnął. Wkrótce potem mianowano go profesorem fizyki, chemii, zootomii i antropologii w monachijskiej szkole medyko-chirurgicz-nej; na stanowisku tern był czynny do r. 1824, w którym wyruszył w podróż naukową po Europie; strawił na niej dwa lata. Gdy w r. 1826 uniwersytet z Landshutu przeniesiono do Monachium, powołano go tam na profesora nadzwyczajnego astronomii, w roku zaś 1830 został profesorem zwyczajnym tejże nauki, której odtąd poświęcał się wyłącznie. G. był uczonym o wiedzy bardzo rozległej i pisarzem bardzo płodnym, spostrzegaczem bystrym, miewającym jednak pomysły niekiedy dziwaczne; tak np. podał wiadomość o odkryciu wielu śladów pobytu istot rozumnych na księżycu i zaproponował przeprowadzenie z niemi korrespondencyi za pośrednictwem twierdzenia Pytagorasa, wyrażonego na wielkich polach, zasianych burakami. Przyczynił się też do rozwoju operacyi kruszenia kamieni pęcherzowych, za co go Akademia umiejętności w Paryżu nagrodziła. Z pism jego lekarsko - przyrodniczych, bagatych częstokroć w poglądy rażące swą odrębnością, wymienić można: „Ueber die Existenz der Empfindung in den Köpfen und Rümpfen der Geköpften und von der Art sich darüber zu belehren” (Norymberga

1809) , „Anthropologie oder von der Natur des menschlichen Lebens und Denkens für angehende Philosophen und Aerzte” (Monachium

1810) , „Organozoonomie oder über das niedrige Lebensverhältniss als Propädeutik zur Anthropologie (tamże 1811), „Beiträge zur Physiognosie und Heautognosie für Freunde und Naturforscher” (tamże 1812) i „Einleitung in das Studium der Arzneikunde” (Norymberga 1824). Wiele prac mniejszych, treści lekarskiej i chirurgicznej, ogłaszał też w „Salzburger medicinisch-chirur-gische Zeitung” i w „Isis” wydawanej przez Okena (ob.). Z większych prac jego astronomicznych najważniejszą jest „Kritik der neuesten Theorien der Erde” (Landshut 1838). W r.

1828 zaczął wydawać w Monachium „Analekten für Erd- und Himmelskunde”; do roku 1831 wyszło zeszytów 7; w latach 1832—1836 wydawał ciąg dalszy pod napisem zmienionym „Neue Analekten etc.”, nakoniec od r. 1838 do 1842 „Astronom. Jahrb. für phys. und naturhist. Himmelsforscher und Geologen”.—Por. „Biograph. Lexikon der hervorragenden Aerzte” (T. II, str. 670) iH. Haesera „Lehrbuch d. Gesch. d. Med.” (wyd. 3-e, t, II, str. 820, 886 i 985).

Grujicz(-iĆ) Nikanor, teolog i pisarz serbski (* 1810 r. na Węgrzech—-f w Pakraczu). Stu-dyował filozofię i prawo w Pięciokościołach, potem teologię w Karłowcu i był tam przez czas niejaki profesorem, a następnie archimandrytą w Kruszedole. R. 1848 uczestniczył w zjeździć słowiańskim w Pradze i dopomagał dzielnie pa-tryarsze Rajaczicowi. Zamianowany roku 1851 pełnomocnikiem biskupa karłowieckiego, w r. 1864 został biskupem w Pakraczu, a w 1873 administratorem patryarchatu, gdy wszakże przeciw niemu wybrano na patryarchę Iwaszkowicza, udał się do swojej dyecyzyi. G. był jednym z najznakomitszych teologów śród Serbów austryac-kich. Zasiadał w Izbie węgierskiej magnatów. Prócz kilku prac teologicznych wydawał bezimiennie broszury polityczne, pisane po serbsku, po niemiecku i po francusku. Z utworów jego wierszowanych godne są zaznaczenia „Sv. Sava” oraz „Srbkinja kod navijanja”, opisujący, na wzór Szylerowskiej Pieśni o Dzwonie, pracę tkacką. Niektóre pieśni G-a rozpowszechniły się pośród ludu.

G-rujicz(-ió) Sawa, generał i mąż stanu serb ski (* 1840 w Kolarach, w kraju Pożarewackim). Ukończywszy roku 1861 nauki w Akademii wojskowej w Białogrodzie ze stopniem podporucznika, został wysłany kosztem rządu na półtora roku dla dalszych studyów do Berlina. Tam zabrawszy stosunki z Polakami, już gotów był wyruszyć z nimi do powstania, gdy po zbombardowaniu Białogrodu przez Turków wezwano go do kraju. Wkrótce wszakże wysłany do Rossyi, sześć lat tam przepędziwszy, po ukończeniu kursów w Mikołajewskiej akademii artyleryi w Petersburgu, dwa lata służył w wojsku, a dwa lata pracował w arsenale. Wróciwszy do ojczyzny, został zamianowany dyrektorem działolejni w Kragujewacu, ale już w 1873 dostał dymissyę za broszurę wymierzoną przeciw organizacyi wojska serbskiego. Mimo to podczas wojny tureckiej 1876 został w stopniu majora dowódzcą artyleryi pod generałem Czer-niajewem. Za obronę Aleksińca awansowany na podpułkownika, a za obronę Deligradu—na pułkownika. Podczas drugiej wojny tureckiej (1877 — 78) był ministrem wojny, następnie przeniesiono go do służby dyplomatycznej. Od r. 1879 do 1882-go był pierwszym serbskim agentem dyplomatycznym w nowem księstwie Bulgarskiem, od 1882 do 1885 posłem w Atenach, od 1885

nego, w „Horae societatis Endomologicae Ros-sicae” i w „Mémoires sur les lépidoptères”, a w czasopiśmie „Istoriczeskij wiestuik” umieścił opowiadania O Lugańskim partyzancie Da-cho-Bajan-ehu (1891). R. 1894 wydał w Petersburgu z Siemionowem znakomitą monografię prowincyi Amurskiej.

do 1887 —w Petersburgu; w czerwcu 1887 znowu ministrem wojny, a od stycznia do kwietnia 1888 (już jako generał) prezesem gabinetu radykalnego. Za regencyi, po abdykacyi Milana, od kwietnia 1890 do lutego 1891, znowu był prezesem gabinetu i ministrem spraw zagranicznych, przyczem przez pewien czas zastępował prezesa rady państwa. Od listopada 1891 był posłem serbskim w Konstantynopolu, lecz w lutym 1893 kazano mu się podać do emerytury za to, że przy wyborach wystąpił jako kandydat radykalny przeciw ministeryum liberalnemu. G. jest znany także jako pisarz w wojskowości. (Encykl. czeska Otta).

u.

Grule, nazwa nadawana przez lud kartoflom lub ziemniakom w okolicach podkarpackich.

Grum-Grzymajło Konrad (* d. 21 września r. 1794 w Mohylewie nad Dnieprem—f w Car-skiem Siole d. 14 września r. 1874), lekarz. Po ukończeniu szkół w Mohylewie przybył do Wilna i w r. 1815 wstąpił na wydział filozoficzny uniwersytetu tamtejszego; opuścił go jako kandydat filozofii i przeszedł na wydział lekarski. W r. 1820 wszedł do służby wojskowo - lekarskiej w stopniu medyko - chirurga. Od r. 1833 był członkiem fizykatu petersburskiego, w latach 1837—1847 sprawował urząd sekretarza departamentu lekarskiego w ministeryum spraw wewnętrznych. Oprócz dwu rozpraw: „De aneurys-mate aortae ascendentis vero et arcus aortae

spurio” (przesłanej w r. 1821 Tow. lek. wileńskiemu) i „De herniotomia” (rozprawa doktorska), pisywał wyłącznie po rossyjsku i wydał cały szereg prac popularno-lekarskich i belle-trystycznych, mogących dziś zająć jeszcze tylko bibliografa, ale przysługę prawdziwą i trwałą oddał piśmiennictwu rossyjskiemu, zakładając w r. 1833 w Petersburgu pierwsze czasopismo lekarskie w Rossyi p. n. „Drug zdrawja” i redagując je starannie przez lat 37; w niem też pomieszczał liczne swe prace drobniejsze.—Por. S. Kośmińskiego „Słown. lek. pols.” (str.

Dr J. p.

156).

Grumbacłl Wilhelm von, szlachcic frankoński ze starej, w wieku XVII wygasłej rodziny (* 1503 — f 1557); był szwagrem Floryana Geyera i przez żonę, z domu von Hutten, spo-winowany z Ulrykiem von Hutten. Wychylił się na widownię dziejów podczas wojny chłopskiej r. 1525. Od 1538 był amtmanem margrabi Albrechta Alcybiadesa, potem za rządów spokrewnionego z nim biskupa wiirzburskiego, Konrada von Bibra, marszałkiem dworu i rządzcą kapituły. Po śmierci Konrada i obiorze biskupa Melchiora von Zobel wrócił do służby Albrechta, zaciągał dla niego wojsko podczas wojny Szmal-kaldzkiej i w 1552 pośredniczył przy zawarciu osławionego układu z kapitułą wiirzburską; przy tej sposobności powiększył znacznie swój majątek i zamienił swe posiadłości lenne kapitulne na własność wolną. Zgromadzenie w Passau nie potwierdziło jednak układu, cesarz go wreszcie skasował i biskup Melchior zajął posiadłości G-a. G. wszedł wtedy do służby Jana Fryderyka II Saskiego (1557), licząc, że wyzyska jego niezadowolenie z obecnego stanu rzeczy. W kwietniu 1558 r. napadła na ulicy w Wiirzburgu nieznana banda na biskupa Melchiora i zabiła go. Wypadek ten jest początkiem t. zw. zamieszek Grumbachowskich (Grumbachsche Händel). G. był promotorem tego zamachu, choć nie leżała może w jego zamiarach śmierć biskupa; utrzymywał, że szło mu tylko o jego pochwycenie. Nowy biskup, Fryderyk von Wiersberg, rozpoczął niebezpieczny dla sprawców zamachu proces; G. tymczasem zajął się tworzeniem rozległych planów politycznych; zawarł stosunki ze szlachtą, zwłaszcza frankońską, i starał się pozyskać ją dla myśli złamania potęgi książąt i z bronią w ręku wywalczyć sobie zależność Grum-Grzymajło Grzegorz, podróżnik ros- bezpośrednią od cesarza. Zrazu starał się odebrać syjski (* 1890 r.). Ukończywszy nauki w uni- dobra swe i jakimś śmiałym czynem wzbudzić wersytecie petersburskim, r. 1884 odbył podróż ku sobie zaufanie szlachty. Zebrał wraz z Erna stoki północne Pamiru i do Karateginu; 1885 nestem von Mandelslohe i Wilhelmem von Stein do górzystej Buchary i do krain przyległych; kilkuset ludzi, napadł na Wiirzburg i zmusił ka-1886 do Thianszanu i Kaszgaru, na północny pitułę (biskup ratował się ucieczką) do zwrotu Pamir i wschodni Hindukusz, i jako owoc swoich dóbr i wypłacenia znacznego odszkodowania studyów geologicznych wydał r. 1890 „Le Pa- (1563). Biskup po powrocie potwierdził ten mir et sa faune lépidopterologique”. R. 1888 układ, zaprotestował jednak przeciwko niemu, podróżował po Uralu środkowym i badał lepi- gdy cesarz wygłosił wyrok banicyi na G-a doptery stepów Kałmyckich; poczem lata 1889 (październik 1563). G. zbliżył się teraz więcej i 1890 poświęcił nowej wyprawie do wschodnie- do Jana Fryderyka. Pociągnął ze swojem woj-go Thianszanu i Kuku - noru, skąd przywiózł skiem do Goty (1564) i tu przy pomocy kancle-znaczne zbiory geologiczne, botaniczne, zoolo- rza, Krystyaua Briicka, skłonił księcia do popie-giczne oraz wiadomości meteorologiczne. Spra- rania swych planów; w porozumieniu z dworem wozdania o swych podróżach ogłaszał w „Izwies- francuskim robili księciu nadzieję odzyskania tijach” petersburskiego Towarzystwa geograficz- ) godności elektorskiej. Ściągnęło tona nich nie-

Sta-

nawiść elektora Augusta i, wskutek starań tego księcia, Maksymilian II wydał wyrok banicyi na G-a i Jana Fryderyka i polecił jego wykonanie samemu oskarżycielowi. August wyruszył w 1566 na Gotę i po długiem oblężeniu zajął miasto (13 kwietnia 1567 r.) przez kapitulacyę, zawartą z mieszczanami, którzy się byli zbuntowali przeciwko G-owi i jego stronnikom. Księcia odwieziono do Wiednia, G-a i kanclerza Brücka elektor kazał żywcem ćwiertować (18 kwietnia), innych przewódzców pościnać.—P or. Ortloff „Geschichte der Grumbachschen Händel” (4 tomy, Jena 1868—70).

Gmmbkow Fryderyk Wilhelm von, mąż stanu i feldmarszałek pruski (* 1678—f 1739). Był synem brandeburskiego kommissarza wojskowego, Joachima Ernesta von G., wstąpił wcześnie do wojska, brał udział w wojnie z Francyą i dosłużył się wtedy stopnia generała-majora. Król Fryderyk Wilhelm I, który miał do niego zaufanie nieograniczone, mianował go członkiem rady tajnej, ministrem stanu, ministrem wojny i generałem kommissarzem wojskowym, nął tedy G. na czele zarządu wojskowego i podatkowego; na obu tych polach przeprowadził szereg reform, które powiększyły zuacznie zasoby rządu pruskiego i wzmocniły jego armię. Po ustanowieniu dyrekcyi generalnej (1723) Grumbkow został ministrem pierwszego departamentu, potem generałem feldmarszałkiem (1737). Na polu polityki do spółki z posłem austryackim, hrabią Seckendorffem, który go przez bogate dary pozyskał, starał się nakłonić króla do polityki austryackiej i utrzymać go w niej pomimo niewdzięczności ze strony dworu wiedeńskiego; na G-a spada odpowiedzialność za niefortunną politykę zagraniczną Fryderyka Wilhelma I. Nadużywał on zaufania królewskiego na korzyść Au-stryi, by nie dopuścić do małżeństwa następcy tronu z księżniczką angielską, i starał się zaostrzyć nieporozumienia pomiędzy ojcem i synem; dopiero gdy następca tronu pokój z nim zawarł, zaczął usilnie nad pojednaniem go z ojcem pracować.

Grün Milo Jan Nepomucen, teolog i historyk czeski, norbertauin (* 11 listopada roku 1751—f 1816). Urodzony w Belszanach (Flo-hau) okręgu Żateckiego (Saaz) w Czechach, niższą szkołę ukończył w Żateczu, a następnie udał się na studya teologiczne i filozoficzne do Pragi i skończył je ze stopniem doktora. W r. 1769 wstąpił do zakonu norbertanów w Straho-wie, w 1776 otrzymał święcenia kapłańskie, był kolejno: sekretarzem swego opata, dziekanem w Igłowie, w r. 1804 mianowany opatem stra-howskim. Na stanowisku tern położył wielkie zasługi przez wzmocnienie i podniesienie nauk swego klasztoru, przy którym otworzył prywatne studya teologiczne; a także rozszerzył gimna-zyum w Żateczu, zostające pod zarządem norbertanów. Sam wysoko wykształcony, znający przytem języki: czeski, morawski, niemiecki, pozostawał w stosunkach z wielu uczonymi, wspierał studyujących, wydawał prace naukowe; jego staraniom przypisać należy wydanie kosztem narodu „Künstlerlexikon” (Dlabacovo). Nazywany ojcem filozofii w Pradze, piastował tam rozmaite akademickie godności: był dyrektorem studyów filologicznych w Pradze, miał kilkakrotnie proponowaną posadę dziekana fakultetu teologicznego, a w 1812 został mianowany rektorem uniwersytetu tamtejszego. W r. 1809 obdarzył go cesarz Franciszek I orderem ces. Leopolda I-go. G. napisał i wydał kilka dzieł teologicznych i historycznych w języku łacińskim i niemieckim: „De laudibus evangelici doctoris divi Thomae” (1779), „Kurzgefasste pragmatische Geschichte des Königreichs Böhmen unter Joseph II” (Wiedeń 1783); „Sätze aus der Moral- und Pastoraltheo-logie” (1805, 1806, 1807). W rękopisie zostawił: „Annales Strahovienses”. A

Grün Anastazy, pseudonim hrabiego Auersperg,

Grünberg, miasto w regencyi Lignickiej, ob. Zielonagóra.

Grünberg Karol, prawnik i ekonomista au-stryacki, profesor uniwersytetu wiedeńskiego (* 1861 w Rumunii), r. 1893 adwokat, r. 1897 przeszedł na linię sądowniczą i został sędzią okręgowym w Wiedniu, przyczem 1899 r., wskutek skargi prywatnej, został skazany w pierwszej instancyi za obrazę czci (w toku sprawy nazwał działalność powoda, uprawiającego handel na raty, „rabunkową”), w drugiej uwolniony od odpowiedzialności. Ten rzadki wypadek pociągnięcia do odpowiedzialności sędziego z tytułu takiego wykroczenia wywołał wiele hałasu, artykułów dziennikarskich i dyskussyę prawniczą (w „Allgem. Oesterr. Gerichtszeitung”). Od r. 1899 G. jest profesorem uniwersytétu wiedeńskiego, gdzie wykłada dyscypliny ekonomiczne. Pracuje specyalnie nad historyą instytucyj prawno-ekonomicznych, zwłaszcza nad dziejami poddaństwa włościan i ich uwłaszczenia w ziemiach korony austryackiej. Należy do szkoły znakomitego uczonego niemieckiego, G. F. Knap-pa (ob)., prof, w Sztrasburgu, i jest jednym z najzdolniejszych jego uczniów. W tym przedmiocie G. ogłosił: 1) ważne dzieło „Die Bauernbefreiung und die Auflösung des gutsherrlich-bäuerlichen Verhältnisses in Böhmen, Mähren und Schlesien” (2 tomy, 1893, 1894, jeden tom materyałów archiwalnych); 2) „Die Grundentlastung” (1899, 80 str.), odbicie z dzieła jubileuszowego „Geschichte der oesterreichisehen Land- u. Forstwirtschaft und ihrer Industrien” (1848 — 1898, tom I), oraz 3) szereg artykułów „Studien zur oester. Agrargeschichte und Agrarpolitik” w czasopiśmie* Schindlera („Jahrbuch f. Gesetzgebung i t. d.” tomy XX, XXI i XXIV). Dalej napisał kilka ważnych szkiców z dziejów socyalizmu:

Założył wspólnie z Bauerem, Zeitschrift

(1900).

St. L.

Jean Meslier oraz François Boissel („Contribution à l’histoire du développement du socialisme moderne” w „Revue d’écon. polit.” (II i V), tudzież „La question agraire et les projets de réforme agraire en Roumanie” (3 tomy); to samo po niemiecku w „Archiv fuer soz. Gesetzgebung” (2 tomy). Wiele bardzo artykułów jego pióra można znaleźć w pierwszem i drugiem wyd. „Handwörterbuch der Staatswissenschaften”, w „Wörterbuch der Volkswirtschaft”, oraz w innych czasopismach niemieckich, ekonomicznych i prawnych. Niebawem wyjdzie w pracach „Verein fuer Socialpolitik” jego dzieło „Die handelspolitischen Beziehungen Oesterreich-Ungarns zu Rumänien, Serbien

u. Bulgarien”. Przełożył pracę A. Loria „Le basi economiche della costituzione sociale” (w r. 1895).

Hartmannem i Szanto czasopismo fuer Social- und Wirtschaft-geschichte”, które redagował do III tomu. Z zakresu procedury cywilnej ogłosił „Der socialpolitische Inhalt der oesterreichischen Civilprozessgesetzgebung”

s. P.

Grund Franciszek Fryderyk Aleksander (* 5 maja 1814—f 16 maja 1892), inżynier niemiecki, kształcił się we Wrocławiu i Berlinie; począwszy od roku 1850 aż do 1887 pracował nad robotami wodnemi przy regulacyi rzek (Renu, Niers, Wupper, Odry i t. d.), budowie kanałów (Treptow Kołobrzeg-Cammin, Ren-Moza, i t. d.), powiększeniu przestani (Oberlahn-stein, Emmerich). Od 1873 urzędował w ini-nisteryum kommunikacyi; otrzymał tytuł tajnego radzcy budowlanego.

Grundtvig Mikołaj Fryderyk Seweryn, znakomity duński teolog, kaznodzieja, historyk i poeta (* 1783 r. na wyspie Zelandyi—f 1872 w Kopehadze). Był synem pastora luterskiego i sam się do zawodu duchownego sposobił. Stu-dya uniwersyteckie odbywał w Kopenhadze, gdzie na rozwój talentu jego poetyckiego wpływ przeważny wywarł brat jego cioteczny, Steffens, który obalił w Danii kult Kotzebuego i Lafontai-ne’a, a natomiast pociągnął młodzież ku Szekspirowi i Goethemu. Po wyjściu z uniwersytetu G. w r. 1805 został nauczycielem w szkole prywatnej i w tymże czasie zapoznał się z nową literaturą niemiecką, z filozofią Schellinga i z poe-zyą Oelenschlägera. W r. 1807 napisał „Om religionen of Liturgi”, w 1808 „Nordens Mytlio-logia eller Udsigt over Eddalaeren”, w 1810 „Optrin af Kjaempelivets Undergang i Nord” (Sceny ze schyłku doby bohaterów na północy), a w 1811 „Optrin af Norners og Äsers Kamp” (Sceny z walki Norn z Azami). Kazaniem swo-jem „Hvi er Herrens Ord forsvundet of hans Hus?” obudził uwagę powszechną, lecz zarazem wywołał niechęć duchowieństwa, na którego czele stał popularny profesor Clausen. Potem przez czas niejaki G. był wikaryuszem przy swoim ojcu na prowincyi, a po śmierci jego wrócił do Kopenhagi i często występował tam z kazaniami przeciw panującemu wówczas kierunkowi racyo-nalistycznemu. Ostro też na zjeździe w Rös-kildzie wystąpił przeciw duchowieństwu, a gdy mu za to zabroniono wstępu na kazalnicę, ogłaszał swe kazania drukiem p. t. „Bibelske Praedikener” (1816, wyd. 2-e 1883), przeważnie zaś oddał się piśmiennictwu oraz przekładom. Przetłómaczył: Saxa Gramatyka, Snorra Sturle-sona i Beioowulfa Drapa (1813—20). W r. 1820 powołano go na pastora do Praestö, potem do Christianshavn. Przeciw pismu Clausena O nauce, obrzędach i organizacyi Kościoła katolickiego a protestanckiego wystąpił z refutacyą p. t. „Kirkens Gjenmäle”, która w ciągu dni ośmiu miała aż trzy wydania. Za-pozwany przez Clausena przed sąd nadworny, został pozbawiony swego urzędu i żył z pracy pisarskiej, podtrzymywany przez bogatego przyjaciela, pastora, G. Buscka, i w r. 1825 założył czasopismo „Theologisk Maanedsskrift”, w któ-rem wykładał swe poglądy teologiczne. R. 1829 odbył podróż do Anglii dla poznania i zebrania zabytków anglo-saskich. Potem ośmielił się znowu wystąpić z kazaniami w Christianshavn, polemizując podawnemu z Clausenem, zwolennikiem wolnej krytyki Pisma św. W rozprawie swej „Den Danske Kirke upartisk betragtet” (1834) oświadczył się za dogmatyczną i liturgiczną wolnością duchowieństwa. Wreszcie r.

! 1839 król zamianował go kapelanem przy szpitalu Vartov w Kopenhadze. Ze sporów religijnych G-a powstał jego systemat filozofii chrześciańskiej, nazwany Grundtwigianizmem, według którego Kościół chrześciański opiera się wyłącznie na własnej ustnej nauce Chrystusowej i na Sakramencie chrztu, obowiązującym każdego, kto wstępuje do tego Kościoła, przyczem wymaga się od niego prawdziwego wyznania wiary. G. obstawał za zupełną wolnością sumienia i za oddzieleniem Kościoła od państwa. Organem Grundwigianizmu było czasopismo „Danske Kir-kentitende”, które propagowało zniesienie przymusowego chrztu i równość obywatelską wszystkich wyznań.—Oprócz poezyi i teologii G. pracował także nad historyą i wydał r. 1812 „Kort Bogreb af Verdens Kronikę i Sammenhaeng”(Krót-ki wykład dziejów powszechnych); w dziele tem starał się dowieść, że historyą wtedy tylko staje się zrozumiałą, kiedy jest rozważana z punktu widzenia nauki chrześciańskiej, przez co wywołał spór z Örstedem, któremu odpowiedział rozprawą „Krönikensgjenmäle”. Następnie (1838— 1843) ogłosił „Haandbog i Verdenshistorien” (w 3-ch tomach, wyd. 2-e 1867—69).—Brał też udział w życiu publicznem: jako patryota prawdziwy, gorąco walczył o wolność narodową, o oświatę w duchu narodowym i o zachowanie czystości języka ojczystego, nad który nie znał piękniejszego; nastawał na zniesienie w szkołach

(3 tomy).

Grrnidwigianizm, ob. Grundtwig Mikołaj.

Grüneberg Herman Juliusz, przemysłowiec niemiecki (* 11 kwietnia 1827 r. w Szczecinie— f 7 czerwca 1894). Po uzupełnieniu kursów farmaceutycznych studyował dalej chemię w Berlinie i Paryżu. Po ukończeniu studyów zajmował się przyrządzaniem przetworów chemicznych, przyczem wypracował metodę otrzymywania węglanu ołowiu, która znalazła zastosowanie techniczne w fabryce w Gotenburgu. Podczas wojny Krymskiej wypracował metodę otrzymywania i otrzymywał azotan potasu z saletry chilijskiej. G. wprowadził zużycie soli potasowych w rol-

W. Br.

klasycyzmu i na rozszerzenie ogólno-kształcące-go programatu dla ludu, domagając się dla niego wyższych zakładów naukowych (Folkehög-skolen, czyli uniwersytetów ludowych). Jakoż roku 1843 powstały dwa pierwsze takie zakłady w Danii z funduszu, zebranego przez wielbicieli G-a, później zaś rozszerzyły się po całej Skandynawii i Finlandyi. W r. 1848 G. natchnio-nemi pieśniami patryotycznemi pobudzał młodzież uniwersytecką do walki za ojczyznę i wydawał w tymże duchu tygodnik „Danskeren”. G. uczestniczył także w układzie nowego kodeksu („Grund-kov”), potem przez wiele lat był członkiem zgromadzenia prawodawczego. W roku 1861 na obchodzie uroczystym półwiekowego jubileuszu jego kapłaństwa wyniesiono go do godności biskupiej. — Z licznych pism G-a godne są jeszcze wspomnienia utwory jego poetyczne: „Rös-kilde Riim a R. Saga” (1814); „Kvaedlinger” (1815); „Sangvaerk til den danske Kirke” (1837 — 1841, wyd. 4-e    1890); dzieło „Nor

dens Mythologi etc.” w roku 1832 wydane na-nowo p. t. „Sindbilled-sprog, histor., poetisk udviklet og oplyst” (1832); „Christelige Prae-dikener eller Söntagsbog” (1827—30, w 3-ch t.); „Christenhedens Syvstjärne” (1860), oraz ostatnia w życiu praca jego „Kirke-spejlet”. „Poetiske Skrifter” G-a wydał syn jego w 7-iu tomach (1880—89). — Porów. Chr. Hansen „Wesen und Bedeutung des Grundtvigianismus” (Kiel 1863);

P. Pry „N. F. S. G. biogr. skizze” (Kopenhaga 1871); J. Kaftan „G. der Prophet des Nordens” (Bazyleja 1876); Nielsen „G-s religiöse Udvikling” (Kopenhaga 1889).

Grundtvig Swend Hersieb, filolog duński i historyk literatury, syn Mikołaja Fryderyka, poety i historyka, ur. 9 wrz. 1824 w Kopenhadze, um. 14 lipca 1883 r. tamże. Jeszcze jako uczeń gimnazjum nabrał zamiłowania do literatury ludowej i przekładał na język duński pieśni ludowe angielskie i szkockie, które następnie wraz z innemi wydał w 4-ch tomach (Kopenhaga 1842 — 1846). W 1846 wstąpił do miejscowego uniwersytetu, w latach 1848 — 50 brał udział w wojnie szlezwickiej jako ochotnik; otrzymawszy rangę pułkownika, pozostał nadal w służbie wojskowej. Obok tego zajmował się badaniem starodawnej literatury skandynawskiej oraz zbieraniem pieśni i podań ludowych duńskich. W r. 1863 opuścił służbę wojskową i oddał się wyłącznie pracy naukowej; w tymże roku został docentem w uniwersytecie kopenhaskim, a w 1869 tamże profesorem filologji skandynawskiej. Biegły znawca poezji ludowej, jeszcze w r. 1853 rozpoczął wydawnictwo krytyczne dawnych źródeł podaniowych i pieśni ludowych duńskich; teraz posunął je dalej i zbiór swój wydał w 4-ch tomach, 5-ty zaś tom wyszedł po jego śmierci; tytuł tego dzieła: „Danmarks gamie Folkeviser” (Kopenhaga 1853—78, 1890, t. 1—5); powieści zaś ludowe p. n. „Danske Folkeäventyr” (t-że 1876—78). Na podstawie tego materjału źródłowego wydał antologję krytyczną: „Danske Kaempeviser” (1867) i „Danmarks Folkeviser i Udvalg” (1882); nadto sporządził wydanie krytyczne eddy, zwanej starszą (z wieku XI—XII) z objaśnieniami: „Saemundar Edda” (1868), której autorstwo przypisywano Saemundowi, uczonemu księdzu irlandzkiemu. Do prac naukowych G-a należą: „Udsigt over den nordiske Oldtids heroiske Digtning” (1876 r., w „Nord. Univers. Tidskrift”); „Om Nordens gamie Literatur” (1867); „Er Nordens gamie Literatur norsk? Eker er den dels islandsk, dels nordisk?” (1869), pismo polemiczne, zwrócone przeciw teo-rjom i poglądom na literaturę staronordyjską Piotra Muncha i Jakóba Keysera, znakomitych uczonych norweskich; nadto: „Gamie danske Minder” (1854- 61, 3 tomy); „Dansk Retskrifnings-Ordbog” (1870) i „Dansk Haandordborg” (1872, wyd. 2-e 1880 — 82). Pozostawił także w rękopisie znaczne zbiory pieśni i utworów ludowych, które po jego śmierci nabyła bibljoteka królewska w Kopenhadze, a m.: „Danske Folkeviser og Folkeminder”; „Corpus carminum fae-röensium” (15 tomów) i „Faerörsk Ordbog”

A. A. K.

nictwie jako nawozu.

Grüneisen Karol, teolog, kaznodzieja, poeta i znawca sztuk pięknych (* 17 stycznia 1882 r. w Sztutgardzie). Był synem radzcy państwowego, Karola Krystyana Henryka G-a i wydawcy gazety „Morgenblatt”, zmarłego w 1831 roku. Studyował teologię w Tubindze i Berlinie. W r. 1825 G. został nadwornym kapelanem i kaznodzieją polowym gwardyi królewskiej, w r. 1831 inspektorem szkół ludowych, w r. 1835 radzcą konsystorza i kaznodzieją nadwornym, a w 1845 pierwszym kaznodzieją nadwornym w Sztutgardzie. Z powodu wieku, złożywszy urząd w roku 1868, zakończył życie w mieście swojem ro-dzinnem dnia 28 lutego 1878 r. Do prac jego religijnych należą: „Predigten für die Gebildeten in der Gemeinde” (Sztutgard 1835); „Sammlung von Predigten” (tamże 1842); „Christliches Handbuch in Gebeten und Liedern” (tamże 1859, wydanie 5-e); „Über Gesangbuchsreform” (tamże 1839). Jako poeta dał się G. poznać zbiorem pieśni (tamże 1823). Jako krytyk i historyk

Ks. A. K. D.

032—636).

St. L.

Grimer Ludwik, miedziorytnik (* 1801 r. w Dreźnie—f 1882 tamże). Był uczniem E. G. Kriigera, pracował potem w Medyolanie pod kierunkiem Longhiego i Anderloniego (1826—36). Od 1837 do 1841 przebywał w Rzymie, gdzie wykonał szereg sztychów z dzieł Rafaela, Pintu-

sztuki G. napisał monografię Manuela, malarza, poety, wojownika, męża stanu i reformatora XVI wieku p. t. „Nicolaus’Manuel Leben und Werke” (tamże 1837). Wspólnie z Edwardem Mauchem opracował: „Ulm’s Kunstleben im Mittelalter” (Ulm 1840) z miedziorytami. Przedtem jeszcze wydał: „Über bildliche Darstellung der Gottheit” (Sztutgard 1828); „Über das Sittliche der bildenden Kunst bei den Griechen” (Lipsk 1833). W 1858 założył, wespół ze Schnaasem i Schnorrern von Carolsfeld, czasopismo poświęcone sztuce chrześciańskiej.

Grmner Chrystyan Gotfryd (* w Żega-niu na Szląsku dn. 8 listopada r. 1744—f w Jenie dn. 4 grudnia r. 1815), lekarz, znany i słusznie ceniony badacz dziejów sztuki lekarskiej. Pierwsze z dzieł przez niego wydanych „Censura librorum Hippocraticorum” (Wrocław 1772) zjednało mu odrazu rozgłos tak wielki, że uniwersytet jenajski, pomimo że G. nie liczył wtedy jeszcze lat 30, powołał go na profesora zwyczajnego medycyny. ■ Na stanowisku tern pozostawał przez długie lata i cieszył się powszechnie sławą profesora znakomitego oraz uczonego miary niezwykłej. Ulubionem zajęciem jego były poszukiwania historyczno-lekarskie i bibliograficzne, i na tem polu zdziałał też bardzo wiele, obdarzając literaturę lekarską kilku dziełami posiadającemi wartość niespożytą; są to: „Mor-borum antiquitates” (Wrocław 1774), „De va-riolis et morbillis fragmenta medicorum Arabi-starum etc.” (Jena 1790), „Aphrodisiacus sive de lue veuerea etc.” (Jena 1789, in folio; jest to dopełnienie znanego zbioru A. Luigi u i ego (ob.)/ dokonane na mocy oczytania zdumiewającego); uzupełnieniem pracy tej są: „De morbo gal-lico scriptores medici et historici partim inediti partim rari et notationibus aucti. etc.” (Jena 1793) i „Spicilegium scriptorum de morbo galli-co” (Jena 1799—1802; 15 zeszytów). Najzna-komitszem jego dziełem, nad którem lat 20 pracował, jest atoli „Scriptores de sudore anglico superstites” (Jena 1847, wydał z rękopisu długo zapomnianego H. Haeser). Z innych prac G-a wymienić można jeszcze niegdyś bardzo cenioną „Semiotice generalis” (Halla 1775; przekład niem. Jena 1793) i „Bibliothek der alten Aerzte” (Lipsk 1780—82; Tom I zawiera tłó-maczenie wielu prac Hippokratesa z objaśnieniami i dopiskami, T. II pisma nieprawdziwe tegoż autora, opis zarazy ateńskiej Tucy-d y de sa, urywki lekarskie z dzieł Arystotelesa, Teofrasta, Euryfona, Dioklesa, Praksagorasa i Chryzyppa).—Por. H. Hae-sera „Lehrb. d. Gesch. d. Med.” (wyd. 3-e, T. II, str. 1090 i 1096) i J. Rosenbauma „Geschichte der Lustseuche im Alterthume” (wyd. 2-e Halla 1845, str. 11—13).—Bardzo dokładny spis wszystkich prac G-a podaje „Index-Catalogue of the Surgeon General’s Office. United States Ar-

Encykl. poważ. Iluatr. Zeac. 207. T. XXVI.

my” (Waszyngton 1880 i nast.—Tom V, str.

Dr J. p.

Grmner Justus von, mąż stanu pruski (* 28 lutego 1777 w Osnabriicku—f 8 lutego 1820 w Wiesbadenie). Studyował prawo w Halli i Getyndze, wrócił potem do Osnabriicku i wydał kilka pism z dziedziny prawa karnego i administracyjnego. W r. 1802 wstąpił do służby rządowej pruskiej, był radzcą kamery we Fran-konii, przeniesiono go potem do Berlina, a w r.

1805    wysłano do Poznania jako dyrektora kamery wojskowej i dóbr skarbowych. Po wojnie r.

1806    stracił tę posadę; udał się do Prus wschodnich, zawarł stosunki osobiste ze Steinem i Har-denbergiem, którzy się wkrótce poznali na jego wybitnych zdolnościach. W 1809 mianowano go prezesem policyi w Berlinie, w 1811 jako tajny radzca stanu stanął na czele wyższej policyi. Jego przenikliwość i patryotyzm uczyniły go niebezpiecznym przeciwnikiem zabiegów francuskich, równocześnie wzbudzały jednak ku niemu nieufność żywiołów reakcyjnych. Gdy Prusy w marcu 1812 roku musiały wystąpić wraz z Francyą przeciwko Rossyi, G. podał się do dymissyi i wyjechał do Pragi, do barona Steina, który pracował wtedy nad planem wywołania powstania zbrojnego w Niemczech na tyłach armii francuskiej; po wyjeździe Steina do Rossyi G. sam dalej nad tym planem pracował. Rządowi francuskiemu wiadome były jednak te knowania i, by nie ściągnąć na siebie odpowiedzialności, gabinet pruski zażądał od rządu au-stryackiego aresztowania Grunera; osadzono go w twierdzy Piotrowaradynie; odzyskał wolność na jesieni 1813 r. W listopadzie 1813 był już namiestnikiem wielkiego księstwa Bergu, w lutym 1814 r. gen.-gubernatorem Renu środkowego. Po pierwszym pokoju Paryskim wrócił do Bergu i pozostawał tam do 1815. Po wybuchu wojny stanął na czele policyi, urządzonej we Fraucyi przez mocarstwa związkowe. Ożywiony pragnieniem hegemonii Prus w Niemczech, popierał próby utworzenia w krajach Nadreńskich związku tajnego, któryby dążył do tego celu. W roku 1816 został posłem pruskim w Szwaj-caryi.

Gmner Emmanuel Ludwik (* 11 maja 1800—f 23 marca 1883 r.), inżynier górniczy francuski, z urodzenia Szwajcar. Dyrektor szkoły górniczej w St. Etienne (1852—1858); profesor metalurgii w „Ecole des mines” w Paryżu (1858—1872).—Pozostawił dużo monografij dotyczących geologii Francyi, oraz kilka poważnych dzieł z dziedziny metalurgii żelaza.

118

s. D.

w. J.

ricchia, Mantegni i Overbecka. W r. 1842 udał się do Anglii i tam pracował dalej nad sztychami z obrazów Rafaela. W r. 1857 powołano go do Drezna, na stanowisko profesora Akademii i dyrektora Gabinetu miedziorytów. Wydał: „Die Basreliefs an der Vorderseite des Doms zu Or-vieto” (tekst Brauna: Lipsk 1858), „Lo scaffale, or presses in the sacristy of Santa Maria delle Grazie at Milan. Illustrations of the painted décorations by B. Luini” (Londyn 1859 — 60), „Das Grüne Gewölbe zu Dresden” (Drezno 1862), „The terracotta architecture of North Italy” (Londyn 1867).

Gruner, doktor filozofii, wydał „Geschichte Polens nach Chodzko’s Vorgänge frei bearbeitet” (Berlin 1862 r.).

Grunert Jan August, matematyk niemiecki (* 7 lutego 1797 w Halli — f 7 czerwca 1872 w Greifswaldzie), był nauczycielem matematyki i fizyki w Torgau i w Brandenburgu, a następnie profesorem matematyki w uniwersytecie w Greifswaldzie i w Instytucie rolniczym w Eldena. Założył w r. 1841 dziennik matematyczny p. t. „Archiv der Mathematik und Physik”, uwzględniający głównie potrzeby wyższych zakładów naukowych, i prowadził go aż do śmierci, wydawszy 53 tomy, w których mieści się wiele prac wartościowych, a między innemi mnóstwo rozpraw samego G-a. Po Grunercie redakcyę tego dziennika objął profesor berliński, R. Hoppe, zmarły w r. 1900. Od r. 1901 kierownictwo przeszło w ręce E. Lampego, W. Fr. Meyera i E. Jahnkego.—G. jest autorem wielu dzieł matematycznych i fizycznych; pomiędzy innemi wydał prace następujące: „Die Kegelschnitte” (Lipsk 1823); „Statik fester Körper” (Halla 1825); „Sphaeroidische Trigonometrie” (Berlin 1833); „Lehrbuch der Mathematik und Physik” (6 tomów, Lipsk 1841 — 1851); „Loxodromische Trigonometrie” (Lipsk 1848); „Optische Untersuchungen” (3 tomy, Lipsk 1846 —1851); „Analytische Geometrie der Ebene und des Raumes für polare Coordinaten” (Greifswald 1857); „Elemente der Differential und Integralrechnung” (Lipsk 1837). Napisał suplementa do znanego Słownika matematycznego Klügela. Rozprawy G-a, należące do wszystkich niemal działów matematyki, do mechaniki, fizyki i astronomii, mieszczą się głównie w Ar-chivie, w dzienniku Crellego, w „Astronomische Nachrichten” i w pismach Akademii wiedeńskiej. Wyliczać ich tu niepodobna, dlatego wymieniamy z nich tylko niektóre: O zadaniu Poteno-ta (Archiv, t. 1, 44, 47), o równaniach stopnia

3-go (A. 5), teorya aberracyi (A. 11), o trójkątach loksodromicznych (A. 16), elementarny wykład teoryi szeregów nieskończonych (A. 23), rozwiązanie równań stopnia 5-go i 6-go za pomocą konstrukcyi (A. 27), teorya styczności i krzywizny krzywych (A. 30), teorya analityczna rzutu stereograficznego (A. 32 i 39), teorya funkcyj hyperbolicznych i ich zastosowania (A. 37), nowy wywód wzorów zasadniczych astronomii sferycznej (A. 44), wykład analityczny teo-ryi spółrzędnych czworościanowych (A. 53), teo-rya zaćmień słonecznych i t. d. („Pam. Akad. Wiedeńskiej”, t. 7, 8, r. 1854).

Grmnewald, obwód leśny, bogaty w zwierzynę, leży na południo-zachód od Berlina; lasy, jeziora, doliny, wzgórza, zamek myśliwski; miejsce letnich wycieczek Berlińczyków.

GrÜnewald Maciej, malarz na początku wieku XVI (* w Aschaffenburgu). Ze szczegółów życia jego wiadomo tylko, że przebywał głównie w Moguncyi; jego spuścizna artystyczna nie jest też znana dokładnie. Światłocienie, sztuczne efekty świetlne zjednały mu przydomek „niemieckiego Correggia”; G. odznaczał się też żywą, nieraz dziwaczną fantazyą, szerokim i śmiałym sposobem malowania, niepokojem i ożywieniem figur, które niekiedy dochodziło do przesady. Głownem dziełem jego jest wielki ołtarz w Isenheim (obecnie w muzeum w Colmar), z legendą św. Antoniego i scenami z życia Chrystusa. Dwu jego świętych znajduje się w mu zeum miejskiem we Frankfurcie, Nawrócenie się św. Maurycego—w Pinakotece Monachijskiej, U-krzyżowanie—w galeryi w Cassel, Opłakiwanie Chrystusa—w kollegiacie w Aschaffenburgu. Inne obrazy, przypisywane G-owi, są, jak się pokazało, wcześniejszemi pracami Łukasza Crana-cha. —Por. A. Woltmann „Geschichte der deutschen Kunst im Elsass” (Lipsk 1876).

Grünfeld Alfred (* 4 lipca 1852 r. w Pradze), wybitny pianista niemiecki. Po ukończeniu nauk muzycznych w kouserwatoryum praskiem i w słynnej szkole berlińskiej Teodora Kulla-cka G. wystąpił publicznie z koncertem w Berlinie (1871) i silne wywarł wrażenie zarówno wszechstronnością swego talentu odtwórczego, jak i pewną oryginalnością gry, zasadzającą się na użyciu efektów wirtuozowskich, przez niego samego obmyślonych i, gdzie styl i nastrój kompozycyi pozwala, stosowanych. Odtąd szczęście sprzyjało mu niezmiennie. Osiedliwszy się w Wiedniu, G, robił stąd częste wycieczki artystyczne do wszystkich znaczniejszych miast europejskich i Ameryki Północnej; powodzenie towarzyszyło mu wszędzie. Charakterystyczną cechę gry G-a stanowi wdzięk poetyczny we frazowaniu okresów muzycznych, dotknięcie nadzwyczaj delikatne, efektowne zestawianie z sobą kontrastów dynamiki fortepianowej, oraz pewne szczegóły techniczne, jak np. rzuty oktawowe w ruchu szalenie prędkim, urocze pianissima i dokładnie odbijane staccata, które wyrobiły mu opinię pianisty jedynego w swoim rodzaju. Lubo G., jako wirtuoz wszechstronnie w swej sztuce wykształcony, uprawia wszystkie rodzaje muzyki fortepianowej i każdy utrzymać potrafi w stylu odpowiednim, wszakże najdokładniej rozumie,

A. Pol.

>. Pol.

i najsilniej odczuwa nastroje dzieł szkoły romantycznej, zwłaszcza Schumanna, i utwory kompozytorów doby ostatniej. G. doświadczał też swych sił ua polu kompozycyi muzycznej z powodzeniem. Jego pieśni na głos pojedynczy, romanse, homoreski i t. p., w szczególności zaś słynne parafrazy walców Straussa, dużą cieszą się wziętością. G. posiada parę oznak honorowych, oraz tytuł pianisty dworów austryackiego i pruskiego.

Grünfeld Henryk (*    21 kwietnia 1855

w Pradze), utalentowany wiolonczellista niemiecki, brat Alfreda, znakomitego pianisty. Po u-kończeniu konserwatoryum w Pradze, udał się w 1873 r. do Wiednia, gdzie otrzymał miejsce solisty w operze komicznej. Od 1875 r. mieszka stale w Berlinie. Wraz z pianistą Pauerem

1    skrzypkiem Hessem urządzał głośne wieczory tercetowe, w Berlinie stale, w innych miastach niemieckich przygodnie. W 1886 r. G. otrzymał tytuł pianisty dworu pruskiego. Jako wirtuoz odznacza się pięknym tonem, techniką wyrobioną dokładnie, oraz uczuciem i smakiem wytwornym.

Grünhagen Kolmar, historyk szląski (* d.

2    kwietnia 1828 r. w Trzebnicy), odbywał studya uniwersyteckie w Jenie, w Berlinie pod kierownictwem Rankego i we Wrocławiu. Na podstawie rozprawy o papieżu Urbanie II otrzymał w r. 1850 w Halli doktorat filozofii. W r. 1853 został nauczycielem Fryderykowskiego gimnazyum we Wrocławiu, a w dwa lata później, w r. 1855, habilitował się, jako docent historyi przy tamtejszym uniwersytecie. W roku 1863 został dyrektorem Archiwum państwowego ( Staatsarchiv) we Wrocławiu, a jednocześnie objął tamże redakcyę rocznika: „Zeitschrift des Vereins für Geschichte und Alterthum Schlesiens”. W r. 1866 otrzymał katedrę nadzwyczajną historyi (Szląska), poczem ogłosił wkrótce i ćwiczenia seminaryjne z zakresu paleografii i dyplomatyki dla młodzieży uniwersyteckiej). D. 11 stycznia 1871 r. powołano go po ustąpieniu v. Görtza na prezesa wspomnianego „Towarzystwa historycz-no-archeologicznego szląskiego” (Verein... jak wyżej), a w r. 1878 G. stanął również na czele Muzeum starożytności szląskich (Museum Schlesischer Alterthümei). Nakoniec, w r. 1886 spadł nań zaszczyt, w stosunkach pruskich najwyższy: tytuł tajnego radzcy archiwalnego (Geheimer Archivrat). Jako historyk jest G. doskonałym przedstawicielem drugorzędnego typu uczonych niemieckich—typu, na który składają się tam liczni, a niekiedy nader zasłużeni badacze lokalnych dziejów prowincyonalnych. Urodzony na Szląsku i rozmiłowany w jego przeszłości, nie zasługuje wprawdzie G., jako dziej opis, na miano dyletanta, gdyż, wykształcony specyalnie, posiada duży zasób metody krytycznej, zarówno w analizie źródeł, jak iw syntezie pracy dzie-jopisarskiej, ale dzieła jego noszą, podobnie jak i jego wykłady, niezatartą cechę dość ciasnej wyłączności lokalnej. Brak im powiewu z szerszej niwy historycznej; brak poważniejszego kierunku porównawczego, co sprawia, że Szląsk, izolowany w konstrukcyjnych pracach Grünha-gena z właściwych ram najistotniejszych związków dziejowych, staje się luźnym, a biernym i nader powolnym przedmiotem tych przystosowań historyozoficznych, jakie dyktują autorowi własne jego uczucia polityczne. Trudno nazwać je specyalnie pruskiemi; wirują one wprawdzie w promieniach apoteozy tej niemczyzny, której „sprzeniewierzyli się Habsburgowie” a „której filarem stał się dom Hohenzollernów”, ale wyżej od niego stawia G. linię Piastów szląskich, ubóstwianych przezeń autochtonów umiłowanej dzielnicy, którzy „przyczynili się tak znakomicie do jej zniemczenia”. Dorobkiewiczostwo Hohenzollernów, kłójące niekiedy G-a w oczy, przebacza on im między innemi dlatego, że przecież „płynie w ich żyłach cząstka krwi dostojnych Piastów”. Jest też właściwie G. Szlązakiem-Niemcem, wychowanym i myślącym po niemiecku i nie tyle może stronniczym, ile, dla braku tra-dycyi i sposobności, pozbawionym gruntowniej-szej znajomości języka oraz dziejów polskich i czeskich, stanowiących właściwe a szersze środkowisko rozwoju historycznego ziem szląskich. Zaznaczone wyżej cechy charakterystyczne i wady kardynalne obciążają wszystkie konstrukcyjne prace G-a, począwszy od najważniejszego jego dzieła: Historyi Szląska („Geschichte Schlesiens”, 2 t, wyd. 2-e Gotha 1884 —1886), która zapewniła mu rozgłos szeroki, a skończywszy na licznych jego rozprawach monograficznych, traktujących przeważnie o dziejach szląskich po wojnie Siedmioletniej. Ważniejszą atoli od dziejopisarskiej, bo prawdziwie doniosłą i poważną, jest wartość rzeczowa naukowej działalności G-a. Jako długoletni prezes „Ve-reinu”, zapoczątkowanego przez Büschinga na początku XIX w., a wskrzeszonego w r. 1846 przez pierwszego prezesa, Stenzla, oraz jego następców: Roepella, Wattenbacha i v. Görtza, G., następca tego ostatniego, położył dla historyi Szląska zasługi istotnie olbrzymie. Dzieje tej prowincyi, leżące przed nim niemal odłogiem, którym poza świetną, lecz krótką, działalnością Stenzla (1846—1855), następcy jego w Towarzystwie Roepell (1854 —1859), Wattenbach (1859—1862) i v. Görtz (1862—1871) zajmowali się mało, zyskały, dzięki zabiegom G-a, szeroką podstawę źródłową. Jeszcze za Wattenbacha i v. Görtza był on gorliwym współpracownikiem wydawnictw „Vereinu”, którym, jako prezes, poświęcić miał całkowicie trzydziestoletnią działalność swoją (od stycznia 1871 r.), pracując wyłącznie nad dziejami Szląska, zachęcając do tej pracy inne siły naukowe (Markgraf, f Pfotenhauer, Wutke, Kronthal, Krebs i in.), gromadzone w podległem mu Archiwum państwowem, lub instalowane przy

J. K. K.

24 str.).

Grünne, hrabiowski ród holleuderski, którego członkowie obecnie mieszkają w Austryi i Belgii; wybitniejszymi z nich byli: 1) G. Filip Ferdynand Wilhelm, generał jazdy au-stryackiej (* 1762 — f 1854), od r. 1796 był adjutantem arcyksięcia Karola i odznaczył się w wojnie 1800 r., przeszkodziwszy wtargnąć Francuzom do Tyrolu. Po bitwie pod Hohenlinden prowadził z generałem francuskim, La-horie, pertraktacye do pokoju lunewilskiego. W r. 1804 był członkiem kommissyi, utworzonej w celu reorganizacyi armii. Ogłosił drukiem „Die Relation der Schlachten bei Aspern, Wagram und Znaim im J. 1809” (Wiedeń 1810).

innych instytucyach naukowych wrocławskich, wygłaszając odczyty historyczne na miejscu i w miastach prowiucyonalnych, szerząc gorące zamiłowanie przeszłości kraju, a wreszcie, pomnażając zasoby finansowe „Vereinu” 'przez jednanie mu członków.—W czterdziestu tomach rozpraw monograficznych z historyi Szląska (Zeitschrift... jak wyżej) nazwisko G-a panuje, jakby niepodzielnie, a dwudziestotomowa serya Scriptorum rerum Silesiacarum, czyli źródeł dziejowych szląskich, wydawanych wedle obowiązujących zasad naukowych, zawiera liczne publi-kacye G-a z zakresu dyplomatów, korresponden-cyi politycznej i regestów. Zjednoczenie zarządu Archiwum państwowego i wydawnictw rzeczonych w rękach G-a wyposażyło te publikacye w bogactwo najcenniejszego materyału naukowego. W hołdach, składanych G-owi w r. 1896 z powodu półwiecza „Vereinu”, a 25-lecia jego pre-zesowstwa, nie było przesady. Zarówno pochwały, wygłoszone przez Hermana Markgrafa w pięknie wydanem dziele: „Der Verein für Geschichte und Alterthum Schlesiens in den ersten 50 Jahren seines Bestehens” (Wrocław 1896), jak i „laurki”, zamieszczone przez innych członków obchodu w pismach okolicznościowych, należały mu się słusznie. Kiedykolwiek bowiem i w jakimkolwiek duchu dzieje Szląska przedstawione będą, ogrom pracy G-a, poświęcony przeszłości tej dzielnicy, przewyższy zawsze sztandary polityczne chwili i wykaże swą niespożytość. Z ważniejszych dzieł G-a wymieniamy następujące: „Adalbert Erzbischof von Hamburg, und die Idee eines nordischen Patriarchats” (Lipsk 1854); „Breslau unter den Piasten, als deutsches Gemeinwesen” (Wrocław 1861); „Friedrich der Grosse und die Breslauer 1740—1741” (tamże 1864); „Die Hussitenkriege der Schlesier” (tamże 1872); „Geschichte des ersten schlesischen Krieges” (Gotha 1871, 2 t.); „Geschichte Schlesiens” (tamże 1884—86 2 t.) oraz „Schlesien unter Friedrich dem Grossen” (Berlin 1889 — 92, 2 t.). Ważniejsze publikacye źródeł zamieścił G. w „SS. rr. Siles.”, a mianowicie w tomie III: „Geschichtsquellen Breslaus im XIV Jahrhundert’1 („Codex diplomaticus Silesiae”), w t. VII i XVI: „Regesten zur schlesischen Geschichte bis 1315”, oraz w t. VI: „Registrum S. Wenceslai”. Nadto ogłosił w r. 1871 we Wrocławiu „Geschichts-quellen der Hussitenkriege”, a wspólnie z Mark-grafem w Lipsku (w „Publikationen aus den königlichen Staatsarchiven” z 1881 r.) „Lehnsund Besitzurkunden Schlesiens und seiner Herzogtümer bis zum Jahr 1527”.

Grünhut Karol, prawnik austryacki, profesor prawa handlowego w Wiedniu (* na Węgrzech 1844 r.); wykłada od r. 1872. Od roku 1874 wydaje nader poważne czasopismo prawne „Zeitschrift fuer privat- und öffentliches Recht” (dotychczas 26 tomów). W nauce uchodzi za największego znawcę prawa wekslowego.

Niezależnie od licznych prac drobniejszych („Die Lehre von der Wechselbegebung und Verfall” 1871; „Das Eiiteignungsrecht” 1873; „Das Recht des Kommissionshandels” 1879), wydał znakomite dzieło poświęcone prawu wekslowemu, zamykające, według słów krytyki, „nasze stulecie pracy w zakresie tego przedmiotu”—p.

t. Wechselrecht (w zbiorze Bindinga „System. Handbuch der deutschen Rechtswissen-schaft”, 2 tomy, ogółem 1 099 str., 1897 r.). Cechy charakterystyczne tej pracy dają się sprowadzić do kilku wybitnych punktów: bogate podłoże historyczne (G. daje obraz rozwoju prawa wekslowego w Niemczech od XVII stul., I, 188 — 237), rzecz zazwyczaj w zakiesie tej dyscypliny lekceważona, aczkolwiek pierwszorzędne posiadająca znaczenie przy rozstrzyganiu kontrowersyj i jako przeciwwaga rabulistyki słownej, znaczenie większe niż dogmatyka sama, tembardziej, że ordynacya wekslowa niemiecka jest wypadkową rozwoju stuletniego zwyczajów i potrzeb praktyki kupieckiej. Następnie rzuca się w oczy oświetlenie porównawcze przedmiotu. G. korzysta na każdym kroku z kodeksów i doświadczeń obcokrajowych. Jeżeli można żywić, uzasadnioną poniekąd, nadzieję, że doczekamy się we względnie niedalekiej przyszłości wszechświatowego (powszechnego) prawa wekslowego, to w wypadku tym dzieło G-a przyczyni się w znacznym stopniu do przyśpieszenia owej chwili, dzięki przejrzystemu i wszechstronnemu opracowaniu materyału kodeksowego. Wreszcie ma G. tę jeszcze zasługę, że na każdym kroku uwzględnia potrzeby praktyki prawnej i rzeczywistości życiowej. Wszędzie widzimy, że autor zdaje sobie sprawę z gospodarczego znaczenia aktów wekslowych i w świetle potrzeb życia ekonomicznego, określa i ocenia wartość oddzielnych reguł prawa wekslowego. W roku 1900 ogłosił G. skrócone wydanie dzieła powyższego, przeznaczone dla młodzieży uniwersyteckiej, p. t. „Lehrbuch des Wechselrechts” (Lipsk), a w zbiorze „Grundriss des oesterreichischen Rechts”, jako ósmy rozdział tomu pierwszego, maleńki konspekt pod tyt. Grundriss des Wechselrechts” (ib. 1899,

s. p.

Dr J. P.

2) G. Karol Ludwik, generał jazdy, syn Filipa (* 1808 — f 1884), adjutant cesarza Franciszka Józefa od r. 1850, był znany jako zwolennik absolutyzmu i w znacznej mierze przyczynił się do mianowania Gyulaya’a najwyższym wodzem we Włoszech w r. 1859. Niepowodzenia Austryi w wojnie włoskiej zmusiły go do wzięcia dymmissyi.—3) G. Filip, syn Karola, generał austryacki (* 1833), w r. 1850 wstąpił do wojska i w r. 1806 walczył w randze podpułkownika we Włoszech; w r. 1877 został generałem, a w 1882 dowódzcą dywizyi 12-ej i marszałkiem-porucznikiem, nakoniec w r. 1889 dowódzcą 8-go korpusu i feldzeugmeistrem. N-Grunpeck (Grunpeck h, Gruenpeck, Gruenbeck) Józef (* w Burghausen nad rz. Salzach w Bawaryi około r. 1470 —+ po r. 1531) dodawał zwykle do nazwiska swego „de Burck-h au sen”, humanista, astrolog i historyk, sekretarz cesarza Maksymiliana I. Dzieje życia jego są znane tylko z pism, dość licznych, po nim pozostałych; z nich dowiadujemy się, że skończył nauki uniwersyteckie i został magistrem (prawdopodobnie sztuk wyzwolonych) krótko przed r. 1496, w którym drukiem ogłosił pierwszą pracę swą p. n. „Prognosticon s. indi-cium ex coniunctione Saturni et Jovis etc.” (Wiedeń 1496). Najpóźniej od r. 1522 używał też tytułu doktora, może teologii; lekarzem, jak twierdził A struć (ob.), a za nim inni, nie był nigdy. Około r. 1498 odbył podróż do Włoch, stamtąd w towarzystwie kilku kupców udał się do WTęgier i Polski. Powróciwszy do Niemiec, dostał się na dwór cesarza Maksymiliana I, który go zamianował swym sekretarzem, najpóźniej w r. 1501. Od r. 1507 przynajmniej, ale może być, iż wcześniej, należał do stanu duchownego i był nawet później spowiednikiem cesarza, któremu służył do śmierci jego (r. 1519), poczem przemieszkiwał przeważnie w Norymberdze. Ostatnie dzieło jego, treści astrologicznej, wyszło tamże w r. 1531. G. był mężem uczonym, zajmującym się bardzo różneini rzeczami, pisywał rozprawy astrologiczne (tych najwięcej), komedye, rozstrząsania teologiczne, dzieje spół-czesne i książki lekarskie; prac ogłoszonych drukiem pozostało po nim 19. Między r. 1515 a 1519 napisał „Historia Friderici III et Maxi-miliani I” (z rękopisu wydał Chmel w dziele „Der österreichische Geschichtsforscher”, Wiedeń 1838; T. I, str. 64 do 97) i „Lebensbeschreibung Kaiser Friederichs des III (V) und Maxi-milianus des I” (z rękopisu wydał J. J. Moser— Tubinga 1721, w 8-ce str. 100; nie jest to przekład książki łac., wymienionej powyżej, lecz o-pracowanie odmienne w języku niem., dokonane między r. 1526 a 1530). Najważniejsze z dzieł G-a są następujące: „Tractatus de pestilentiali Scorra sive Mało de Franzos etc.” (Augsburg 1496), „Ein hübscher Tractat von dem Ursprung des Bösen Franzos, das man nennet die Wyl-

den Wärtzen etc.” (tamże tegoż r.—jest to przeróbka popularna pracy poprzedzającej) i „Libel-lus J. G... de Mentulagra, alias Morbo Gallico” (1503 b. w. m. dr.—w książce tej G. opisuje własną historyę choroby). Trzy książeczki na końcu wymienione, dla dziejów przymiotu (ob.) są niezmiernie cenne, jako pochodzące z czasu, w którym choroba ta po raz pierwszy zaczęła szerzyć się po Europie, a nadto, jako pisane przez autora, któremu bardzo dała się we znaki.—Por. C. H. Fuch sa „Die ältesten Schriftsteller über die Lustseuche in Deutschland etc.” (Getynga 1843; str. 1—70, przedruk trzech rozpraw o przymiocie, i str. 382—392 życiorys i bibliografia b. staranna i dokładna).

Grunpeckh J., ob. Grunpeck.

Grunt, ob. Ziemia.

Gruntowe ciężary. Różne formy i rodzaje opodatkowania gruntu, czyli własności rolnej, noszą nazwę ciężarów gruntowych. , Jest to sposób opodatkowania zarazem najdawniejszy i najpowszechniejszy. Ponieważ na nizkim stopniu kultury ludów grunt stanowił jedyne prawie, a przynajmniej najzyskowniejsze, źródło dochodów gospodarczych, przeto wszędzie najwcześniej ukazywał się podatek gruntowy. W pierwotnej swej postaci miał on jednak charakter inny, niż obecnie: był daniną osobistą, spadającą na jednostkę—na uprawiacza, posiadacza, czy czynszownika gruntu. W ustroju patryar-chalnym i feudalnym, pomiędzy uprawiaczem gruntu (niezawsze będącym jego właścicielem) a państwem, władzcą udzielnym, albo panem uprawiacza, wytwarzał się stosunek lenny, pańszczyźniany, a więc wogóle stosunek zawisłości, polegający na tern, że pewna część płodów gruntu, lub ich wartości, przechodziła jako danina do instytucyj, czy osób, z praw udzielnych i zwierzchniczych korzystających. Dopiero na wyższym stopniu rozwoju państwa daniny te zamieniły się na prawidłowy podatek, spadający, nie bezpośrednio na osobę, lecz na grunt. Ale jeszcze i wówczas podatkiem obciążano całe terrytorya, bez względu na wartość i wydajność gruntu, przyczem w obrębie danego obszaru następował dopiero podział ciężarów pomiędzy po-jedyńczymi właścicielami. W dalszym ciągu, gdy urobiły się już doskonalsze formy skarbo-wości państwowej i gdy ustaliły się pojęcia o prawidłowych podatkach, ciężary gruntowe zostały ustosunkowane podług gatunków i wydajności gruntów. Za podstawę do tego służą tak zw. kadastry, czyli wymiary posiadłości ziemskich, klasyfikujące grunty i szacujące ich dochody. W urządzeniach podatkowych przeszłości była dążność do bardzo znacznego obciążania gruntów, jako głównych źródeł życia zarobkowego; w miarę rozwoju przedsiębiorczości przemysłowej i porządku kapitalistycznego punkt ciężkości podatków przenosi się na przemysł, handel i na kapitał. Szczegóły o cię-

żarach G-owych podane będą w artykule o „Podatkach". O formie tych ciężarów, noszącej w tutejszem prawodawstwie podatkowem nazwę „podatku gruntowego”, ob. Gruntowy poda-

dzieli grunty na 4 klasy, podług urodzajności i przeznaczenia. Taryfa określa stałą wysokość podatku, przypadającą z jednego morga (miary nowopolskiej), każdej poszczególe klasy gruntów w różnych miejscowościach Królestwa Polskiego. Prócz podatku głównego płaci się dodatkowy, który wynosi 50°/₀ pierwszego. Podatek dodatkowy z mocy manifestu koronacyjnego zmniejszony został do połowy na przeciąg 10 u lat (do r. 1905,). Podatek G. włościański główny płaci się w dwóch ratach: od kwietnia do maja i od listopada do grudnia. Podatek dodatkowy płaci się jednorazowo od listopada do grudnia.— 3) Podatek G. od osad rolnych, t. j. osad powstałych z dawnych miast i miasteczek, opiera się na ustawie z d. 1/13 czerwca 1872 r. Podatkowi temu podlegają wszystkie grunty, znaj-dające się w obrębie osady, bez względu na to, czy stanowią własność prywatną, rządową lub instytucyj publicznych—a wyjątkami temi same-mi, co powyżej. Jednostką podatkową jest cała osada rolna. Za podstawę do obliczania podatku służą odpowiednie „opisy”, przez izby skarbowe przy pomocy urzędów powiatowych sporządzane i poprawiane. Podatek G. od osad zależy od klasyfikacyi i taryfy gruntowej. Ponieważ prawa mieszkańców osad zrównane zostały z prawami włościan, przeto klasyfikacya i taryfa są te same, co i dla gruntów włościańskich. Obok podatku G-ego głównego płaci się dodatkowy, stanowiący 50°/₀ pierwszego. Terminy płatności są te same, co przy podatku włościańskim.—Podatek G. obejmuje jeszcze, na zasadzie prawa z d. 29 czerwca 1899 r., dawny podatek kwateruukowy, który od tego terminu został zniesiony jako samoistny i dołączany jest do dodatkowego gruntowego, tworząc 10°/₀ jego

St. A. K

t e k.

St. A. K.

Gruntowy podatek jest to w szeregu ciężarów gruntowych tutejszego kraju samodzielna postać podatku, spadająca na własność rolną.

Podatek ten dzieli się w szczególności na: 1) dworski, 2) włościański i 3) od osad rolnych, a każda z tych trzech postaci jeszcze na: a) główny i b) dodatkowy. 1) Podatek G-owy dworski obowiązuje na zasadzie Najwyż. zatw.

Ustawy z d. 8/20 grudnia 1866 r. Pobiera się on ze wszystkich gruntów w Królestwie Pol-skiem, z wyjątkiem: włościańskich, podległych ukazowi z r. 1864, a opłacających podatek G-owy włościański; gruntów miejskich, lasów rządowych, gruntów należących do instytucyj dobroczynnych, gruntów należących do zakładów duchownych i duchowieństwa wszystkich wyznań, lecz przywiązanych do godności, nie do osób; osad szkolnych; gruntów pod cmentarzami; gruntów pod rzekami, strumieniami, stawami, jeziorami i wo-góle nieużytkami. Jednostką płatniczą tego podatku jest każda własność ziemska, posiadająca księgę wieczystą i położona w jednym powiecie; część dóbr, w różnych powiatach położona, tworzy odrębne jednostki podatkowe. Podatek z dzierżaw wieczystych opłacać powinien dzierżawca wieczysty. Klasyfikacya podatku G-ego dzieli grunty na 5 klas, stosownie do ich urodzajności i przeznaczenia. Odpowiednia taryfa określa stałą stopę podatku każdej w ogólności klasy, różną w rozmaitych miejscowościach Królestwa. Obok tego podatku głównego opłaca się dodatkowy, stanowiący 53°/₀ pierwszego.

Grunwald, dzisiejsze Grünfeld, jest to wieś, położona w regencyi Prus Wschodnich, w powiecie Ostrodzkim (Osterode), w odległości ³/₄ mili od miasteczka Dąbrówno (Gilgenburg), a y₄ mili od wsi Tannenberga czyli Sztymbarku. Wszystkie te miejscowości zamieszkane są przez Mazurów, którzy mówią czysto po polsku, lecz dzisiaj nazywają siebie Niemcami. Tu się rozegrała Bitwa dnia 15 lipca 1410 roku Krzyżaków z Polakami i Litwinami wielka, wiekopomna, tak ogromem sił walczących, jako też doniosłością skutków. Zakon zgromadził na „wielką wojnę" nietylko wszystkie kontyugensy z własnego państwa, ale zwerbował najemuików dużo z Europy środkowej i miał ochotników czyli „gości”, przybyłych na służbę N. Maryi Panny, jego opiekunki. Tak, znajdowali się zaciężni z Niemiec w chorągwi 2-ej, Frankończycy w 3-ej, a najznakomitsi rycerze niemieccy pod 5-tą, św.

Z mocy manifestu koronacyjnego z d. 14/26 ma- kwoty poborowej, ja 1896 r. podatek G-owy w dziesięcioletnim okresie (do r. 1905) zmniejszony został o 50°/₀.

Od podatku dodatkowego wolne są posiadłości dworskie drobne, zawierające najwyżej 60 morgów; wyjątek ten nie stosuje się do powiatu Warszawskiego. Za podstawę do obliczania podatku G-ego służą deklaracye podatkowe, w r.

1865 przez właścicieli ziemskich ułożone, a sprawdzone przez władze skarbowe. Podatek G. główny opłaca się w dwóch ratach: w styczniu i lip-cu; dodatkowy—w kwietniu i październiku. —

2) Podatek G-owy włościański opiera się na zasadach Najw. zatw. Ustawy z d. 15/27 grudnia 1868 r. Podlegają mu wszystkie grunty, przeszłe na własność włościan z mocy ukazu marcowego 1864 r., z wyjątkiem: korzystających z terminowych ulg w opłacie podatków; zajętych bezpłatnie pod kościoły, cmentarze, szkoły, zakłady dobroczynne i publiczne; nieużytków. Jednostką podatkową jest każda wieś, posiadająca Jerzego, Austryacy żołdowi w 16-ej sztumskiej, osobną tabelę likwidacyjną, bez względu na licz- Westfalczycy składali całą 18-tą, cała 26'-a nie-bę siedzib włościańskich. Podatek zależy od miecka służyła na własnym koszcie, podobnie klasyfikacyi i taryfy gruntowej; klasyfikacya jak 27-a z samych Szwajcarów złożona, 37-a zwa-

ła się Nadreńską, ponieważ liczyła 60 kopij rycerskich z krajów Nadreńskich, 40-tą stanowiło 80 kopij ochotniczych z Miśnii, na własnym koszcie, 41-a była Brandenburską, w 48-ej znajdowali się rycerze z dworu cesarza Zygmunta Luksemburczyka, 52-a nosiła miano Brunświckiej, wreszcie Szlązacy przyszli pod chorągwią (4-tą) wynarodowionego Piasta, księcia Oleśnickiego (Oels). Pomorzanie tworzyli 42-gą chorągiew, Szczecińską, pod dowództwem swego księcia Kazimierza. Zresztą mniej lub więcej cudzoziemskich najemników znajdowało się w każdej innej chorągwi, a szczególnie Czechów i Morawian. Na polu bitwy stanęły 52 chorągwie. Mogło ich stanąć znacznie więcej, gdyby się przyłączyły były wojska 5-ciu komturów, którzy strzegli bezpieczeństwa Nowej Marchii, Pomorza, Ziemi Dobrzyńskiej i granic Litwy oraz Żmudzi (Kuch-meister, von Plauen, Rollman, von Rein i Zen-ger). Król Władysław Jagiełło wyprowadził ze wszystkich ziem Korony polskiej wraz z Rusią Halicką i Podolem, tudzież z księstw mazowieckich równą prawie liczbę: 51 chorągwi, lecz przewagę liczebną osiągnął przez połączenie się z wielkim księciem Litwy, Witoldem, który wiódł pod 40 chorągwiami swoich Litwinów, Rusinów i osiedlonych niedawno Tatarów. Najemnicy obcy znajdowali się tylko w chorągwi 4-ej, św. Jerzego, pod dowództwem Sokoła i Zbisławka, oraz 50-tej, Gniewosza z Dale wic. Chorągiew Jana Jenczykowica składała się z Morawian, ale służyła ochotniczo. Połączenie wojsk nastąpiło pod Czerwińskiem, gdzie się odbywała przeprawa przez Wisłę po moście łyżwowym w dniach 30 czerwca — 2 lipca. Wybór miejsca i czasu, ścisłość wykonania planu mobiliza-cyi i koncentracyi wielkich mas wojska przy ówczesnych drogach, a raczej bezdrożach, świadczą o mądrości wodzów. Z Czerwińska cała masa ruszyła w najprostszym kierunku na Malborg, jako na główne siedlisko potęgi Zakonu, ale, doszedłszy do rzeki Drwęcy, ujrzała (10 lipca) brzeg przeciwny obwarowany ostrokołami i obsadzony armatami. Wielki mistrz, Ulryk von Jungingen, zagrodził w ten sposób drogę i oczekiwał nieprzyjaciela tutaj, w swoim obozie pod Kurzętnikiem (Kauernik). Czy można było atakować go w takiej pozycyi, czy nie należało szukać innego pola do walki z nim? rozstrzygnąć miała rada wojenna, do której król wyznaczył 7-miu dostojników: kasztelana krakowskiego Krystyna z Ostrowa, wojewodów: krakowskiego Jana Tarnowskiego, poznańskiego Sędziwoja Ostroroga i sandomierskiego Mikołaja z Michałowa, podkanclerzego księdza Mikołaja, marszałka koronnego Zbigniewa z Brzezia i podkomorzego krakowskiego Piotra Szafrańca pod pre-zydencyą wielkiego księcia Witolda. Dwóch przewodników miało stać przy namiocie na zawołanie, żeby informować o drogach i topograficznych właściwościach okolicy. Rada orzekła,

że należy cofnąć się do Ludzborza (Lautenburg), a potem przez Działdów (Soldau) zmierzać do Hohensteinu, żeby obejść rzekę Drwęcę aż poza jej źródła. Ogłoszono artykuły porządkowe: hasła ma wydawać jedynie trębacz królewski; pierwsze trąbienie będzie hasłem do wstawania, drugie do siodłania koni, trzecie do marszu; każdy ma posuwać się naprzód przy swoim znaku, a przodować będzie marszałek koronny z chorągwią mniejszą królewską.— Więc 11-go lipca rozpoczęło się wykonanie nowego planu. Obóz zwinięto o świcie i armia przyszła aż do wsi Wysokiej (Hohendorf) pod Działdowem. Była-to odległość 6-milowa. Nazajutrz wypoczywano. Do króla przyjeżdżał poseł z wypowiedzeniem wojny od cesarza Zygmunta; miał posłuchanie tajemne, ale zapewne powiózł dokładne wyjaśnienie marszu wielkiemu mistrzowi, bo ten kazał zaraz zbudować 12 mostów na Drwęcy pod Bratyanem, a gdy były gotowe, poszedł naprzełaj przez Lubawę pod G. i Tannenberg, żeby znów przeciąć drogę królowi. Dokazał tego, ponieważ dnia 13 lipca armia królewska doszła tylko do Dąbrówna i stanęła na nocleg nad jeziorem; część rycerstwa, zbliżywszy się do obronnego miasta, uderzyła na nie, wdarła się do środka, wycięła załogę, zrabowała i spaliła domy, a z tego powodu dzień następny, 14 lipca, zeszedł na rozdzielaniu jeńców i łupów; chłopów i mieszczan puszczono do domu; zatrzymywano tylko szlachtę i mnichów. Deszcz ulev.ny i wicher gwałtowny opóźniły wyruszenie z obozu dnia 15 lipca; wypogodziło się niebo dopiero wtedy, gdy wojsko doszło do jeziora Lubeń. Tu pobożny Jagiełło kazał ustawić kapliczkę na górze nadbrzeżnej, żeby wysłuchać Mszy św., aliści niebawem zaczęli przybiegać jeden po drugim posłańcy od chorągwi nadwornej z doniesieniem o zbliżaniu się Krzyżaków. Król rozkazał posłać marszałka z 4—6 chorągwiami na ich spotkanie, poczem udał się na nabożeństwo. Modlił się długo, bo klęczał jeszcze po wysłuchaniu dwóch Mszy św. Tymczasem wszakże Zyndram z Masz-kowic, miecznik ziemi Krakowskiej, uszykował chorągwie polskie, a Witold swoich Litwinów, prawdopodobnie we trzy linie, ponieważ pieśń ludowa wspomina o dwóch ulicach, po których przejeżdżał książę, poprzedzany przez pachołków, niosących „dwie szablice”. Wzgórza, porosłe lasem, zakrywały większą część tych hu-fów przed okiem wielkiego mistrza, spoglądającego ze wzgórz Tannenberga. Wysunął on był pierwotnie swój hufiec św. Jerzego na pierwszą linię, lecz, spostrzegłszy późuiej obok Litwinów długie szeregi chorągwi koronnych, kazał posunąć się dalej wprawo przed G-em dla wyrównania długości czoła, a pod Tannenbergiem uszykował w tej samej linii huf drugi, t. zw. walny. Pozostał mu jeszcze trzeci w odwodzie, z tyłu. Zniecierpliwiony długiem, trzygo-dzinnem oczekiwaniem na wystąpienie wojsk

Drogi pochodu wojsk: polsko-litewskiego i krzyżackiego,

nakreślone przez Konst. Górskiego, pułkownika.

X-

^i^TtooRG

yy (Mołi««iu^)

r./oo sco

"sT

tfrcAct) tvoyjÂXi <j

‘ùsWJÂseÿû Mnyzjyz/t*zuc ——

o Hohen j/e/n

73 roJia-n*,

-qZaCawajbh^i ^ *MûJ*fcn

* *■ - -y-ś~- . - ■-^y0lO*int*l6cr‘Q

(jruryvolfl o.    J

sj-KfliMfrrHkj    *

/*

\ ♦

Mézhfî’* OÏ'l'MOH'OfJrV

tu</y

oRjpm, £„„j,;£k oZorc

nurv

C q Mława*

\S2m0k

'•■o/ti

0 łiac/aj.

c&oro, q'/u}cAx>u/û

)Płock

QpfunJ,

Concbm 0

'dróD O

O Ctijtvrfshsn -y£Vozs£*'

ic :

i

ÇiSodiar.TM

fcfloJvu/bri-Luf»

*s

i

Łowią

Q^ShiflucWiU

TWy/ołiMrhJCŁ,

4 i2>ticijva

^LuóorA

olVo/kort

©-Piotrkom

ddfnłoicrtu-pricd) iitu/o^

fi

JZł/ijjiru.

iL’

•rryzou/j

IM

/Ki

Plan bitw/ pod G r u n w ad d e m.

podług Konst. Górskiego, pułkownika.

yGiaienu.yirrdd rozjfciyeyntf/yem-

^Tdnyiaay

•4

v'V

.d:Wąi'’%d

w fu,    sd\Jr.........-

yVU

M '*W' ft tf * \ \.#*r

.ÿ tesfe %■* æ.' t /pmäguädMim

d;d$t    . /

: ''ÄSasi-'. gäsS-'i ' 3® "^fe

d'ddiÊÊmM " liiispisjKtii*

MfmMSäAägVi

mĘ^m

|pp*f

Sagi»

Mit! JÖf .,

WMmmß

MSSmk !&?

.V

\'f.

I/Ï

^xiwy^a^g

rr

"aeiv

Rno. Po» On.tr. Ze.z. 2üT. T. XiVI

119

Grünwald Maks.

T. K.

nieprzyjacielskich z lasu, bo Jagiełło po nabożeństwie i po spowiedzi, odbytej na koniu przed ks. podkanclerzym, pasował jeszcze 1 000 szlachty na rycerzów, wielki mistrz posłał mu dwa gołe miecze na znak wyzwania. Miał też podobno cofnąć swój szyk, żeby dać mu lepsze pole do walki, lecz to cofanie mogło być wyrównywaniem czoła przez połączenie dwóch hufów. Dopiero około południa dały się słyszeć hasła bojowe i pieśń wojenna Polaków „Bogarodzica”. Liczne armaty krzyżackie dały ognia podwakroć; odpowiedziały im polskie: lecz obie strony zmarnowały proch, bo nie umiano jeszcze strzelać trafnie. Los bitwy miała rozstrzygnąć konnica. Starcie nastąpiło w pełnym pędzie koni w dolinie, na którą zbiegły ze swoich wzgórzy oba wojska. Po upływie godziny chwiać się poczęli gorzej uzbrojeni i na słabszych koniach siedzący Litwini, usunęli się do trzeciego hufu, a potem wszyscy poszli w rozsypkę, prócz trzech rot smoleńskich, które walecznie przedarły się do lewego czyli polskiego skrzydła. Walny huf krzyżacki puścił się w pogoń. I Polacy mieli chwilę rozpaczliwą, gdy upadła ich wielka chorągiew, a Krzyżacy zaczęli śpiewać swoją pieśń tryumfalną: „Christ ist erstanden”. Ale Witold nadbiegł z największym pośpiechem i wprowadził do walki huf z dalszej linii, czem najbardziej przyczynił się do przechylenia zwycięstwa. Albowiem wsparci świeżemi siłami Polacy przełamali pojedyńczą linię krzyżacką. Nie zdołali odeprzeć ich wracający z pościgu na zmęczonych koniach zwycięzcy Litwinów, chociaż porzucili prowadzonych jeńców i łupy i wmieszali się między walczące tłumy. Ostatnie wysilenie uczynił wielki mistrz: ruszył osobiście z 16 chorągwiami odwodowemi od Tannenberga, chcąc wykonać uderzenie z boku, lecz zanim zdążył objechać linię bojową półobrotem (herum! herum!), Polacy uszykowali już swoje czoło na jego spotkanie. W śmiertelnych zapasach mistrz zginął wraz ze wszystkimi dostojnikami kapituły zakonnej na tern miejscu, gdzie istnieją dziś jeszcze ruiny kaplicy pamiątkowej. Podczas tego manewru kraniec hufu krzyżackiego zbliżył się do pagórka, na którym stał Jagiełło; poznawszy go, wysunął się z szeregu jeden rycerz, Dypold Kiekierzyc von Dieber, i pędził, godząc w niego kopią, został jednakże wysadzony z siodła przez Zbigniewa Oleśnickiego, młodego wówczas sekretarza królewskiego, i zabity przez orszak, strzegący osoby pańskiej. Przed zachodem słońca zakończyła się bitwa doszczętnem zniesieniem armii krzyżackiej: trupami zasłane było pole, a kto został przy życiu, był jeńcem. Dostały się Polakom wszystkie wozy, działa, 51 sztandarów, z których 7 znaleziono w poblizkim le-sie; były zatknięte w ziemię (Banderia Prute-norum z 2 tablicami w tomie VI dzieł Długosza). Liczbę jeńców podaje Długosz na 40 000, a poległych na 50 000; trudno wszakże wierzyć te-

mu obliczeniu, chociażbyśmy oddzielili kilka tysięcy na poległych Litwinów i Polaków, naprzód dlatego, że liczby zaokrąglone nie pochodzą nigdy z rejestrów autentycznych, lecz z przypuszczeń, a potem, że nie jest znaną liczba ludzi w obu wojskach. Gdyby chorągwie ówczesne były kompletowane podług pewnych etatów, jak szwadrony, bataliony i pułki w armiach dzisiejszych, moglibyśmy oznaczyć w przybliżeniu liczbę wojska krzyżackiego podług 52-ch, a polsko-litewskiego podług 90 ciu chorągwi za pomocą mnożenia przez liczbę głów etatową. Ale ten sposób nie daje się zastosować do wojsk średniowiecznych, a szczególnie do chorągwi polskich, które zachowywały jeszcze ślad pierwotnej organizacyi rodowej (stryjców herbowych). Stąd wynika ogromna różnica w obliczeniach historyków dzisiejszych: 100, 130, 160 tysięcy ludzi, albo 23 600 koni na wojska Jagiełły i Witolda, 83 000 ludzi albo 16 320 koni u Krzyżaków. Bezpieczniej jest polegać na zapisce krzyżackiego domu w Mastrychcie, że rycerzy zakonnych poległo 203, niż na wniosku Szajnochy, że z 700 białych płaszczów pozostało tylko 15, bo w tym ostatnim wypadku niemożliwem-by było dalsze istnienie Zakonu i niepojętą-by była nieudolność Jagiełły w dalszem prowadzeniu wojny. Wystarcza nam skutek oczywisty i pewny, że bitwa pod G-em była wstrząsającym i fatalnym ciosem dla Zakonu, a kamieniem węgielnym dla potężnego później państwa Polsko-Litewskiego. — Źródłem głównem i najobfitszem w szczegóły jest Długosz, on też dostarczył materyału do artystycznych opisów bitwy Szaj-uosze („Jadwiga i Jagiełło”) i Sienkiewiczowi („Krzyżacy” 1900). Inne źródła i opracowania, Voigta, Kohlera, Thunerta ocenił, a nadto okiem wojskowego fachowca obejrzał pole bitwy i okolicę, pułkownik Konstanty Górski, w rozprawie „Bitwa pod Grunwaldem” (odbitka z „Biblioteki Warszawskiej” 1888), objaśnionej mapką pochodu wojsk królewskich i plauem.

Grünwald Maks, rabin, filolog-hebraista, ur. 1853 w Ostrawie morawskiej, um. 1895 w Londynie. Kształcił się w Hradyszczu morawskim i w Wiedniu, w Lipsku otrzymał stopień doktora filozofji. Dla głębszego poznania języków wschodnich, tudzież romańskich, udał się do Paryża, gdzie bawił trzy lata. Wróciwszy do Czech 1877 r., był przez rok nauczycielem (su-plentem) religji w szkole realnej niemieckiej w Budziejowicach, następnie 1878 r. udał się na trzy lata do seminarjum żydowskiego we Wrocławiu i tu otrzymał w 1881 r. dyplom na rabina. Potym zajmował stanowisko rabina okręgowego kolejno w Belowarze, w Chorwacji i w Czechach: w Pisku (1883) i (1886) w Bolesławiu (Mlada-Boleslav, w okręgu Jiczyńskim); wreszcie 1892 r. powołany do Sofji na nadra-bina księstwa Bułgarskiego. W każdym z tych miast używał zarówno przy wykładzie religji

A. A. K.

KS

Fig. 302. Grunwalt (herb).

D.

A. Pol.

jak i w kazaniach, języka narodowego miejscowej ludności. W Czechach, dzięki jego zapoczątkowaniu, ułożono podręczniki czeskie do nauki religji mojżeszowej, dotąd będące w użyciu. Przedmiotem badań naukowych G-a były dzieje Żydów czeskich i zagadnienia z zakresu językoznawstwa. Wiele rozpraw i artykułów tej treści, opartych zawsze na podstawach naukowych, zamieścił w różnych pismach czeskich, niemieckich, francuskich, angielskich i włoskich. Do ważniejszych prac G-a osobno wydanych należą: studjum o pierwiastkach celtyckich w języku francuskim (Berlin 1874); rozprawa o wpływie wzajemnym języków niemieckiego, czeskiego i francuskiego p. n. „Splitter aus der Werkstätte eines Sprachforschers” (1877); „Über den jüdisch-deutschen Jargon” (Budapeszt 1877, wyd. 2-e Praga 1888); „Bibel, Talmud und Evangelium” (Lipsk 1877); „Jüdisches und römisches Recht” (1889). Prócz tego napisał powieść historyczną „Rabbi Simon ben Sakisch”

1    inne. Pewną także wartość dla historji Języka czeskiego mają ogłoszone przez G-a „Ceskć glossy z X do XIII stoleti” (w roczniku Il-m „Véstnika ceské akademie”, 1893).

Grunwalt (Grün-

w a 11 h), herb polski z nadania. W polu błękitnem srebrna podkowa barkiem do góry, na niej takiż krzyż kawalerski; między ocelami strzała żeleźcem na dół. Nad hełmem w koronie dąb z wierzchołkiem uschłym. Nadany dnia 11 marca 1540 roku Michałowi Grunwal-towi z Jasiecza, mieszczaninowi malborskieinu, wskutek adoptacyi przez Feliksa Dołęgę - Srzeń-skiego, wojewodę płockiego, starostę malbor-

skiego. — Źródła: Piekosiński; Ostrowski; „Metryka Koronna”, 57 f. 187.

Gruń, Grunia, rzeka, początek bierze w gu-bernii Charkowskiej, w powiecie Lebiedińskim, z dwóch źródeł; w pobliżu Gruni miasteczka przepływa przez jezioro na iy₂ mili długie, następnie wchodzi do gubernii Połtawskiej, a przebiegłszy 7 przeszło mil, wpada powyżej miasta Hadziacza do rzeki Psioły. Rzeka ta nie jest żeglowną, jednakże nad jej brzegami leży kilka obszernych wsi, z których znaczniejszą jest K a-pustyno. Do G-i wpadają, pomiędzy innemi,

2    rzeczki tegoż imienia: Grunia cicha i Grunia sucha.

Grupa społeczna, ob. Gromada.

Gruppe Otto Fryderyk, filozof, archeolog i poeta (* 1804 w Gdańsku—f 1876 w Berlinie).

Od 1825 studyował filozofię w Berlinie. Z powodu oppozycyi przeciwko panującemu wtedy systemowi Hegla nie mógł pozyskać docentury; zajął się przeto pracą literacką, zrazu jako współpracownik „Preussische Staatszeitung”, której felieton redagował do 1835 r. W 1842 powołano go do ministeryum oświaty, od 1844 był profesorem nadzwyczajnym na wydziale filozoficznym w Berlinie. Przeciwko Heglowi wymierzone są jego pisma: „Antäus” (1831); „Wendepunkt der Philosophie im XIX Jahrhundert” (1834); „ Gegenwart und Zukunft der Philosophie in Deutschland” (1855). W studyum „Ueber die Fragmente des Archytas” (1840) dowodzi, że wszystkie doszłe do nas ułamki pism tego myśliciela są sfałszowane. Oprócz tego napisał: „Die kosmischen Systeme der Griechen” (1851); „Ariadne. Die tragische Kunst der Griechen” (1834); „Die römische Elegie” (1838); „Ueber die Théogonie des Hesiod” (1841); „Minos” (1859) i „Aeacus” (1872); w tych dwu ostatnich pracach zajmuje się interpolacyami w utworach poetów łacińskich, zwłaszcza Horacego, Wergiliusza i Owidyusza. Jako poeta G. najwięcej szczęścia miał w rodzaju epickim. Oprócz „Gedichte” (1835) ogłosił drukiem: Königin Bertha” (1848); „Theude-linde” (1849); trylogię „Kaiser Karl” (1852); „Firdusi” (1856); „Ruth, Tobias, Sulamith” (1857); „Vaterländische Gedichte” (1866). Oprócz tego napisał tragedyę: „Otto von Wittelsbach” (1861) i „Demetrius” (1861), dokończenie fragmentu Schillera. W 1850—55 wydawał „Deutscher Musenalmanach”, oprócz tego zbiory „Der deutsche Dichterwald” (3 tomy, 1849) i „Sagen und Geschichten des deutschen Volks aus dem Munde seiner Dichter” (1854); „Leben und Werke deutscher Dichter” (5 tomów, 1864—70); „Reinhold Lenz, Leben und Werke” (1861); „Deutsche Uebersetzerkunst” (1859).

Gmppetto (włos.), wyr. muzyczne, jest nazwą jednego z ozdobników melodyi, podobnie jak tryl, apodżiatura i t. p., złożonego z kilku nut wartości jednakowej, przydanych do jakiejś głównej nuty w rysunku melodyjnym, którą autor pragnie upiększyć tym dodatkiem.

Grus, ob. Żuraw.

Gruscha Antoni Józef, arcybiskup wiedeński (* 1820 roku w Wiedniu jako syn rękodzielnika); nauki gimnazyalne oraz studya teologiczne odbył w mieście rodzinnem i w roku 1843 przyjął już święcenia kapłańskie. Od r. 1843 do 1846 był wikaryuszem w Pillichsdorfie, a od 1846 do 1851 przy kościele św. Leopolda w Wiedniu, potem został zamianowany profesorem religii w Terezyanum, a w 1885 kaznodzieją katedralnym u św. Stefana. W r. 1853 otrzymał godność tajnego szambelana papieskiego; r. 1863 objął katedrę teologii pastoralnej w uniwersytecie wiedeńskim; 1871 został kanonikiem katedralnym; 1873 wikaryuszem apostolskim ar-

K.

M. Ł.

mii; tegoż roku—biskupem in partibus infidelium, po śmierci zaś Ganglbauera — arcybiskupem wiedeńskim. Z tego tytułu zasiada w izbie panów wiedeńskiej i w sejmie Austryi Niższej. Ogłosił drukiem wiele ze swoich kazań, pisywał różne artykuły do dzienników katolickich i do freiburskiego „Kirchenlexikon” i wydał „Handbuch der kathol. Religionslehre für höhere Lehranstalten” (Wiedeń 1851).

Gmson Herman, przemysłowiec niemiecki (* w Magdeburgu w roku 1821); studya wyższe w zakresie nauk przyrodniczych i filozofii ukończył w Berlinie; początkowo pracował jako technik: w zakładach Borsiga, na drodze żelaznej Berlin-Hamburg, w fabryce machin Wöhlerta w Berlinie, a w r. 1854 został dyrektorem technicznym kompanii parostatków Hamburg-Magdeburg; w następnym roku założył w Buckau pod Magdeburgiem własne warsztaty okrętowe i niewielką odlewnię, w której udało mu się udoskonalić sposoby wyrabiania twardej stali i odlewania z niej rozmaitych przedmiotów, nawet bardzo znacznych rozmiarów. Twarda stal Grusona (Grusonmetall, Hartguss), zastępując dotychczasową stal miękką, znalazła wielkie zastosowanie przy budowie maszyn, jak również dla celów wojennych: przy wyrabianiu pocisków, blach do pancerników, wież opancerzonych itp. Wyroby G-a pozyskały wkrótce szeroki rozgłos, a napływające ze wszystkich krajów⁷ Europy zamówienia przyczyniły się do bystrego wzrostu fabryki, która od r. 1886, pod nazwą „Gruson-werk”, stała się własnością osobnego towarzystwa akcyjnego, a w 1893 przeszła w posiadanie znanej firmy Fryderyka Kruppa z Essen; obecnie w fabryce pracuje 2—3 tysięcy robotników, przy pomocy 64 machin parowych, o sile 1811 koni; głównemi wyrobami są grube blachy stalowe (pancerze) i rozmaite z nich konstrukcye, maszyny dla rozdrabniania ciał twardych, np. rud, używane w górnictwie i w przemyśle cementowym (młyny, walce i t. p.), krany parowe, mo-( tory gazowe i t. d. Sam G. wycofał się od r. 1891 do życia prywatnego, poświęcając swój czas pracom naukowym na polu astrofizyki i pielęgnowaniu swych cieplarni, które należą do najwspanialszych w Europie.

Grusza, drzewo hodowane w całej strefie umiarkowanej dla swych owoców (gruszki), posiadających silnie rozwinięty miękisz jadalny (mięso). Pod względem botanicznym zaliczamy G - ę do rodzaju Pirus (rodzina Pomaceae), w którym stanowi gatunek Pirus communis L. Cechy botaniczne G-y są następujące: słupek o szyjkach wolnych, owoce postaci stożkowatej, wewnątrz z t. zw. kamienistemi komórkami, które bardzo obficie występują w odmianach dzikich lub zdziczałych, u odmian zaś szlachetnych, wyróżniających się soczystem mięsem, znajdujemy ich tylko ślady. Liście owalne, drobnopiłkowane, o szypułce długości blaszki.

Są to drzewa rozmaitej wysokości (6—20 metr.) o koronie stożkowej. — Historya hodowli G-y sięga bardzo odległych czasów, być może* nawet przedhistorycznych. Przynajmniej wiemy, że Starożytni już posiadali liczne szlachetne odmiany tego drzewa, o czem wspominają Teofrastes i Kato. Liczba tych odmian w Wiekach Średnich, a jeszcze bardziej w czasach nowożytnych, wzmogła się niesłychanie. Już w XVII wieku Camerarius mówi, iż niepodobieństwem jest opisać wszystkie rodzaje gruszek. W ciągu zaś XVIII i XIX wieku otrzymano cały szereg nowych szlachetnych odmian, wyróżniających się zarówno rozmiarami jak i wybornym smakiem (np. Kolmarka, Napoleonówka, Bera Diela, Kongresówka i t. d.). Dokładnej liczby hodowanych obecnie odmian podać niepodobna. Oceniają je na 1500. Przyczyna tej mnogości poczęści leży w długim szeregu wieków, w ciągu których drzewo to ulegało wpływom kultury, poczęści zaś objaśnić się daje bardzo prawdopodobnem przypuszczeniem, iż odmiany G-y przedstawiają mieszaninę kilku odrębnych gatunków. Według badania Kocha, nasza G. nie stanowi wcale jednolitego botanicznego gatunku, za jaki ją uznał Liuneusz, lecz powstała ze zmieszania conaj-mniej trzech, przytrafiających się jeszcze i teraz w Europie i Azji, gatunków, a mianowicie: P. Achras Gärnt (pochodzi z Chin, w Europie tylko zdziczała), P. nivalis Jacq. rośnie w Alpach) i P. eleagnifolia Pall. (z Kaukazu i Azyi Mniejszej).—Z tych tedy względów klasyfikacya odmian G-y na zasadzie ich owoców napotyka na znaczne trudności, których dotąd nikomu nie udało się zupełnie szczęśliwie przezwyciężyć. Z podobnych prób na wzmiankę zasługuje podział Lucasa, który wszystkie gruszki na podstawie głównych ich cech (smak)-ułożył w 15 klas, każdą zaś klasę podzielił na 3 rzędy według zabarwienia: 1) owoc jednostajnie zabarwiony, 2) zarumieniony lub 3) ordzawiony), każdy zaś rząd według kielicha, (który po zaschnięciu stale zachowuje się u gruszek) rozłożył na tyleż podrzędów.—Lecz nawet podziału na najgłówniejsze typy, t. j. klasy, nie udało się ściśle przeprowadzić Lucasowi. Tak np. ustanowiwszy dokładnie określoną klasę masłówek {Butterbirnen, Beurrés), jako gruszek o mięsie rozpływającem się przy jedzeniu, o postaci stożkowatej, musiał on jednocześnie ustanowić klasę półmasłówek, lecz o mięsie mniej soczy-stem; w ten sam sposób obok klasy Bergamo-tek—okrągłe, drobne gruszki o mięsie rozpływającem się—znajdujemy klasę półbergamotek, Z innych klas Lucasa wymienimy jeszcze: Kale basy {Calebasses, Flaschenbirnen) wydłużone i ordzawione z jednej strony gruszki, Russse-lety — owoc z jednej strony zarumieniony, Muszkatówki—drobne gruszki o smaku muszkatołowym. Są to wszystko odmiany jadalne na surowo. Istnieją prócz tego gruszki t. z w. kom-

J. Trz.

Sob.

potowe, których twarde mięso staje się zdat-nem do spożycia dopiero po ugotowaniu, oraz

t. z w. moszczówki {Wein, Mostbirnen), z mięsem zawierającem wiele materyj garbnikowych, i dlatego wybornie nadających się do wyrobu win owocowych.

Grusza miłosna, ob. Solanum.

Gruszczyński Jan, herbu Poraj, arcybiskup gnieźnieński i prymas, kanclerz koronny (* około roku 1405 w Iwanowicach—f 8 paździer. 1473). Ojcem jego był Jan, chorąży (czy też kasztelan) sieradzki, dziedzic na Gruszczycacli, matką Małgorzata z Naramowic. Za Warneńczyka został kustoszem krakowskim. Popierany przez Kazimierza Jagiellończyka, którego stawał się coraz większym powiernikiem i zaufanym doradzcą, postępował szybko po szczeblach hierarchii kościelnej, aż w końcu na schyłku r. 1449 przeznaczył go król na biskupstwo Kujawskie. Wbrew zamiarom królewskim papież tę stolicę biskupią ofiarował Mikołajowi Lasockiemu, dziekanowi krakowskiemu. Kapituła obrała G-ego. Ten pierwszy zaogniający się zatarg z kuryą papieską—na teraz ułagodziła sama śmierć Lasockiego. Na ponowione prośby papież w r. 1451 prekonizował G-ego na biskupstwo Kujawskie. W sprawach politycznych był G. prawą ręką króla, szczególnie kiedy od r. 1455, uzyskawszy godność kanclerza koronnego, począł kierować dyplomatycznemi stosunkami Polski. On sprawował ten urząd przez cały ciąg niezmiernie ważnej w dziejach naszych dwunastoletniej wojny z Krzyżakami, opartej na jasnem zrozumieniu konieczności politycznej zdobycia dla Polski ujść Wisły i niebezpiecznego pod tym względem skrzyżowania się interesów państwa Polskiego z Zakonem; on na zjeździe w Brześciu Kujawskim z pełnomocnikami krzyżackimi bronił interesów polskich, nie zważając na to, że w danym wypadku musiał wystąpić wrogo przeciw legatowi papieskiemu—jawnie popierającemu Krzyżaków; on ostatecznie, mimo narażenia się na zarazę grasującą w mieście, wytrwał w Toruniu i przeparł zawarcie pamiętnego, pomyślnego pokoju wieczystego z Zakonem (1466). W ciągu tej akcyi atoli w r. 1460 zawakowało biskupstwo Krakowskie. Król nominował go na to biskupstwo. Wbrew temu kapituła wybrała Jana Lutka z Brzezia, archidyakona gnieźnieńskiego i podkanclerza koronnego. Na G-ego padło tylko 6 głosów (z tych 3 nieobecnych). Zatarg z kapitułą byłby nie doprowadził do żadnego poważniejszego oporu—gdyż Jau Lutek z Brzezia, zagrożony niełaską królewską i mając sobie przyrzeczone od króla biskupstwo Kujawskie, zrzekł się już swych roszczeń do krakowskiej stolicy—gdyby nie papież Pius II, który od siebie ustanowił biskupem krakowskim Jakó-ba z Sienna Sienieńskiego, protonotaryusza apostolskiego, proboszcza gnieźnieńskiego i krakowskiego. W odpowiedzi na to król niewzruszonego niczem Sienieńskiego, jego braci i zwolenników ogłosił banitami i, mimo oporu kapituły, dobra biskupstwa Krakowskiego siłą oddał w ręce G-ego. Swoją drogą król posłał też i poselstwo do papieża, prosząc o odwołanie Sienieńskiego z biskupstwa i o nadanie stolicy kujawskiej Janowi Lutkowi z Brzezia. Nie doszło jeszcze to poselstwo, gdy z Rzymu już nadeszło napomnienie do kleru z rozkazem bezwarunkowego uznania Sienieńskiego. Rozgniewany tern król kazał pokon-fiskować majątki zwolenników Sienieńskiego, który sam chronił się przed uwięzieniem w zamku melsztyńskim. W końcu przybył jednak wysłany legat papieski—i ostatecznie król postawił na swojem: Sienieński zrzekł się biskupstwa, co papież przyjął do wiadomości, znosząc przytem i wybór Jana z Brzezia, a G-ego zatwierdził na biskupstwie Krakowsldem pod warunkiem wypłacania pewnej pensyi Sienieńskiemu. D. 20 marca 1463 nastąpił uroczysty wjazd G-ego na stolicę krakowską. Wtem jednak zawakowało arcybi-skupstwo gnieźnieńskie i już 14 kwietnia tegoż roku kapituła Gnieźnieńska, na wyraźne żądanie królewskie, tym razem już bez oporu, wybrała G-go, darząc go najwyższem w hierarchii Kościoła polskiego dostojeństwem. Bez oglądania się na zgodę Stolicy Apostolskiej król potwierdził wybór nowego prymasa - arcybiskupa gnieźnieńskiego, sadzając zarazem Jana Lutka z Brzezia na biskupstwie Krakowskiem, Sienieńskiego zaś na Kujawskiem, co wszystko papież (następca Piusa II) zatwierdził. Jakkolwiek w r. 1468 G. złożył urząd kanclerza, zawsze jednak brał bardzo żywy udział w życiu politycznem. W imię interesu państwowego raz-wraz nakłaniał duchowieństwo do składania podatków do publicznego skarbu, czem nie zarabiał sobie u kleru na sympa-tyę. Więcej był politykiem, niż sługą Kościoła, był przedstawicielem dążeń dbających przede-wszystkiem o dobro państwa własnego, pod tym względem przedstawiając odmienny typ od Zbigniewa Oleśnickiego i jego sojusznika, Długosza, w którego historyi Gruszczyński w czarnych przedstawia się barwach.—Korytkowski J. ks. „Arcybiskupi gnieźnieńscy” t. II (r. 1888); Caro Jakób „Dzieje Polski”, tłóm. Stan. Mieczyń-ski (Warsz. 1899, T. V).

Gruszczyński Stanisław (* ok. 1820), filolog, gramatyk i krytyk, rodem z w. ks. Poznańskiego; uniwersytet ukończył we Wrocławiu, gdzie też otrzymał stopień doktora filozofii po napisaniu i obronieniu rozprawy o jednym z dya-logów Platona („In Platonis Sophistam adnota-tionum specimen”, 1842). Został potem nauczycielem w gimnazyach poznańskich. Wydał dwie prelekcye, miane w kółku towarzyskiem: „O Mickiewiczu ze stanowiska narodowego”; „Wojna chocimska Wacława Potockiego” (Poznań 1860). Następnie opracował gruntownie i jasno książkę treści gramatycznej p. t. „Nauka o zdaniu, zawierająca rozbiór zdania pojedyńczego.

waną.

Ks. Wł. Ku.

Gruszecki Hieronim (żył w 1-ej połowie XVIII w.), kaznodzieja polski okresu panegiryczno-makaronicznego, franciszkanin. Pozyskawszy stopień doktora teologii, wykładał ten przedmiot w konwencie swojego zakonn w Poznaniu. Przebywał również w Śremie, Warszawie i Krakowie, pełniąc różne zakonne urzędy. Wreszcie został definitorem prowincyi i regentem studyów teolog, w Poznaniu przy franciszkańskim konwencie św. Antoniego. Jako kaznodzieja zjednał sobie niepośledni rozgłos. Słowo Boże głosił w różnych miejscowościach kraju. Kościoły

Ks. Wł. Ku.

złożonego i okresu, oraz prawideł szyku” (tamże 1861). Wreszcie w rozprawie „O znaczeniu Myszeidy Ignacego Krasickiego” (tamże 1863), rozwinął śmiało nową łiypotezę co do allego-rycznego znaczenia utworu tego, starając się dowieść, że zasadnicza myśl „Myszeidy” odnosi się do konfederacyi Barskiej, że pod postacią myszy występuje szlachta, a pod postacią szczurów — możnowładzcy, że królem Popieleni jest Stanisław August, zmieniający sympatye polityczne w początkach rządów, dopóki Mruczy-sław Kotek nie został faworytem. Hipoteza ta znalazła niebawem odgłos w rozprawie ks. Chot-kowskiego o tym samym poemacie, a chociaż nie brak jej przeciwników, wydaje się ona bardzo prawdopodobną i dość silnie ugrunto-

P. Chm.

Gruszecki Kazimierz (* 5 lutego 1696 — t 21 grudnia 1767). Jezuita polski, kaznodzieja okresu panegiryczno-makaronicznego. Do zakonu wstąpił w 1711 r., professem czterech ślubów został w 1729 r. Uczył naprzód w niższych szkołach klasztornych; był przełożonym konwiktu szlacheckiego w Ostrogu, później rektorem kollegium w Krośnie, wreszcie ojeem duchownym i spowiednikiem młodzieży jezuickiej w Kamieńcu Podolskim i Ostrogu, gdzie też umarł.—Pozostawił w druku: 1) „Zasługa honoru. Honor, to jest: koronacya w Podkamieniec-kim obrazie Królowej Nieba i ziemi z honorem koronujących odprawiona, a z requizycyi gospo-darzów miejsca do pochwał wyraźnych niektórych wielkich Imion i domów panegiryczuem kazaniem między oktawą uroczystości 1727 od X. K. G. S. J. akkomodowana” (1727, w dziele „Zbiór wyborniejszych panegiryków”, Lwów. druk św. Trójcy 1727); 2) „Jedynak w honorze, Najgodniejsza Adoracyi ojców ojczyzny sprawiedliwość, w Pańskiej Osobie, JW. Najprzew. JX. Józefa Łaszcza, Kanclerza Gnieźnieńskiego, JO. Trybunału Koronnego Prezydenta, z ambony kaznodziejskiej powitana od etc” (Kalisz 1730; druk T. J. 1730, in f-o); 3) „Trybunał z kredytem za łaski i w osobie Pańskiej JW. Stanisława z Brzezia Russockiego, Skarbnika Krakowskiego, Pułkownika JK. Mości i Rzeczypospolitej JO. Trybunału Koronnego Marszałka ogłoszony przy kaznodziejskiem przywitaniu od etc.” (Kalisz 1830, druk S. J. 1739, in f-o).

warszawskie, szczególniej zakonne: Dominikanów, Paulinów, Augustyanów, Brygidek i t. d. niejednokrotnie zapraszały wymownego franciszkanina z kazaniami odpustowemi. W kościele franciszkańskim często słuchała jego kazań królowa Marya Józefa.—Celniejsze kazania i mowy ogłosił drukiem, a mianowicie: 1) „Cel Sa-pieżyńskiej strzały, Bogu chwała, świętych honor, ludzki pożytek przy corocznym szczęśliwej propensyi popisie upatrzony, albo kazania i t. d.” (w Poznaniu, w drukarni akademickiej 1748, in 4-o). Jest to zbiór 33-ch kazań na różne uroczystości wypowiedzianych; książka przypisana Piotrowi Sapieże, wojewodzie smoleńskiemu; 2) „Puścizna z dobrych uczynków nie zła po ś. p. JW. Najprzewielebuiejszym J-ci Jó-zefiie Gorczyńskim, opacie bledzewskim... przy pogrzebowej ceremonii... podana” (Poznań, druk akad. 1747, in f-o); 3) „Kopia w Świętym Antonim Padewskim... wyrażona” (tamże 1747, in 4-o); „Człowiek jak złoto... ś. Elegi i t d.” (Kraków 1740); 5) „Dobrana para, ś. Piotr i Paweł i t. d.” (Poznań 1750, in f-o); 6)„ Sposób dla ludzi, prawo dla Kostki... kazanie na św. Stanisława Kostkę...” (tamże 1745).—Nadto wspomina J. D. Janocki w swoim „Lexiconie” o rę-kopiśmie G-ego p. t. „Consilium de reformandis studiis monasticis”. Kazania G-ego, mimo licznych wad stylu i języka, nie są pozbawione wartości, dając spory materyał kaznodziejski w trafnych niekiedy porównaniach, zastosowaniach i przykładach.

Gruszecki Artur (* 1853), publicysta i po-wieściopisarz, urodził się na Pokuciu; skończywszy gimnazyum i zdawszy egzamin dojrzałości w Stanisławowie, zapisał się w r. 1871 na wydział prawny uniwersytetu lwowskiego. Następnie przeniósł się do Krakowa na wydział filozoficzny; słuchał wykładów Szujskiego, Tarnowskiego, Bratranka, Józefa Łepkowskiego, i zachęcił się do badań etuograficzno - starożytniczych. Z początkiem r. 1878 zaczął wydawać i redagować w Krakowie „Dwutygodnik naukowy, poświęcony archeologii, historyi i lingwistyce”. Ogłosiwszy atoli jeden tylko numer, zdał wydawnictwo Ziemięckieinu. a sam przeniósł się do Warszawy. Tu działał jako nauczyciel w szkołach prywatnych, jako tłómacz Chamissa, Twai-na, jako spółpracownik „Przeglądu Tygodniowego” i „Nowin” za redakcyi Finkelhausa i Prusa. Wtedy też powstały pierwsze jego, bardzo słabe, zarysy powieściowe, które w zbiorowem wydaniu p. t. „Wykolejony” wyszły w Warszawie 1900 r. W r. 1883 G. został wydawcą i redaktorem „Wędrowca”, a dla poparcia pisma założył księgarnię nakładową. Starał się podnieść wartość pisma literacką, a zwłaszcza artystyczną (przy pomocy Stanisława Witkiewicza i Antoniego Sygietyńskiego). Jako nakładzca zasłużył się wydaniem „Poezyj” Mickiewicza i „Albumu braci Gierymskich.” Pod względom pieniężnym

M. Ł.

W. Br.

Dr J. P.

nie wiodło mu się; sprzedał „Wędrowca” i księgarnię (obecnie Arcta). W r. 1888 przeniósł się na Ukrainę i gospodarował tu do r. 1895, tracąc nieustannie; równocześnie jednak, wzorując się na Zoli, zbierał spostrzeżenia, które mu posłużyły do napisania trzech powieści: „Tuzy” (1892, wyd. drugie 1900), „W starym dworze” (napis. 1893, druk. 1897), „Rugiwojscy” (1894). Z tych trzech utworów najmniejszy objętością, „W starym dworze”, jest najlepszym artystycznie; z przedmiotowością niezachwianą, z plastyką niepospolitą, z wmyśleniem się w przedmiot głębokiem odtworzył przeciwieństwo dwu cywilizacyi: staroszlacheckiej—wykwintnej i miękkiej — a chłopskiej—twardej i brutalnej. Powróciwszy do Warszawy, ogłosił naprzód powiastkę dla młodzieży: „Wśród Tatarów” (1896), a następnie szereg powieści, mających przeważnie cechę publicystyczną, gdyż odsłaniają one albo ciężkie warunki pracy wśród klasy robotniczej: „Krety” (1897) obraz życia górników, „Hutnik” (1898), albo spekulacye giełdowe: „Szachraje” (1899), albo współzawodnictwo bez-sumienne w przemyśle naftowym: „Dla miliona” (1899), albo walkę z germanizacyą na Szląsku: „Szarańcza” (1899), „Zwyciężeni”, albo przeróżne wpływy znieprawiające nasze stosunki społeczne i narodowe: „Nawrócony”, „Nowy obywatel” (ostatnie trzy z r. 1900). Strona artystyczna w tych powieściach jest trochę zaniedbana; niektóre tylko części ich mogą pod tym względem zadowolić. W r. 1899 pojechał do Brazylii dla przypatrzenia się koloniom polskim, tam istniejącym; wrażenia swoje ogłosił w „Tygodniku Ilustrowanym”, p. t. „Na drugą półkulę”. W r. 1900 w „Kuryerze Codziennym” wydrukował powieść „Na wyścigach”. Zwiedziwszy Słowacyę, opracował opowiadanie, przedstawiające walkę Słowaków z madyaryzacyą, p. t. „W tysiąc lat”. Sceny, w których występują postaci i sprawy twarde, przebiegłe, rozumem kierowane, oddaje G. wybornie; gdzie zaś występują osoby powiewne, uczucia miękkie, znać pewną sztuczność w sposobie obrazowania. p- Chm-

Gruszecznik, ob. Cydr.

G-ruszewska stanica w ziemi kozaków Dońskich, stacya drogi żelaznej Kozłowo-Worones-ko Rostowskiej; w okolicy jej znajdują się liczne (do 60-ciu) i obfite kopalnie węgla kamiennego, mianowicie odmiany zwanej „antracytem”. Kopalnie te, jedne z najdawniejszych na południu Rossyi, produkują rocznie około 30 milionów pudów, czyli połowę całej wydobywanej w Rossyi ilości antracytu. Przeciętny skład chemiczny donieckiego antracytu jest następujący: węgla 88°/₀> siarki 1.5%, popiołu 5.5°/₀, lotnych części 5%.

Gruszka, ob. Grusza.

Gruszkowy eter jest to, jak wogóle essencye owocowe, mieszanina eterów złożonych. Podstawowym składnikiem tej essencyi, posiadającej zapach gruszek, jest eter amylowy kwasu octowego.

Gruszyczka, ob. Pirol a.

Grut Edmund Hansen (* w Kopenhadze dnia 15 stycznia r. 1831), okulista. Wykształcenie zawodowe odebrał w mieście rodzinnem; złożywszy w 1854 egzamin, wyjechał do Berlina i Paryża, gdzie Graefe i Desmarres byli nauczycielami jego w okulistyce, której się wyłącznie poświęcić zamierzał. Powróciwszy do Kopenhagi, w r. 1857 osiągnął dyplom doktorski, obroniwszy rozprawę o wzierniku ocznym; od r. 1859 do 1861 pełnił obowiązki assystenta kliniki chirurgicznej; w 1863, zostawszy docentem, rozpoczął wykłady o chorobach ocznych i założył pierwszą w Danii klinikę oczną; od r. 1882 jest profesorem zwyczajnym i pierwszym okulistą w ojczyźnie swej. Pisał dużo z zakresu swej specyalności, większość prac jego znajduje się w wydawnictwie „Hospitals Tidende”.

Gruter albo Gruytèro Janus, filolog holenderski, ur. 3 grudn. 1560 w Antwerpji, um. 20 wrrześ. 1627 w Berhelden pod Heidelbergiem. Wychowywał się w Anglji, dokąd rodzice jego przenieśli się z powodów politycznych; matka, niezwykle wykształcona kobieta, była jego nauczycielką języków starożytnych. Studja wyższe odbywał w Cambridge, następnie w Lejdzie, gdzie otrzymał stopień doktora praw. W roku 1586 miewał wykłady historji w Roztoku, w r. 1589 mianowany był profesorem historji w uniwersytecie witenberskim; wkrótce jednak stanowisko to zmuszony był opuścić, ponieważ nie chciał podpisać deklaracji ugodowej (formula concordiae). Potym zamieszkał w Roztoku, skąd powołano go w 1592 r. do Heidelberga na profesora historji, gdzie 1602 r. został także bibliotekarzem bibljoteki publicznej Palatynatu. Gdy przy zdobyciu Heidelberga przez Tillego (1622) znaczna część wielkiej jego bibljoteki prywatnej spłouęła, gdy nadto bibljotekę palatynacką wywieziono do Rzymu, G. przygnębiony duchowo, osiadł na wsi, w blizkości Heidelberga, gdzie wiódł spokojny żywot w ciągu ostatnich lat pięciu, zajmując się ogrodnictwem. Z prac jego naukowych głównym dziełem jest bardzo cenny zbiór napisów rzymskich i greckich p. n. „In-scriptiones antiquae totius orbis Romani” (Heidelberg 1603, 2 tomy), wydany przy spółudzia-le Józefa Scaligera, słynnego filologa, który do całego dzieła sporządził wykazy; dzieło to w sto lat później, znacznie pomnożone przez Graeviu-sa, Gudiusa i Burmana, wyszło w drugim wydaniu (Amsterdam 1707, 4 tomy); w nauce przez długi czas służyło za jedyne źródło studjów epigraficznych. Pełnym także wartości dziełem G-a był zbiór prac wyborowych z dziedziny krytyki i starożytności różnych uczonych XV-go i XVI-go wieku, wydany pod nagłówkiem: „Lampas sive fax artium liberalium” (Frankfurt n.

M. 1602—12, 6 tomów, tom 7-y dodał J. Pa-1634; wyd. 2-e Florencja 1737—51).

156.

A. Pol.

reus r.

Do zakresu krytyki i egzegiezy należy także praca G-a: „Suspicionum libri IX” (Witeuberga 1591). Pisał prócz tego bajki łacińskie i wydał długi szereg autorów rzymskich z objaśnieniami, czerpiąc przytym materjał z bogatych zasobów bibljoteki palatynackiej; wydał mianowicie pisarzów: Sallustjusza, Liwjusza, Tacyta, Welleju, Paterkula, Swetonjusza, Florusa, Scrip-tores historiae Augustae, Ammjana Mai celina, Aureljusza Victora, Jordana, Pawła Diacona, Cycerona, filozofa Senekę, Plinjusza młodszego, panegiryki rzymskie, Plauta, tragiedje Seneki, Publjusza Syrusa i Marcjalisa. — Porów. Hulst „J. Gruytère” (Liege 1847).    a. a. k.

Grutinius, ob. Grutyński.

Grutius, ob. Gru ty ń s ki.

Grütli albo Rütli (t. j. nowina, grunt wy-karczowany), łąka w kantonie Szwajcarskim Uri, 8 kilm. od Flücku, w kierunku północno-wschodnim, na zachodnim brzegu jeziora Czterech kantonów, sławna jest jako kolebka wolności szwajcarskiej. Według podania w nocy z 7 na 8 listopada 1307 na tem miejscu Stauf-facher ze Steinen (Schwyz), Walter Fürst z Attinghausen (Uri) i Arnold an der Halden z Melch-thal (Unterwalden) wraz z 30 spiskowymi przysięgli sobie, że uwolnią kraj od rządów wójtów habsburskich. W 1859 zakupiono G. za pieniądze zebrane przez młodzież szkolną szwajcarską, i odtąd jest ta miejscowość niepozbywal-ną własnością narodową. W 1884 postawiono tam pomnik na pamiątkę przysięgi 8 listopada 1307 r.

Grutyński (Grutinius, Grutius) Jędrzej (* w Pilznie w r. 1562—f w Krakowie d. 29 października r. 1599), lekarz. Nauki pobierał w Krakowie i tamże w latach 1578 i 1581 stopnie filozoficzne uzyskał, w lecznictwie kształcił się prawdopodobnie w Padwie; w r. 1593 otrzymał katedrę lekarską w uniwersytecie Jagiellońskim. Przed wyjazdem do Włoch był nauczycielem w domu Jędrzej a Tę czyńs kiego, wojewody krakowskiego. — Napisał: „Solus philosophus sive novae medicinae et chemiae compendiosa refutatio, libris duobus comprehen-sa. Tractatus ex variis autoribus concinnatus, his temporibus lectu dignus etc.” (Padwa 1591,

P. Marinelli, w 4-ce, k. nl. 2, str. 55 i 1 nl. Ded. Gabryelowi, Jędrzejowi i Janowi Tęczyńskim); „Consilium in febribus pestilen-tialibus et malignis 'his temporibus Cracoviae et aliis locis grassantibus, Andreae Grutinii Phil. et Med. Doctoris“ (Kraków 1592, u Łazarza, w 4-ce, kart 24. Ded. Janowi Tarnowskiemu. Niektórzy bibliografowie podają wydanie wcześniejsze z r. 1580, które prawdopodobnie nigdy nie istniało); „Theoremata medica unacum quaestione in cracoviensi gymnasio ad disputandum proposita” (Kraków 1593, u Laza-rza, w 4-ce); „Melancholiae s. affectuum melam cholicorum rairabilium et curatu difficilium com-pendiosa descriptio” (Kraków 1594, u Piotr-kowczyka—wyd. 2-e tamże 1597, k. 26 w 4-ce, Ded. Mikołajowi Radziwiłłowi) i „Medicus dogmaticus compendiose pro tyronibus adum-bratus“ (Kraków 1598, u Piotrkowczyka; w 4-ce, k. nl. 13. Ded. Lwu Sapie że).— Por. L. Gąsiorowskiego „Zbiór wiadomości do łiist. szt. lek. w Polsce” T. I str. 299 i S. Koś mińskiego „Słownik lek. polskich”, str.

Dr j. p.

GrÜtmacher Fryderyk (* 1 marca 1832 w Dessau), wybitny wiolonczelista niemiecki, uczeń Drechslera i Schneidera (teorya muz.). W roku 1849 został powołany na pierwszego wiolonczelistę orkiestry Gewandhausu w Lipsku i profesora konserwatoryum. Od 1860 mieszka w Dreźnie, gdzie zajmuje stanowisko solisty w orkiestrze nadwornej. Z jego szkoły wyszli: Hilpert, Hegar, Fitzenhagen, Brückner i wielu innych. G. jest też autorem wielu kompozycyj na wiolonczelę.

Grützner Edward, współczesny malarz niemiecki (* 26 maja 1846 w Karłowicach (Grosskarlo-witz) na Szląsku. Syn włościanina, dzięki opiece miejscowego proboszcza, który zauważył niezwykłe jego zdolności rysunkowe, oddany do szkoły Pi-lotego (1864) w Monachium, pracą niemal samodzielną wykształcił się na oryginalnego, wybitnego artystę. Pierwszą większą pracą jego był szereg obrazów olejnych, przedstawiających sztuki piękne, przeznaczonych na ozdobienie plafonu w domu monachijskim budowniczego Hirsch-berga, który także nim się opiekował. Inne obrazy G-a wystawione w 1869 r. na widok publiczny dały w nim poznać wybornego humorystę. Naprzód ilustrował Szekspira i wykonał cały cykl szkiców i obrazów do epizodów humorystycznych z życia Falstaffa. Z nich siedem kartonów posiada muzeum wrocławskie. Przedstawił następnie Mefista z tancerką za kulisami. Głównym jednakże przedmiotem dalszych płócien jego było życie zakonników, przedstawione ze strony komicznej. Temat ten na dobie z pruskim kulturkampfem (1870) jednał mu najwięcej wielbicieli i uczynił od razu głośnem imię jego. Najpopularniejsze z tych obrazów są: Próba wina, W piwnicy klasztornej, Krawiec klasztorny, Wesoła lektura w klasztorze, Dzień golenia w klasztorze, Piwnica u Dominikanów, Kuchnia klasztorna, W piwiarni klasztornej podczas dzwonka na modlitwę, Pożądany gość (rodzaj Falstaffa wśród rozweselonych jego dykteryjkami zakonników), Siesta w klasztorze, i wiele, wiele innych. Obrazy G-a na temat życia zakonników odznaczają się nietyle złośliwością tendencyjną, ile humorem nadzwyczajnym i znakomitą charakterystyką typów. Przeznaczony przez rodziców do stanu duchownego, G. zwracał od lat młodych szczególną uwagę na ludzi, wśród któ-

G., dorobiwszy się majątku,

s. s.

s. s.

W. J.

rych miał urzeczywistnić mniemane powołanie swoje. Jako artysta-liumorysta z lubością stu-dyował on typy braciszków klasztornych i całego wesołego otoczenia, wśród którego znajdował się często. To, co widział i co go przedewszyst-kiein jako artystę uderzało, odtwarza z zamiłowaniem, łączącem się zawsze ze wspomnieniami lat młodzieńczych. Czasem jednak i głębsza nuta dźwięczy w jego pracach, jak np. w dwóch obrazach: Dawniej i Teraz, albo też Zakonnice strojące w kwiaty ołtarz w przeddzień święta. Jeżeli jednak G. w tematach swoich wychodzi czasem poza ulubioną piwiarnię klasztorną lub szynk ludowy, to nie na długo; lubi przedewszystkiem rubaszną wesołość ludzi typowych, których studyował najwięcej, i których zna najlepiej. Dlatego obok scen klasztornych, humorystycznych, z równem niemal zamiłowaniem maluje komiczne strony lub typy myśliwstwa. I tuk, słynne są, pełne werwy obrazki jego, jak np. Myśliwy świąteczny, to jest przygodny myśliwy, a właściwie mieszczuch, który w dzień świąteczny zapragnął być myśliwym, lub „Łacina myśliwska”: wesoły myśliwy wprawia w humor otoczenie biesiadne i zdumiewa samego proboszcza swoją wymową. Cechą wszystkich obrazów G-a jest wyborna charakterystyka ludzi i wierny koloryt miejscowy. Dlatego - to, gdy Defregger słynie jako malarz ludowy Tyrola, G. znowu uchodzi za wybornego znawcę i malarza ludu bawarskiego, z tą jednak różnicą, że wrodzone zamiłowanie komizmu zniewala go do uplastyczniania przeważnie stron ujemnych ludu. wybudował sobie piękną siedzibę, pałacyk w stylu XVI w., na wyżynach Gasteigbergu nad Iza-rą, i zgromadził w nim mnóstwo cennych rzeczy z. owej epoki, które udało mu się wynaleźć w Bawaryi i w Tyrolu. — Por. Studyum o G. w „Die Kunst für Alle” (zeszyt z 15 marca 1890 r.), napisane przez wydawcę tego pisma, Fryd. Pechta. Z prac jego niektóre wydane zostały w odtworzeniach fotodrukowych, jak np. „Studienblätter” (Monachium 1889), „Griitzner-Album” (tamże 1892) i inne.

Gruyer Antoni, baron, generał francuski (* 1774—f w Sztrasburgu d. 27 sierpnia 1822). Zaciągnąwszy się jako ochotnik do szeregów w czasie Wielkiej rewolucyi, służył naprzemian w armiach: północnej, Sambry i Mozy, tudzież we włoskiej. Odbył kampanie: austryacką, pruską i polską (1805—1807). Na wiosnę 1813 roku brał udział w całej działalności wielkiej armii w Saksonii. Tu najzaszczytniej się odznaczył. W d. 6 października 1813 otrzymał rozkaz zajęcia wysuniętej naprzód pozycyi w In-terbroch, pod Toeplitz. Zajął ją na czele 4000 żołnierzy; w chwili właśnie, gdy nagłe i niespodziewane cofnięcie się innych korpusów wojsk francuskich pozostawiło go ze szczupłym oddziałem naprzeciw 4000 nieprzyjaciół. Otoczony

Eno. Powie. Iluitr. Zeiz. 207. T. XXVI, natychmiast i wezwany do poddania się, wezwanie odrzucił i uderzył na szeregi Sprzymierzonych, przez które przebić się zdołał, tracąc jednak w bohaterskiej walce połowę swojej brygady. Raniony pod Lipskiem, musiał udać się do Francyi; ale w pierwszych dniach 1814 roku widzimy go znowu w służbie, a choć niedomagający, wyróżnia się świetnemi czynami na kilku polach bitew. Po powrocie Napoleona z Elby oświadczył się za Cesarzem, czego mu dwór królewski nie przebaczył. Objęty pościgiem zwróconym przeciw marszałkowi Neyowi, którego był podwładnym, schwytany 13 grudnia 1815 i stawiony przed sąd wojenny, skazany został na śmierć d. 16 maja 1816. Król zmniejszył mu karę na dwadzieścia lat zamknięcia w więzieniu. Żona jego otrzymała pozwolenie podzielenia z nim celi więziennej. Ułaskawiony przy końcu 1818 roku, G. zamieszkał do końca życia w Sztrasburgu, gdzie zgon jego i pogrzeb wywołały głośną manifestacyę ludową przeciw rządom Ludwika XVIII.

Gruyer Anatol, pisarz współczesny francuski z zakresu historyi sztuk pięknych (* 25 października 1825 w Paryżu). Z początku pracował jako fachowiec inżynier i chemik, później dopiero przerzucił się na pole badań estetycznych. W roku 1872 mianowany inspektorem generalnym sztuk pięknych, w 1875 członkiem akademii, a w r. 1881 konserwatorem galeryi obrazów w Luwrze. Wybitniejsze prace jego są: „Essai sur les fresques de Raphaël au Vatican” (Paryż 1859, 2 tomy 8-o); „Raphaël et l’antiquité” (Paryż 1864, 2 t. 8-o); „Les vierges de Raphaël et l’iconographie de la Vierge” (Paryż 1869, 3 tomy); „Les oeuvres d’art de la renaissance italienne au temple de Saint-Jean, baptistère de Florence” (Paryż 1875); Raphaël, peintre de portraits” (Paryż 1882); „Voyage autour du salon carré au Musée du Louvre” (Paryż 1890,

4-o, wydanie nader ozdobne, ilustrowane).

Gruyères (Greierz), miasteczko w obwodzie Gruyères, w szwajcarskim kantonie Fryburskim, na stromej skale (830 m.); posiada dobrze zachowany starożytny zamek (z IX i X-go wieku) niegdyś potężnych hrabiów Gruyères, wymarłych w XIV wieku, otoczony wałami, wieżycami, mu-rami, zaopatrzony przez teraźniejszych właścicieli we freski, starożytną broń i t. p., zamieszkany podczas latS; piękny stamtąd roztacza się widok. Około 2 000 mieszkańców. Słynny ser Gruyères.

Gruzełek (tuberculum), jest to wytwór swoistego ograniczonego nowotworzenia zapalnego, wywołanego przez laseczniki gruźlicze. Nazwa G. dawniej używana była dla oznaczania najrozmaitszych produktów chorobnych, występujących w guziczkowatej postaci. Bayle (1810) pierwszy zwrócił uwagę na to, iż gruźlicy płuc stale towarzyszą pewne guziczkowate twory

120

Dr J-y B-r.

w tym narządzie; Virchow (1850) na podstawie badań drobnowidzowych znacznie posunął daną sprawę naprzód. Jako jednostkę anatomiczną gruźlicy uważa Virchow G. prosówkowy (tuberculum miliare), składający się z okrągłych komórek różnej wielkości, ułożonych wśród siateczki z tkanki łącznej; komórki mogą podlegać różnym zwyrodnieniom i łatwo obumierają, a gruzełki niekiedy zlewają się z sobą, dając obraz zwany nacieczeniem gruźlicze m. Pochodzenie i znaczenie G-a wyjaśnione zostało dzięki badaniom Villemina (1862 — 1868), który dowiódł, iż produkty gruźlicze z narządów chorego człowieka zastrzyknięte zwierzętom wywołują u nich gruźlicę. Doświadczenia te, powtarzane następnie przez wielu badaczy innych, stwierdziły niezbicie, iż gruźlica jest chorobą zakaźną; ostatecznego dowodu dostarczył R. Koch (1881), który wykrył i wyhodował z ognisk chorobnych swoistego lasecznika (ob.). — G. w postaci pierwotnej nie jest widoczny dla oka nieuzbrojonego; przez stopniowe powiększanie się lub zlanie pierwotnych ognisk powstaje G. prosówkowy, wielkości ziarnka maku lub prosa, szarej barwy; G-i układają się kupkami lub bywają rozsiane śród tkanek zdrowych. Badanie drobnowidzowe wykrywa w G-u delikatną siateczkę z tkanki łącznej, wśród której rozsiane są komórki niejednakowej postaci. Są to albo komórki okrągłe, podobne do białych ciałek krwi (Lymphoide Zellen), albo komórki zbliżone postacią do nabłonka (Epithelioide Zellen); często w G-u znajduje się komórka olbrzymia z dużą ilością jąder na obwodzie. Niekiedy wokoło komórki olbrzymiej układa się pas komórek na-błonkowatych, otoczonych warstwą komórek do białych ciałek krwi podobnych. Przy odpowie-dniem barwieniu preparatu dają się często w komórce olbrzymiej wykrywać laseczniki gruźlicze. G. cechuje się zupełnym brakiem naczyń krwionośnych i wskutek tego komórki łatwo obumierają i podlegają zmianom wstecznym. Najczęściej powstaje t. zw. zwyrodnienie serowate, polegające na przemianie tłuszczowej obumarłych komórek; G. wówczas przybiera barwę żółtą. Niekiedy wgłąb G-a wrasta tkanka łączna (przemiana włóknista) i w ten sposób powstaje blizna, zawierająca niekiedy sole wapienne (zwapnienie); takie ogniska żywych laseczni-ków zazwyczaj już nie zawierają, — Wskutek wytwarzania się nowych G-ów Wokoło ogniska pierwotnego zakażenia i zlewania się wszystkich w jedną całość powstaje t. zw. G. zbiorowy (tuberculum solitäre, Konglomerattuberkel), rosnący zazwyczaj powoli i znajdowany w różnych narządach—wątrobie, śledzionie, nerkach, mózgu i in. Często zmiany gruźlicze występują w postaci rozlanego zapalnego nowotworzenia tkanki ziarninowej, obfitującej w naczynia i gdzie niegdzie zawierającej drobne G-i. Tę postać gruźlicy spotyka się w stawach, w gruczołach,

w kościach i na błonach śluzowych. Swoistym zmianom gruźliczym towarzyszą często zmiany zapalne zwykłe z wysiękiem surowiczym, włó-knikowym lub ropuym, spotykane w płucach i na błonach surowiczych (opłucna, otrzewna, osierdzie i t. d.). — Wskutek zmian wstecznych w ogniskach gruźliczych, z wydaleniem produktów rozpadu nazewnątrz, powstają jamy (cavernae), jeżeli ognisko mieści się wgłębi tkanek (np. w płucach), i owrzodzenia, jeżeli gruźlicze zmiany istnieją na powierzchni (np. na skórze, w kiszkach).—Szerzenie się zmian gruźliczych odbywa się w ten sposób, iż laseczniki gruźlicze za pośrednictwem kanalików sokonośnych i naczyń chłonnych przedostają się z pierwotnego ogniska oraz dalej, ogarniając coraz większe przestrzenie tkanek; gruczoły chłonne mogą przez pewien czas powstrzymać sprawę chorobną, w końcu jednak zarazek dostaje się do przewodu pierśnego, a stąd do ogólnego obiegu krwi, wywołując ogólną, rozsianą prosówkową gruźlicę z zejściem śmiertelnem. - Gruźlica pierwotna powstawać może wszędzie, gdzie tylko przeniknąć zdoła zarazek swoisty; wiek dziecięcy pod tym względem różni się nieco od wieku dojrzałego. U dzieci zmiany gruźlicze pierwotne najczęściej umiejscawiają się w kościach (kręgosłup, stawowe końce kości długich i kości rurkowe małe, ob. Gruźlica kości), w gruczołach chłonnych (zwłaszcza na szyi) i w kiszkach (ob. Zołzy).—U dorosłych najczęściej występuje gruźlica pierwotna w płucach (ob. Gruźlica), rzadziej w innych narządach: na skórze (ob. Wilk), w narządach płciowych i in.; wtór nie powstawać mogą zmiany gruźlicze we wszystkich narządach ciała. —Literatura: Villemin „Études sur la tuberculose” (Paryż 1868); Cohu-heim „Die Tuberculose vom Standpunkt d. In-fectionslehre” (Lipsk 1879); R. Koch „Die Aetio-logie der Tuberculose” („Beri. Klin. Woch.” 1882, Ns 15); E. Klebs „Tuberculose” (w „Real-Encyclo-paedie d. gesam. Heilkunde”, wyd. 2-e, T. XX, 1890). Podręczniki Anatomii Patologicznej Birch-Hirschfelda, Schmausa, Zieglera, Ortha i innych.

Gruzincew Aleksander, pisarz dramatyczny i poeta rossyjski z początków w. XIX; wydał w Petersburgu poematy: „Pietrijada” w 10-u pieśniach (1812—17); „Spasiennaja i pobie-donosnaja Rossija” w 4-ch pieśniach (1813) i tra-giedye wierszowane: „Elektra i Orest” (1810); „Pokorennaja Kazań” (1811); „Car Edip” (1812); „Iraklidy iii spasiennyja Afiny” naśladowaną z Eurypidesa (1815).    *

Gruzińcy, ob. Gruzy a.

Gruzinów Eliasz (* w r. 1781—f w r. 1813 w Boruuiach w gub. Wileńskiej). Jako wychowaniec seminaryum duchownego w Moskwie zapisał się tamże na kurs nauk lekarskich, w r. 1797 udał się do Petersburga, gdzie póź-

niej po obronieniu rozprawy „ De galvanismo ejusdemque usu in praxi medica” został doktorem medycyny; następnie wyjechał do Niemiec, Francyi i Anglii, gdzie się dalej kształcił przeważnie w anatomii. Powróciwszy w r. 1809, został w uniwersytecie moskiewskim adjunktem, a w r. 1811 profesorem zwyczajnym anatomii, fizyologii, oraz medycyny sądowej. Podczas wojny r. 1812 pełnił służbę w wojsku jako lekarz korpusu i, zaraziwszy się durem wysypkowym, zmarł w 32-im roku życia. G. był lekarzem bardzo wykształconym; oprócz kilku mniejszych prac lekarskich wydał gramatykę angielską dla Rossyan (Moskwa 1812, część I) i zbierał inateryały do Słownika angielskiego.— Por. W. Richtera „Gesch. d. Med. in Russland“

Dr J. P.

(T. III, str. 361).

Gruzya, nazwa rossyjska części kraju Zakaukaskiego, która przed przyłączeniem jej do Rossyi (d. 30 stycznia 1801 r.) stanowiła państwa samoistne: Iberyi, Georgii, Imeretyi (ob.) i w różnych czasach miała różne granice. W ścisłem rozumieniu G-ą obecnie nazywa się gubernię Tyfiiską, w której Georgijczycy (Gruzińcy) są narodowością przemagającą (ob. Kaukaz).

Dzieje. Ludy plemienia georgijskiego, lub kartwelskiego, które od niepamiętnych czasów zamieszkiwały ziemie leżące na południo-wschód od morza Czarnego, wspominane są już przez pisarzów starożytnych. Prorocy, Mojżesz i Ezechiel, mówią o narodach Mesz ech (Me-sech, obecnie Meschowie) i Tubal, które prowadziły handel z Fenicyanami, sprzedając im niewolników i naczynia miedziane. Według Hero-dota do XIX satrapii państwa Perskiego należeli Meschowie i Tibarenowie. Józef Fla-wiusz utożsamia współczesnych Iberów z potomkami Tu(o)bala. W assyiyjskich napisach klinowych z VII—V wieku przed Chr. znajdują się też wzmianki o narodach Tobal i Muski (Mus-kui). Według Xenofonta plemiona te walczyły mężnie z jego greckimi żołnierzami; ich wojownicy mieli nagolenniki, hełmy i miecze; lubili tańczyć, śpiewać i bawić się nawet podczas wypraw wojennych; trudnili się pasterstwem, w domach ich było pełno naczyń miedzianych i wszelkich statków. Pierwszy król gruziński, Farnabazes, według podań kronikarzy gruzińskich panował około III wieku przed Chr. Kroniki przypisują mu połączenie w jedno królestwo ludów plemienia gruzińskiego, które dotąd zostawały pod rządami t. z w. mamasae liii si, i podział G-i na osiem okręgów administracyjnych, wzmocnienie stanowiska szlachty (aznauri), nadanie językowi gruzińskiemu praw urzędowego, wynalazek pisma gruzińskiego (mche-druli); Farnabazes popierał religię Zoroastra i starał się wogóle o urządzenie państwa swego na wzór Perskiego, utrzymując dobre stosunki z Syryą. Potomkowie Farnabaza, według kronikarzy ormiańskich, panowali jeszcze i w I wieku po Chr. Podczas wojen z Mitrydatem Rzymianie stykać się zaczęli z Gruzinami; walczyli oni o posiadanie G-i z Partami, królestwem Pontyj-skiem i z Persami. Rzymianie weszli do G-i za króla A r t o k a (Otokos u Appiana, lub Artokes u Diona Kassyusza). Pompejusz, goniąc zwyciężonego Mitrydata Wielkiego, wkroczył do G-i, której mieszkańcy opór mu stawili; zdobył ich akropol (prawdopodobnie twierdzę na prawym brzegu Kury, naprzeeiw Mecheti). Król Artokes cofnął się za rzekę Pelor (Aragwa?), ścigany przez Pompejusza. Iberowie (ówcześni Gruzini) bronili się zajadle; wielu z nich zginęło, wielu uciekło do lasów, gdzie wdrapywali się na drzewa i stamtąd zasypywali strzałami Rzymian; ci zaś ścinali lub podpalali drzewa i mordowali tych strzelców. Wreszcie Artokes uległ i wydał Rzymianom syna swego jako zakładnika. Według Appiana, wojsko Iberów liczyło 70 000 ludzi; według Plu-tarcha, w bitwach z Pompejuszem zginęło 9 000 Iberów, a 10 000 dostało się do niewoli. Stra-bon, który pochodził z Pontu, zostawił obraz życia społecznego i politycznego, zatrudnień i obyczajów Iberów i Kolchów. Kolchis (G. zachodnia)— według Strabona — była krajem bardzo żyznym i zamożnym; prowadziła znaczny handel produktami surowemi. Główne miasto handlowe leżało przy uściu rzeki Fazis. W Iberyi znajdowało się dużo miast; były w nich domy, kryte dachówką, zbudowane według zasad sztuki, bazary i inne budowle publiczne. Mieszkańcy doliny Kury zajmowali się rolnictwem; był to lud spokojny, obyczaje jego przypominały Ormian i Me-dów; górale zaś odznaczali się usposobieniem wojowniczem i pod względem obyczajów nie różnili się od swych sąsiadów Scytów i Sarmatów; zajmowali się jednak też rolnictwem. Ludność Iberyi dzieli się na cztery stany. Z pierwszego stanu, arystokracyi, najstarszy z rodu i wieku obierany jest królem; druga po nim osoba staje się wielkim sędzią i wodzem naczelnym. Drugi stan składa się z kapłanów, którzy powinni między innemi dbać o dobre stosunki z sąsiadami. Trzeci są to rycerze i rolnicy; do czwartego wreszcie należy lud prosty, chłopi królewscy, wszelka służba i t. d. Majątek należy do rodu, w którym rządzi i rozkazuje najstarszy. Przez pierwsze trzy wieki po Chr. G. choć miała królów swoich, lecz wciągnięta była w sferę wpływów politycznych państwa Rzymskiego. Napis grecki z r. 75, znaleziony pod Mecheti, głosi, że cesarz Wespazyan i synowie jego, Tytus i Domicyan, ufortyfikowali grody przyjaciela swego Mitrydata, króla Iberów. Gdy Partowie oskarżyli w Rzymie o zdradę króla Iberów, Farasmana, ten ostatni, według Diona Kassyusza, udał się do Rzymu (138) i tak dobrze bronił się wobec cesarza Adryana i senatu, że go zupełnie uniewinniono. Niekiedy w związku z Ormianami i góralami kaukaskimi napadali z po-duszczenia Rzymian na Partów i Persów. Religia

Gruzinów, zanim przyjęli chrześciaństwo, była i dza królów ustała prawie zupełnie; zaprzestano mieszaniną bałwochwalstwa i czci ognia; ubóstwia- bić pieniądze krajowe z napisem gruzińskim; żyli księżyc i gwiazdy; czcili grób protoplasty swe- cie narodowe i polityczne zamarło prawie zu-go Kartlosa, drzewa i t. d.; stawiali srebrne pełnie. Taki stan opłakany trwał aż do wieku i złote bałwany, składali im ofiary ze zwierząt, X, w którym chwiać się zaczyna potęga kalifa-kwiatów i owoców. Bogata świątynia Leukotei tu, a Bizancyum do znaczenia powraca. G. za-z wyrocznią Fryksa znajdowała się w górach częła się wtedy szybko podnosić, tak, że wieki Meschijskich na granicy Iberyi i Kolchidy. X—XII uważać należy w dziejach G-i za okres Chrześciaństwo zjawia się w G-i wcześnie: pierw- największej potęgi politycznej i militarnej, roz-sze jego nasiona przynieśli poczęści Żydzi, za- kwitu literatury, sztuki, życia społecznego. Już mieszkali w G-i i utrzymujący stosunki z Pale- przy końcu wieku VIII zaczęła rosnąć w siłę styną i Syryą, poczęści—według podania—dwaj dynastya Bagratydów w G-i południowej; popie-apostołowie (św. Andrzej i św. Szymon Chananej- rana przez cesarzów bizantyjskich, zdołała powo-ski), poczęści chrześcianie, którzy uciekli byli li połączyć pod swem berłem G-ę wschodnią z Rzymu, lub też byli wygnani na brzegi morza i zachodnią w jedno potężne państwo. Dawid Czarnego. Na początku wieku IV król gruziński Kuropalat (f 1001 r.) szczęśliwie wojował Miriam ochrzcił się dzięki staraniom św. Niny z emirami muzułmańskimi; część ziem swoich (Nune lub Nino) i religia chrześciańska stała się zapisał cesarzowi Bazylemu Il-mu. Ba grat IV w G-i panującą. Kościół gruziński przyłączony (1028 — 1072 r.), który panował w połączo-został do patryarchatu Antyocheńskiego i przed- czonem królestwie Abchasko - Kartalińskiem, po-stawiciel jego był obecny już na pierwszym so- wypędzał z G-i Arabów; za jego panowania G. borze Nicejskim (325). Po przyjęciu chrześciań- uległa po raz pierwszy najazdowi Turków - Sel-stwa G. weszła w sferę religijnych, kulturalnych dżuków (1049 i 1072). Za panowania syna i ua-i politycznych wpływów Bizancyum. W V wie- stępcy jego, Jerzego Ii-go, który miał tytuł ku król Wach tang I przyczynił się do znacz- cezara państwa Bizantyjskiego, Seldżukowie zdo-nego wzmocnienia G-i, podbił Mingrelię, Abcha- byli Tyflis (1088) i odtąd wpływy Bizancyum zyę, Osetyę, zawarł przymierze z Bizancyum na G-ę znów słabną. Dawid II Odnowiciel i Persyą, przeciwdziałał czci ognia, odbył piel- (1089 — 1125), korzystając z niesnasek wśród grzymkę do Jerozolimy i wymógł na patryarsze Seldżuków, wypędził muzułmanów z G-i, ode-antyocheńskim, że duchowieństwo wyższe w G-i brał od Seldżuków wszystkie zagarDięte przez składać się będzie z Gruzinów, a nie, jak dotąd, nich ziemie gruzińskie, zmusił do uległości z Greków; założył też patryarchat w Mecheti i płacenia' daniny górali kaukaskich, powiększył i miasto Tyflis, które od wieku V stało się rezy- znacznie swe wojska. Zdobył Tyflis (1122) i Ani dencyą królów gruzińskich; już w w. VII Tyflis, (1124), stolicę królów Armenii; państwo Gruziń-według historyka ormiańskiego Kagankatwaci, skie, za jego panowania, zajmowało przestrzeń był miastem „handlowem, wielkiem i sławnem”. od morza Czarnego do Kaspijskiego. Dawid od-W wieku VI, według Prokopa Cezaryjskiego, budował zniszczone przez muzułmanów kościoły chrześciaństwo panowało już niepodzielnie w G-i i klasztory, stawiał zamki, wodociągi i inne bu-i Gruzinów zaliczano do najżarliwszych chrześciań dowie publiczne, popierał literaturę i szkoły, na Wschodzie. Sw. Szymon Słupnik przysłał zwołał sobór dla zaradzenia potrzebom Kościo-wtedy z Antyochii 13 missyonarzy, którzy pobu- ła gruzińskiego. Następcy jego, Dymitr i J e-dowali w G-i klasztory. Sassanidzi perscy sta- rzy III, odebrali muzułmanom większą część rali się usilnie wytępić chrześciaństwo, zarówno Armenii, aż do Erzerumu. Za okres największej w Armenii, jak i G-i, i zaprowadzić cześć ognia, sławy i potęgi G-i uważane bywa panowanie Królestwo Armenii podbili Persowie już w wie- córki Jerzego III, Tamary (1184— 1212). Jęku V i G. tylko walczyła dalej za wiarę swą szcze za życia ojca brała ona udział w rżądach i niezależność. W jej obronie występowało Bi- państwa. Pierwszym jej mężem był Jerzy, syn zancyum, zarówno ze względów religijnych jak księcia ruskiego, Andrzeja Bogolubskiego, dru-i politycznych. W wieku V zaczęła się długa, gim — Dawid Bagratyda. Z ich pomocą i przy zażarta walka pomiędzy Bizancyum i Persyą, współudziale wodzów, braci Mchargrdzelidze, zakończona wreszcie pokojem, zawartym pomię- Tamara nietylko utrzymała ziemie gruzińskie, dzy Justynianem i Chozroesem (562), według odziedziczone po przodkach, i większą część którego G. zachodnia (Lazyka), która była wi- Armenii, ale przyłączała jeszcze do swego pań-downią tej wojny, pozostała pod wpływem poli- stwa kilka prowincyj perskich (Irak, Chorasan, tycznym Bizancyum, a wschodnia—pod wpływem Zangan, Kazwin i inne). Posyłała wojska po-Persyi. W wieku VII zaczynają się niszczące sitkowe cesarzowi Aleksemu (1204) i pomagała najazdy potężnych nieprzyjaciół: cesarza bizan- mu do ugruntowania panowania w Trebizondzie. tyjskiego Herakliusza, Chazarów i wreszcie Za panowania syna i następcy Tamary, Jerze-Arabów; najazdy te powstrzymywały na dłu- go IV-go, spustoszyli G-ę Mongołowie (1221) go kulturalny i polityczny rozwój G-i. Wielu i Dżelal-Eddin chowarezmijski; napady te powta-Gruzinów porzuciło wtedy chrześciaństwo; wła- rżały się i za panowania królowej Rusudani,

córki Tamary (1223—47). Cały okres od najścia Mongołów do strasznych najazdów szachów perskich Abasa I-go i Abasa Ii-go był najnieszczęśliwszą epoką w dziejach G-i. W wiekach XIII i XIV Gruzini musieli towarzyszyć Mongołom w dalekich wyprawach do Syryi, Palestyny i Mezopotamii; w 1303 wojska gruzińskie pod kommendą Wachtanga Iii-go weszły do Jerozolimy; wyprawy te zniszczyły G-ę. Około roku 1400 Tamerlan zapuszczał się kilka razy do G-i, pustosząc ją ogniem i mieczem. Od czasu zdobycia Konstantynopola przez Turków zaczynają się napady tych nowych zdobywców; zajęli oni G-ę południową z miastem Achałcychem i kilka twierdz na wschodnim brzegu morza Czarnego. W drugiej połowie wieku XV-go G. rozpada się na trzy królestwa (Kartalińskie, Kachetyńskie i Imeretyńskie) i pięć księstw (Gu-rya, Mingrelia, Abchazya, Swaneeya i Samcche); podział ten doprowadził G-ę do zupełnej słabości i upadku politycznego. Przy końcu wieku XV zaczynają się stosunki G-i z carstwem Mo-skiewskiem i trwają bez przerwy aż do wcielenia G-i do Rossyi (1801). Od początki, wieku XVI-go Persya i Turcya mieszać się zaczynają do spraw gruzińskich i starają się przeszkodzić wpływom rossyjskim. Persya żądała, by królowie G-i wschodniej (Kartalinii i Kachetyi) zależeli od niej i przyjęli islam: więc też popierała kandydatów do tronu, którzy się temu żądaniu poddawali; szachowie wypędzali Gruzinów tysiącami z kraju do Persyi; w wieku XVII szach Abas wyprowadził z Kachetyi 100 000 mieszkańców i sprowadził na ich miejsce Tatarów. W walce z Abasem i islamem odznaczył się król kache-tyński Tej mura z I, dzielny żołnierz i dobry poeta. W 1768 — 74, za panowania króla He-rakliusza, Ii-go i cesarzowej Katarzyny II-ej, wojska gruzińskie wraz z rossyjskiemi, podczas całej kampanii tureckiej, walczyły z Turkami. He-rakliusz połączył pod swem berłem królestwa Kartalińskie i Kachetyńskie; oprócz tego, korzystając z osłabienia Persyi, zmusił do płacenia daniny kilku lianów perskich (handżyńskie-go i erywańskiego), poskromił górali, zorganizował i powiększył wojsko. W 1783 Herakliusz zawarł z Rossyą traktat, na mocy którego oddawał się pod protektorat rossyjski. W r. 1795 Herakliusz, pozostawiony własnym siłom, nie mógł się oprzeć wojskom Agi-Mahomed-Hana perskiego i musiał opuścić Tyflis, który Persowie strasznie spustoszyli. Następcą Herakliusza (f 1798) był syn jego, Jerzy XIII, ostatni król G-i. W r. 1801 G. została przyłączona do Rossyi.— Porów. Brosset „Histoire de la Georgie” (Petersburg 1849); Baratajew „Numiz-maticzeskije fakty Gruziuskago carstwa” (tamże 1844); Langlois „Essai de classification des suites monnétaires de la Géorgie, depuis l’antiquité jusqu’à nos jours” (1860); D. B akra dze „Kawkaz w drewnieli pamiatnikach chri-stianstwa” (TyfLis 1875); Kondakow „Drew-niaja architiektura G-i” (1878); Kondakow „Opis pamiatnikow drewnosti w niekotorych chramach i monastyriach G-i” (Petersburg 1890); A. Ca-g are li „O grammaticzeskoj litieraturie gruziń-skago jazyka” (tamże 1873); A. Cagareli „Swie-dieńja o pamiatnikach gruzinskoj pismiennosti” (tamże 1886—1889); A. Cagareli „Pamiatniki gruzinskoj stariny w sw. Ziemie i na Sinaje” (tamże 1888).

Literatura gruzińska. Pochodzenie języka gruzińskiego, czyli kartwelskiego, jeszcze nie jest dostatecznie wyświetlone. Brosset widzi w niem wiele powinowactwa z językami indo-europejskiemi, utrzymuje jednak, że właściwe jądro mowy kartwelskiej nic z temi językami nie ma wspólnego, i powinowactwo powstało tylko przez wpływ, jaki na nią wywierały języki staroperski, zendzki i sanskryt. Schuchardt znalazł w języku gruzińskim niektóre wspólne cechy z językiem Basków.—Wynalezienie swych znaków piśmiennych przypisują Gruzini królowi Farnabazowi, który miał żyć za czasów Aleksandra Macedońskiego i podług podania był założycielem ich państwa. Pierwsze pomniki piśmiennictwa gruzińskiego przypadają na szóste stulecie naszej ery i składają się z przekładów biblii i innych ksiąg religijnych. Aż do XI-ego stulecia rozwijało się umysłowe życie Gruzinów pod wpływem Greków i Arabów, w XII-ym zaś słabnie ten wpływ i powstaje samodzielna L. G., która jednak tylko krótką miała dobę rozkwitu. Z owego czasu pozostało kilka utworów epicz-nych, z których najcelniejszy jest Człowiek w skórze tygrysiej („Wepchwis tkaosani”) Szoty Rustaweli’ego. Poemat ten jest właściwie romansem rycerskim, bynajmniej jednak nie cudowną powieścią na wzór innych romansów wschodnich, lecz artystycznym utworem, opartym na dokładnej znajomości natury ludzkiej. Przedewszyst-kiern odznacza się udatną charakterystyką bohaterów i dobrze wykończonym planem całości. Prócz wartości literackiej dzieło Rustawelego jeszcze ważne ma znaczenie dla historyi cywi-licyi w Gruzyi, gdyż dość urozmaicony daje obraz życia i współczesnego stanu kultury tego kraju. Po Rustawelim, który żył za rządów królowej Tamary, t. j. w najświetniejszej epoce politycznej niezawisłości Gruzyi, L. G. szybkim krokiem chyliła się ku upadkowi i w przeciągu kilku wieków nic godnego uwagi nie wydała. W roku 1712 król Wachtang VI założył w Ty-flisie pierwszą drukarnię, ale i ta okoliczność niewiele się przyczyniła do obudzenia nowego ruchu umysłowego. Nowa L. G. powstała dopiero w pierwszej połowie naszego stulecia. Założycielami jej byli poeci liryczni: Aleksander Czaw-czawadze, Mikołaj Barataszwili i Grzegorz Or-beliani, z których dwaj ostatni dość wybitnym odznaczają się talentem i niemały wywierali wpływ na ożywienie opustoszałego parnasu

A. L.

tytuł „De ultima etc. Libri I pars prior: De hone-state morali acquisita in communi eiusque sub-iectis partibus duabus, prudentia et temperantia, autore etc.”. Drugi tom, będąc jak i pierwszy, całością w sobie oddzielną, miał dwa wydania: w Wilnie 1644 i 1646 tamże, in 4-o, p. t. „De ultima etc. Libri I pars posterior: De fortitu-

Ks. Wł. Ku.

Jk

gruzińskiego. W szóstem dziesięcioleciu powstała pierwsza gazeta gruzińska i prawie jednocześnie teatr, którego twórcą byl Grzegorz Eristawi. Poeta ten był też pierwszym komeóyo-pisarzem gruzińskim i napisał kilkanaście sztuk, mających za przedmiot życie i stosunki miejscowe. Po nim kilku inuyełi wystąpiło pisarzy teatralnych, lecz utwory ich, prócz nielicznych wyjątków, jak, naprzykład, komedye Cagareli’ego, nie miały powodzenia, i obecnie lwia część repertuaru gruzińskiego teatru przypada na przekłady z języków europejskich. Powieść uprawiają Gruzini już od kilkudziesięciu lat, ale dotychczas mało się ona rozwinęła. Właściwym jej twórcą jest Eliasz Czawczawadze, którego Opowiadanie Żebraka i powieść obyczajowa Czy to człowiek? wierny dają obraz stosunków gruzińskich z przed lat trzydziestu. Moczchubarydze opisał w kilku opowiadaniach życie górali kaukaskich. Katarzyna Gabaszwili dość trafne daje charakterystyki włościan gruzińskich. Jerzy Cereteli przedstawia życie społeczne w Imeretyi. Inni po-wieściopisarze, których liczba nie jest znaczną, uprawiają przeważnie nowellę, albo t. zw. historyjki (short stories) na tle etnograficznem. Wogóle powieść obyczajowa do dziś - dnia jeszcze jest najsłabszą gałęzią L-y G-ej i daleko więcej zdziałali Gruzini na polu poezyi lirycznej. W niej nie mają obecnie na Wschodzie żadnych współzawodników, którzyby im dorównać mogli. Szereg ich poetów lirycznych jest nietylko liczny, lecz też dość świetny, gdyż reprezentowany jest w nim prawdziwy talent. Pierwszymi poetami w naszem stuleciu byli wspomnieni już wyżej: Aleksander Czawczawadze, Mikołaj Barataszwili i Grzegorz Orbeliani. A. Czawczawadze postępował jeszcze śladami Hafiza, M. Barataszwili był pessymystą, G. Orbeliani wprowadził do poezyi żywioł ludowy. Po nich wystąpił Eliasz Czawczawadze, który głównie tematy swoje bierze z przeszłości, podczas gdy Akaki Cerateli więcej życie współczesne ma na względzie. Wybitnym talentem odznaczają się też Wachtang Orbeliani i Mamia Gurieli. Ważnym czynnikiem w poezyi gruzińskiej jest pieśń ludowa, która wielu poetom służy za wzór. W tym rodzaju najwięcej celują Rafał Erystawi, Baczana i brat tegoż, piszący pod pseudonimem Pszaweli. Poezye ich, traktujące przeważnie o życiu górali i o przyrodzie gór, rzadką tehuą świeżością i poetycznym urokiem. Od pewnego czasu pojawiło się na parnasie gruzińskim także kilka poetek, ale brak im tej prostoty i siły, jaką się odznaczają poeci. — Por. Leist „Szkice z Gru-zyi” (Warszawa 1886); W ar drop „Georgia” (Londyn 1888); Leist „Georgische Dichter” (Lipsk 1887); „Der Mann im Tiegerfelle von Sehota Rustaweli, aus dein Georgischen übertragen von A. Leist” (Drezno 1890).

Grużewski Jan (f 12 sierpnia 1646 roku), pisarz ascetyczny, kaznodzieja i teolog polski,

jezuita. Urodzony na Białej Rusi i pobożnie wychowany przez rodziców, Żmudzinów, wstąpił do Towarz. Jezusowego, mając zaledwie 15 lat. Przez długie lata uczył w seminaryum i akademii wileńskiej filozofii, potem wykładał teologię moralną i dogmatykę. Zostawszy doktorem teologii i wykonawszy professyę czterech ślubów, dwukrotnie był powoływany na rektorstwo kol-legium wileńskiego i akademii, później otrzymał godność przełożonego domu professów w Warszawie, a następnie w Wiluie, w końcu był pro-wincyałem litewskim. G. odznaczał się nauką i pracowitością: nie ograniczając się na pracy pedagogicznej, poświęcał się zawodowi kazno dziejskiemu z gorliwością prawdziwego sługi Bożego, głosząc kazania pełne nauki i żarliwości w różnych stronach kraju. Jako prowincyał, brał udział w VIII powszechnej kongregacyi swego zakonu; wracając z niej zmarł w Warszawie. Z drukowanych prac jego znane jest dość znacznych rozmiarów dzieło dwutomowe p.

n. „Ultima et maxima hominis mutatio, sive de mystica cum Deo unioue, eaque admirabili, et de duplici dispositione ad eandem, tribus libris ex-plicanda”. Pierwszy tom wyszedł w Wilnie r. 1641 w drukarni akademii S. J. in 4-o i nosi

dine et iustitia”.

Gruźlica (tuberculosis), jest to nazwa ogólna całego szeregu chorób, powodowanych przez swoisty zarazek, lasecznik Kocha. Nazwa ta pochodzi od wyrazu gruzełek łac. tuberculum (ob.), gdyż punktem wyjścia licznych i wielkich zmian w tkankach ustroju zwierzęcego lub ludzkiego jest zawsze początkowo małe ognisko zapalne w postaci gruzełka. Od r. 1882, kiedy Koch wykrył w gruzełkach obecność swoistych bakteryj i dowiódł, że we wszelkich postaciach i umiejscowieniach G-y zawsze czynnikiem chorobotwórczym jest jeden i ten sam lasecznik, G-ę uważa się za chorobę zakaźną i zaraźliwą, t. j. uznaje się, że niema G-y bez lasecznika gruźliczego, i że G. może się przenosić z jednego chorego ustroju na inny. Koch wyhodował początkowo lasecznika gruźliczego na surowicy krwi ludzkiej, teraz hodowle jego udają się na bardzo wielu używanych w bakteryologii podłożach: na agarze, bulionie, a nawet na podłożach niezawierających białka. Hodowanie lasecznika gruźliczego jest trudne, gdyż rośnie on bardzo powoli, tak, że po zaszczepieniu na podłożu zaczyna się widocznie rozwijać dopiero po upływie 2—3 tygodni. Wszelkie inne bak-terye rozwijają się bardzo szybko, bo po 12— 24 godzinach; w razie więc zanieczyszczenia

hodowli G-y jakąkolwiek inną bakteryą, rozwinie się przedewszystkiem ta inna i może zagłuszyć zupełnie lasecznika gruźliczego. Eośuie lasecznik Kocha najlepiej przy ciepłocie 37°—-39°C, rozmnaża się prawdopodobnie przez zarodniki czyli spory (ob. B akt er y e). Zabarwiony przedstawia się w postaci prostych lub trochę zagiętych laseczek, długości około 1 mikromili-metra. Lasecznik gruźliczy odróżnia się od wszelkich innych laseczników i wogóle bakteryj zachowaniem się swem względem metody barwienia, wynalezionej przez Kocha; lasecznik gruźliczy, zabarwiony barwnikiem anilinowym, np. fuksyną, a potem poddany działaniu kwasu azot-nego, zatrzymuje pierwotne zabarwienie, podczas gdy inne bakterye w zupełności się odbarwiają. Cząsteczkę plwociny, w której poszukujemy laseczników Kocha, barwimy czerwoną fuksyną, potem poddajemy preparat działaniu kwasu azot-nego i zabarwiamy znów błękitem metylowym. Otrzymujemy wtedy niebieski preparat, t. j. cząstki^ plwociny i wszelkie znajdujące się w niej bakteryè będą zabarwione na niebiesko, jedne tylko laseczniki gruźlicze, jeżeli są, będą jaskrawo odbijały, jako czerwone prątki na nie-bieskiem tle. Przenośnikami zarazka gruźliczego z jednego ustroju na drugi mogą być pokarmy, powietrze, woda lub też zarazek może być przeniesiony jakby przez zaszczepienie. Ponieważ na G-ę chorują i ludzie i zwierzęta, przeto jedni od drugich mogą się zarażać. Ze zwierząt najczęściej podlegają G-y krowy (ob. G. zwierząt). Krowa gruźlicza może zarażać przedewszystkiem inne krowy, a powtóre może przenosić chorobę na ludzi przez mięso, skórę a głównie przez mleko i przetwory jego, jak masło, mleko zsiadłe. Jednym z najczęstszych pośredników w przenoszeniu zarazy jest plwocina chorych na G-ę płucną (suchoty). Plwocina wypluta przez chorego na ulicę, lub podłogę wysycha. Ruch powietrza unosi cząsteczki wyschniętej plwociny wraz z zawartemi w niej la-secznikami lub zarodkami ich i dostają się one do płuc innych ludzi i stworzeń wraz z wdecha-nem powietrzem. Wysychanie plwociny ani trochę nie wpływa na żywotność laseczników, gdyż są one bardzo odporne, znoszą największe mrozy, najlepiej i najdłużej nawet zachowują się przy nizkiej ciepłocie, chociaż nie boją się i 40 - stopniowego gorąca. Giną za to bardzo szybko pod wpływem pro-mieui słonecznych. Woda, do której trafiły wydzieliny lub twory, zawierające zarazek gruźliczy, jeżeli będzie użyta do picia bez przegotowania, może przenieść zarazę. Wszelkie przedmioty, pokryte pyłem, w którym znajdują się wysuszone laseczniki, będą przenośnikami zarazy, a więc firanki, dywany, meble, książki, ubranie i t. p. Zdarzają się wypadki bezpośredniego zaszczepiania G-y, np. u lekarzy i weterynarzy, którzy kalćczą się przy sekcyi trupa gru

źliczego ludzkiego lub zwierzęcego. Aczkolwiek G. jest chorobą zaraźliwą, to jednakże nie należy sobie wyobrażać, aby każdy, kto wciągnie do płuc z wdechanem powietrzem laseczniki gruźlicze, miał koniecznie dostać suchot. Nauka obecnie uznaje, że niezbędnym warunkiem do zarażania się wogóle chorobami zakaźnemi, a w szczególności G-ą, jest nabyte chwilowo lub też odziedziczone usposobienie do danej choroby. G. właśnie należy do tych chorób, w których usposobienie do niej, dziedziczne lub nabyte, odegrywa bodaj czy nie ważniejszą rolę, niż wdechanie laseczników. Zdarzają się przypadki nawet odziedziczenia wprost samej G-y, to znaczy, że dziecko przychodzi na świat już z tkwią-cemi w jego ustroju lasecznikami. Przypadki takie zdarzają się rzadko i stwierdzono ich rzeczywistość z całą pewnością tylko w tych razach, kiedy dziecko rodzi się z matki cierpiącej na mocno już rozwiniętą gruźlicę w jej ostatnich okresach. Nadzwyczaj często za to dzieci rodziców gruźliczych, po ojcu lub po matce, dziedziczą pewną skłonność do tej choroby. Znaczy to, że człowiek dziedzicznie nieo-barczony nałyka się dużo pyłu, zawierającego laseczniki Kocha, i G-y nie dostanie, gdy tymczasem człowiek z usposobieniem nabytem lub odziedziczonem zapadnie na nią. Dziedziczne usposobienie do G-y wyraża się częstokroć w pewnych właściwościach budowy człowieka, zwłaszcza jego klatki piersiowej, i w pewnych cechach jego sprawności życiowej. Znani są nieraz tacy ludzie pod nazwą słabowitych. Zdarzają się jednak ludzie z dużem usposobieniem do G-y, wyglądający bardzo tęgo, rumiani, a nawet otyli. Nabytem usposobieniem do U y jest zmniejszona odporność przeciw tej chorobie wskutek nędzy, złego odżywiania się, złego mieszkania, ciężkiej pracy, trosk i zmartwień, które naogół podkopują zdrowie. G., rozwijająca się na tle usposobienia czy-to dziedzicznego, czy też nabytego, może umiejscawiać się w różnych narządach, a więc: w płucach, krtani, kiszkach, kościach, stawach, w mózgu, w otrzewnej, w skórze, a nawet może wybuchnąć odrazu w wielu narządach. Zależnie od umiejscowienia, od warunków ustrojowych danego osobnika i od wielu czynników zewnętrznych G. ma bardzo różnorodne objawy i przebieg. Jedną z najczęstszych postaci G-y są t. zw. suchoty płucne. Lekarze rozróżniają kilka odmian suchot płucnych zależnie od przebiegu i objawów. Rozróżnienie to ma nietylko znaczenie teoretyczne, ale i duże praktyczne, gdyż rokowanie o przyszłości chorego bardzo jest różne w każdej z tych odmian. Pierwsze początki suchot bardzo często powstają zupełnie niepostrzeżenie dla chorego i jego otoczenia. Zmiany, wywołane w płucach przez laseczniki Kocha są jeszcze tak drobne wtedy, że bardzo szczegółowe badanie lekarskie nieraz zaledwie pozwoli je podejrzewać, i to częstokroć na zasadzie pozornie innych zupełnie objawów, jak np. błędnicy, ogólnego osłabienia i wtedy właśnie bardzo ważną jest wiadomość, czy chory nie ma dziedzicznej skłonności do suchot. Wyraźniejsze zmiany w płucach zdradzają się nieraz niewielkiem po-kaszliwaniem, czasem przemijającem krwioplu-eiem, potami nocnemi, a wieczorami niewielką gorączką. Chory traci apetyt, chudnie i słabnie. Z pierwszych początków tej choroby trudno jest nieraz przewidzieć napewno, jakim będzie dalszy przebieg, a przebieg ten bywa czworaki. Po pierwsze mogą się rozwinąć t. zw. suchoty galopujące. Pozornie zdrowy człowiek zapada dość raptownie na zdrowiu. Często bywa, że dostaje po jakietnś zmęczeniu krwotoku, lub po przeziębieniu—zapalenia płuc i od tej chwili coraz gorzej zapada. Niszcząca sprawa w płucach bardzo szybko posuwa się, chory mocno gorączkuje. Gorączka ma cechy t. zw. gorączki trawiącej (febris hectica), t. j. rankami ciepłota jest normalna lub trochę podwyższona, a wieczorami dochodzi nieraz do 40°C. W nocy chory zlewa się obfitym potem, kaszle coraz bardziej, słabnie widocznie, niemal z każdym dniem, i umiera po upływie kilku miesięcy. Bywa nawet tak, że, mówiąc popularnie, chory nie zdąży schudnąć (wyschnąć), a już go śmierć zaskoczy.—Druga postać suchot nosi nazwę ostro rozwijającej się G-y płuc. Z niewielkich początkowo zmian stopniowo i ciągle powstaje coraz-to większe zniszczenie w płucach, zjawia się gorączka, laseczniki gruźlicze, połykane razem z plwociną, dostają się do kiszek, rozwija się gruźlicze zapalenie kiszek, co pociąga za sobą biegunkę. Wskutek biegunki jeszcze bardziej podupada odżywianie chorego i ostatecznie po upływie roku lub najdalej dwóch lat chory umiera.—Trzecia, nieco łagodniejsza postać suchot płucnych, t. zw. podostra, ma już dłuższy przebieg. Choroba posuwa się jakby oddzielnemi rzutami. Chory przez pewien czas gorączkuje mocno, źle się ma, ale po pewnym czasie przy starannem leczeniu poprawia się. Potem znowu zapada gorzej na zdrowiu, zniszczenie obejmuje powoli coraz-to większą przestrzeń płuc. I tak, z ko-lejnemi zmianami na gorsze i lepsze, ale stopniowo coraz bardziej rozwijając się, przeciąga się choroba na kilka lat, zanim zmoże chorego. Bywa, nakoniec, bardzo powolny przebieg suchot płucnych, bo chory dożywa nieraz nawet dość późnego wieku—jest to t. zw. postać suchot włóknista. Powolny przebieg tłóma-czy się tem, że sprawie niszczącej w płucach towarzyszy jednocześnie ciągłe zabliźnianie się powstałych zniszczeń. Jest to poniekąd dążeniem ustroju do samo wyleczenia, co niejednokrotnie przychodzi nawet do skutku. Postać ta cechuje się tem, że bardzo często w początkowym przebiegu występują krwotoki płucne, które w późniejszych okresach występują już znacznie rzadziej. I tutaj mogą okresowo zjawiać się pogorszenia, chory gorączkuje, poci się mocno, ale przy stosownem leczeniu poprawia się na dość długi przeciąg czasu, albo, jak nadmieniono, zupełnie przychodzi do zdrowia. Nawet jeżeli ostra i podostra postać suchot płucnych przejdzie we włóknistą, wyrazi się to poprawą zdrowia. Wogóle wytwarzanie się tkanki włóknistej, bliznowatej, świadczy o pewnej ten-dencyi ustroju do zwalczania choroby. Jeżeli wytwarzanie się takiej tkanki bliznowatej uda się osiągnąć za pomocą leczenia już w początkowych okresach suchot płucnych, to będzie się to równało wyleczeniu, gdyż niewielkie jeszcze zniszczenie nie pociągnie za sobą wielkich blizn. A blizny w płucach nie są rzeczą obojętną, ponieważ płuco w tych miejscach nie spełnia swojej czynności—t. j. nie bierze udziału w odde-chaniu. Jak w każdej chorobie, tak i w suchotach płucnych, mogą następować powikłania, które nawet dobrotliwą postać suchot mogą u-czynić śmiertelną w krótkim czasie. Do takich powikłań należą krwotoki płucne w posuniętej już chorobie: świadczą one o drążeniu zniszczenia wgłąb tkanek i przeżarciu naczynia krwionośnego. Jeden krwotok z jakiegoś większego naczynia może odrazu zabić chorego. Dalej, jak nadmieniono już, laseczniki Kocha z połykaną plwociną mogą dostać się do kiszek i tam rozpocząć swoją niszczącą działalność. Chory cierpi na biegunkę, może dostać również krwó^ toku z kiszek. Wskutek uporczywej biegunki następuje szybkie wyniszczenie, i może sprowadzić rychłą śmierć. Może nakoniec, drogą krwiobiegu zarazek gruźliczy dostać się z płuc do mózgu i wywołać tam zapalenie gruźlicze opon mózgowych, co jest bezwarunkowo śmier-telnem powikłaniem. Zdarza się jeszcze jeden przebieg G-y, przypominający zupełnie jakąś ostrą chorobę zakaźną, jak np. dur (typhus). Jest to t. zw. G. prosówkowa. Z jakiegoś ukrytego ogniska gruźliczego gdzieś w kości lub w gruczole limfatycznym, albo w płucu, przedostają się laseczniki Kocha do krwiobiegu i rozsiewają się odrazu w wielu narządach ustroju, wywołując tam wszędzie swoiste zapalenie w postaci drobnych gruzełków, jak ziarnka prosa— a więc na opłucnej, na otrzewnej, na oponach mozgo - rdzeniowych. Do znaczniejszych zniszczeń w tkankach nigdzie sprawa nie dochodzi. Człowiek pozornie zdrowy dość raptownie zacho-rowuje, dostaje gorączki, trochę pokaszluje, spada szybko z sił, w razie zajęcia mózgu traci przytomność—jednem słowem, zapada na ciężką chorobę, której przebieg łudząco może być podobny do duru, lub ciężkiej influenzy. Postać G-y prosówkowa kończy się zawsze śmiercią w przeciągu paru lub kilku tygodni.

Suchoty krtani, czyli t. zw. suchoty gar-dlane, stanowią oddzielną postać G-y już to

Łódź 1899).

samoistną, już-to wtórną. To znaczy, że w postaci samoistnej choroba odrazu umiejscawia się w krtani. Objawia się uporczywą chrypką, dochodzącą aż do zupełnego bezgłosu. Przełykanie w posuniętym okresie choroby staje się bo-lesnem; wskutek zniszczeń w krtani pokarmy mogą przy przełykaniu zapadać do dróg oddechowych i powodować krztuszenie się. Towarzyszy tym objawom gorączka i nocne poty. 'Chory niszczeje szybko. Suchoty krtani pierwotne są wogóle ciężką postacią G-y i dają wielki odsetek śmiertelności. Zwykle prawie do pierwotnych suchot krtani przyłączają się suchoty płuc wskutek wdychania laseczników z krtani do płuc. Suchoty krtani wtórne występują jako powikłanie w przebiegu suchot płucnych i zwykle przyśpieszają znacznie śmierć chorego.—Gruźlicze cierpienie skóry nosi nazwę wilka (ob.). Gruźlicze cierpienie gruczołów nosi nazwę skrofułów (ob.). Odrębne stanowisko pod względem objawów, przebiegu i leczenia zajmuje G. kości i stawów (ob.).—Leczenie G-y rozpada się na dwa wielkie działy: na leczenie, a właściwie postępowanie zapobiegawcze, i na leczenie już rozwijającej się lub rozwiniętej choroby. Najważniejszem jest zapobieganie szerzeniu się G-y. Statystyka wykazuje, że na 7 osób umierających, jedna umiera z G-y. Kwestya zapobiegania G-y jest obecnie w wielu krajach i pod wielu względami opracowywana, jako ważna sprawa społeczna i ekonomiczno-państwowa. Ponieważ rozsadnikami zarazy są chorzy ludzie i zwierzęta, przeto nauka podaje środki, aby oba te źródła zarazy uczynić nieszkodliwemu Ludzie chorzy na G-ę, zwłaszcza płucną, są uiebezpieczni przez swoją plwocinę. Karygodnem jest więc przyzwyczajenie plucia na podłogi, chodniki, ulice, gdyż wysychająca plwocina unosi się z cząsteczkami pyłu w powietrze i może zarażać innych ludzi. Chory suchotnik powinien spluwać do spluwaczek (stoją cych lub przenośnych Detweilera) z wodą lub płynem odkażającym. Jego chustki do nosa, bielizna, lub ubranie, które bywa zawalane plwociną, winny być w należyty sposób odkażane. Zwierzęta gruźlicze, zwłaszcza krowy, powinny być zabijane. Rozpoznać G-ę u krów jest nieraz bardzo trudno za życia zwierzęcia (ob. G. u zwierząt). Wielką zasługę ma Koch, który wynalazł w r. 1890 tuberkulinę, t. j. wyciąg glicerynowy z czystych hodowli lasecz-nika gruźliczego (ob. Tuberkulin a). Tuber-kulina ta miała służyć do celów leczniczych, ale w tym kierunku, niestety, zupełnie zawiodła, za to stała się niezawodnym środkiem, pozwalającym rozpoznać G-ę u zwierzęcia, na pozór jeszcze zdrowego (ob. G. u zwierząt). W r. 1897 opublikował Koch drugą tuberkulinę, nazwaną przez niego tuberkuliną B, którą otrzymywał przez rozcieranie żywych laseczników gruźliczych i centryfugowanie kilkakrotne,

Kucyki, powsz. Tlnatr. Znać. 208.. T. XXVI

lecz i ta druga tuberkuliua nie ziściła pokładanych w niej nadziei, a przytem nie ma tej wartości rozpoznawczej, co dawniejsza z r. 1890.— Ponieważ nie ulega najmniejszej wątpliwości, że G. jest chorobą uleczalną, o czem świadczą często znajdowane na sekcyach zabliźnione stare ogniska gruźlicze w płucach ludzi, którzy zmarli z innych chorób i za życia za suchotników nie byli uważani, przeto jest rzeczą pierwszorzędnej wagi, aby umożliwić leczenie się wszystkim chorym gruźliczym. Umożliwienie leczenia się staje się sprawą społeczną dla tego, że najskuteczniejsze leczenie G-y polega na dostarczeniu choremu czystego powietrza, do-brego mieszkania, jedzenia, należytego wypoczynku, jednem słowem na stworzeniu mu jaknajlepszych warunków zdrowotnych. Przy tych warunkach i przy nienazbyt rozwiniętej chorobie ustrój da sobie radę z G-ą. Tymczasem ogromna ilość ludzi wszystkich tych uzdrawiających czynników przy pomocy swych własnych środków posiąść nie może. W wielu krajach już urządzono dużo t. zw. sanatoryów, czyli uzdrowisk, gdzie chorzy niezamożni mogą się leczyć. Uzdrowiska są to zakłady, gdzie chory znajduje czyste powietrze (lasy, ogrody), dużo słońca, dobre jedzenie i mieszkanie; chorzy zamożniejsi zawsze będą mogli korzystać ze stosowanej obecnie i bardzo skutecznej kuracyi klimatycznej —t. j. powietrza górskiego lub ciepłego klimatu, ale również skutecznie może być leczony suchotnik i w swoim własnym klimacie w t. zw. sana-toryum. Poza leczeniem klimatycznem i ogól-no-hygienicznem stosuje się leczenie za pomocą środków farmaceutycznych, już-to podnoszących odżywianie i ogólną sprawność ustroju, już też walczących z pewnemi objawami G-y, jak krwotoki, kaszel, poty, biegunka i t. d. — Literatura: Strümpell „Lehrbuch der speciellen Pathologie u. Therapie” (T. I, Lipsk 1894); Günther „Einleitung in d. Studium der Bactériologie” (Lipsk 1891); Prof. Baranowski Ign. „Walka z gruźlicą, jako zadanie społeczno-narodowe” (Kraków 1900); Duuin Teodor dr „Walka z gruźlicą” (Warszawa 1899); Hewelke O. „Stan społeczny teoryi zaraźliwości suchot płucnych”; Hewelke O. „W kwestyi uzdrowisk dla suchotników” („Kronika Lekarska” 1899); Sterling S. „Z wycieczki do niemieckich ludowych uzdrowisk dla piersiowych” („Czasopismo Lekarskie“,

Dr T. Kor.

Gruźlica stawów i kości należy do bardzo rozpowszechnionych chorób; spotyka się ją u dzieci w pierwszych miesiącach ich życia, u ludzi w wieku dojrzałym; nie pomija też ona i zgrzybiałych starców. Rozwija się u ludzi dziedzicznie obarczonych gruźlicą (ob.). W gęsto zaludnionych przez biedną ludność miejscowościach z G-ą spotykamy się na każdym niemal kroku, gruźlicze zaś cierpienia kości i stawów należą w tych warunkacli do bardzo czę-

121

sty cli zjawisk. Ogniska gruźlicze powstają w kościach lub na błonach maziowych stawów, najczęściej jako ogniska wtórne: zarazek przenosi się tu z ogniska pierwotnego z prądem krwi lub limfy i stopniowo rozwija się, niszcząc grunt, na którym się zatrzymał. Nieraz ognisko gruźlicze tkwi przez długie lata w kości lub stawie, nie powodując żadnych zaburzeń i nie zdradzając niczem swojej obecności, wystarcza jednak nieznaczny uraz, ażeby utajona sprawa chorobna rozwinęła się w całej pełni.

Q. stawów i kości wogóle posiada cechy sprawy wrzodziejącej, grzybowatej, małą zaś dążność do nowotworzenia kostnego: prawidłowa tkanka kostna i powierzchnia stawowa pod wpływem lasecznika gruźliczego rozpuszczają się niejako i przeistaczają w miękkie nowotworzenia komórkowe—ziarninę, narost grzybowaty. W środku takiej ziarniny znajdują się gruzełki i laseczniki gruźlicze. W sąsiedztwie ogniska gruźliczego kość ulega próchnieniu. Z biegiem czasu masy ziarniny ulegają zropieniu lub zserowaceniu; wytwarzają się ropnie, które, otwierając się samorzutnie, warunkują powstanie całego szeregu przetok. Chociaż istota sprawy chorobnej w kościach i stawach jest jednakową, atoli przebieg kliniczny, rokowanie i leczenie są rozmaite. Z tego względu należy rozpatrzyć zosobna każdą z powyższych grup.—1) G. stawów (zapalenie stawów ziarnino-grzybowate i ropne, guz L-iały). Ostatni termin jest starą nazwą, która oznaczała niegdyś wszystkie obrzmienia stawów bez zaczerwienienia skóry; obecnie powyższem mianem określamy wyłącznie gruźlicze zapalenia stawów. Przyczynę cierpienia stanowi gruźlica błony maziowej stawu z silnym rozwojem ziarniny, która stopniowo niszczy błonę maziową, chrząstki i końce stawowe kości, w końcu zaś często podlega zropieniu. Tej sprawie zniszczenia wewnątrz stawu towarzyszy zazwyczaj próchnienie nasad (ob.), zimne ropnie (ob. niżej) i ropiejące przetoki. Choroba zwykle rozpoczyna się jako sprawa przewlekła—skrycie, dopiero po pewnym, nieraz długim, przeciągu czasu zjawia się obrzmienie, bolesność i ograniczenie ruchów w zajętym stawie. Objawy powyższe stopniowo, powoli wzmagają się: chory przestaje używać chorego stawu, zaczynają tworzyć się ropnie, które, otwierając się samodzielnie, pozostawiają przetoki, prowadzące do próchniejącej kości; wytwarzają się przykurczenia i zniekształcenia stawu. Wynik ostateczny zależny jest od natężenia sprawy chorobnej i ogólnego stanu chorego. W warunkach dodatnich możliwem jest samoistne wyleczenie: ropienie zmniejsza się, przetoki się goją, pozostaje tylko zesztywnienie stawu w mniej lub więcej dogodnej dla chorego postaci. Częściej jednak sprawa przyjmuje obrót przeciwny: ogólne wycieńczenie postępuje szybko naprzód i kończy się śmiercią, jeżeli nie zapobiegnie temu odjęcie kończyny powyżej cierpiącego stawu. Obok tego ogólnego typu choroby istnieje cały szereg form przejściowych: rozmaitość w przebiegu polega na mniejszej lub większej skłonności narosłej ziarniny do ropienia. Ropnie i przetoki nie są bynajmniej koniecznem następstwem G-y stawów; ziarnina bywa czasem ściślejsza, chrząstki i kości ulegają zniszczeniu, wytwarzają się przykurczenia, objawów jednak rozpadowych niema. Przebieg choroby jest przewlekły, trwa nieraz całe lata; rokowanie względne, zależne od sił chorego i natężenia samej choroby. Leczenie powinno być ogólne i miejscowe. Należy zwracać baczną uwagę na ogóluy stan odżywiania chorego, jego warunki hygieniczne i dye-tetyczne : tu jednak wśród publiczności panuje naj większa oboj ętność i rady udzielane w tym względzie rzadko znajdują praktyczne zastosowanie. Im sprawa ma przebieg ostrzejszy, tem wyniki miejscowego leczenia są lepsze. Niestety, chorzy zjawiają się najczęściej do lekarza ze sprawą już daleko posuniętą. Miejscowe leczenie gruźliczego zapalenia stawów z biegiem czasu przechodziło rozmaite fazy, odpowiednio do istniejących poglądów i kierunków naukowych. W miarę rozwoju chirurgii zarzucono dawne stosowanie pijawek, maści i okładów i z całym zapałem przystąpiono do operacyjnego leczenia—usuwania (resekcyi) chorych stawów; jednak wyniki nie odpowiedziały założeniu i często po wielokrotnych bezowocnych zabiegach musiano odejmować kończyuę, ratując życie chorego. Obecnie większość autorów przychyla się do leczenia zachowawczego. Zupełne unieruchomienie chorego stawu za pomocą opatrunku stałego (gipsowego); przy lekkicli stopniach przykur-czeń—opatrunek wyciągowy, wstrzykiwanie środków żrących i przeciwguilnych, usuwanie o-strą łyżeczką ziarniny wybujałej—oto ogólne zasady współczesnego leczenia gruźlicy stawów. W przypadkach obszernych zniszczeń stosuje się otwieranie lub wycinanie stawu, w ostateczności zaś—odjęcie kończyny. — 2) G. kości spotyka się najczęściej pod postacią grzy-bowatego zapalenia i próchnienia. Przebieg, zazwyczaj przewlekły, zależy od natężenia sprawy zakaźnej i im więcej laseczników gruźliczych znajduje się w ognisku chorobnem, tem prędzej następuje rozpad i zserowacenie. Rozpoznanie G-y kości opiera się na wywiadach, umiejscowieniu choroby i ubocznych objawach, spostrzeganych w innych narządach. Odróżniają dwie główne postaci G-y kości: odrętwiałą i bujającą; podział ten ma ważne znaczenie i dla rokowania, i dla leczenia. Pierwszą postać spotykamy u osobników wynędzniałych, źle odżywianych i starych; skóra na takiem ognisku gruźliczem jest cienka, często podminowana, przetoki z o-stremi brzegami wydzielają ropę rzadką, surowiczą, skóra i tkanka łączna często bardzo obrzękłe, zgłębnik, wprowadzony do przetok, z ła-

szawa 1895, Nü 78, 79).

twością opiera się o próchniejącą kość. Bujającą postać spostrzegamy u osobników silniejszych, z lepszem ogólnem odżywianiem; części miękkie dokoła ogniska są tu obrzmiałe; z przetok, wydzielających gęstą śluzowatą ropę, wystają kępki bujającej ziarniny, zgłębnik przechodzi znaczne pokłady ziarniny zanim dosięgnie do próchniejącej kości. Pomiędzy temi za-sadniczemi grupami istnieje cały szereg form przejściowych. Spotyka się również serowate gruźlicze wewnętrzne zapalenie kości (w kręgach, nasadach kości długich, gąbczastych, w kościach śródręcza i stępu); ognisko tkwi utajone w głębi i dopiero przedostanie się jego zawartości nazewnątrz umożliwia rozpoznanie. Wogóle głównem siedliskiem G-y kości są: kręgosłup (trzony kręgów), nasady stawów, śródręeze i śródstopie, rzadziej szczęka i większe kości długie. Ilość laseczników w ziarninie jest niewielka, szczepienie jej jednak zwierzętom daje wyniki dodatnie. Ogniska w kości mogą powstawać tylko za pomocą krwiobiegu, który doprowadza jad gruźliczy do wnętrza kości. Rozmaite postaci G-y kości mają wspólną cechę: niszczący charakter sprawy i nader słabą dążność do zapalenia wytwórczego. Przebieg cierpienia jest zazwyczaj bardzo długi, możliwe jest jednak samowyleczenie: pozostają wtedy rozmaite zniekształcenia stawów, szereg blizn mocno przyrośniętych do kości. Jeżeli ognisko powstaje w kościach odległych od powierzchni ciała, to bardzo często występuje po dłuższem trwaniu choroby nowy objaw—ropnie opadowe (zimne). Ropa zbiera się powoli około chorej kości i rozlewa się coraz dalej w kierunku najmniejszego oporu ze strony otaczających części miękkich, zazwyczaj wzdłuż przestworów tkanki łącznej, i nakoniec przedostaje się pod skórę w miejscu nieraz bardzo odległem od ogniska choroby (np. przy próchnieniu kręgów—na udzie pod pachwiną). Ropnie zimne są złowrogim objawem przy G-y kości. Rokowanie przy G-y kości jest wogóle niepomyślne; względnie najlepsze u dobrze odżywianych dzieci; najgorsze zaś jeżeli cierpieniu kości towarzyszy G. płuc. Leczenie powinno być ogólne, jak przy G-y stawów, i miejscowe. Należy chorą część ciała unieruchomić, gdyż spokój bardzo sprzyja lepszemu przebiegowi choroby. Miejscowo wykonywa się odpowiedni zabieg operacyjny, polegający wogóle na usunięciu ziarniny i zniszczonych kości, na oczyszczeniu sąsiednich tkanek i następczem gojeniu powstałych w ten sposób ran. Gojenie trwa zazwyczaj bardzo długo, jednak czasem kończy się pomyślnie ; pozostają wszakże braki kostne, zniekształcenie lub zesztywnienie stawów. Ropnie zimne można wygasić tylko wtedy, jeżeli usuniemy pierwotne ognisko choroby; ustępują one, gdy choroba sama wygaśnie. Czasem zimne ropnie ulegają otorbieniu (ob.) i w takiej formie trwają lata całe, nie przyczyniając

choremu zbytnich dolegliwości. — Por. Billroth-Winiwarter „Wykład chirurgii ogólnej” (przekład polski, Warszawa 1900 r.); Rydygier „O leczeniu gruźlicy stawów” (Odczyty kliniczne, War-

Dr Al. k.

Gruźlica U zwierząt (niem. Tuberculose, Schwindsucht, franc. Phthisie) jest to choroba zaraźliwa, właściwa wszystkim odmianom zwierząt domowych i ptactwa, charakteryzująca się obecnością lasecznika gruźliczego w tkankach chorego organizmu. Żadna choroba nie jest tak rozpowszechniona, jak G. pośród milionów sztuk zwierząt po całym świecie. G. ma największe rozpowszechnienie u przeżuwa-czów, głównie u bydła rogatego, następnie u trzody chlewnej i małp. Rzadziej chorobie tej podlegają konie i wielbłądy. Znane są wypadki zapadnięcia na G-ę zebry i żyrafy. Nietrudno ulegają zarażeniu króliki, świnki morskie, szczury i myszy. Pośród mięsożerczych G, zdarza się nierzadko u psa i kota. — Ptactwo domowe, kanarki i papugi nadzwyczaj łatwo ulegają zarażeniu G-ą. Jedna choćby chora sztuka w krótkim czasie może zarazić cały kurnik, całą gromadę. Lasecznik gruźliczy ptasi różni się od lasecznika u zwierząt i człowieka. G. ptaków udziela się królikom i świnkom morskim, i odwrotnie. Inne zwierzęta oraz człowiek nie ulegają zarażeniu G-ą ptasią. G. bydła rogatego, koni, świń, psów i kotów udziela się człowiekowi, i odwrotnie suchotnik-człowiek szerzy zarazę pośród zwierząt. Za pomocą kału, śliny, mleka, wydzielin z nosa zwierząt, oraz plwocin człowieka, zanieczyszczają się: wymię, żłoby, karm' i poidło — i w ten sposób zarazek G-y przenosi się od jednego osobnika do drugiego. Za pośrednictwem mleka, masła, wnętrzności i mięsa człowiek ulega zarażeniu G-ą od zwierząt. Najłatwiej na G-ę zapada bydło rogate, i u bydła rozwijająca się G. przybiera odrębne cechy i formę. Zwie się ona G-ą albo suchotami bydła rogatego, perlicą, chorobą perłową albo francuską. G. bydlęca, zdarzająca się częściej u krów niźli u wołów, przeważnie ma przebieg przewlekły. Cielęta na tę chorobę zapadają nadzwyczaj rzadko. G. bydlęca charakteryzuje się powstawaniem w płucach, na opłucnej, otrzewnej, trzewiach, wątrobie, śledzionie, w gruczołach chłonnych i wymieniu nowotworów perełkowatych, gruzełkami gruźliczemi, albo tuberkułami zwanych (ob. Gruzełek). Najczęściej przez gruzełki zajęte bywają płuca, w takim razie choroba rozwija się bardzo powoli. Powstaje suchy kaszel świszczący. Napady kaszlu występują najczęściej rano i wieczorem, przy pojeniu i karmieniu, oraz pod wpływem chłodnego powietrza. Niekiedy bez powodu ciepłota ciała podnosi się o 1.5°. Sprawa niszcząca postępuje dalej. Zwierzę chudnie, robi bokami i czasem traci łaknienie; na sier-ci traci połysk, staje się ona nastroszoną. Uciskanie

na okolice międzyżebrowe i lędźwinowe jest bo- » buhaja, a cielęta po nich otrzymane karmić mle-lesne dla zwierzęcia. Kaszel występuje coraz | kiem gotowanem matek własnych. Po pewnym częściej. Gruczoły chłonne (ob.), podjęzyko- czasie zdrowym powtórnie zaszczepić tuberkuli-we, szyjowe i okołouszne częstokroć nabrzmie- nę i znowu wydzielić sztuki podejrzane. Za-wają. W dalszym przebiegu choroby oddech wczasu badać i szczepić przychówek, ażeby wystaje się utrudnionym, ciepłota stale podniesiona, kryć pomyłki popełnione przy poprzedniem szcze-szluz wydziela się z nozdrzy. Niekiedy sprawa pieniu, oraz, ażeby wyśledzić każdą sztukę, któ-gruźlicza występuje na otrzewnej (ob.) i trze- raby przez świeże zarażenie, albo drogą dzie-wiach samodzielnie, najczęściej zaś w połączeniu dzictwa, G-ą dotknięta była. - Tym sposobem ze zmianami w narządach oddechowych. Zwierzę otrzymać można młode zdrowe bydło, które wytraci łaknienie, występują wzdęcia, kolki, zapar- pełni luki powstałe po wydaniu na rzeź Opacie i biegunka naprzemian. Jeśli sprawa gruz- sionych sztuk chorych i podejrzanych. Zwolna liczą rozwija się w wymieniu, tworzy się stward- więc, bez nagłych przewrotów, może każdy właś-nienie    pod postacią guzów w miąższu wymienia,    eiciel oborę od G-y    uwolnić.    Wogóle oborę na-

Mleko    wydajane z miejsc zajętych sprawą    gruz-    leży chronić od najścia G-y.    Każdą nowowpro-

liczą jest zmienione i obok wytworów rozkłado- wadzoną sztukę należy poddać dokładnemu ba-wych zawiera laseczniki gruźlicze. Kliniczne daniu, oraz szczepieniu tuberkuliną.—Literatura: rozpoznanie G-y u bydła za życia jest bardzo M. Grabowski „O zwalczaniu G-y” („Przegląd utrudnione i częstokroć dla zawodowca nawet Weterynarski” z r. 1900, Nr 10, 11 i 12, Lwów); niedostępne. Forma płucna zupełnie rozwiniętej H. Kotłubaj „Weterynarya gospodarska” (War-G-y łatwiej może być rozpoznaną, przeciwnie— szawa 1894); E. No corde i E. Leclainche formę brzuszną rozpoznaje się nadzwyczaj tru- nLes maladies microbiennes des animaux” (Pa-dno. W ostatnich latach w celach rozpoznaw- ryż 1896).    j. K-icz.

czych    ze znakomitym wynikiem stosuje się    szcze- Gry młodzieży.    Określenie, przeszłość i obec-

pienie    tuberkuliny (ob. Tuberkuliną) w    bocz-    ny stan gier. Gry    młodzieży    są najeharaktery-

ną część szyi. U sztuk zdrowych zaszczepiona styczniejszym typem gier wogóle, pojęcie zaś tuberkuliną nie wywołuje zaburzeń w ustroju gry jest pojęciem szczegółowem, odmianą tego, zwierzęcia; przeciwnie, bydlę gruźlicze jest na nią co nazywamy zabawą. Wyraz zabawa obej-bardzo czułe (reaguje), tj. w kilka godzin po szcze- muje liczną grupę czynności, których wspólną pieniu ciepłota podnosi się o 1.5° i wyżej, a na cechę stanowią: zupełna, praktycznemi względa-miejscu szczepienia występuje obrzęk. U zwie- mi niekrępowana, swoboda ruchów, przyjemny rząt padłycli lub zabitych, chorych na G-ę, wy- nastrój, wywołany samą działalnością, oraz brak stępują zmiany charakterystyczne. W płucach, uświadomionego celu, z wyjątkiem tych wypadną opłucnej, błonie brzusznej lub trzewiach wi- ków, kiedy go wyobraźnia dowolnie stwarza, doczue są liczne gruzełki; w płucach zaś obok niezależnie wszakże od potrzeb i obowiązków tychże — ropnie jamy (cavernae) i stwardnienia, życia. — Pochodzenie zabawy obecnie wyjaś-Pośród ras bydła najbardziej wrażliwe na G-ę nić można jedynie przy pomocy biologicznej są wysokomleczne z wązką klatką piersiową, teoryi rozwoju. Profesor Karol Groos w dziele W stadzie lub oborze ulegają zarażeniu najpierw swem o zabawach zwierząt („Die Spiele der sztuki obok stojące. Suchotnik pastuch jest Thiere”) tłómaczy to zjawisko, posługując się w stanie zarazić oborę G-ą, jak również zdrowy teoryą Darwina, w ten sposób, że wyćwiczenie sam od gruźliczego bydła zarazić się może. zdolności zaczątkowych w okresie dzieciństwa Cielęta nadzwyczaj rzadko odziedziczają G-ę. pożyteczniejszem jest dla osobnika w walce Najczęściej cielę zaraża się od suchotnicy-krowy o byt, niż zbyt wielka obfitość gotowych już podczas ssania. Jeśli zrodzone przez suchotnicę przystosowań instynktowych; drogą więc doboru cielę w 24 godzin po urodzeniu oddzielić od naturalnego przechowały się osobniki, które się matki i żywić mlekiem od krowy zdrowej lub bawiły w młodości, okres zaś zabawy utrwalił gotowanem od własnej matki, G. u takiego osob- się z biegiem rozwoju, a sama czynność ćwi-nika rozwija się bardzo rzadko. Wobec szerze- czenia się w zabawie zróżniczkowała się i wydo-nia się G-y coraz bardziej pośród bydła i nie- skonaliła. W każdym razie zabawa jest zjawiskiem bezpieczeństwa stąd wynikającego dla czło- powszechnem w ludzkości, a nader upowszech-wieka, winny być stosowane środki energicz- nionem wśród zwierząt wyższego i niższego rzę-ne, dążące do wytępienia tej strasznej choroby, du, co dowodzi wielkiego jej znaczenia w życiu. Za najskuteczniejszy w powyższym celu uznany Doniosłość zabawy pod względem biologicznym został system Banga, polegający na następują- polega przedewszystkiem na ćwiczeniu rozmai-eych środkach: z obory zarażonej zupełnie usu- tych zdolności w okresie najpodatniejszym do nąć sztuki z G-ą, klinicznie dającą się rozpoznać, kształcenia. Drugą, nader ważną, jej stronę sta-Pozostałym zaszczepić tuberkulinę i sztuki, na nowi to, że osobnik oddający się zabawie jest podstawie badania i otrzymanego odczynu, za całkowicie nią przejęty, skutkiem czego wprawia chore lub podejrzane uznane, oddzielić od zdro- się w ruch cały układ nerwowy i mięśniowy, wych. Dla tych zdrowych przeznaczyć oddzielnego j wszechstronna zaś i ożywiona działalność organizmu podnosi siłę i skalę życia w kierunku fi- tnie a gwałtowne, wątłą ciało, a doktorowie le-zyologicznym i psychologicznym. Wśród roz- karskich nauk powiadają, że takowa praca ma maitych rodzajów zabaw wybitne miejsce zaj- być przed jadłem, albo nie rychło po jadle... mują zabawy ruchowe, a to głównie dlatego, że Ale jakom powiedział, niech wszystkie igry bę-czynią zadość elementarnej, biologicznej potrze- dą uczciwe, niech nie będą wszeteczne, gamrac-bie dziecka—ruchu; powtóre, że urozmaicają kie, błazeńskie a nie wstydliwe, ktemu też pa-czynności organizmu, rozdzielając je pomiędzy narządy życia fizycznego i duchowego. Zabawa ujęta w system, t. j. posiadająca właściwy cel, układ i środki do jej prowadzenia, oraz pewne, z góry przyjęte, prawidła, nazywa się grą.

cholęta uczyć, jako się przeciw drugiemu zachować mają, co winne rodzicom, co sąsiadom, co Rzeczypospolitej” (przek. Bazylika). W XVIII w. do ulubionych zabaw studenckich należały gra w piłkę i walka na palcaty, czyli na kije, wzorem szabli zrobione. Grano więc w klasy, zbijankę (-nego), palanta, na łąkach podmiejskich i podwórzach szkolnych, a profesorowie częstokroć sami brali udział w tych zabawach. Gonitwy piesze, mustra, ślizgawka, śnieżki, szermierka i piłka znane już były w XVI stuleciu. I nie było potrzeby zachęcać uczącej się młodzieży do ćwiczeń ruchowych, bo silną i zdrową była i mnóstwo gier z zamiłowaniem uprawiała. Piecza jednak o zdrowie fizyczne bardzo żywo obchodziła dawnych pedagogów polskich, ponieważ pragnęli, aby dom i szkoła ze wzrostem wymagań edukacyi nie zaniedbywały niemniej ważnych potrzeb cielesnych. To też ks. Antoni Popławski, pisząc w 1775 r. „O rozporządzeniu i wydoskonaleniu edukacyi obywatelskiej projekt prześwietnej kommissyi edukacyi narodowej korony polskiej i W. X. Litewskiego, w marcu 1774 r. podany”, tak głębokie myśli wypowiada, że nie powstydziłaby się ich dzisiejsza pedagogika. Rzecz prosta, że zabawom ruchowym poważne miejsce w wychowaniu wyznacza. Jeden z bezinteresownych doradzców kommissyi edukacyjnej, Piotr Dupont (przybyły do Polski w r. 1774), pisał, że najważniejszą część wychowania stanowi czas wolny, na zabawy przeznaczo-

Wszystkie niemal zabawy towarzyskie są grami, ponieważ posiadają swój układ. Początki gier ruchowych sięgają bardzo odległej przeszłości, bo jeszcze Biblia wspomina o chłopcach i dziewczętach bawiących się na łące (Pror. Zacha-ryasz, Rozdz. VIII, 5). Dokładniejsze jednak wiadomości o tego rodzaju zabawach doszły nas z czasów Grecyi- Starożytnej. Zwłaszcza w Spareie i Atenach, gdzie za ideał wychowania poczytywano równomierny rozwój ciała i ducha, zabawy te poważne zajmowały stanowisko w wykształceniu obywatelskiem (ob. Gimnastyka).

Po niepomyślnych próbach wskrzeszenia zabaw ruchowych w Wiekach Średnich (turnieje rycerskie) dopiero nasze stulecie pobudziło oświecone narody do zajęcia sję tą sprawą na większą skalę. Chociaż u nas znano i uprawiano od wieków gry na wolnem powietrzu, jednak największego rozgłosu w literaturze doczekały się prace w tym kierunku u Niemców, Francuzów,

uzdalniają ciało do spotęgowania władz duszy. Wielką dbałość o rozwój fizyczny i zabawy młodzieży okazywał Tadeusz Czacki, założyciel gi-mnazyum wołyńskiego w 1805 r. W słynnej tej szkole nietylko wykładano hygienę (182-3), lecz uczono jazdy konnej, szermierki, gimnastyki, śpiewu, a w zabawach uczniów brali udział nauczyciele i sam Czacki. W tym samym czasie ukazała się w „Dzienniku Wileńskim” 1805 r. (a następnie w 1840 r.— ob. Literatura), genialnie obmyślona i duchem obywatelskim przejęta rozprawa prof. Jędrzeja Śniadeckiego „O fi-zycznem wychowaniu dzieci”, gdzie między in-nemi autor radzi zwalczać przede wszy stkiem nieczynność cielesną, której nieuchronnemi skutkami są: słabość mięśni i zbyteczna bujność układu nerwowego. Aby temu zapobiedz, należy, zdaniem wileńskiego profesora, „nie odrywając dzieci od zabaw i pracy cielesnej”, zajmować je zwolna i nieznacznie tylko takiemi naukami, które je bawią i odpowiadają zdolnościom i usposobieniu dziecka. Jakkolwiek gimnastykę przyrządową wprowadzano do progrą-

Włochów i Anglików. Słynne dzieła Guts Muthsa o gimnastyce i grach młodzieży, ogłoszone drukiem w końcu zeszłego wieku, pobudziły Fryderyka Jahna do zorganizowania w Berlinie w 1811 r. ćwiczeń i gier dla młodzieży i dorosłych na placu podmiejskim. Odtąd już gry ruchowe zyskiwały coraz więcej zwolenników, ny. Główne ich zadanie widział w tern, że chociaż na drogę szerszych zastosowań w państwie Niemieckiem weszły w dziewiątym lat dziesiątku. W Polsce już w w. XII uwzględniano w szkołach klasztornych gry i zabawy, którym się młodzież oddawała w chwilach wolnych od nauki. W piśmiennictwie naszem po raz pierwszy rozważa kwestyę zabaw królowa Elżbieta w traktacie swym o wychowaniu (napisanym po łacinie) z końca XV w. Autorka wymaga równomiernego kształcenia ciała i ducha, do czego, zdaniem jej, wielce pomagają „uczciwe zabawy”. Znakomite uwagi w tym względzie znajdujemy następnie w słynnem dziele Andrzeja Frycza Modrzewskiego „O poprawie Rzeczypospolitej” z r. 1551, gdzie powiada, że rodzice „mogą też dzieciom nie bronić jazdy na koniu i pieszej pracy, to jest: albo przechadzek, albo skakania jakiego, albo ciskania kamieniem, albo grania piły i innych tym podobnych gier; by jeno tego miernie używali, ponieważ zdrowie człowiecze i siła takowemi pomiernemi pracami stwierdza się i zmnaża i rośnie w człowieku; a zasię praca nad siłę, albo takowe igry zby-

mu szkół u nas po 1872 r., a gry ruchowe właściwie nigdy nie wychodziły z użycia, jednak cały ten okres od Śniadeckiego do lat ostatnich sprawie ćwiczeń cielesnych nic nie przyniósł. W ostatnich czasach zamiłowanie do zabaw ruchowych tak się zmniejszyło, że zaledwie część młodszych uczniów podtrzymuje dawną trądy -cyę; u dziewcząt zaś rozrywki tego rodzaju są prawie nieznane. — Postępy na polu fizyologii i hygieny w drugiej połowie zeszłego stulecia obudziły na Zachodzie żywe zainteresowanie się sprawą wychowania fizycznego, wywołały między innemi krytykę panujących systemów gimnastycznych i sprowadziły energiczny zwrot ku zabawom ruchowym na otwartem powietrzu. Na czele ruchu tego stanęły Niemcy i Francya. W r. 1876 uchwalono na VIII kongresie gimnastyków w Brunświku wprowadzanie i pielęgnowanie gier młodzieży. Właściwy zaś początek reformy gimnastyki w Niemczech datuje się od chwili ukazania się okólnika ministra oświaty v. Gosslera, żądającego wprowadzenia gier w szkołach jako niezbędnego czynnika w wychowaniu. Niedostateczność i szkodliwa pod pewnemi względami jednostronność gimnastyki sztucznej (ob. Gimnastyka) wobec gwałtownej potrzeby podniesienia zdrowia i sił młodzieży stały się w wielu miastach niemieckich, a najpierw w Brunświku i Zgorzelcu (Görlitz) pobudką do systematycznego popierania i urządzania ćwiczeń na wolnem powietrzu. W r. 1883 zawiązane zostało w Zgorzelcu Towarzystwo popierania gier młodzieży i slojdu, które stopniowo wprowadziło gry we wszystkich szkołach miasta. Założyciel towarzystwa, poseł von Schenckendorff, zwołał do Berlina w 1891 r. zjazd wybitniejszych przedstawicieli w zakresie teoryi i praktyki ćwiczeń ruchowych i utworzył tamże Komitet centralny popierania w Niemczech gier na wolnem powietrzu. Organem towarzystwa jest od r. 1892 wydawany przez v. Schenckendorffa i d-ra Schmidta rocznik p. t. „Jahrbuch für Volks- und Jugendspiele”, zamieszczający artykuły treści ogólnej i sprawozdania z postępów w odpowiednim zakresie w Niemczech. Niebawem przystąpiły wszystkie większe miasta niemieckie do zawiązania podobnych towarzystw, zakładania placów do gry, kursów (kilkodniowych) kształcących kierowników, wydawnictwa książek i pism, sprawie gier poświęcanych, wreszcie do urządzania odczytów i zjazdów. Pierwsze kursa takie założone zostały w Zgorzelcu w 1890 r. Wszystkie kursa wydały od 1890 —1899 r. 3 736 kierowników i 1 956 kierowniczek. Obecnie liczba uczniów i uczennic biorących udział w grach zorganizowanych wynosi w Niemczech około ¹/i miliona. Gry odbywają się tam na ofiarowanych przez miasto, lub wydzierżawianych, placach, rzadko gdzie w parkach publicznych. Zabawom oddaje się młodzież szkolna conajmniej 2 — 3 razy tygodniowo, lud zaś w niedziele i święta tam, gdzie się postarano o wprowadzenie tego zwyczaju. — Przy urządzaniu zabaw ruchowych na wolnem powietrzu jedną z najważniejszych rzeczy są odpowiednie do tego place. Najlepiej pod tym względem uposażone są wielkie miasta angielskie, które otacza, niby wieniec, szereg łąk i ogrodów do gier młodzieży. Londyn wszakże przewyższa wszystkie miasta w Europie. Zarząd miejski utrzymywał tam w 1892 r. 6 700 placów do gry w kricketa i 1 000 do gry w piłkę nożną. Już przed 13 laty wydał on na pozyskanie jednego wielkiego placu do zabaw przeszło milion rubli, a niespełna taką samą summę wydaje rocznie na utrzymanie placów publicznych. W Niemczech już takie miasto, jak Hannower (’/₄ mil. ludności) posiada pomimo swoich 25 hal gimnastycznych, 7 placów do gier i zabaw, z których 2 mają po kilkanaście hektarów obszaru, nie mówiąc o placach mniejszych, istniejących na Zachodzie niemal wszędzie przy szkołach. W Berlinie znajdują się zaledwie 3 place, a wielkość jednego z nich wynosi 7ya hektara; w Hamburgu z Altoną, oprócz 6 wielkich placów, założonych przez Tow. popierania gier młodz. i slojdu, oddano do rozporządzenia młodzieży w samem śródmieściu olbrzymią płaszczyznę, jaką żadne inne miasto poszczycić się nie może. Prócz tego zarząd miejski przygotował i oddał na ten cel w 1899 r. dwa nowe wielkie trawniki, ogrodzone sztachetami. Hamburg, Wrocław, Lipsk, Drezno odznaczają się szczególną troskliwością w dostarcza niu młodzieży odpowiedniej do zabaw przestrzeni. Ogólna liczba placów do gry wynosiła w Niemczech w 1890 r., 1 116, w r. zaś 1899, 2 092, czyli, że wzrosła o 79.4"/₀. Powierzchnia ich razem wzięta obejmowała w 1890 r., 9 531 280 metr. kw. i w tymże okresie czasu dościgła 18 692 942, co stanowi różnicę 96.1 °/₀. Że place te nie stoją pustkami, dowiodła przeprowadzana ankieta, wykazując, iż z pomiędzy 2 092 placów uczęszczano mało na 231 = 11%, zadawalająco na 1798 = 86%, zaś 63 place = 3% były przepełnione. — We Francyi rozpoczęto reformy w zakresie wychowania fizycznego od rewizyi istniejącego stanu gimnastyki w samej Rzeczypospolitej Francuskiej, oraz w Belgii i Szwecyi, co z polecenia ministeryum oświaty dokonanem zostało przez kotnmissyę z uczonych specyalistów złożoną. Rezultaty badań ogłoszone w „Travaux de la Commission de gymnastique” (Paryż 1889), „Musée pedagogique. Mémoires et documents scolaires” (Nr 77), „Manuel d’exercices gymnastiques et de jeux scolaires” (Paryż 1891). W r. 1881 założone zostało w Paryżu laboratoryum fizyologiczne pod kierunkiem profesora Mareya i Demeny’ego dla zbadania mechanizmu i fizyo-logicznego znaczenia ruchów w celu zastosowania wyników naukowych do systemu wychowa-nia fizycznego. Dzięki tym badaniom, spisanym w pracach Demeny’ego (ob. Literatura), gry ruchowe pozyskały trwalsze jeszcze podstawy i uzasadnienie naukowe. Próba jednak wprowadzenia w szkołach francuskich obowiązkowego uczęszczania na gry młodzieży nie powiodła się, gdyż po upływie roku ministeryum cofnęło swe rozporządzenie (1898) z powodu niezadowolenia, jakie okazywali nieświadomi rzeczy, a zniechęceni przypadkowemi okolicznościami rodzice. We wszystkich niemal krajach Europy zaczęto w ostatnich latach popierać zabawy na wolnem powietrzu, włączając w to ślizgawkę, pływanie, wiosłowanie, wycieczki po kraju itp. W Szwajcaryi wszystkie dzieci bawią się w gry ruchowe albo codziennie, albo choć 2—3 razy w tygodniu, na obszernych placach szkolnych lub na łąkach; młodzież starsza, a nawet ludzie nauce oddani poświęcają na to 1 — 2 godzin dziennie. W miastach belgijskich uprawia tego rodzaju zabawy nietylko młodzież szkolna, lecz i ludność robotnicza. Podobnie dzieje się też w Danii i Szwecyi. — We Włoszech za czasów Odrodzenia do ulubionych rozrywek należały gry ruchowe, zwłaszcza w piłkę; świadczą o tem pamiętniki z XV i XVI-go stulecia, a nawet spe-cyalnie przedmiotowi temu poświęcone rozprawy, jak Bardiego „Giuoco del calcio” (1573), gdzie autor kreśli urządzane na przyjęcie książąt zabawy publiczne we Florencyi. Była to powszechnie dziś w Anglii i przeważnie w Europie lu-biona gra w piłkę nożną, której potem zaniechano w jej ojczyźnie. Antonio Scain opracował obszerne dzieło z rysunkami p t. „Trattato del giuoco della palla” (Wenecya 1555, str. 315), w którem szczegółowo opisał wszystkie znane w owym czasie odmiany gry w piłkę, podając zarazem wskazówki hygieniczne. Zaniechane później gry we Włoszech wznowiono obecnie. Głównym propagatorem jest profesor fizyologii Mosso, który w doskonałej książce p. t. „Fizyczne wychowanie młodzieży” (tłom. polskie 1899), usilnie nawoływał rodaków do zajęcia się zabawami ruchowemi. Pierwszy park na kontynencie Europy, przeznaczony do gier i ćwiczeń fizycznych młodzieży, założył w Krakowie doktor Henryk Jordan w 1891 roku. Na przestrzeni 17 morgów, wśród pięknej zieleni drzew i krzewów, odbywają się codziennie gry dziatwy krakowskiej pod wodzą zawodowych kierowników. Podobny ogród założono potem w Królewcu w 1895 roku, dzięki ofiarności prywatnej. W Warszawie sprawą gier młodzieży zajęło się Warszawskie Towarzystwo Hygieniczne, wkrótce po swem zorganizowaniu się i, otrzymawszy w 1899r. od spadkobierców Raua 300 000 rubli na założenie w mieście ogrodów dziecięcych, przebywa jeszcze (początek r. 1901) okres zabiegów około zatwierdzenia projektu.

Place do gry powinny być niezbyt odległe od zaludnionych dzielnic miasta, dość obszerne, położone w miejscowości suchej i zdrowej, wolne od dymów i kurzu, oraz tak zadrzewiane, aby dostarczały cienia i miłego widoku, nie przeszkadzając bawić się liczniejszym grupom. Wielkość boisk, w stosunku do ilości grających — według obliczenia Kocha — powinna być następująca: Najwięcej przestrzeni wymagają kricket i piłka nożna: pierwszy 30 000 metrów kwadratowych dla 60 osób, druga 7 700 m. kw. dla 30; 7 gier, jednocześnie prowadzonych na różnej wielkości boiskach, wymaga 42 000 m. kw. na 190—195 grających. Liczba uczestników gry na boisku nie powinna przekraczać 20—25. Ponieważ na pozostałe gry potrzeba po 250—300 m. kw. na każdych 20—25 uczestników, więc na 12 boiskach, wynoszących razem 43'/₂ tysiąca m. kw., może grać jednocześnie 315 — 320 osób. Dla dorosłych trzeba nieco więcej przestrzeni. W rachunku powyższym nie uwzględniono koniecznych na placach gry przestrzeni wolnych oraz zadrzewionych, których rozmiary zmieniać można dowolnie. — Place do gry należy zakładać na gruncie poziomym, suchym i przepuszczalnym; w przeciwnym razie trzeba je sztucznie do takiego stanu doprowadzić. Na placu konieczne są: 1) odpowiednio urządzone boiska, 2) wodociąg, a przynajmniej duży zbiornik wody do polewania terrenu zabaw i roślin, oraz do picia, a w zimie do urządzenia ślizgawki; 3) hala do ćwiczeń w dni słotne z szatnią, łazienką, wygódkami i składem na przyrządy; 4) mleczarnia, jeżeli G. odbywają się daleko od miasta; 5) apteczka podręczna i przepisy na wypadek nagłych zasłabnięć.

Znaczenie gier ruchowych polega na trojakiem ich działaniu: fizyologicznem, psychologicznem i społecznem. O pierwszem z nich ob. artykuł Gimnastyka. Pod względem psycho-fizycz-nym zabawy takie posiadają największą doniosłość, ponieważ wprawiają do prawidłowego i szybkiego kojarzenia: a) wrażeń, albo też wyobrażeń, b) wyobrażeń i ruchów, c) ruchów — jednych z drugiemi. Pobudzając do działania nerwy czuciowe i ruchowe, nastręczają one zarazem mnóstwo powodów do urozmaicania koordynacyi wrażeń i ruchów i dlatego są nieocenionym środkiem pedagogicznym bystrego i dokładnego postrzegania, oraz uzależnienia ruchów od woli. Osoba, biorąca w grze udział, musi nietylko skupiać uwagę i przechodzić cały szereg kombinacyj umysłowych, moralnych i fizyologicznych, zapanować nad popędami swemi i nałogami, ująć w ster bezładne i niesforne ruchy, lecz nadto może własnem doświadczeniem sprawdzić, o ile dokonane czynności odpowiadały zamiarom. Kojarzenie ruchów pod naciskiem woli na dane hasło myśli jest punktem wyjścia wszystkich procesów duchowych: każda przeto czynność sprzyjająca rozwojowi procesu tego we wszystkich fazach kształci jednocześnie zdolności umysłowe oraz twórcze w zakresie działania. Ponieważ gry ruchowe, zwłaszcza towarzyskie, w wysokim stopniu cechę tę posiadają, należy je więc uważać za najlepszą szkołę sprawności psycho-fizycznej. Wszelkie inne zajęcia niemają-ce pozoru zabawy, lecz pokrewne im treścią i duchem, również te same znamiona doskonałej szkoły posiadać mogą, jak: wycieczki zbiorowe i roboty ręczne, o ile stanowią samodzielną, bezinteresowną próbę sił własnych. Gry na odkryłem powietrzu, podnosząc w umiarkowanym stopniu tętno życia, sprowadzają niezmiernie korzystny stan—poczucia siły. Napełnia on duszę świeżością i wesołym nastrojem, co czyni człowieka zdolnym do ożywionej działalności mechanicznej i psychicznej, wytwarza pewność siebie, a co za tern idzie — odwagę. Pokonywanie przeszkód i trudności w grach najlepszym jest dowodem, że siłom swoim zaufać można. Uczestnicy gier wystawieni bywają na różne, rzeczywiste i urojone niebezpieczeństwa—i to jeszcze więcej odwagę i śmiałość rozwija, a potrzeba szybkiego oryentowrania się i czynu we właścL wej chwili wyrabia stanowczość. — Społeczne znaczenie gier ruchowych polega na wyrobieniu instynktów towarzyskich przez naturalne stosunki z grupą młodzieży, połączonej wspólnemi zadaniami. Tu po raz pierwszy dziecko staje się członkiem społecznej gromady i poddaje pod kontrolę ogółu siły swoje, zdolności i charakter; tu dobrowolnie zawiązuje z towarzyszami układy, tu się przedewszystkiem dowiaduje, że wspólny cel może być osiągniętym jedynie przez zespolenie pojedyńczycii usiłowań, że w akcyi zbiorowej potrzeba nieraz wyrzec się osobistych zachcianek i pretensyj, poddać się ogólnemu regulaminowi, a prawa każdego tak samo uszanować jak własne. Brutalne lub niesłuszne obchodzenie się jednych towarzyszy bywa zwykle surowo piętnowane przez innych, a wzajemne ścieranie się interesów i sądów gromadki takiej wytwarza w dziecku sumienność w postępowaniu własnem i sprawiedliwość w ocenie zachowania się innych. Wszyscy podlegają tym samym prawidłom, wszystkich obowiązuje jedno poczucie solidarności, wszyscy uznają nad sobą jedną nieosobową władzę i przyzwyczajają się godzić swobodę z poszanowaniem praw, obowiązku i własnej godności. Ponieważ gry posiadają niezmiernie doniosłe znaczenie ze względu na wpływy biologiczne i ogólno-wychowawcze, przeto dobór i kierunek zabaw powinien spoczywać w umiejętnych rękach. Ze stanowiska biologicznego i pedagogicznego przedmiot ten opracowany jest w ogólnym zarysie w „Encyklopedyi wychowawczej” (tom V, zeszyt III, I960, art. Gry i zabawy), skąd niniejsze streszczenie pochodzi.

Literatura. Pierwszem u nas obszerniejszem dziełem, opisującem gry i zabawy, jest od dawna wyczerpana i dziś do rzadkości należąca praca Gołębiowskiego Łukasza „Gry i zabawy różnych stanów w kraju i niektórych jego

! prowincyach” (Warszawa 1830, 4 t.). Sprawę ćwiczeń fizycznych w związku z zabawami roztrząsał w sposób naukowy, z głębokiem zrozumieniem zasad wychowawczych, Śniadecki Jędrzej w rozprawie drukowanej w „Dzienniku Wileńskim” 1805 r. p. t. „O fizycznem wychowaniu dzieci”, a później wydanej w ogólnym zbiorze, zatytułowanym „Dzieła wszystkie” (Warszawa 1840—41). Z dzieł nowszych, literaturze polskiej przyswojonych, jako zasadnicze w tym przedmiocie uważać należy: Schmidta F. A. d-ra „Zarys fizyologii gimnastyki” (tłóm. Karol Zaleski, Lwów, nakład Związku sokolego, 1897), oraz Mossa Angelo prof. „Fizyczne wychowanie młodzieży” (tłóm. St. Brzozowski, Lwów— Altenberg 1899), w którem autor ze stanowiska fizyologieznego rozważa gry i ćwiczenia ruchowe i poddaje krytyce różne systemy gimnastyczne. Z ostrą, ale uzasadnioną krytyką gimnastyki niemieckiej i szwedzkiej na korzyść gier na wolnem powietrzu wystąpił Kamieński St. dr. w art. „Gimnastyka a zdrowie” (w „Krytyce lekarskiej” 1878, Nr 6, 7); „Geneza zabawy” przedstawiona jest w świetle teorÿj biologicznych Groosa w rozprawie Nusbaum a Józefa prof., zamieszczonej w jego książce pod ogólnym napisem „Z zagadnień biologii i filozofii przyrody” (Lwów, Altenberg 1899); „O wpływie ćwiczeń cielesnych na rozwój psychiczny młodzieży” napisał Piasecki Eug. dr. artykuł w książce zbiorowej „ Z psychologii i fizyologii wychowania” (Lwów — Altenberg 1899). Stronę psychologiczną zabaw młodzieży na podstawie badań statystycznych, dokonanych w Ameryce, przedstawiła Szycówna Anielaw „Przeglądzie pedagogiczuym” (1900 r., Nr 6, 7, 8, 9) p. t. „Z psychologii zabawy”. „Gry i ćwiczenia fizyczne w Niemczech, Szwajcaryi i Krakowie” opisał i scharakteryzował Karpowicz S.w „Przeglądzie pedag.” (1899, Nr 1, 2, 3, 4); ten sam temat odnośnie do Francyi, Belgii, Szwecyi i Petersburga opracował Balicki T. (tamże, Nr 5, 6, 7, 9, 10, 11). Rodzaj podręcznika rozmaitych gier i zabaw młodzieży na podstawie swojskich i obcych źródeł skreśliła Wery ho Marya p. n. „Gry i zabawy towarzyskie w pokoju oraz na wolnem powietrzu” (z 80-ma rys., Warszawa, Arct, 1900). Kac z Edw. „Gry i zabawy młodzieży oraz znaczenie ich w wychowaniu” (Lwów 1895, str. 38). „Miejski Park d-ra Jordanu w Krakowie” (Kraków 1894) zawiera opis urządzenia parku i organizacyi zabaw. Czasopismo miesięczne „Sokół”, poświęcone sprawie ćwiczeń cielesnych, wychodzi w Krakowie pod red. A. Durskiego od 1880 r.—Najobszerniejsze wskazówki w całym zakresie ćwiczeń fizycznych podaje Eulera Karola dra „Encyklopädisches Handbuch des gesammten Turnwesens u. der verwandten Gebiete” (Wiedeń i Lipsk 1893 — 1896, 2 t.). Do dzieł wybitniejszych w obcem piśmiennictwie należą: Guts Muths „Spiel©

„Fussball”, „Schlag-„ Schleuderball u. Barl auf”, „ Tamburin-„Schlagball mit Freistätten”, „Grenzball

mael-Charlier 1889).

żur Uebiing u. Erholung des Körpers u, d. Geistes” (1796, wyd. 8-e 1893); Groos Karol, prof, filozofii na uniwersytecie w Giessen „Die Spiele der Menschen” (Jena 1899, str. 538). Teorya zabaw jest tu traktowana ze stanowiska fizyologii, psychologii, estetyki, socyologii i pedagogii, z uwzględnieniem spółczesnych zdobyczy naukowych; tegoż autora „Spiele der Thie-re” (Jena 1896) jest niejako wstępem do powyższego dzieła, poświęconym wyłącznie kwe-styi zabawy u zwierząt, ze stanowiska biologicznego; Euler „Geschichte des Turnunterrichts” (Gota 1891); Kupfer mann „Turnunterricht u. Jugendspiele” (Wrocław 1884); Schenckendorff i Schmidt „Ueber Jugend- u. Volksspiele” (Hau-nower—Linden 1892); Eitner „Jugendspiele” (Lipsk 1890, wyd. 8-e 1894); Kohlrausch dr. „Bewegungsspiele” (1899); Netsch „Spielbuch für Mädchen von 6—16 Jahren” (Hannower—Berlin 1899); Bollinger-Auer „Bewegungsspie^ le für Mädchen” (Zurych—Füssli 1898); „Zeitschrift für Turnen u. Jugendspiel” (24 nr. rocznie); „Monatsschrift für aas Turnwesen” przez Eulera i Ecklera (wychodzi od 1882); Lazarus M. „Ueber die Reize des Spiels” (Berlin

1883); Georgens „Das Spiel u. die Spiele der Jugend” (Lipsk i Berlin 1883); Reise hie Maks „Das Spielen der Kinder in seinem Erziehungswert” (Getynga 1896, odez.); o grze w piłkę ze wszystkiemi jej odmianami bardzo szczegółowo napisał i uwagami hygienicznemi rzecz swą zaopatrzył Ściano Antonio: „Trattato del giuoco della palla” (Wenecya 1555, str. 315); Wickenha-gen „Turnen u. Jugendspiele” (Monachium 1898); „Die Spielregeln des technischen Ausschusses” (Lipsk 1896 — 1897); Koch „Geschichte des Fussbals im Altertum u. in d. Neuzeit” (Berlin

1894) ; Jenny W. „Schwungseilübungen” (1882, wyd. 2-e); Hermann A. „Das Ball Werfen u. Ball-Fangen” (Berlin 1884); Lausch „137 Spiele im Freien” (Wittenberg 1887, wyd. 5-e 1894); Ray dt „Ein gesunder Geist in einem gesunden Körper” (Hanower 1889); tenże „Das Jugend-Bpiel” (1890); tenże „Die deutschen Städte u. d. Jugendspiel” (Hannower 1891); Fricke „Das Fussballspiel” (Hannower 1891); Fichard „Handbuch d. Lawn-Tennis-Spieles” (Baden 1892, wyd. 2-e); Kreunz „Bewegungspiele u. Wettspiele” (Graz 1892); Schnell „Das deutsche Schlagballspiel” (Lipsk 1894); „Erstes deutsches Lawn-Tennis-Jahrbuch” (Charlottenburg, od r. 1894); Koch i Schenckendorff „Wie wird das Bewegungsspiel zur Volkssache?” (Brunswik 1895); W oy ko w sky - Biedau „Die Bewegungsspiele in d. deutschen Volkshygiene” (Lipsk 1895); Schröer „Stangenbergers Spiele für die Volksschule” (Lipsk 1895); tegoż „Turnspiele für Turnvereine etc.” (Lipsk 1895); Busch Jadwiga „Die Spiele in d. Mädchenschule” (Gota

1895) ; Bolin „Schlagball u. Barlauf” (Berlin); Schnell H. dr. „Handbuch der Ballspiele”

Enc. Po<*- Lln«tr. Zusa. 308. T. XXVI

(Lipsk 1899— 1900): 1) Das Schlagballspiel, 2) Das Fussballspiel, 3) Hin- u. Rückschlagspiele. Od r. 1892 «Komitet centralny popierania gier ludowych i młodzieży w Niemczech* wydał w Lipsku następujące pisma: „Jahrbuch für Volks- u. Jugendspiele” (wychodzi co rok); Hermann A. „Ratgeber zur Einführung der Volks-

u. Jugendspiele” (1898, wyd. 3-e, str. 64); Schmidt F. A. dr. „Anleitung zur Wettkämpfen, Spielen etc.” (1900, wyd. 2-e, str. 144), oraz szereg broszur: „Faustball”, ball”, ball”,

Stossball, Feldball”.—Ladebeck H. „Schwimmschule” (Lipsk 1900, wyd. 6-e, str. 94); Lehmann K. „Schule des Wasserspringens” (Lipsk 1897, str. 74); S c h e ttle r - Z ettl e r „Turnspiele für Knaben u. Mädchen” (1898, wyd. 7-e, str. 117); Hueppe Ferd. dr., prof. hygieny na uniwers. w Pradze: „Volksgesundung durch Volksspiele” (odczyt, 1897, str. 26). Ze stanowiska psychologicznego opracowali ten przedmiot: Colo zza G. A. „II giuoco nella Psicologia e nel-la Pedagogia” (Turyn, Rzym etc. 1895), oraz psychologowie w pojedyńczych rozdziałach pism swoich: Wundt w Odczytach o duszy ludzkiej i zwierzęcej (1892, wyd. 2-e) i w „Grundriss der Psychologie”; Ziegler T. w dziele „Das Gefühl⁷¹ (Sztutgard 1893); Baldwin J. M. w „Social and ethical interprétations in mental development” (New-York 1897). Z pedagogów zajmowali się tą kwestyą: Jean Paul, Guts Muths, Fröbel, Waitz, Stoy (Hauspädagogik) i inni. Stronę estetyczną uwzględnili Groos K. (ob. wyżej) i Lange K. w „Die Künstlerische Erziehung der deutschen Jugend” (Darmsztad 1893). W literaturze francuskiej do dzieł pierwszorzędnej wartości należą: Lagrange F. „L’hygiène et l’exercice chez les enfants et les jeunes gens” (Paryż 1890); tegoż „Physiologie d’exercices du corps” (1888). Poznania godne są badania systemów gimnastycznych w różnych krajach, zawarte w „Travaux de la commission de gymnastique” (Paryż 1889) i „Manuel d’exercices gymnastiques et de jeux scolaires” (Paryż

1891). Znaczenie ćwiczeń fizycznych roztrząsa ze stanowiska naukowego Deine u y G. w „Résumé de cours théoriques sur l’éducation physique” (Le Mans 1886); tegoż „Plan d’un enseignement supérieur de l’éducation physique” (Paryż 1899). Jednym z lepszych podręczników

jest Docx’a „Les jeux scolaires” (Namur, Wesst. K.

Grybojedow, rossyjski ród szlachecki, pochodzenia polskiego; protoplastą jego był Jan Grzybowski, który z synem swym, Teodorem, i kilku innymi Polakami, obeznanymi ze Statutem litewskim, za Cara Aleksieja Miehajłowicza przybył do Rossyi, zaproszony do udziału w pracy nad redakcyą „Ułożenija”, w znacznej części opiertego na statucie. Teodor Grzybowski,

122

przyjąwszy prawosławje, przezwał się Gryboje-dowem i za panowania Aleksieja Michajłowieza i Teodora Aleksiejewicza był djakiem razrjaduym, uczestniczył z ojcem w opracowaniu „Ułożenja” i napisał „Sokraszczenie rossijskoj istorii” w 36 rozdziałach, zawierających krótki wykład dziejów rossyjskich od księcia Włodzimierza I do wstąpienia na tron cara Teodora Aleksiejewicza. Druga gałąź G-ów pochodziła od Michała G-a, obdarzonego znacznemi dobrami przez Teodora Aleksiejewicza. Obie te gałęzie wygasły; do jednej z nich należy poeta G. (ob.). Obecnie istniejące dwa rody G-ów są pochodzenia późniejszego. K Grybojedow Aleksander, jeden z najznakomitszych dramaturgów rossyjskich (* 1795 r. w Moskwie — f 1829 w Teheranie), pochodził z polskiego rodu Grzybowskich, którzy w początkach w. XVJI przeniósłszy się do Rossyi, doszli tam rychło do wielkiego znaczenia, tak pod względem fortuny jak i wyższych dostojeństw; lecz z czasem podupadli i już rodzice Aleksandra, którego ojciec był człowiekiem marnym i bezradnym, znajdowali się w interesach bardzo za-wikłanych. Pomimo to matka poety, dumna ze swego rodu i niezmiernie ambitna, starała się wszelkim sposobem dom swój utrzymywać na pańskiej stopie, zabiegała o stosunki w sferze arystokracyi i wyższych dygnitarzy, aby przy ich pomocy przynajmniej dzieciom swoim świetną przyszłość zapewnić. G. tedy od lat naj-rańszych widział się w otoczeniu takich figur, jakie później odtworzył w swojem arcydziele „Tope otœ» yMa” (Bieda z rozumem), jak: Famusow, wzorowany na jego wuju, Chlestow, Chrjumin i t. p. Z tem wszystkiem pani G,, która rozumem, polorem, wykształceniem i znajomością ducha czasu nierównie wyżej stała od wielu kobiet swojej sfery, wiedząc, że w epoce Aleksandra I sama rodowitość jeszcze karyery nie zapewniała, że łatwiej szli w górę ci, w których się ona łączyła z oświeceniem, usiłowała dać swym dzieciom, Aleksandrowi, i siostrze jego, Maryi, wychowanie najstaranniejsze. Oprócz wybitnych „metrów” cudzoziemskich, uczących języków: francuskiego, angielskiego i niemiec-go, oraz muzyki, profesorowie uniwersytetu zapraszani bywali do jej domu na lekcye prywatne. Chłopiec, który przytem czytał namiętnie książki, do jakich tylko mógł s;ę dorwać, rozwijał się nadzwyczaj szybko i już w 15-ym roku życia zaczął uczęszczać do uniwersytetu. Zapisał się na wydział jurydyczny, z zamiłowaniem wszakże obok prawa oddawał się naukum ekonomicznym, a szczególniej historyi oraz literaturze, w której znalazł znakomitego przewodnika w byłym profesorze uniwersytetu getyń-skiego, Buhle, człowieku wykszałconym wysoce i wszechstronnie, wielkim miłośniku i prawdziwym apostole nauki. Ten, odrazu poznawszy się na zdolnościach G-a, zwrócił na niego szczególniejszą uwagę, wyróżnił go z tłumu studentów, a nawet miewał dla niego wykłady prywatne, zachęcając go osobliwie do poznania literatury powszechnej, przedewszystkiem zaś dramatycznej, której sam był najlepszym znawcą. Rychło więc zaznajomił go z całym obszarem dramaturgii, poczynając od Plauta i Terencyu-sza, a kończąc na Molierze i późniejszych ko-medyopisarzach francuskich. Stąd też już naj-pierwsze studenckie próbki pióra swojego G. ubierał w formę dramatyczną, jak np. szkic tra-gedyi historycznej Ra domysł i Zenobia, jak zaginiony „Dimitrij Drjanskoj”, parodya trage-dyi Ozierowa „Dimitrij Donskoj”; jak wreszcie również zaginionych kilka scen humorystycznych z życia rzeczywistego, w których występowali jego domownicy i krewni, całe towarzystwo jego wuja, a które słusznie możnaby uważać za najpierwszą redakcyę „Topo otï> y>ia”. Po dwóch leciech pobytu w uniwersytecie (od 1810 do 1812), młodzian siedemnastoletni, uniesiony zapałem patryotycznym wobec najścia Napoleona, zapisał się, wbrew życzeniu matki i wuja, do pułku ochotników, sztyftowanego przez hrabiego Sałtykowa; a chociaż, nim się pułk ten sformował, Napoleon opuścił już i Moskwę, i Ros-syę, G., mając do wyboru między służbą cywilną a wojskową, wolał tę drugą, która zdawała mu się szlachetniejszą i dającą więcej niezależności; został więc zaliczony do irkuckiego pułku huzarskiego, i naprzód w nim, potem w sztabie rezerw kawaleryjskich spędził trzy lata w zapadłych zakątkach Białorusi i Litwy. Była to ciężka próba, o której przez czas długi nie mógł wspomnieć bez wstrętu, szczególnie o czteromiesięcznej służbie w pułku huzarów, w którym, za przykładem kolegów, wylał się był na wszelką swawolę i rozpustę. W porę wszakże przyszło opamiętanie. Udkomenderowany od sztabu rezerw, konsystującego w Brześciu Litewskim pod naczelnictwem św atłego generała Kołogriwowa, uczuł budzące się w swej duszy podniosłe ideały młodzieńcze, uczuł znowu pociąg do pióra, a znalazł i zachętę i podnietę ku temu naprzód w poczciwym chłopcu, towarzyszu swym, Biegiczewie, któremu, równie jak i jemu, huzarskie pohulanki były obrzydły, a potem w kółku oficerów sztabowych, którzy, dla zabicia czasu, bawili się literaturą, pisaniem wierszy, układaniem i tłómaczeniem sztuk teatralnych. Stąd G. wysłał do Moskwy, do czasopisma „Wiestnik Jewropy” dwa swoje artykuły: „O kawalerijskich rezierwaeh” i „Opisa-nije prazdnika w czest' Kołogriwowa” (1814), nadto zaś przełożył komedyę „Le secret du ménage”, której dał tytuł „Mołodyje suprugi” (grano ją w Petersburgu r. 1885). Ten zwrot ku ideałom młodości doprowadził go do przekonania, że powinien wyjść z wojska i że jedynie w innej atmosferze duchowej, śród innych ludzi, będzie mógł swój talent rozwinąć. Udał się więc, zachęcony przez Biegiczewa, do Petersbur-ga, zawarł tam literackie stosunki, zapewnił sobie miejsce w kollegium spraw zagranicznych i w r. 1816 wziął dymmissyę. Służba wojskowa, jakkolwiek naraziła go na zmarnowanie kilku lat najpiękniejszych młodości, wzbogaciła zasoby jego obserwacyi nad życiem i nad ludźmi, z których niejeden odbił się w późniejszych jego utworach, i zaprawiła jego dowcip gorzką ironią. Osiadłszy w Petersburgu i wstąpiwszy na służbę do kollegium, G. wkrótce wszedł w zażyłość z całą ówczesną młodzieżą postępową, zawiązującą kółka literackie, albo organizując towarzystwa tajemne w celu walki z powstającą reakcyą i dla odrodzenia społeczeństwa,—z młodzieżą, zpośród której wyszli tacy ludzie, jak: Odojewskij, Czaadajew, Rylejew i inni. To mu wszakże nie przeszkadzało uczestniczyć w życiu wielkiego świata i w zebraniach miłośników teatru u księcia Szachowskiego, pociąga-gających go najbardziej. Dla teatru też, do którego wabiły go stosunki za kulisami, tłómaczył lub pisywał sztuczki dość marne. Talent jego był wtedy jeszcze nieustalony, styl ociężały; wszelakoż już wkomedyi p.t. „Student”, napisanej do współki z Katieninem (prozą), znać bystrą obser-wacyę oraz wiele prawdy i życia w kreśleniu charakterów; a w drugiej „Swoja siemja, iii zamużna-ja niewiesta”, ułożonej z Szachowskim i Chmielnickim, w pięciu scenach, wyszłych z pod jego pióra, już uderza ten dzielny, jędrmy wiersz ty-piczny, który później nazywano Grybojedow-skim. W tymże czasie przypomniał sobie ową próbkę studencką, z której zrodzić się miało „Gore ot urna”, i zabrał się do jej drugiej re-dakcyi, pogłębiwszy rzecz i z dowcipnej, śmiesznej fraszki przeistoczywszy w wyższą komedyę społeczną. I ta druga wersya zaginęła, ale ci, którym autor czytał ją w rękopisie, gorące jej oddawali pochwały. Wypadek nieszczęśliwy pracę te przerwał: z powodu jakiegoś-tam zajścią zakulisowego, był on sekundantem w bardzo zaciętym pojedynku, który w całej stolicy sprawił wstrząsające wrażenie, zagroziła mu ciężka odpowiedzialność, tembardziej, iż wieść niosła, że i sam także miał mieć honorową rozprawę. Przerażona tem matka jego poruszyła wszystkie swoje stosunki, żeby go wyrwać z Petersburga. Jakoż kazano mu udać się do Per-syi na stanowisko sekretarza tamecznego poselstwa rossyjskiego. Pożegnawszy ojczyznę rzewną pieśnią „Prosti otieczestwo”, w lutym roku 1819 dostał się przez Kaukaz do Persyi i zamieszkał głównie w Tabrizie. Tam najpier-wej zajął się zbadaniem stosunków miejscowych i zabytków przeszłości oraz nauką języków perskiego i arabskiego, a powoli powrócił i do swojej komedyi, która już ostatecznie, jak mniemał, obmyślana, tak w szczegółach, jak i w planie ogólnym, wywijała mu się jak z płatka. Obowiązki służbowe powoływały go często do Tyflisu, dokąd raz przyprowadził cały zastęp wyzwolonych przez siebie nieszczęśliwych jeńców rossyjskich. To na niego ściągnęło uwagę Jermołowa, który uzyskał dlań nominacyę na swego sekretarza do spraw perskich (1822). W Tyflisie zabrał się G. znów z zapałem do swej komedyi; ale, dowiedziawszy się, że od czasu jego wyjazdu społeczeństwo rossyjskie znacznie się odmieniło, wyjednał sobie*urlop i zawitał do Moskwy, gdzie się zapoznał z arystokracyą miejscową, poczem wyjechał na wieś do swego przyjaciela, Biegiczewa, i tam dzieło swoje wykończył. Wkrótce liczne odpisy tej komedyi rozbiegły się po całej Moskwie, a kiedy w kołach postępowych czytano je z niezmiernym zachwytem, w sferach wyższych, arystokratycznych i urzędniczych, które się uczuły srodze obrażonemi satyrą bezlitosną, świetny ten utwór przyjęto z oburzeniem najwyższem i zaczęto wszelkiemi sposobami działać na szkodę zuchwałego autora. Natenczas G. udał się do Petersburga i tu starał się, aby komedyę jego pozwolono wy-

lys ,Ê

Fig. 303. Grybojedow Aleksander.

stawić; lecz zabiegi najusilniejsze na nic się nie przydały; niektóre tylko z niej urywki ukazały się w Almanachu Bułharyna „Russkaja Talia” (r. 1825). Zacięta walka, niezliczone potwarze i wyraźne wzmaganie się reakcyi wywarły na G-a wrażenie przygnębiające: często zapadał w zamyślenie blizkie już melancholii, od której bronić się usiłował w towarzystwie przyjaciół. Pracą literacką zajmował się naówczas niewiele: napisał ledwie kilka poezyj kaukaskich, prze-tłómaczył z Goethego prolog do Fausta, i ułożył z ks. Wiaziemskim komedyę p. t. Kto brat, kto siostra. Spędziwszy w Petersburgu około roku, wybrał się napowrót do Gruzyi, lecz po drodze przez pewien czas zabawił w Krymie; a gdy stanął na miejscu w początkach r. 1826, zwierzchnik jego, Jemioło w, otrzymał polecenie, aby go aresztował i natychmiast wysłał do Petersburga, jako podejrzanego o stosunki z „Dekabrystami”; postawiony wszakże przed sądem, G. zdołał się uniewinnić i już w czerwcu wrócił do Gruzyi, gdzie zajął dawne stanowisko

G-u.

R.

przy Jermołowie, a następnie przy krewnym swoim, Paszkiewiczu, któremu, jako dobry znawca wschodnich stosunków, oddał wielkie usługi przy układach z Persyą o pokój. Wysłany przez niego do Cesarza z wiadomością o pomyślnym traktacie, otrzymał nominacyę na ministra pełnomocnego przy dworze perskim. Podczas tej bytności nad Newą, czytał swym przyjaciołom urywki z tragedyi Noc gruzińska, z której się zachowały tylko' dwie sceny i plan ogólny. Niechętnie wyjeżdżając do Teheranu, zwierzył się Puszkinowi, iż ma przeczucie, że już nigdy ojczyzny swej nie ujrzy. W Tyfiisie ożenił się z księżniczką Czawczawadze; lecz wtedy właśnie, kiedy stanął u szczytu pomyślności, na którą się złożyły: wysokie stanowisko, sława literacka, oraz szczęście rodzinne, został zamordowany przez wzburzone pospólstwo perskie, jako ofiara nienawiści politycznej do Rossyan. Zwłoki jego przewieziono do Tyflisu i złożono w klasztorze św. Dawida, gdzie mu żona wspaniały wystawiła grobowiec.—Nieśmiertelość w literaturze ros-syjskiej G. pozyskał sobie jedynie swą kome-dyą „Gore ot urna”, która dotąd nie przestała być wzorem komedyi satyrycznej, a której znaczenie podnosi się z postępem czasu. Autor odmalował w niej szlachtę rossyjską z epoki Aleksandra I, z całą jej próżnością, pychą, nikczem-nością, przeżyłemi i obumierającemi poglądami, przeciw którym bojuje jego Czacki, jako przedstawiciel szlachty nowego pokolenia, pragnącego pracować, tęskniącego do wiedzy i sztuki, gardzącego obłudnem dworowaniem i małpowaniem cudzych wzorów. — Pierwsze wydanie „Gore ot urna“ wyszło r. 1832 w Moskwie; drugie, ze znacznemi dopełnieniami, w Petersburgu 1862, zupełne 1875, a dotąd się liczy ich 70. Zbiorową edycyę pism G-a ogłosił J. Sljapkiu (Petersburg 1889, w 2-ch t.). Szczegóły biograficzne i charakterystykę jego podali: B. Srnir-now, A. Wiesiełowskij, A. Pypin, A. Maslinskij, P. Polewoj (Istorija rus. litieratury); najlepsze oceny jego komedyi: Bieliuskij, Grigorijew, a osobliwie Gonczarów. W języku polskim mamy dwa przekłady „Gore ot urna”: 1) tłóm. Józefa Lewarta-Lewińskiego r. 1857 w Warszawie, p. t. „Bieda temu, kto ma rozum”; 2-gi bezimienny, z wydania r. 1862, nakładem „Dziennika literackiego”, 1866 r. we Lwowie; oraz jedno naśladowanie przez Apollona Korzeniowskiego, przeniesione na grunt stosunków polskich po-dolsko-ukraińskich, zjadliwością satyry i siłą słowa, dorównywające pierwowzorowi, p. t. „Ko-medya-dramat” (Wilno 1856 r.). Nadto jeszcze r. 1830 w „Bałamucie” petersburskim ukazał się był wyborny przekład znacznych ustępów z tej komedyi, dokonany podług rękopisu przez niewiadomego tłómacza.    *

Grybów (uiegdyś Grynberg), miasto powiatowe w Galicyi, o 22.7 kim., odległe na ws. od Nowego Sącza, nad rz. Białą (prawym dopł.

Dunajca), stacya kolejowa. Siedziba starostwa, sądu powiatowego, kościoły (murowany, modrzewiowy z w. XV), okazały pałac na wzgórzu

1    tartaki, materyały drzewne, wyroby tkackie. G. założone w w. XVI; dawniej starostwo nie-grodowe. Ożywiony przemysł i handel. Około

2    000 m-ców.

Grybowskie starostwo niegrodowe leżało w województwie Krakowskiem, powiecie Bieckim. Podług spisów urzędowych z r. 1770 zaliczały się do tego s-stwa: miasto Grybów, wsie: Grodek, Biała Niżna, Stupnia, Brzezie, Kordowa, Ruska, Binczarowa, Bogusza—i folwarki: Niznobielski, Siotkowski i Wróblowice. W r. 1771 posiadał je Franciszek Wodzicki, kaszt, sandecki, opłacając z niego kwarty złp 4157 gr. 5, a hy-berny złp. 2 673 gr. 26. Po zajęciu tego s-stwa przez rząd austryacki dnia 24 czerwca 1785 r. sprzedane zostało w dwu sekcyach: 1) Grodek i Białą Nizuę na licytacyi do. 5 czerw. 1822 r. nabył Piotr Przychocki za złotych reńskich 29 582; 2) inne dobra na licytacyi dnia 22 maja 1828 r. kupił Józef Hosch za złot. reńs. 22005.

Gryo (Greiz), stolica i siedziba księstwa Reuss starszej linii, w dolinie Białej Elstery (prawy dopływ Solawy [Saale], systemat Elby); krzy-żownica kolei żelaznych G.-Brunn i Gera-Wei-schlitz, 260 m. n. p. m., kościół ewangielicki, zamek książęcy, pałac letni z parkiem, starożytny zamek na wzgórzu, pomnik Wilhelma I. M-ców w r. 1890 było 20 141, w r. 1895 około 22Q00, podług spisu urzędu zdrowia w r. 1900 około 24 000, przeważnie ewangielików. Wyroby wełniane, farbiarstwo. Ginmazyum z oddziałem realnym, semiuaryum nauczycielskie, szkoła tkacka, siedziba zarządu księstwa, Tvonsystorz, sąd, banki i t. p. G. jest pochodzenia słowiańskiego; już w w. XII rządzili tu starostowie (Vogt)

w. J.

Gryd' (rpnjŁ, rpLJtB, rpn^ŁÓa); w starym języku rossyjskim wyraz ten oznacza zarówno członka młodszej drużyny (ob.) jak i całą młodszą drużynę. Nazwa ta, spotykana u naj-pierwszego kronikarza ruskiego, musi być wzięta od Waregów. Badacze wyprowadzali ją zazwyczaj bądź ze skandynawskiego „greg” = miecz,. bądź z „liird”, „hirdin” = gwardzista książęcy. Zdaniem J. Grota pochodzi on od irlandzkiego „grid” = dom, dwór, i oznacza „dwornię” t. j. dworzan. Dzięki temu wyjaśnia się także znaczenie starożytnej „grydnicy”, jako tej części dworu, w której mieszkała gryd' t. j. książęcy ludzie dworscy, dworzanie. W w. XII znika już nazwa gry di, a natomiast zjawia się „dwór” w znaczeniu młodszej drużyny. Grydnia i gryd-nica w pojęciu pokoju książęcego często występują w „bylinach” (ob.) cyklu Włodzimierzow-skiego.

Gryf, po łacinie Gryps, 2-i przypadek Gry-phis, po grecku rpó<J>, 2-i przypadek Fponôç, w naszych bajkach znany jako gref, z żoną

J. K.

morowskich, Konarskich, Kośminowskich, Kosso-wiczów, Kowalewskich, Kowarskich, Krobanow-skich, Kromołowskich, Krukowskich, Krynickich z odm. (nobil. 1613 r.), Krzeczewiczów, Krzeszowickich, Krzeszowskich, Kunieckich, Kwiat-kiewiczów, Kwiatkowskich, Kwiecińskich, Latoszyńskich, Lechowiczów, Leńkowskich, Leśniewskich, Leśniowskich-Gołąbków „z Zimnej Wody”, Lipowskich, Lubczewskich, Luzeńskich, Bobowskich, Łotwiszyńskich, Lowczyckich, Łowczow-skich-Molendów, Łupińskicli, Mąkolskich, Makowskich, Makułowiczów, Jaksów - Maleszewskich, Małachowskich „z Kozłowego”, Maniukowskich, Jaksów-Marcinkowskich, Masłów, Micherowskich, kasztelana wojnickiego, z roku 1239, Michowskich, Mielęckich (zgaśli), Mikołajowskich, niewątpliwego, jak widzimy z kodeksu dyplo- j Mikoszków, Mileckich, Mirzewskich v. Mirzow-matycznego mogilskiego (Akt j\® 1620), członka skich, Molendów, Molendzińskich, Nakwaskich, rodu Odrowążów. Okazuje to, że herb ten w początkach był używany dorywczo przez rozmaite rody, dopóki, jak to widać z mnogich pieczęci, nie stał się w XIV wieku herbem jednego tylko rodu: Gryfitów-Świebodziców. Że zaś ród Gryfitów-Świebodziców dopiero w XVI w. począł używać gryfa jako herbu, dowodzą pieczęcie tego rodu z wieku XIII, mianowicie pieczęć Marka, wojewody krakowskiego, z roku 1230, i Klemensa, wojewody krakowskiego, z roku 1244, na których zamiast gryfa znajdujemy półpierścień, barkiem do góry zwrócony, przecięty mieczem. Herbem tym pieczętują się rodziny: Aksamitowskich, Aksentowiczów, Andro-

pf|

greficą, istota bajeczna mitologii greckiej, lew o skrzydłach i głowie orlej, mieszkający na górach Rypejskich, wśród Hiperborejów i Arymaspów jednookich; pilnuje tam złota północy od napaści Arymaspów; według dawniejszych wierzeń greckich—służy Apollinowi, a wedle późniejszych — strzeże złota w Indyach (Herodot III, 116: IV 13. 27). Znane powszechnie wyobrażenie G-a spotyka się bardzo często w rzeźbach greckich, na wozach, monetach i t. d. Pochodzi ono niewątpliwie z Azyi, o czem świadczą nader podobne postaci na rzeźbach chaldejskich, perskich, asyryjskich, syryjskich (hityckich), fenickich i cypryjskich; znane też było w Egipcie. Brzmieniem i postacią G. łączy się z biblijnym Cherubem (po liebr. kerub, w liczbie mnogiej ke-rubim, skąd cherubin). Zdaje się, że Syrena, jako herb Warszawy, jest przekształceniem Gryfa książąt mazowieckich.—Porów. Roschera „Ausführliches Lexikon der griech. und röm. Mythologie” pod wyrazem Gr y p s (obszerny artykuł, z rycinami i literaturą).

Gryf, S w i e b o d a,

Swoboda. Jeden ze starszych herbów polskich. Na tarczy w polu czerwonem gryf biały, wspięty wprawo. Nad hełmem w koronie szlacheckiej trąba złota lub czerwona, a przy niej taki ż gryf jak na tarczy, ale bez łap. Zjawia się herb ten w zapiskach sądowych już pod rokiem 1372, w zapisce z roku 1401 po raz pierwszy zo- Fig. 304. Gryf (herb), wie się Ś w i e b o d ą.

Niektórzy heraldycy mylnie nazywają go Swobodą; tej proklamacyi w źródłach średniowiecznych nie znajdujemy, natomiast nazwa Swie- | bo da bardzo często w zapiskach sądowych się powtarza. Z pieczęci średniowiecznych najstarsza z tym herbem jest pieczęć Sąda Dobiesła-wicza,

nowskich, Andrzejkowiczów, Ankowskich, Ba-nowskich, Bąkowskich, Belickich, Bełhackich, Bełzkieli, Berlińskich, Bielickich, Bielskich, Bie-niaszewskich, Bilańskich, Bitowtowiczów, bar. Bobowskich, Bobrów, Bobrowiczów, Bogatków, Borzesławskich (zgaśli), Botowiczów, Brajczew-skich, Branickich „z Branic i Ruszczy ” (zgaśli w 17 73 roku), Brańskich, Braunów, Brylińskich, Brzezińskich, Brzeźnickich, Burnejków, Burzyńskich, Bu-towtów, Jaxów-Bykowskich, Bykowskich (nobilit. 1775 r.), Cedrów - Latoszyńskich, Cedrowiczów, Cedrowskich, Jaxów-Chameów, Chamskich, Chom-skich, Chotowskich, Chroniewskich z odm. Chro-nowskich, Chyckich, Chyóków, Ciepielewskich y. Ciepielowskich, Czajańskich, Czepielewskich, hr. Dębickich, Dobków, Doberskich, Dobkiewi-czów, Domaradzkich, Dowiatów, Getków v. Get-kinów, Giedczyckich v. Giedeckich, Giedminów, Giedyminów, Gienków, Giesztowtów, Gładyszów, Gosickich, Greyfeldów (nobil. 1791 r.), Grodzickich, Gruździów, Gryfinów, Grynkiewiczów, Grzy-waldskich, Gumienieckich, Gwoździowskich, Ha-czewskich, Heydenpolów-Wrzospolskicli (nobil. 1673 r.), Hromyków, Hronowskich, Jaworskich, Jeńcewiczów, Ilsingerów z odm. (nobil. 1573 r.), Kańskich, Kaweckich, Kellerów z odm., Kępskich v. Kempskich z odm., Kickich, Kiertutów, Kijeńskich, Kilskich, Kleszczyńskich z odm. (nobilit. 1685 r.), Klewszczyńskich, Kobrów, Kołaczkowskich, Kołudzkich, Komornickich, Ko-

Nasięchowskich, Nastów, Nieklewiczów (nobil. 1768 r.), Noskowskich, Nowoszewiczów, Odor-skich (nobil. 1676 r.), Ossowskich, Ostrowskich, Otfinowskich v. Otwinowskich, Paciorkowskich z odm. (nobil. 1768 r.), Paciorkowskich (nobil. 1775 r.), Paluchowskich, Panterowiczów, Papieskich v. Papiewskich „z Papieżów”, Pobiedziń-skich, Podgrodzkich, Prochańskich v. Procheń-skich, Putkamerów, Radlińskich, Rakowskich, Rankowiczów, hr. Ronikierów z odm., Rosiejow-skich, Rotarskich, Rotaryuszów, Rożnów, Rożen-kowskich, Rożeńskich, Rudlickich „z Pacanowa”, Selimowiczów, Sierakowskich, Skarbków-Burzyń-skich, Skrzyszowskich (nobil. 1546 r.), Sławo-

D.

1715) Prus.

szewskich, Sokołowskich, Stanisławskich, Stojow-skich, Bedów - Stroniowskich, Strzeszkowskich, Studzieńskich, Swoszowskich, Szczepanowskich, Szczodrów, Szczukowskieh, Szczyrzeckich, Szo-łomskich, Sztukowskich, Taonowiczów, Tresków, Trojackich, Trzeciewskich v. Trzecieskich, Turskich, Ujejskich, Ulkowskich, Weszmuntów, Wierzbickich, Wierzbiętów-Mzurowskieh, Wiktorowskich, Wilkowskich, Wiśniowskich, Wiszków

v. Wyszków, Wolskich, Wosztortów, Zadrożnych, Zagórskich, Zakrzewskich, Zamiechowskieh, Za-porskich-Cedrów, Żarlińskich, Żeromskich-Jaksów, Zgłobickich, Zienków, Znamierowskich, Zniecho-wiczów, Zołotarów, Żółtych, Żukowskich, Żyz-mińskich.—Źródła: Długosz „Herbarz arsenal-ski”, Paprocki, Bielski, Okolski, Niesiecki, Ku-ropatnicki, Małachowski, Czarnecki, Żychliński, Borkowski, Kosiński, Polaczek, Ulanowski, Małecki, Piekosiński, Helcel II; „Poczet szl. galic.”; „Herb. urz. Kr. Pols.”; Arcli. Gł. Warsz.; Arch. b. herol. Kr. Pols.; papiery wielu rodzin wyle-git. w Gub. Zach.; Kojałowicz; Lorédan Lar-chey „Armorial du XV s.”.

Gryf, lub w liczbie mnogiej Gryfy, z niem. greif en—chwytać, jako termin muzyczny oznacza czynność wydobywania tonu z jakiegokolwiek instrumentu w sposób artystyczny; najczęściej wszakże bywa stosowany, nawet prawie wyłącznie, do gry na instrumentach smyczkowych. Wyrażenie: „G. pojedyńczy” w mowie potocznej jest jednoznacznikiem wyrazu „ton pojedyńczy”, „G. podwójny”—tonów podwójnych. Lutnicy polscy zwą także tein mianem deseczkę płaską, lub lekko zaokrągloną (wypukłą), zwykle hebanową, przytwierdzoną do szyjki instrumentu, i biegnącą wzdłuż wierzchniej jego części aż do podstawka—up. na skrzypcach, lub do innej części instrumentu—np. do wierzchniego brzegu cytry. Ta deseczka, do której przyciska się struny palcami, ma u Niemców nazwę: Griffbrett. A- Po1-

Gryf Albert, także „Nowosielski Antoni”, pseudonimy Ant. Marcinkowskiego.

Gryfia (Greifswald), miasto powiatowe w pruskiej prowincyi Pomorskiej, regencyi Stralsundz-kiej, nad żeglownym Rykgrabenem, o 4 kim. powyżej uścia zatoki Gryfijskiej - Greifswalder Bodden („Bodden” są to części morza bardziej zamknięte, „Wieck” bardziej rozwarte), stanowiącej część Bałtyku; 7 m. n. p. m. Ulice szerokie i proste; tu i owdzie, a zwłaszcza ua rynku, domy w stylu późniejszego gotyku; promenady pod miastem; 3 kościoły ewangielickie, 1 katolicki, synagoga; pomnik Rubenowa, założyciela uniwersytetu, Päpkego i t. p. W r. 1890 było tu 21 624 m ców, w marcu 1900 podług urzędu zdrowia około 24 000 m-ców, przeważnie ewangie-lików. Budowa statków, odlewnia żelaza, budo-machin, wyrób łańcuchów, warsztaty kolejowe, rybołówstwo, kąpiele. Handel zbożem, drzewem, rybami. Port morski w Wyku, w uściu

Rykgrabenu do Duńskiego „Więcku” (ob. wyżej). Stacya drogi żelaznej Angermüude - Stralsund, kommunikacya morska z Eldeną i Rygią. Uniwersytet Gryfijski, założony przez burmistrza Rubenowa w r. 1456, posiada bogatą bibliotekę, zbiór rękopisów, muzeum sztuk pięknych, kollek-cyę starożytności przedchrześciańskich, instytut anatomiczny, szpital, pracownię chemiczną, ogród botaniczny, muzeum zoologiczne, instytut fizyolo-giczny, fizyczny, patologiczny, ginekologiczny, szkołę akuszerek, klinikę oczną, szkołę agronomiczną w Eldenie i t. p. Liczne towarzystwa naukowe, zakład dla obłąkanych, gimnazyum, szkoła realna, teatr, dom sierot, rzeźnia. G., założona w r. 1241, należała do związku hanzeatyckiego; była

własnością Szwedów, Duńczyków, wreszcie (roku

w. J.

Gryfina, żona Leszka Czarnego (zaślubiona w r. 1205 — f d. 26 maja między 1303 a 1309 r.), była córką Rościslawa Michałowica, wnuka Wsewołoda Swiętosławica. Rościsław był księciem ruskim, żywił pretensye do Halicza, później udał się na Węgry, został zięciem króla Beli IV, około r. 1247 otrzymał banat Sławonii. Niedługo potem został banem Maczwy (w północnej Serbii). Stąd zamieszanie w naszych źródłach co do określenia pochodzenia G-y. Jedni uważają ją za księżniczkę ruską, inni za kroacką, inni nawet za bułgarską. Druga córka Rościsława, Kunegunda, wyszła za mąż za Ottokara II czeskiego, stąd G. była ciotką późniejszego Wacława, króla czeskiego i polskiego. Zaślubienie G-y wprowadziło Leszka w stałe stosunki z Węgrami, mające dla niego niejednokrotnie pierwszorzędne znaczenie, np. w latach 1285 i 1287. Pierwszy ich ślad datuje się od r. 1266 (ob. Leszek Czarny). Pożycie młodej pary nie było wzorowem. W r. 1271 G. wystąpiła z żalami, zarzucając mężowi indo-lencyę i publicznie zrzucając odzież kobiety zamężnej. Nastąpiło rozłączenie się z mężem, które trwało aż do r. 1274. Małżeństwo jednak, pomimo zapisanego przez rocznik Traski pomyślnego proroctwa młodziutkiego księcia Leszka Ziemowitowica, pozostało bezpotomnem. Podczas buntu z r. 1285 G. pozostała z całą odwagą na zamku krakowskim i jej obecności niewątpliwie należy przypisać, że zamek i miasto dochowały wierności Leszkowi. Po śmierci Leszka G. powinna była usunąć się w Sądeckie, stanowiące dożywocie wdów książęcych; tu siedziała jednak jeszcze wdowa po Bolesławie Wstydliwym, Kunegunda. Niewątpliwie wybuchło pomiędzy G-ą a Kunegundą starcie, ciągnące się przez czas dłuższy. Starcie to było prawdopodobnie powodem, że G. zawiązała stosunki z Wacławem czeskim, swym siostrzeńcem, nakłaniając go do opanowania Małopolski. Więcej tu nic być nie mogło. Opowiadanie Długosza o rzekomym testamencie G-y na rzecz Wacława, którym zapisała mu księstwo Krakowskie i Sandomierskie, nie za-

St. Zakrz.

ys*

pół takie-

Fig. 30A Gryforóż (herb).

sługuje na wiarę. Dla G-y interwencya czeska odrazu przyniosła polepszenie bytu. Dnia 1 kwietnia 1292 roku, jeszcze za życia Kunegundy, G. występuje jako samodzielna pani księstwa Sądeckiego. Wątpliwą także jest wiadomość Długosza, by G. bezzwłocznie po wyprawie czeskiej, razem z tą wyprawą, udała się do Czech. Podczas całego 1293 r. G. działa w Sączu, wydając rozliczne dokumenty, świadczące przeważnie o darowiznach na rzecz dworzan. Przypuszczać można że G. siedziała i potem w Sączu, przynajmniej do r. 1296. Z tego roku mamy jeden jej dokument, wyliczający obowiązki sołtysów i kmieci wsi Podłęże w Sądeckiem. Po roku 1296 następuje dłuższa trzyletnia przerwa. W tym czasie bawi G. prawdopodobnie w Czechach, gdzie Wacław powierzył jej opiekę nad swą młodziutką narzeczoną Ryksą, córką zamordowanego Przemysława, króla polskiego. Obowiązki te wypełniała G. przez lat trzy. We wrześniu w roku 1299 bawi znowu w Sączu. Prawdopodobnie przez następne lata siedziała na swem Sądeckiem księstwie. Mamy przynajmniej ślady jej działalności tutaj w r. 1303. Odtąd G. znika zupełnie. Wiadomo tylko z Długosza, że pochowana w Pradze, obok siostry swej Kunegundy, królowej czeskiej. W takim razie G. z Sądeckiego po r. 1303 usunęłaby się znowu do Czech pod wpływem upadku rządów cztskich. Datę jej zgonu możnaby wówczas ścieśnić do 1304—1309. W jednym z dokumentów sądeckich z r. 1310 G. jest wspomniana jako już zmarła. Długosz G-ę za jej czeskie iutrygi osądził surowo. Wpływ jej na sprawy polskie w okresie rządów czeskich, możliwy jej udział w prowadzeniu tych rządów, jest najdonioślejszym momentem życia G-y i jej znaczenia w naszych dziejach.— Balzer „Genealogia Piastów”; Semkowicz „Rozb. IX ks. Długo-szowej”; Piekosiński „Kodeks Małopolski” I—II; Długosz.

Gryforóż, herb polski z nadania. Na tarczy, w polu czerwonein— gryf srebrny, wspięty wlewo, z różą w lewej Lłapie.

Nad hełmem, w koronie szlacheckiej

goż gryfa wlewo. Nadany dnia 11 sierpnia 1829 , roku Adamowi Rozenowi, adwokatowi przy sądzie apellacyjnym Król. Polskiego, za odznaczenie się w służbie, przez Mikołaja I-go, cesarza ros syjskiego i króla polskiego. — Źródło: „Herbarz urzędowy Królestwa Polskiego”.    D*

Gryglewski Aleksander, znakomity malarz polski współczesny (* w roku 1833 w miasteczku Brzostku, w obwodzie Jasielskim, w Galicyi,

z rodziców niezamożnych—f 1879 r.). Ukończywszy szkółkę normalną i parę zaledwie klas gi-mnazyalnych, dla zupełnego braku funduszu, musiał przerwać dalszą naukę. Przez lat kilka, mając już w głębi duszy pragnienie zostania artystą, walczył z najcięższemi okolicznościami, a walka była tern straszniejsza, że nie mógł mieć żadnej nadziei dojścia do celu. Po wielu trudach przybył do Krakowa i tu po raz pierwszy uśmiechnął się mu los, gdyż dał mu poznać Edmunda Wasilewskiego, zacnego człowieka, który przygarnął do siebie młodzieńca. Mając dach nad głową, zaczął uczęszczać do szkoły sztuk pięknych. Profesorowie Łuszczkiewicz i Szynalewski, poznawszy się na talencie G-ego, zachęcali go do poświęcenia się malarstwu, a widok starożytnych świątyń i pomników Krakowa zniewolił go do uprawiania specyalnie malarstwa architektonicznego. Lecz znowu zabrakło środków do dalszej pracy. Dzięki talentowi zwrócił na siebie uwagę hr. Potockiej, która pomogła mu materyalnie, i w ten sposób powstał pierwszy jego obraz samodzielny: Wnętrze kościoła Maryackiego. Mając sobie przez swą protektorkę udzielone stypendyum w kwocie 400 florenów, wyjechał do Monachium, gdzie, wstąpiwszy do Akademii, stał się w bardzo krótkim czasie jednym z najbardziej obiecujących uczniów profesora Seebergera. Namalowany w Monachium, a wystawiony w Krakowie, obraz G-ego: Wnętrze monachijskiej Frauen-Kirche, dał w nim poznać pierwszorzędną siłę; nic więc dziwnego, że ogólne obudził zajęcie i imię swego twórcy zrobił popularnem. Powróciwszy z Monachium, osiadł G. nastałe w Krakowie, a malując szybko i z zapałem, wystawiać mógł kolejno piękne swe widoki perspektywiczne wnętrzy, jak na-przykład: Kaplica Batoreao, Kościół w Bardijo-wie, Wnętrze św. Krzyża, Poprzeczna nawa katedry z pomnikami, Zygmuntowska kaplica, Pomniki Cellarych w kościele Maryackim, Kaplica św. Stanisława; dalej—widoki na Kazimierz, Sukiennice, Ratusz, Maryacki plac itd. Odtąd G., krocząc wciąż drogą postępu, staje się już około 1865 najznakomitszym bez zaprzeczenia polskim malarzem perspektywicznym i berło tej gałęzi sztuki z rąk pochylonego wiekiem Marcina Zaleskiego zabiera. Będąc już cenionym wielce malarzem, w 1873 G. przybył do Warszawy i tu w ciągu kilku miesięcy namalował przepyszne widoki sal łazienkowskich, wilanowskich i byłego Zamku królewskiego. O ile w mrocznych perspektywach świątyń gotyckich okazał się G. poetą półmroków, w których duch wieków minionych panowanie swe roztoczył, o tyle w seryi, o której wyżej wspomniano, jest wykwintnym tłómaczem chwili zaznaczonej w historyi imieniem Stanisława Augusta. Atmosfera cała przesiąkła jest światłem, efekt całości tak zgodny z rzeczywistością, że złudzenie zupełne osiąga. Na indywidualność G-ego złożyły się:

lii

'W

il

h. p.

wielki talent oraz nadzwyczajna wiedza specyal-na. Poza sumiennym uczniem Seebergera przeziera zawsze u niego rozkochany w rzeczywistości malarz na efektach bezpośrednio z niej czerpanych, opierający podstawy swych doskonałych kreacyj. Wyczerpany pracą, w sile wieku męskiego i w samym kwiecie swego twórczego rozwoju, pod wpływem chwilowego szału, rzucił się z okna ratusza gdańskiego i znalazł śmierć na miejscu Było to w 1879 roku. Związany długoletnią przyjaźnią z Matejką, Grottgerem, Kotsisem, Jabłońskim, Cynkiem i t. d., należał on do grupy, której przewodził Matejko. G. wystawiał w Paryżu (wystawa 1867: Kaplica Zygmuntowska), w Wiedniu (Kunstverein i wystawa 1873), Monachium, Warszawie, a przede-wszystkiem w Krakowie. Na powszechnej wystawie wiedeńskiej 1873 roku otrzymał medal. Obrazy G-ego przeważnie rozsiane są po zbiorach krajowych, lubo i kilka muzeów niemieckich posiada je. Znajdowały się one również

mt,

'■■/r

lü

Fig. 306. Gryglewski Aleksander.

na obu wystawach retrospektywnych: we Lwowie 1894 i Warszawie 1898.—Literatura nasza nie posiada wyczerpującego studyum o G-im; wzmianki znaleźć można w „Tygodniku Ilustr.” 1868, w dziele Mycielskiego, w albumie sztuki polskiej i w wielu współczesnych jego śmierci czasopismach.

Grygorjew Apollon, jeden z wybitniejszych krytyków rossyjskich (* 1822 w Moskwie—f 1864 w Petersburgu), kształcił się na fakultecie prawnym w uniwersytecie moskiewskim, gdzie, ukończywszy studya, zaraz otrzymał miejsce sekretarza zarządu uniwersyteckiego; rychło wszakże opuściwszy to stanowisko, przeniósł się do Petersburga, gdzie wskutek lekceważenia obowiązku prędko tracił zyskiwane posady. W r.

1845    wszedł w stosunki z czasopismem „Otie-czestwiennyja zapiski” i umieścił tam kilka poezyj, oraz z Repertuarem i Panteonem, do którego napisał cały szereg artykułów najrozmaitszego rodzaju, ale małej wartości. W r.

1846    wydał tomik swych poezyj, przyjęty przez krytykę tylko pobłażliwie. Później mało już pisywał wierszy oryginalnych, ale dużo tłóma-czył z Szekspira (Seu nocy letniej, Kupca weneckiego, Romeo i Julię); z Byrona (Parisinę i urywki z Childe-Harolda i in.); z Molière’a i De-lavigne’a, a prowadził przytem życie burzliwe, bez żadnego hamulca. W r. 1847 wrócił do Moskwy, został tam nauczycielem prawoznaw-stwa w I-em gimnazyum, oraz czynnym współpracownikiem dziennika „Moskowskij gorodowoj listok”; a w r. 1850 przeszedł do „Moskwitia-nina” i zajął w nim stanowisko naczelne. Pożytku wszakże temu czasopismu nie przyniósł, ani sławy sobie nie zjednał: przeciwnie, wdawszy się w polemikę z dziennikami petersburskie-mi, został przez nie haniebnie ośmieszony i zupełnie zdyskredytowany, na co najzupełniej zasłużył przez brak taktu, ekscentryczne poglądy i zawiły, chaotyczny ich wykład. Po upadku „Moskwitjanina” (1856) G. pracował w czasopismach: „Ruskaja Biesieda”, „Bibliotieka dla cztienija”, w pierwotuem „Russkiem słowie”, gdzie był jednym z trzech redaktorów, i „Russkij Wiestnik” (Katkowa), lecz nigdzie nie mógł zagrzać miejsca. W r. 1861 powstało nowe czasopismo „Wremja”, założone przez braci Dostojewskich, do którego wszedł i G. z sympatyą i uznaniem przez grono współpracowników jego przyjęty; rychło wszakże ich zraził swoim mistycyzmem i tegoż roku udał się do Orenburga, gdzie dostał obowiązek nauczyciela języka ros-syjskiego i literatury w korpusie kadetów. Nie mógł jednakże dłużej nad rok utrzymać się na tej posadzie i powrócił do Moskwy. Tam, wiodąc życie rozpasane cyganeryi literackiej, pomi-mo-to zasilał artykułami „Wremja”, a gdy to czasopismo zamknięto, przeniósł się do tygodnika „Jakor”, zajął w nim stanowisko redaktora i pisywał wyborne krytyki teatralne, jako gruntownie obeznany z niemieckimi i francuskimi teoretykami sztuki scenicznej. Kiedy zaś „Wremja” w r. 1864 odrodziło się w czasopiśmie „Epocha”, przyjął w niej obowiązek „pierwszego krytyka”, lecz go niedługo pełnił, bo tegoż roku, w początkach października, strawiony niepohamowanym nałogiem pijaństwa, burzliwy swój żywot zakończył. Artykuły jego, rozproszone po różnych, mało poczytnych czasopismach, w r. 1866 zebrał Mikołaj Strachów i wydał ich tom jeden, mając zamiar, w razie powodzenia, dalsze ogłosić; ale powodzenie nie dopisało i wpośród szerszej publiczności G. dotąd jeszcze nie ma uznania; wszelakoż wpośród ludzi, z powołania zajmujących się literaturą, nierównie wyżej jest ceniony, niż był za życia. Niewątpliwie był to umysł niepospolity, o poglądach śmiałych, oryginalnych, a nieraz trafnych i głębokich, rwący się do jasnego bezgranicznego ideału; lecz, na nieszczęście, pięknych i podniosłych swoich pomysłów ani usystematyzować, ani wypowiedzieć jasno nie umiał: pisał stylem zawiłym, ocięża-

u.

R.

R.

łym i zaniedbanym, który sam zwykł był nazywaó szlafrokowym, i ciągłych się dopuszczał zboczeń od głównego przedmiotu. Niełatwo więc z pism jego określić jego światopogląd. Sam on krytykę swoją zwał zwykle organiczną, odróżniając tem ją od teoretycznej (Czernyszewskie-go, Dobrolubowa i Pisarewa) i estetycznej (Bielińskiego, którego wszakże stawiał bardzo wysoko). Teorya organiczna, według niego, była najdokładniej sformułowana w książce Wiktora Hugo o Szekspirze, a macierzystą kopalnię jej widział w dziełach Schellinga, podając się z dumą za ucznia tego mistrza wielkiego. Sztuka z samej istoty swojej powinna być nie-tylko narodową, ale nawet miejscową, i każdy pisarz utalentowany nieodbicie jest głosem pewnego gruntu, pewnej miejscowości, mającej prawo obywatelstwa i udziału w życiu ogóluo-naro-dowem. W ten sposób uczyniwszy ze sztuki twórczość prawie bezwiedną, hie używał wyrazu wpływ, jako nazbyt abstrakcyjnego, a natomiast wprowadził termin tchnienie, jako bardziej elementarny (żywiołowy). Talenty rzeczywiste dają się przenikać temi tchnieniami organicznemi i wtórują im zgodnie w swych u-tworach. Lecz skoro już pisarz utalentowany jest oddźwiękiem elementarnym sił organicznych, to powinien koniecznie odbić jakąś jeszcze nieznaną stronę życia narodowo-organicznego, powinien wyrzec jakieś nowe słowo; to też o wartości każdego pisarza, G. sądził zwykle według tego, czy zdobył się on na nowe słowo. Zdaniem jego, w najnowszej literaturze rossyjskiej najpotężniejsze nowe słowo wyrzekł Ostrowskij.— (Porów, artykuł Weugerowa w Słowniku encyklopedycznym Brockhausa i E-frona).    *

Grygorjew Aleksander, podróżnik rossyjski (* 1848 roku). Ukończywszy studya w uniwersytecie petersburskim ze stopniem kandydata na fakultecie fizyczno-matematycznym (1870), został nauczycielem anatomii i fizyologii roślin w instytucie technicznym. Roku 1876 towarzyszył profesorowi M. Wagnerowi w wyprawie naukowej na morze Białe. Okazy przyrodnicze, wydobyte z morza dragami, odesłano do zbiorów uniwersytetu petersburskiego, obserwacye nad zjawiskami mórz Białego i Murmańskiego ogłoszono w Wiadomościach Towarzystwa geograficznego. G. przytem dowiódł, że przypuszczenie o wkraczaniu Golfstreamu do morza Białego jest wątpliwe. W roku 1879 Towarzystwo Geograficzne poleciło mu wziąć udział w wyprawie, przedsięwziętej na koszt A. Sibirjakowa na parostatku Nordenskiöld w tym celu, aby, okrążywszy ląd Azyi od południa, przyjść w pomoc baronowi Nordenskióldowi, który pod-onczas zazimował był z parostatkiem swym Wegą przy brzegach Syberyi. Przy wyspie japońskiej Jesso wyprawa osiadła na mieliźnie, jednak zbiory przyrodnicze uratowano; a G., korzystając z pobytu przymusowego w Japonii, zajął się badaniami etnograflcznemi nad plemieniem Ainów. Powróciwszy w 1880 do Rossyi, zbiory swoje zoologiczne ofiarował Akademii nauk, etnograficzne — Towarzystwu geograficznemu, które tegoż roku wybrało go na sekretarza wydziału etnograficznego. W roku 1881 wyznaczono go na głównego kommissarza sekcyi rossyjskiej na wystawie etnograficznej, urządzonej podczas kongresu geograficznego w Wenecyi. Roku 1883 został sekretarzem Towarzystwa geograficznego. W 1886 zwiedził powtórnie wyspy Sołowieckie, a 1887 należał do wyprawy Towarzystwa geograficznego na Nową Ziemię, gdzie osiągnięte zbiory przyrodniczo - historyczne ofiarował muzeum Akademii nauk. Roku 1889 był jednym z delegatów na kongres geograficzny w Paryżu. W wydawnictwach Towarzystwa geograficznego znajduje się wiele jego cennych ob-serwacyj, szczególniej dotyczących krańców północnych Azyi i Europy.

Grygorowiez, nazwisko to noszą rody szlacheckie, polskie i rossyjskie, których się liczy 22. Jeden z polskich, herbu Lubicz, pochodzi od Krzysztofa, syna Stanisława; jego potomstwo rozdzieliło się na dwie gałęzie, zapisane do IV księgi genealogicznej, gub. Wileńskiej, Mińskiej i Wołyńskiej. Drugi ród polski, herbu Koście-sza, pochodzi od stolnika orszańskiego, Wawrzyńca, wpisany do I-ej części księgi genealogicznej, gub. Wileńskiej. Rody G ów rossyjskich pochodzą z końca XVIII wieku.

Grygorowiez Jan, archeolog rossyjski (* 1792—f 1852), kształcił się w petersburskiej akademii duchownej i był protojerejem nadwornym. W r. 1837 został członkiem kommissyi archeograficznej i zredagował cztery tomy Aktów historycznych, jako też cztery tomy Aktów odnoszących się do historyi Rossyi zachodniej. Przedsięwziętego przezeń Słownika narzecza zachodnio-ruskiego wyszło tylko 10 arkuszy. Prócz tego wydał „Białorus-skij archiw drewnieli gramot” (Moskwa 1824); „Istoriczeskija swiedienija o żizni Mitrofana" (Petersburg 1832); „Pierepiska pap z rossijski-mi gosudarjami w XVI wiekie” (Petersburg 1834) i zbiór pism Jerzego Koniskiego (1835). W r. 1862 wyszły jego Pisma treści duchownej, i Korrespondencya z hrabią Rumiancowem (w „Cztienijach” 1864).

Grygorowiez Dymitr, pisarz rossyjski (* 1822 w Symbirsku). W młodym wieku straciwszy ojca, wychowywał się w duchu francuskim pod wpływem matki, córki rojalisty de Varmont, który zginął pod gilotyną. Mając ledwie lat osiem, oddany był na pensyę francuską w Moskwie, a potem do szkoły inżynierskiej w Petersburgu; lecz, nie mając pociągu do nauk matematycznych, zajmował się przeważnie rysunkami: to też matka pozwoliła mu wstąpić do

123

Enc. Powił Ilu«tr. Zoil 208 T. XXVI.

(Ob.).

Dr j. p.

na

Ks. m Ku.

Akademii sztuk pięknych, w której spędził dwa i lata. Na drogę literacką zaprowadziła go znajomość z Pluszarem i Niekrasowem (r. 1841), a pierwszemi pracami jego były przekłady do wydawnictw Pluszara, powiastki i artykuły różnej treści do Gazety literackiej („Tiea-tralnaja kareta”, „Sobaczka”) oraz do wydawnictw humorystycznych Niekrasowa („Sztuka po-łotna”, „Pietierburgskije szarmanszcziki”). Dopiero wszakże dwie powieści jego: „Dierewnia”, ogłoszona w „Otieczestwiennych zapiskach” 1846 i „Anton Goremyka” w „Sowremienniku” t. r., rozgłos mu literacki zjednały. Za tern poszedł cały szereg małych powiastek z życia petersburskiego, oraz opis podróży dokoła Europy p. t. „Korabl Retwizan”, odbytej 1858—59 r. Po roku 1860 G. zaniechał pracy piśmienniczej, poświęciwszy się całkowicie Towarzystwu zachęty sztuk pięknych, którego został sekretarzem, i energicznemi zabiegami swojemi doprowadził do założenia przy niem szkoły rysunkowej. Dopiero, uporządkowawszy zbiory Muzeum, w r.

1883 wznowił swoją działalność literacką i napisał kilka powieści, z których godne uwagi:

„Gutapierczewyj malczyk” i „Akrobaty błagotwo-ritielnosti”; zajmujące też są jego „Wospomina-nija” (1893). Znaczenie wszakże jego w piśmiennictwie zasadza się na dwóch pierwszych powieściach: „Dierewnia” i „Anton Goremyka”, które nazwać-by można pomnikiem historycznym swojego czasu. G. w nich pierwszy wprowadził do literatury rossyjskiej lud wiejski, ujarzmiony w poddaństwie, malując w żywych i pełnych prawdy barwach całą grozę jego niedoli. Ostatnie powieści jego z życia ludu: „Rybaki” (1852) i „Pieresielency” (1853) odznaczają się wykończoną formą artystyczną i pięknemi opisami natury, ale grzeszą poniekąd rozwlekłością i me-lodramatycznością. Z powieści petersburskich, w których przedstawiał głównie stołecznych wy-twornisiów, wiercipiętów i ludzi cisnących się do wyższego towarzystwa, najlepszą jest „Akrobaty błogotworitielnosti”, jako typowy obraz filantropów, uganiających się za karyerą. Zbiorowe wydania pism G-a wyszły 1854, 1872 i 1890 w dziesięciu tomach.    *

Grygorowicz. Karol—tak w „Słowniku le-karzów polskich” (str. 156) S. Kośmińskiego przez pomyłkę nazwany został K. Grygowicz

Dr j. p.

Grygowicz Karol (* w Kaliszu w r. 1782— f w Busku w r. 1855), lekarz. W zawodzie swym wykształcił się w Krakowie i tamże w r. 1805, będąc wtedy magistrem chirurgii i położnictwa, pełnił obowiązki assystenta w klinice chirurgicz-nej; dyplom doktorski osiągnął w r. 1806. Później służył jako lekarz wojskowy i był szefem biura wydziału lekarskiego w kommissyi rządowej wojny Królestwa Polskiego. Nakoniec przez długie lata do śmierci zajmował stanowisko lekarza starszego szpitala św. Mikołaja w Busku.

Od r. 1847 był współpracownikiem wychodzącego w Warszawie „Tygodnika lekarskiego”, w którym od r. 1850—1855 ogłaszał corocznie sprawozdania o Busku. Oprócz kilku prac drobnych, w tymże „Tygodniku” drukowanych, wydał osobno „Opis Buska wraz z zakładem kąpielowym, z dołączeniem przepisów używania wody ze źródła miejscowego” (Warszawa 1849, w 8-ce, str. 60).—Por. L. Gąsio ro wskiego „Zbiór wiadom. do hist. sztuki lek. w Polsce” T. III, str. 23 i 676, oraz S. Kośmińskiego „Słownik lek. pols.” str. 156, gdzie nazwisko jego przekręcono na Grygorowicz.

Gryka, ob. Hreczka.

Gryllotalpa, ob. Podjadek.

Gryllus, ob. Świerszcz.

Grymosz Marcin Bogumił [Teofil] (* ok. 1633—f 9 sierpnia 1708), jezuita, pisarz ascetyczny i teolog polski. W 23-im roku życia wstąpił do Tow. Jez. Przebywał w kilku klasztorach, pełniąc różne urzędy zakonne. Ostatnie lata życia przepędził w Jarosławiu, u Panny Maryi, jako profes czterech ślubów. Wydał widok publiczny osiem dziełek ascetycznych, które przez współczesnych chętnie czytywane i poszukiwane były, a miauowicie: 1) „Sacrum otii religiosioris triduum in plura semestria coor-dinatum, ordinati a Deo homine saeculi gra-tiae an. 1697” (Lublin, druk Towarzystwa Jezusowego, 1697, in 12-o);    2) „Modlitwa pań

ska, abo pacierz od Chr-a Pana uformowany, nabożnymi aktami dla smakowitszego, osobliwie duchownych, używania, przez W. X. Marcina Bogumiła G. S. J. etc. rozszerzony it.d.” (Kraków 1686, druk Szedla, 12-o); 3) „Wesołe dobrey śmierci czekanie, abo melodya duchowna dla zbawiennej rozrywki starych i chorych, osobliwie ostatnią chorobą wzdłuż przyaresztowanych, i niektóre akty z psalmów na to przebranych przez i t. d.” (Kraków 1687); 4) „Szczere samego P. Boga w świętey pustyni szukanie, abo kilkoro rekolekcyi na 10 dni rosporządzonych przez etc.” (Kalisz 1688, Oliwa 1689; 5 części); 5) „Duchowna do szukania Boga perspektywa” (Oliwa 1689, in 12-o); 6) „Anielskie pozdrowienie, abo Zdrowaś Marya, na trzy części rozdzielone, nabożnymi reflexyami aktami zbawiennymi w prawowiernych nabożeństwa do Przenajświętszej Bogarodzicy, zawsze Panny Maryi, rozszerzone przez etc” (Lublin 1700, druk S. J., in 8-0; 1-e wyd. pod nieco odm. tyt. w Lublinie 1698, in 8-o); 7) „Sacrum asceticarum cogitationum Octiduum antecedentibus et subsequentibus actibus a R. P. Mart. Teoph. G. etc. accomodatum” (Lublin 1690, druk S. J., in 12-o; drugie wyd. w Lublinie 1702); 8) „Święta przez pustynią zakonna droga do Consecracyi” (Oliwa 1689, 1690; Wilno 1756).

Grynäus Szymon, teolog protestancki (* r. 1493 w Vehringen w Szwabii—f 1541 w Bazylei). W szkole w Pforzheim zaprzyjaźnił się z Melanchtonein; był przez czas jakiś nauczycie-

St. A. K.

CK,

II

lem w Wiedniu i Budzie; w 1524 powołano go na katedrę języka greckiego do Heidelberga, w 1529 na katedrę teologii do Bazylei. W r. 1534 zreformował uniwersytet w Tubindze. Brał udziaP przy układaniu pierwszej konfessyi hel-weckiej i w Collegium w Wormacyi (1540).

Grynderstwo oznacza w narzeczu giełdowem pewną szczególną formę spekulacyi, połączonej z nadużyciami i podstępami. Wyraz ten nieprawidłowy, przerobiony z niemieckiego: Gründung (założycielstwo) utarł się w żargonie giełdy, od czasu, gdy w okresie spekulacyjnym pomiędzy r. 1871 a 1873 w Niemczech i Austryi powstała formalna zaraza podstępnych założy-cielstw akcyjnych, obliczonych na łatwowierność i żądzę gry publiczności. Ruch taki rozpoczął się wprawdzie od tworzenia normalnych przedsiębiorstw akcyjnych, którym sprzyjały wyjątkowo pomyślne warunki przemysłowe; kiedy jednak gorączka spekulacyi opanowała szerokie koła społeczeństwa, wyrastały jak grzyby po deszczu założycielstwa (Gründungen), oparte bądź ua fałszywem oszacowaniu ich wartości, bądź na zupełnej prawie fikcyi, jak np. na kopalniach, z których nic wydobyć nie można było, na eks-ploatacyi patentów wynalazczych bez żadnego znaczenia i t. p. Odtąd nazywano w Niemczech każdy ruch spekulacyjny, skojarzony z podobnemi oszukańczemizałożycielstwami: „Gründung”, a ponieważ na pojęcie to, przeszczepione później i do innych stosunków (poczęści nawet tutejszych), nie było wyrazu swojskiego, ukuto bar-baryzm: grynderstwo (lub grunderstwo).

Grynfar, herb polski.

Na tarczy, w polu czer-wonein, sześć lilij białych, po trzy w dwa szeregi ułożonych. Nad hełmem trzy pióra strusie białe. Właściwie odmiana herbu Wierzbna (ob.), przysługująca rodzinom: Gronowskich „z Gronówka” w W. Polsce, Kopciewiczów w Witebskiem i Metyckich w Mińskiem.—Źródła: Nie-siecki; Borkowski; Akty Fig. 307. Grynfar (herb), i papiery rodzinne. D-

Grypa (influenza) jest to odrębna choroba zakaźna, której epidemie dochodzą czasem niezwykłego natężenia. Nieraz, po wielu latach spokoju, nagle choroba wybucha z taką gwałtownością, że nie oszczędza prawie nikogo, przybiera, zaiste, charakter pandemii. Tego rodzaju pandemie wyśledzić można z pewnością aż po wiek XIV. W stuleciu obecnem, między 1830 a 1833 rokiem, przebiegła G. całą niemal Azyę i Europę. Później występowały jeszcze liczne słabsze epidemie, które wszakże tak mało wzbudziły zajęcia, że, podczas ostatniego swego wy-

979

Dr J. S.

Grynderstwo — Grypa.

buchu, w zimie 1889—90 roku, G. była dla wielu lekarzy zupełną nowością. Od tej pory aż po dzień dzisiejszy (1901) G., jak się zdaje, niezupełnie jeszcze wygasła. Za czynnik wywołujący G-ę uważają obecnie dość powszechnie drobny laseczuik o zaokrąglonych, żywiej barwiących się końcach, wykryty przez Pfeiffera w wydzielinie z oskrzeli. Podobne laseczniki znalazł Canon i we krwi chorych. Zarażenie następuje, według wszelkiego prawdopodobieństwa, głównie przez powietrze, drogą oddechową, aczkolwiek nie jest wykluczone i bezpośrednie przeniesienie zarazka z człowieka na człowieka, przez zetknięcie. — O przyczynach usposabiających do G-y niema prawie co mówić, skoro podczas silnej epidemii nikt prawie nie uniknie zarazy.—O b j a w y G-y są dość różnorodne i w znacznym stopniu zależne od charakteru danej epidemii. Początek bywa przeważnie nagły: dreszcze, gorączka, mocny ból głowy, grzbietu i krzyża, oraz uczucie wielkiego ogólnego znużenia i rozbicia. Dość znamienne są również cisnące bóle w oczach. Nieraz i w dalszym swoim przebiegu choroba ogranicza się do pomienionych objawów ogólnych. Zwykle jednak występują i pewne objawy miejscowe, najczęściej ze strony narządów oddechowych, począwszy od zajęcia górnego ich odcinka (katar, ból gardła, chrypka i t. p.), a kończąc na zapaleniu drobnych oskrzeli, a nawet samego miąższu płucnego. Do rzadszych o wiele należą objawy ze strony narządu trawienia, jako to: nudności, wymioty, bóle brzucha, biegunka itp. Czas trwania prostej, niepowikłanej G-y waha się od 2—3 do jakich 10 dni. Zauważyć jednak należy, że rekonwalescencya bywa czasem bardzo powolna i długa, nieraz jeszcze odzywają się echa minionej choroby w postaci pewnego znużenia, bo-lesności mięśni i t. p. Niekiedy też zdarzają się recydywy G-y, przyczem charakter jej może uledz zmianie. Możliwe jest też i parokrotne zapadnięcie na G-ę w dłuższych odstępach czasu, nawet w okresie jednej i tej samej epidemii. Do najpospolitszych powikłań G-y, oprócz już wspomnianego zapalenia płuc, należą wysięki w opłucnej, przeważnie surowicze, rzadziej ropne, dalej zajęcie rogówki oka, ropne zapalenie ucha średniego, zapalenie nerek. Większość tych powikłań jest zapewne następstwem zakażeń wtórnych (mieszanych) paciorkowcem, dwuziarniakiem zapalenia płuc itp. — Rozpoznanie G-y łatwe jest w okresie wybitnej epidemii, w przeciwnym razie może przedstawiać dość znaczne trudności. Błędy pochodzą przeważnie stąd, że podczas epidemii każda rozpoczynająca się choroba gorączkowa bywa przez rutynistów szablonowo rozpoznawana jako G.— Rokowanie jest wogóle pomyślne; prawie tylko dla osób wiekowych, bardzo wątłych lub chro-nicznemi chorobami dotkniętych przedstawiać może G. poważne niebezpieczeństwo.

(Frankfurt nad Menem 1803).

1801 w Leudersdorfie, um. 1856 w Wiedniu.

zyku łacińskim.

Gryphius Andrzej, poeta niemiecki (* w Głogowie na Szląsku 11 paźdz. 1616—f tamże 16 lipca 1664). Był synem pastora protestanckiego. Osierocony w 5-ym roku życia przez śmierć obojga rodziców, przeżył bardzo smutne dzieciństwo na tle jednego z najburzliwszych okresów wojny Trzydziestoletniej. Dzięki poparciu przychylnego mu szczególnie wysokiego urzędnika cesarskiego, Schönborna, mógł osiągnąć dość wysokie wykształcenie, szczególnie w zakresie lingwistyki, gdyż posiadał gruntownie aż 11 języków. Za sprawą tegoż Schönborna koronowany był na poetę. Następnie wykładał w uniwersytecie lejdejskim, podróżował po Francyi i Włoszech; w Wenecyi na uroczystem posłuchaniu złożył senatowi zbiór swoich poezyj łacińskich. Od r. 1650 aż do śmierci był urzędnikiem w ro-dzinnem swem mieście, nieprzestając nigdy zajmować się poezyą. G. występował w literaturze jako liryk i dramaturg, a w tym drugim charakterze najwięcej pozyskał powodzenia. Jego liczne tragedye mają dużo plastyki i prawdy w charakterystyce, a niekiedy i głębokości psychologicznej, ale grzeszą ogromną przesadą na-puszystego stylu i nadmiarem grubych efektów. Najważniejsze z nich są: „Leo von Armenien” (Frankfurt a. M. 1650); „Katharina von Georgien” (Wrocław 1657); „Ermordete Majestät oder Karolus Stuardus, König von Grossbritannien” (bez miejsca i roku); „Cardenio und Celinde” (bez miejsca i roku). Wyższą wartość posiadają komedye G-a, zawierające wiele dosadnego komizmu i trafnej, niekiedy wprost z życia wysnutej, charakterystyki: „Horribilicribrifax” (Wrocław 1665, najnowsze wydanie, Halla 1876), najlepsza komedya G-a z wybornym typem żoł-nierza-samochwalcy ukazanym na tle chaotycznych stosunków epoki współczesnej. Godna jeszcze uwagi komedya: „Herr Peter Squentz” (b. m. i r.); oraz okolicznościowa sztuka ze śpiewami (Gasangspiel): „Das verliebte Gespenst” z włączoną w jej osnowę komedyą: „Die geliebte Dornrose” (Wrocław 1660).—Najstarszy syn G-a, Chrystyan (* 1649—fl706), pisał poezye liryczne (zebrane p. t. „Poetische Wälder” Frankfurt 1698), z których kilka pieśni pozyskało dość znaczną popularność i względną trwałość w literaturze. Najlepsze i najzupełniejsze wydania G-a we Wrocławiu 1657, 1663 i 1698. W publikacyach Towarzystwa literack. w Sztut-gardzie wydano Komedye (t.    138,    1879 r.),

Tragedye (t. 162, 1883 r.), Liryczne poezye (t. 171, 1885 r.). Wybór dramatycznych utworów przez Tittmanua (Lipsk 1870) i lirycznych (tamże 1889). — Por. Hermann „Über A. G.” (Lipsk

1851) ; Klopp „A. G. als Dramatiker” (Osnabr.

1852) ; Wysocki „A. G. et la tragédie allemande au XVII siècle” (Paryż 1893); Meier Jan Fr. „Popiel, König von Polen, nach A. G.”

W. G.

Studjował filologję klasyczną w Bonn, był następnie nauczycielem gimnazjum w Kolonji nad Renem, a 1850 r. został profesorem uniwersytetu w Wiedniu. Prace jego główne dotyczą historji dramatu greckiego i rzymskiego; w przedmiocie tym ogłosił: „De Doriensium comoedia quaestiones” (Kolonja 1828); „De Graecorum tragoedia qualis fuit circum tempora Demosthe-nis” (t-że 1830); „Der römische Mimus” (Wiedeń 1854); „Über das Canticum und den Chor in der römischen Tragödie” (t-że 1855). Nadto napisał: „Theorie des lateinischen Styls” (Kolonja 1831, wyd. 2-e przerobione 1843) i „Handbuch lateinischer Stilübungen für die oberen Klassen der Gymnasien” (t-że 1839, wyd. 2-e 1845), oraz przygotował wydanie szkolne Owi-djusza i Horacego dla gimnazjów w Austrji, z objaśnieniami i obszernemi wstępami w ję-

A. A. K.

Grywda, rzeczka w gubernii Mińskiej, ob. Grzy wda.

Gryziewicz, herb polski. Na tarczy w polu złotem dwa pasy poprzeczne czarne równoległe; nad niemi trzy sześciopromienne gwiazdy srebrne. Pieczętuje się nim rodzina Gryziewiczów.— Źródło: Dokument z pieczęciami Gryziewiczów z r. 1759, w zbiorach Wł. Bisier’a z Warszawy.

Fig. 308.

Gryziewicz (herb).

Fig. 309. Gryzima (herb).

Gryzima, Gryżyna, Lupus. Jeden z najstarszych herbów polskich. Na tarczy w polu czerwonem trzy srebrne lisy jeden nad drugim w prawo zwrócone. Nad hełmem w koronie szlacheckiej trzy pióra strusie \ białe. Tak go podają heraldycy, choć nazwa łacińska tego herbu „Lupus” świadczy dowodnie, że to winny być wilki, a nie lisy. Niektóre rodziny używają tylko dwóch wilków. W zapiskach sądowych herbu tego nie spotykamy; najstarsza zaś z dochowanych pieczęci sięga roku 1386 i przedstawia dwa wilki zwrócone wprawo. (Kodeks dyplomatyczny wielkopolski, Nr 1846). Według Grysar Karol Józef, filolog niemiecki, ur. Paprockiego herb Gryzima przyniesiony został

Gryzonie — Grzbiet (anat.).

981

zami.

St. Rew.

ze Szląska a nawet z Niemiec, według prof. Małeckiego—z Pomorza. Gryzimy z trzema lisami lub wilkami używają rodziny Gostyńskich „z Gostynia” w W. Polsce, Starzyńskich w Wie-luńskiem i Wilskich w Orszańskiem; z dwoma zaś wilkami—rodziny Borków na Pomorzu, Bor-ków-Gostyńskieh w Poznańskiem, Dulskich (zgaśli), Ptaszkowskich w Radomskiem i Poznańskiem, Wezemburgów na Szląsku i w M. Polsce, oraz Włoszakowskich.—Źródła: ^Herbarz arsenalski w Paryżu”; „Herbarzyk Ambrożego”; Długosz; Paprocki; Okolski; Niesiecki; Małecki; Piekosiński; „Herb. urz. Kr. Polsk.”

Gryzonie, Rodentia, Glires. Dla tego rzędu ssaków najbardziej cbarakterystycznem jest szczególnie rozwinięte uzębienie. Kłów zawsze brak. Pomiędzy siekaczami i zębami trzonowe mi znajduje się zawsze wielka bezzębna przerwa. Bezkorzeniowe, dłutowate siekacze tylko na przedniej stronie są pokryte szkliwem. Postać zębów trzonowych bywa u G-ów bardzo rozmaita. Ilość zębów: w górnej szczęce 1 lub 2 siekacze i od 2-ch do 6-u trzonowych zębów. Zależnie od wielkiej płodności G-ów gruczoły mleczne są bardzo liczne. Ta wielka płodność G-ów jest ich głównym orężem w walce o byt. Są to bowiem zwierzęta po większej części drobne, bezbronne, narażane na nieustanne niebezpieczeństwa, szczególniej ze strony drapieżnych zwierząt. — Zdolności G-ów są niewielkie, zależnie od słabego stosunkowo rozwoju mózgu. Niektóre jednak gatunki ujawniają wyższy stopień instynktu w budowie gniazd, ryciu złożonych nor, zbieraniu zapasów pokarmu na zimę. Są po większej części zwierzętami roślinożernemu Około 900 gatunków zasiedla dziś prawie całą powierzchnię ziemi. Ich szczątki kopalne znajdywane są począwszy od najstarszych trzeciorzędowych formacyj. — Rząd G-ów dzielą na następujące rodziny: Sciuridae (Wiewiórki), Myo-xidae (Koszatki), Geomyidae, Muridae (Myszowa-te), Arviculidae (Nornica), Gastoridae (Bobry), Georhychidae (Ślepiec), Octodontidae, Subungula-ta (Kopytkowe). Hystrichidae (Jeżozwierzowate), Dipodae (Skoczki), Lagostomidae, Leporidae (Za-jącowate). Opis rodzin i głównych ich przedstawicieli obacz pod odpowiedniemi wyra-

K. A. G.

Gryzoński kanton w Szwajcaryi, ob. Graubünden.

Grzanie si§ zwierząt, ob. Parzenie.

Grządziel stanowi tę część składową pługa, w której z jednego końca z wierzchu umocowane są t. z w. czepigi (ob.), czyli rękojeście, które oracz trzyma w ręku, z ich pomocą narzędziem kieruje, zagłębia je w roli lub wyważa z ziemi; u przeciwnej, to jest dolnej strony G-a, znajdują się części robocze pługa, służące do poderżnięcia i odwrócenia skiby; części te, stosownie do zadania, jakie mają do spełnienia, noszą oddzielne nazwy; drugi, wolny koniec G-a albo spoczywa na dwukołowym przodku, t. zw. „buszce” w pługach kolesnych, albo unosi się wolno, lub też w niektórych pługach jest podparty pojedyńczem kółkiem, a nawet stopką czyli płozikiem, posuwającym się podczas orki po ziemi; takie pługi nazywamy bezkolesnemi i siła pociągowa bywa przyczepiana bezpośrednio do końca G-a, opatrzonego w przyrząd do regulowania głębokości i szerokości orki, albo też do łańcucha, zahaczonego w pobliżu części roboczych i połączonego z końcem G-a przyrządem regulującym. Jak wielka jest rozmaitość pługów, tak też rozmaite są kształty należących do nich G-i. Dawniej używano powszechnie na wyrób G-i twardego drzewa, przeważnie dębu lub wiązu. Obecnie, z powodu udoskonalonych sposobów otrzymywania sztab żelaza t, zw. modelowego i ułatwionej fabrykacyi stali, G-e są budowane z tych materyałów. Dla pozyskania należytej wytrzymałości obok żądanej lekkości, przekroje tych sztab mają rozmaite kształty, których zasadniczą formą jest kształt pojedyńczy lub podwójny litery T lub li, kształty te zatem przedstawiają się w takiej postaci: T, jJ, J_^; kształt taki, nie przeciążając zbytecznie G-a, bardzo skutecznie zapobiega zgięciu go lub złamaniu przy napotkaniu jakiej przeszkody w roli podczas orki.

Grzbiet (anat.; łac. dorsum, tergus), także, mniej właściwie, plecami nazywany, jest u ludzi powierzchnią tylną, u zwierząt zaś górną tułowia, ciągnącą się od karku do bioder. U człowieka część G-u wyższa, czyli plecy, w znaczeniu właściwem wyrazu tego, stanowiące tył klatki pierśnej, anatomowie dzielą na okolicę grzbietową górną i dolną, z których jedna od drugiej odgraniczona jest przez linię poprzeczną, dającą się przeciągnąć przez kąty dolne łopat ek (ob.). Okolica grzbietowa górna dzielona bywa znów na trzy części, mianowicie: na część średnią, leżącą między brzegami wewnętrzuemi łopatek, t. zw. międzyłopatcze (inter scapulium, regio interscapularis), oraz na dwie części boczne, czyli łopatczane (regiones scapulares). Okolica grzbietowa dolna anatomów rozpada się na dwie części podłopat cz ane, prawą i lewą (reg. infrascupulares). Część niższą G-u, leżącą między ostatniem żebrem a biodrami, anatomowie nazywać zwykli powierzchnią tylną brzucha (faciès posterior abdominis), chociaż jest właściwie ciągiem dalszym pleców, i dzielą ją na lędźwie, czyli okolice ne-reczne (lumbi vel reg. lumbares, sive renales), które wzdłuż kręgosłupa stykają się z sobą, a u dołu łączą się bezpośrednio z biodrami.— U człowieka plecy właściwe, czyli część górna całego G-u, są wypukłe, część zaś dolna (lędźwie) wklęsła, szczególnie u niewiast. Wo-góle G. niewieści jest węższy, szczuplejszy

rysunki tu podane.

Dr J. P.

i gładszy od męskiego (por. ryciny). Środkiem G-u przebiega w głębi stos pacierzowy, czyli kręgowy, któremu u ludzi dobrze zbudowanych i należycie odżywionych odpowiada rowek od karku na dół zbiegający; najwyraźniejszy bywa między łopatkami, poniżej żeber rozszerza się, staje się płytkim i ginie w okolicy krzyżowej, Podstawę kostną G-u stanowią: kręgosłup (ob.) od kręgu 7-go szyi do kości krzyżowej, żebra i łopatki; do kości tych przyczepia się kilka warstw mięśni pokrytych skórą, grubszą niż na powierzchni przedniej ciała, mającej pod sobą mniejszy lub większy pokład tłuszczowy. Po szczegóły bliższe odesłać musimy do podręczników anatomii oraz do dzieła C. H. Stratza

„Die Schönheit des weiblichen Körpers” (Sztut-gard 1898, str. 131—138), z którego wzięto

Dr J. P.

Grzebień, łac. pecten, crista i spina, tak anatomowie nazywają wydłużone krawędzi kości albo też listwy ponad ich powierzchnię wystające, np.

G. kości łonnej (Pecten os-sis pubis), G. goleni (Crista tibiae), G. łopatki (Spina sca-pulae) i t. p.

Grzebiński, herb polski. Na tarczy, w polu błękitnem, pod ocelami srebrnej podkowy nad złotym półksiężycem — trzy takież sześcioproraienne gwiazdy rzędem. Nad hełmem, w koronie szlacheckiej, trzy pióra strusie: złote między błękitnemu Pieczętuje się nim ro-Fia⁻ 312 dżina Grzebińskich w Prusach Grzebiński (herb). Zach. — Źródła: Siebmacher

/I

6j

y'a

’ Ui

Ul

Fig. 310. Grzbiet męski i niewieści, widziany wprost.

Fig. 311. Toż samo, widziane z boku.

K. A. O.

D.

Grzbietoród (Pipa americana) należy do płazów bezogonowych (Anura). Gatunek ten jest jedynym przedstawicielem rodziny Pipidae, pokrewnej rodzinie ropuch (Bufonidae). Ciało prawie czworokątne, spłaszczone, dosięga długości 20 cm. Barwa na grzbiecie brunatno-czarna, na stronie brzusznej czarne plamy na tle białawem. Języka brak. Wielka błona pławna pomiędzy palcami nóg tylnych. Samiec rozpościera zapłodnione jajka na grzbiecie samicy. Dla każdego jaja tworzy się na skórze małe zagłębienie, w którem odbywa się rozwój i przeobrażenie. Zamieszkuje Amerykę Południową.

Grzebaczowate, ob. Crabronidae.

Grzebiące, oh. Gallinacei,

Grzebienica, ob. Cyno sur us.

Grzebienice, ob. Ctenophora.

Grzebiel, ob. Gebia.

III, 2 201; Ostrowski „Księga herbowa rodów polskich”.

Grzebik, Grzebyk, ob. P e c t e n.

Grzebiołka, Grzebółka, Grzechotka, ob. Jaskółka.

Grzebionatka, ob. C e l o s i a.

Grz§bskich hrabiów herb. Na tarczy, w polu błękitnem, złota podkowa ocelami do góry, w jej środku krzyż kawalerski srebrny. Nad tarczą korona hrabiowska, w niej hełm, nad którym, w koronie szlacheckiej—jastrząb brunatny z podkową, krzyż zawierającą, w łapie. Po bokach tarczy rycerze zbrojni. Odmiana herbu Jastrzębiec (ob.), nadana wraz z tytułem hrabiowskim Stanisławowi Grzębskiemu vel Grzembskiemu, tajnemu radzcy austryackiemu, prezesowi sądu apellacyjnego we Lwowie, w ro-

D.

Dr j. p.

ku 1804.—Źródła: Borkowski; Kosiński I, 177; Gritzner i Hildebraudt „Wappenalbum der Gräflichen Familien Deutschlands und Oesterreich-Ungarns”.

'mb

ST

14

si

Fig. 313. Grzębskich hrabiów herb.

Grzebyczek, ob. Gonio ctena.

Grzebycznik, ob. Rhynantus.

Grzebyk koguci, łac. Crista gaili. Listewka kostna, wystająca wzdłuż blaszki poziomej kości sitowej (os ethmoideum) i dzieląca ją na dwie połowy boczne: w części swej przedniej, wystającej najwięcej, nazwę tę nosi. Ob. ryc. 298 pod wyr. Czaszka.

Grzech. Według określenia dogmatyki katolickiej grzech jest to dobrowolne i rozmyślne przekroczenie przykazania. Z tej definicyi łatwo zrozumieć, że ten tylko czyn ludzki nazwać można grzechem, który trzy zawiera warunki: 1) jeśli jest przeciw prawu. Pod nazwą prawa rozumie się zdrowy rozsądek, bądź prawo naturalne, bądź prawa boskie ustanowione, bądź wreszcie prawo ludzkie, w zgodzie z prawem boskiem przedwiecznem pozostające; 2) jeśli jest popełniony ze świadomością, iż spełnia się czyn zakazany; 3) jeśli jest popełniony dobrowolnie, bez przymusu. Tych warunków wymaga grzech tak zwany formalny, za który, według nauki teologów, popełniający ściąga na się zasłużoną karę. Odróżnić go należy od G-u materyalnego, t. j. takiego czynu, który sam w sobie jest zły, ale popełniający go nie ściąga odpowiedzialności dla braku świadomości prawa. G-y podzielić można na śmiertelne i powszednie, stosownie do wielkiej lub małej obrazy bożej; G-y przekroczenia albo opuszczenia i G-y przeciw Bogu, bliźnim i sobie; G-y złości, niewiado-mości lub słabości. Co do sposobu popełniania podzielić się dadzą na wewnętrzne i zewnętrzne. Do pierwszych zaliczamy G-y woli bez ujawnienia zewnętrznege, jak: zadowolenie lubieżne (delectatio morosa), radość (gau-dium), pożądanie (desiderium) i t. d. Do zewnętrznych zaliczamy każdy G. powstały w woli z zewnętrznem ujawnieniem. Te ostatnie rozróżnić się dadzą jako grzechy czynu i mowy. Ze względu na przedmioty, do których ' G. się odnosi, G-y mogą być cielesne, jak: nieczystość, obżarstwo, lub duchowe, jak: pycha i zazdrość. Ze względu na czas trwania może być grzech aktualny—jednorazowy, lub brany jako stan G-u powtarzającego się—nałogowy (habitualny). Lecz najogólniej G. dzieli się na p i er w o ro dny, popełniony przez pierwszych ludzi w raju, a nam, jako ich potomkom przypisywany, i G. osobisty, zwany uczynkowym, który popełnia człowiek z własnej woli.—G. w człowieku powstaje wskutek osłabienia rozumu i woli, jako początku każdej czynności ludzkiej. Dalszą zaś przyczyną również wewnętrzną jest wyobraźnia i pożądliwość. Proces więc grzechowy tak się przedstawi: zmysły przynoszą z zewnątrz wyobraźni ocenę przedmiotu ponętnego; pożądliwość, zgadzając się na przedmiot, pociąga rozum, aby się na czyn zgodził; rozum wreszcie uspasabia wolę, która przyzwala na dopełnienie czynności. Ściśle zatem mówiąc, przyczyną dokonywającą G-u jest wola. Wszystko więc, co wpływać może na zaciemnienie rozumu i nakazać mu zapomnienie prawa, i wszystko, co wolę pociąga do przekroczenia prawa—będzie stanowiło przyczynę G-u. Zewnętrzną, poza człowiekiem istniejącą przyczynę G-u stanowi czart lub człowiek. Nie można jednak, jak niektórzy utrzymywali, za rzeczywistego sprawcę G-u uważać Boga. Jako bowiem źródło wszelkiego dobra On nie może być sprawcą i przyczyną złego. Ogólnie przyczynę grzechu nazywają pokusą. G., jako zakłócenie porządku moralnego, ściąga na człowieka różne następstwa. Teologowie wyliczają następujące kary: utratę łaski boskiej, utratę wszystkich cnót własnych (wiary, nadziei i miłości) i darów Ducha świętego/utratę wszystkich zasług, które człowiek, w stanie łaski będąc, nagromadził, zmniejszenie skłonności przyrodzonej do cnoty; te są następstwa grzechu ciężkiego. G-y powszednie mniejsze następstwa sprowadzają: 1) umniejszenie zapału miłości i innych cnót; 2) sprowadzają nałóg i usposabiają duszę do G-ów śmiertelnych. Właściwa złość każdemu G-owi stanowi ich podział gatunkowy— chociaż teologowie niezupełnie co do tego się zgadzają. Jedni ze św. Tomaszem różnicę gatunkową widzą w przedmiotach, celu i okolicznościach moralnie różnych; inni, z Duns Scotem, tę różnicę upatrują wskutek sprzeczności G-ów z różnemi cnotami; inni wreszcie, z Vasquezem, wyprowadzają różnicę z różnych przykazań przez G. pogwałconych. Teologowie, łącząc te teorye ogólnie, dwie reguły pod tym względem głoszą: a) różnią się G-y gatunkowo, gdy są pogwałceniem przykazań gatunkowo różnych; b) różnią się gatunkowo G-y, gdy sprzeciwiają się różnym cnotom lub powinnościom różnym, z jednej

Ks. m t.

cnoty wypływającym. Akt zły skończony jako • czyn oddzielny stanowi oddzielny G.; powtarzanie czynów, oddzielnych skończonych podaje ich różnicę liczebną. Stąd zasady: a) tyle jest G-ów, ile odrębnych i zupełnych czynów woli, odnoszących się do różnych materyi; b) tyle jest G-ów, ile przedmiotów różnych jednego czynu; c) tyle jest G-ów, ile czynów moralnie przerwanych. — Niektóre z G-ów uważane są za źródło wszystkich innych złych czynów. Takich G-ów wyliczają siedem i nazywają je główne mi: pycha, chciwość, nieczystość, zazdrość, gniew, obżarstwo i pijaństwo, lenistwo w służbie bożej. Inne, które są przekroczeniem najcięższem, sprowadzającem prawie zawsze pomstę bożą za życia, nazywają się wołającemi o pomstę do nieba. Jest ich cztery: rozmyślne zabójstwo, grzech sodomski (sodomia), uciśnienie ubogich, wdów i sierot i zatrzymanie zapłaty sługom i najemnikom. Sześć różnych G-ów, sprzeciwiających się łasce bożej, zowią się G-ami przeciwko Duchowi Świętemu, jako dawcy tejże łaski: w nadziei miłosierdzia bożego zuchwale grzeszyć, rozpaczać o zbawieniu, sprzeciwiać się uznanej prawdzie chrześciańskiej, zazdrościć łaski boskiej bliźniemu, zbawienne na-pomnieuia zuchwale odrzucać, pokutę aż do śmierci odkładać.--Dziewięć wreszcie G-ów, przez które człowiek staje się pomocą bliźniemu do czynów złych, zowią się G-ami cudze-mi: grzeszyć komu kazać, radzić komu grzeszyć, na grzech cudzy zezwalać, komu do grzechu pomagać, kogo do grzechu pobudzać, stawać się uczestnikiem cudzego grzechu, na cudzy grzech milczeć, mogąc a nie zapobiedz grzechowi, cudzy grzech ukrywać. — Forów.: S. Thom. „Summa theologiae”; S. Alphonsus „Theologia moralis lib. 2 de peccatis”; Müller „Die christliche Lehre von der Sünde”; Schaf „Sünde wieder den hl. Geist”; Propst „Moral” (I, 376); Peltanus „De origine peccati”; Maldonatus; Möhler „Symbolik” i inne.

Grzech pierworodny (peccatum oryginale, languor naturale), jest grzechem Adama (ob.), znajdującym się we wszystkich jego potomkach zaraz przy przyjściu ich na świat, jako grzech prawdziwy i właściwie tak nazwany. Jest to jedną z głównych nauk Objawienia, wypowiedzianą w Piśmie, przechowywaną w ciągiem podaniu i przez Kościół uroczyście głoszoną, że każdy człowiek pochodzący od Adama od chwili połączenia ducha z ciałem, t. j. od chwili poczęcia swego życia jest już grzesznikiem i jako taki jest już splamiony grzechem i karygodny. Sw. Tomasz istotę grzechu pierworodnego objaśnia następującym sposobem: G. pierworodny jest wspólny wszystkim ludziom i przechodzi na nich samem pochodzeniem od Adama. Potomkowie zaś Adama nie biorą od niego nic takiego, coby czysto osobistem jego było, lecz tylko naturę, i tylko ta jest im wszyst-

kim wspólną. G. pierworodny tedy musi byó czemś, co od czasu upadku Adama tkwi w samej naturze ludzkiej. Nadto, grzech ten jest w nas, zanim jeszcze zdolni byliśmy do jakiego czynu; naturze tedy naszej przypisany on być może, nie jako akt, ale jako stan. W tem znaczeniu G. pierworodny, będąc stanem (habitus), nazywa się chorobą natury (languor naturae). Sobór trydencki, nie zapuszczając się w bliższe określanie istoty G-u pierworodnego, zgodnie z nauką całej przeszłości chrześciańskiej określił jasno skutki. Adam przez G. ten stracił sprawiedliwość i świętość pierwotną, zasłużył na gniew Boga, ucierpiał na ciele, na duszy i poddany został śmierci. G. p. ze swemi skutkami przechodzi przy narodzeniu na wszystkie dzieci Adama, tak, iż te nie mogą nawet przy pomocy najdoskonalszego, z zewnątrz danego prawa moralnego, spełnić cokolwiek miłego Bogu, ani odzyskać niewinności, jak tylko przez Jez. Chrystusa, jedynego pośrednika między Bogiem a człowiekiem. Wreszcie wolna wola, chociaż osłabiona G-em pierworodnym, nie została jednak zniszczoną, i dlatego nie wszystkie u-czynki człowieka upadłego są koniecznie grzeszne, jakkolwiek same przez się nie są jeszcze Bogu miłe i doskonałe. Tak więc duch człowieczy od urodzenia samego występuje już odarty z nadnaturalnych darów łaski i uszkodzony w pozostałych mu darach naturalnych. Straco-nem dla niego jest pierwotne podniesienie natury (elevatio naturae), pierwotna niepokalaność (integritas), sama nawet właściwa mu natura została zaciemnioną. Z ustąpieniem łaski uświęcającej ustąpił z duszy wyższy pociąg miłości Bożej, zakłóconą została harmonia wewnętrzna, utrzymująca w granicach należytych pragnienie szczęścia przez stworzenie; we wnętrzu jego wre jakby bunt i opór; siła potężna a niepo-rządna ciągnie ku stworzeniu. Gdy idzie za tym pociągiem, szuka samolubnie w stworzeniu szczęścia, bez Boga i przeciwko woli Bożej. I w tem leży źródło niezliczonych nowych grzechów. Po śmierci grzech ten sprawia utratę szczęścia wiekuistego (poena damni). Ponieważ jednak zachodzi różnica pomiędzy grzechem osobistym a grzechem rodzaju, jakim jest G. pierworodny, przeto Kościół uczy, że kara tych, którzy za sam tylko ten grzech od zbawienia są wyłączeni, jest różna od kary innych potępionych. Są oni na zawsze oddzieleni i odwróceni od Boga, o ile chciał On być naszym celem nadnaturalnym, ale pomimo tego nie należą do tych duchów nieszczęśliwych, które od Boga odpadły całkowicie i na udręczenie swoje pozostają przeciwko niemu w buncie, jaki rozpoczęły z własnej woli. — Św. Tomasz i wielu innych teologów sądzi nawet, że ci, co żadnym grzechem osobistym nie oddzielili się od Boga, mogą używać szczęścia naturalnego, niezakłóconego żadną boleścią, z powodu utraty

K. A. C.

szczęścia nadnaturalnego. Zgładza się G. pierworodny, w zwykłym przez Boga ustanowionym porządku łaski, dopiero po narodzeniu człowieka, przez chrzest (ob.). Nauka o G-u pierworodnym należy do tych prawd objawionych, które najwięcej zajmowały myślicieli chrześciań-skich. Głębsze jej zrozumienie, jako związanej z największemi tajemnicami chrystyauizmu, nieodzowne jest dla zrozumienia całego dzieła Odkupienia.— Por. S. Thom. „Sum.” 1, 2 b. 81 a. 1 ad 1; „Cons. Trid. ses. V decr. de pecc. orig.”; Möhler „Symbolik” str. 47; a także „Enc. Kościelna” t. VI, str. 459—471.

Grzechotka, ob. Kaczka.

Grzechotnik (Crotalus) należy do rodziny Crotalidae, do podrzędu żmij (Viperina), rzędu węży (Ophidia). Gad ten ma na końcu ogona grzechotkę, utworzoną z 15 do 18 pustych, rogowych pęcherzyków, przedstawiających szczątek zrzuconej skóry. Zamieszkuje piaszczyste i kamieniste okolice Ameryki. Żywi się drob-nemi ssakami i ptakami. Należy do najniebezpieczniejszych węży jadowitych. Znane są 3 gatunki G-a: w Północnej Ameryce Crotalus du-rissus Daud. i C. adamanteus Pall., w Południowej Ameryce C. horridus Deud.

Grzegorz I, papież, zwany Wie! kim (590— 604). Urodził się w Rzymie około (Ac. SS. Bolland) 540 roku w pobożnej patrycyuszow-skiej rodzinie, jako syn senatora Gordia-nusa. Posiadał rozległą wiedzę filozoficzno-prawną, nie zaniedbując przytem studyów lingwistycznych (ob. Paulus Diac. „De Vit. s. Gregor.”). Początkowo uśmiechała się do niego ka-ryera urzędnicza, doszedł nawet do godności (571) pretora rzymskiego; porzucił jednak zajmowane stanowisko. Pierwszym czynem na nowej drodze życia było wybudowanie własnym kosztem i wyposażenie sześciu klasztorów na Sycylii, oraz założenie we własnym domu, w Rzymie, obok bazylik św. Jana i Pawła, klasztoru pod wezwaniem św. Andrzeja, z regułą benedyktyńską. Z ciszy klasztornej zbudził G-a głos papieża Benedykta I-go (574—578), który, udzieliwszy mu święceń dyakońskich, powołał go jednocześnie do zarządzania sprawami Kościoła. Za następcy Benedykta I, Pelagiusza Ii-go, G. o-trzymał od niego zlecenie do Konstantynopola, w charakterze legata Stolicy Apostolskiej. W r. 585-ym powrócił i zajął miejsce opata klasztoru św. Andrzeja. Duchowieństwo, senat i lud rzymski jednozgodnie obrali G-a następcą Pelagiusza Ii-go (590). W czasie wówczas straszliwej zarazy G. we dnie i w nocy pocieszał umierających, ratował nieszczęśliwych; usiłował zapobiedz potwierdzeniu wyboru przez cesarza, ratował się nawet ucieczką z miasta, lecz gdy go zawiódł i ten ostatni środek, uległ woli Boga. Papież musiał jednocześnie walczyć z ambicyami patryarchatu i z despotyzmem cesarzów bizantyjskich, ze schizmą

Eno. Po w. Ilujfcr. Zeaz. 208. C. XXVI.

w Istryi, z Lombardami nad rzeką Po, ze świę-tokupstwem w Gallii, z aryanizmem w Hiszpanii, z Donatystami w Afryce. „Świat się niedługo skończy—pisał papież—powinniśmy zatem razem z nim pogrzebać wszystkie pragnienia ziómskie”. Podjęte przez niego reformy w kierunku odrodzenia Kościoła dowiodły, iż na Stolicy Piotro-wej zasiadł mąż żelaznej woli, wielkiego umysłu i serca. W encyklice do biskupów, wydanej wkrótce po objęciu rządów, G. określił ich wzajemny stosunek oraz stanowisko papieża wobec świata katolickiego. Chcąc przywrócić dawną karność w Kościele, obostrzył odpowiednie przepisy i zagroził użyciem surowych kar w razie nadużyć lub przewinień, zarówno ze strony episkopatu jak i niższego duchowieństwa. W życiu prywatnem papież unikał wszelkiego zbytku, otaczał się przeważnie zakonnikami i z nimi całe godziny przepędzał na pobożnych rozprawach. Życie klasztorne uważał za jeden z największych czynników rozbudzania ducha chrze-ściańskiego śród mas społecznych; dlatego za jego czasów klasztory doznawały szczególnej opieki. Z historyą pontyfikatu G-a wiąże się nawrócenie na katolicyzm Anglosaksonów przez Augustyna, opata benedyktyńskiego, i jego czterdziestu towarzyszów. Korsyka, Sardynia i Sycylia, posłuszne głosowi papieża, usuwają również resztki pogańskich ołtarzy. Upadek powagi Donatystów w Afryce, powrót do jedności z Kościołem rzymskim większości schizmatyków akwilejskich przypisać należy G-owi I-emu. W polityce papież nie kierował się żadnemi względami. Gdy patryarcha konstantynopolski Jan (Jejunator) zaczął używać tytułu biskupa oiku-menicznego, papież zaprotestował przeciw temu energicznie. Gdy protest nie wywarł skutku, stosunki pomiędzy Rzymem a Konstantynopolem zostały zerwane. G. odtąd zaczął się tytułować: „Servus Servorum Dei”. Nawrócenie Rekkare-da, króla Wizygotów, z aryauizmu na łono Kościoła katolickiego, przyczyniło się do utrwalenia stanowiska Kościoła w Hiszpanii. Do zwycięstw moralnych G-a zaliczyć wypada zawarcie pokoju pomiędzy egzarchą Rawenny i Agilulfem, królem Longobardów. Grzegorz I umarł d. 12 marca 604 r., pochowany w kościele św. Piotra. W literaturze kościelnej zajął ten papież zaszczytne miejsce. Dowodzą tego liczne prace, jakie po nim pozostały z zakresu egze-gezy, moralistyki i liturgiki.—Podług wydania benedyktyńskiego (Bened. s. Mauri Venet. 1768 — 1775), pierwsze miejsce zajmuje kommentarz do księgi pr. Joba. Stanowi nu niejako kodeks moralności chrześciańskiej. Dalej idą Homilie w liczbie 22, tłómaczące niektóre ustępy z Ezechiela proroka, wreszcie 40 Homilij na Ewan-gielię. Z dzieł specyalnie moralnych G. pozostawił: 1) „Regulae pastoralis liber” (Praca ta doczekała się przekładu na język grecki [Anastazy II z Antyochii] ; Alfred Wielki prze-

124

łożył ją na język anglosaksoński: „King Alfred’s West-Saxon Version of Gregorius Magnus Pastoral Care”, Londyn 1871, 8-o); 2) „Dialogus de vita et miraculis patrum Italicorum et de aeter nitate animarum lib. IV” z 593—594).— Z prac liturgicznych pozostały: 1) „Sacramentariurn”, opracowane na podstawie Sacramentariów papieży Leona i Gelazyusza; 2) „Liber Antiphonarius”; 3) „Liber gradualis”. Co do innych prac liturgicznych, przypisywanych G-owi I-u, autentyczność ich nie została stwierdzoną (ob. W. Hohaus „Die Bedeutung Gregors d. Gr. als liturgischen Schriftstellers: I Primus Ordo Romanus” (Glatz 1889, 4-o). — Grzegorz I zreformował muzykę i śpiew kościelny (Cantus gregorianus) odpowiednio do ducha liturgii (ob. P. A. Gewaert „Les origines du chant liturgique de l’église latine”). — Zycie papieża G-a I-go opisywali: Paulus Diaco-nus (ob. Mignę „Patr. lat.” LXXV 41 —49) i Joannes Diaconus w Rzymie około 872—873 (Mignę 1. c. LXXV 59, 242). Z najuowszych prac biograficznych: C. Wolfs g ruber „Die vorpäpstliche Lebensperiode Gregors d. Gr., nach seinen Briefen dargestellt” (Wiedeń 1883, 8-o); Ed. Cl au si er „St. Grégoire le Grand, pape et docteur de l’église”; A. Snow „St. Gregory the Great, his work and his spirit.” (Londyn 1892, in 8-o).

Ks S. K. W.

Ks. s. k. w.

Grzegorz II, papież (715—731). Urodził się w Rzymie dnia 13 lutego 699 roku. Wyświęcony przez Sergiusza, papieża (687 — 701), na subdyakona, jednocześnie został powołany do jego boku w charakterze bibliotekarza. W roku 710 G. znalazł się wraz z papieżem Konstantynem w Konstantynopolu i tu zwrócił na siebie uwagę cesarza Justyniana Ii-go. Śmierć papieża Konstantyna w r. 715, wprowadziła na tron papieski G-a Ii-go. Zwycięstwo, odniesione nad Longobardami przez zjednoczone wojska papieskie i neapolitańskie pod wodzą Jana, księcia Neapolu (717), wróciło na pewien czas spokój i pozwoliło papieżowi zająć się wewnętrznemi i zewnętrznemi sprawami Kościoła. Zburzony przez Longobardów w 589 klasztor benedyktyński na Monte-Cassino za wpływem G-a został odbudowany przez Petronaxa z Brescii (717— 718). W r. 721 d. 5 kwietnia G. zwołał synod do Rzymu i w obecności dwudziestu kilku zebranych biskupów rzucił klątwę na tych, którzyby wchodzili w związki małżeńskie z krewnymi i powinowatymi, oraz wyklął wróżbitów i czarnoksiężników (Mansi XII, 262; „Enc. k-lna” t. VI, 479). Missya Winfrieda (Bonifacego) uwieńczoną została nawróceniem na wiarę chrześciańską Niemiec. Winfried otrzymał z rąk G-a Il-go jurysdykcyę nad nowozałożonemi kościołami w Niemczech. Wystąpienie na Wschodzie obrazoburców (723) sprowadziło następnie starcie pomiędzy Italią i Bizancyum. Początek tej walce religijno-politycznej dał ces. Leon III Izauryk (716 — 741). G. II potępił edykt z r. 726, lecz

jednocześnie czynił wszelkie usiłowania, aby utrzymać ludy w posłuszeństwie i stawić opór nieprzyjacielowi cesarstwa. Dwa listy, wystosowane do Leona Iii-go, nie przekonały cesarza. Rzym tymczasem wrzał z oburzenia, marzył o zdeptaniu orłów cesarskich, o wolności. Po spełzłym zamachu na życie G-a, wykonanym przez nasłanych z ramienia cesarskiego siepaczy, Pentapolis (Cyrenaika) i Wenecya chwyciły za broń w obronie papieża. Tylko pojednawcze z natury usposobienie G-a zażegnało wiszącą nad głową Izau-ryka burzę i nie dopuściło do zerwania jedności pomiędzy Italią i Bizancyum. Gdy książęta Spo-leto i Benewentu, wasalowie Luitpranda, króla Longobardów, podnieśli rokosz, Luitprand zwrócił się o pomoc do Eutychiusza. Zawarta ugoda głosiła wojnę przeciwko rokoszanom i Rzymowi. Po zwycięstwie nad książętami zjednoczone hufce zatrzymały się pod bramami Rzymu. Naprzeciw wojsk nieprzyjacielskich wyszedł papież i swoją przemową sprawił, że nastąpiło zawieszenie broni i pojednanie wrogich obozów. Za pontyfikatu G-a Il-go Ina, król Mercyi, założył kollegium angielskie w Rzymie. Ucichł rozłam pomiędzy duchowieństwem Irlandyi. Papież, popierając życie klasztorne, założył dwa klasztory: jeden przy kościele św. Pawła, drugi przy Sta Maria Maggiore. Umarł dnia 11 lutego r. 731. „W zbiegu najkrytyczniejszych okoliczności—powiada Lebeau, autor „Hist. du Bas Emp.”— G. II spełniał zarówno dwa obowiązki, które, zdawało się, że nie dadzą się z sobą pogodzić. Nieustraszony zwierzchnik Kościoła opiera się wykonaniu wyroku przeciwnego praktyce chrześciań-skiej; lecz jednocześnie utrzymuje ludy w karbach posłuszeństwa, tłumi ducha buntowniczego i mimo zamachu uczynionego na jego życie, wyższy ponad uczucie zemsty, utrzymuje Italię przy cesarzu”.— Z prac piśmienniczych, oprócz wzmiankowanych listów (Mühlbauer „Décréta auth. C. S. R.” t. I, str. 631 — 650 oraz „Suppl.” t. II, 255, 257, 280), pozostawił „Liber diurnus Pon-tif. Romanorum” (Anast. bibliot : Vita Gregorii II) oraz „Regista” (Jaffé „Regesten” str. 178). Wiele szczegółów w Hergenröthera „Photius“; ob. „Ser. Sacr. Curs. Compl.”, ed. Migne’a.

Grzegorz III, papież (731 —741 r.). Kroniki milczą o pochodzeniu tego papieża, oraz o latach poprzedzających jego powołanie na Stolicę rzymską. Wiadomo tylko, że w r. 731, po śmierci Grzegorza II, wybrany został na papieża (Anast. bibl. „Vita Greg. III” w cyklu „Lib. Pont.”). G. III naśladował roztropność i umiarkowanie swego poprzednika (Gosselin „Pouv. du pape”). Objąwszy ster rządów, wysłał legata z listem do Konstantynopola, mając nadzieję, iż cesarz zmieni swe przekonanie w sprawie czci obrazów i zaniecha prześladowań. W odpowiedzi na list G-a

III-ego legat papieski, Jan, został osadzony w więzieniu. Zgnębiony niepowodzeniem, papież zwołał do Rzymu w 731 synod, na którym, wo-

Ks. S. K. W.

bec zgromadzonego duchowieństwa ogłosił za apostatów tych, którzy bezczeszczą święte obrazy lub przeciw nim bluźnią. Jednocześnie z tern orzeczeniem napisał powtórnie do Leona Ill-ego Izauryka. Za przykładem papieża poszły miasta włoskie i wysłały specyalną delegacyę, która miała prosić cesarza o łaskę i względy dla niewinnie prześladowanych czcicieli obrazów. Posłów spotkał los Jana, legata papieskiego: z rozkazu cesarza zostali zatrzymani w Sycylii i wtrąceni do więzienia. Papież nie odstąpił sprawy i w 732 — 733 roku po raz ostatni napisał do Leona Iii-go. Dumny despota bizantyjski był nieugięty. Obmyślił plan, który miał mu dopo-módz do złamania oporu papieża i pozbycia się, bądźcobądź, groźnego przeciwnika. Wkrótce też flota cesarska otrzymała rozkaz wyruszenia przeciw Rzymowi i opornym miastom włoskim. W drodze jednak, w czasie rozszalałej burzy na Adrya-tyku, cała ta flota doszczętnie zginęła. Katastrofa morska skłoniła cesarza do posunięcia wojsk w kierunku posiadłości papieskich. Dobra Stolicy Apostolskiej na Sycylii i w Kalabryi (Sand. „Vit. rom. pontif.” tom I, 268) stały się łupem najeźdźców, a prowincye patryarchatu rzymskiego pomiędzy Sycylią a Francyą zostały przyłączone do patryarchatu konstantynopolskiego (Hergenröther w Historyi Phot.). Dalszy pochód wojsk cesarskich powstrzymała groźna postawa Saracenów. Mimo tych klęsk G. III nie stracił ducha. Los nie szczędził mu cierni. Zaledwie jedna burza przycichła, w 739 Longobardowie, korzystając z niemocy Italii oraz nieobecności wojsk cesarskich, zajęli prowincyę Romanię, zniszczyli Kampanię i stanęli obozem pod Rzymem. Walka była nierówna. W tak krytycznej chwili papież i senat rzymski zwrócili się o pomoc orężną do Karola Martela. Do listów dołączono klucze od grobu św. Piotra, nomina-cyę dla K. Martela na konsula Rzymu, wreszcie wiele cennych upominków. Gdy K. Martel nie dawał żadnej odpowiedzi, G. III napisał po raz wtóry, błagając o pomoc i opiekę nad prześladowanym Kościołem. Karol Martel, związany z Luitprandem, który mu udzielił był pomocy przeciw Saracenom, zdaje się, że tym razem zapo-średniczył pomiędzy Rzymem i Longobardami, gdyż w kilka miesięcy Luitprand cofnął się z wojskami z pod murów stolicy świata katolickiego. G. III po raz pierwszy może od chwili objęcia pontyfikatu swobodniej odetchnął. Zmarł w 741 roku. Śród niepowodzeń i klęsk G. III doczekał się rozkwitu wiary chrześciańskiej w Niemczech. Niezmordowana praca missyjua Bonifacego zjednała mu prócz miłości ludów no-minacyę na wikaryusza apostolskiego w Bawa-ryi i w krajach sąsiednich (739). Przypisywana G-owi III-emu praca o grzechu i jego skutkach jest wątpliwej autentyczności (ob. „Encykl. Kość.” t. VI, 485).—Szczegóły historyi życia G-a III-go w Hergenróthera „Photius” (1870); Gosselin „Pouv.

du pape'’; Anast. bibl. „Vita Gregor. III”; Sand „Vit. rom. pontif.”.

Grzegorz IV (827—844), Rzymianin, wybrany na papieża przez duchowieństwo i lud rzymski. Starał się o podniesienie pracy około uprawy roli w Kampanii, poprawiał dawne wodociągi itp. W polityce nieszczególnie mu się wiodło, gdy brał żywy udział w sporze pomiędzy Ludwikiem Pobożnym a jego synami. Roku 833 udawał się nawet do Francyi w celu pogodzenia stron zwaśnionych, lecz został przyjęty chłodno w obozie cesarza, przed spotkaniem się wojsk pod Kolmarem, a starania jego nie odniosły pożądanego skutku. G. IV potwierdził erekcyę biskupstwa hamburskiego. S. Ansgarego mianował legatem na północy, przyłączając do jego dyece-zyi Słowian północnych, a wyjmując Skandynawię; zastrzegł jednak, aby prawa apostoła północy, nadane przez Paschalisa I-ego Ebbonowi, arcybiskupowi remeńskiemu, utrzymane zostały w swej mocy. Uroczystość Wszystkicli Świętych, ustanowioną we Włoszech i Anglii przez G-a Iii-go, G. IV rozciągnął na wszystkie kościoły w kraju Franków. Strzegł Włoch i Rzymu przed napadami Saracenów w 842, i z tego powodu podźwignął ruiny Ostyi, obwarował i nazwał Gregoriopolis. Autentyczność trzech listów przypisywanych G-owi IV-mu nie jest dowiedziona.— Porów. Fabricii „Bibl. ed. Mansi” (t. III, str. 89).

Grzegorz V (996 — 999 r.), pierwszy papież z Niemców, poprzednio Bruno, syn Ottona, księcia Karyntyi, a prawnuk cesarza Ottona Wielkiego. Odznaczał się zdolnościami niepo-spolitemi i wysokiem wykształceniem, a zostawszy kapelanem cesarza niemieckiego, Ottona III, swego krewnego, znajdował się przy nim w obozie pod Rawenną, gdy przybyło poselstwo z Rzymu o radę, kogo obrać na Stolicę Apostolską po Janie XV-ym (ob.). Cesarz polecił Brunona, 24-letniego młodzieńca, który, pomimo młodego wieku obrany papieżem, okazał wiele energii w rządzeniu Kościołem. Już 21 maja 996 jako papież daje przybyłemu do Rzymu Ottonowi koronę cesarską i namaszcza go, i zaraz przy pomocy jego zaprowadza prawidłowy wymiar sprawiedliwości w stolicy, a d. 25 maja tegoż roku znajduje się na synodzie w kościele św. Piotra, na którym występuje przeciwko nadużyciom biskupów francuskich. Na tym synodzie również Willigiz, arcybiskup moguncki, wniósł skargę na św. Wojciecha, biskupa praskiego, znajdującego się podówczas w klasztorze w Rzymie, wskutek czego G. V polecił apostołowi naszemu wrócić do swego kościoła. Tymczasem możny patry-cyusz, Krescencyusz, wypędza G-a V-ego z Rzymu i ustanawia antypapieża Jana XVI-go (ob.). G. V udał się do Pawii, gdzie w 997 odprawił synod, na którym zasuspendowano biskupów wezwanych w sprawie Arnulfa, którzy się nie stawili; zagrożono klątwą Robertowi, królowi fran-

cuskienm, za poślubienie krewnej swej, Berty, i biskupom, którzy związek ten zatwierdzili; zabroniono umawiać się za życia papieża o wybór nowego; wyklęto Krescencyusza i intruza. Otton III pośpieszył G-owi V-emu z pomocą i w 998 wprowadził go do Rzymu. Porwany prądem ascetycznym, którego punktem wyjścia był zakon w Clugny (Cluny), G. V uwolnił z pod władzy biskupiej wszystkie klasztory tej reguły i w tym duchu zamierzał reformę kościelną. Dzielny ten papież oczyszczał Kościół z nadużyć, usuwając z katedr niegodne sługi Boże. W końcu r. 998 lub na początku 999 odprawił jeszcze w Rzymie synod w obecności Ottona Ill-go. Szczegóły odnoszące się do Krescencyusza, tudzież do śmierci G-a V-go, nie są historycznie stwierdzone, wskutek niezgodności kronikarzy. G. V czczo-ny jest jako święty pod dniem 18 lutego, lecz w „Martyrol. roman.” nie znajduje się.—Porów. Jaffé „Regesta” (str. 340, 343); Höf 1er „Geschichte der deutsch. Päpste”; Dytmar „Chroń.” („M. G. H.” tom IV, str. 21); Glaber „Hist. ap. Pertz” (t. VII, str. 56).

Grzegorz VI, antypapież (od czerwca do 25 grudnia 1012). Wprowadzony nieprawnie na Stolicę Apostolską przez Krescencyuszów, ustępuje przed Benedyktem VIII, papieżem, popieranym przez Henryka Il-ego, cesarza (ob. Benedykt VIII).

Grzegorz VI (od 1 maja 1045 do 20 grudnia 1046), poprzednio Jan Gracy an (Gratianus), gorliwy reformator. Chcąc położyć kres rozdwojeniu przy obiorze papieża, ofiarował obierającym i stronie przeciwnej pieniądze, zapewne na cele dobroczynne, a według Ottona freisin-geńskiego przyrzekł Benedyktowi IX-emu zostawić prócz tego dochody z Anglii, skutkiem czego został papieżem. Świętokupstwa tego podnietą była nietyle ambicya, ile raczej prostota i nieumiejętność. Święty Damian cieszył się z wyniesienia G-a VI-go; Hildebrand (późniejszy G. VII) był jego kapelanem i pozostawał przy nim do śmierci: dowód to, że G. VI był uważany za człowieka dobrej woli, który miał możliwość, przy odpowiednich doradzcach, podnieść Kościół z poniżenia, w jakiem zostawał. Tymczasem powołauie przez możnowładzców Benedykta IX-go i Sylwestra Iii-go na papieży inny zwrot wszystkiemu nadało, gdy Rzym stanął pod trzema papieżami. Wtedy-to Piotr, archidyakon, za radą dobrze myślących ludzi, udał się do cesarza Henryka III go, który, zwoławszy biskupów niemieckich, zjechał się w Placencyi z G-em VI-ym i razem udali się do Sutri. Tu, z namowy cesarza, zwołał G. VI synod, na którym rozstrzygnięto naprzód sprawę Sylwestra III, antypa-pieża, odsądzono go od biskupstwa i kapłaństwa i zamknięto w klasztorze. Co do Benedykta IX-go uznano sprawę za skończoną, ponieważ sam on zrzekł się praw do papiestwa. Ostatecznie zaś, gdy poruszono sprawę wyboru G-a VI-go, który otwarcie powiedział, że, w chęci uwolnienia Rzymu od złych papieży, za pomocą pieniędzy dostał się na Stolicę Apostolską, a zobaczywszy wywołane oburzenie, przyznał słuszność, zrzekł się władzy i udał się z Henrykiem Ill-irn w towarzystwie Hildebranda do Niemiec, gdzie umarł wkrótce w Kolonii. Niektórzy mieli G-a VI-go za antypapieża, lecz powszechnie zaliczają go do prawych papieży, a nawet, gdy na jego miejsce obrany Klemens II (ob.) umarł d. 9 października 1047, były głosy, że potrzeba G-a VI-go przywrócić i nie należy innego papieża wybierać.—Por. Annales Romani ap. Watterieh, I; B o ni z o 1. c. str. 77; Chronic, ap. Pertz, „Mon.*Germ.” S. V, 126.

Grzegorz VII święty (1073—1085). Właściwe imię tego wielkiego papieża jest Hildebrand. O latach jego dziecięcych nic pewnego nie wiemy. Podług dość powszechnie przyjętego podania miał się urodzić w Rodoacum pod Soaną, miasteczkiem toskańskiem, z ojca Bonizo, ubogiego cieśli. Rodzice oddali go stryjowi, Opatowi klasztoru N. Maryi Panny na Awentynie w Rzymie, aby pod osłoną świętego miejsca kształcił się w naukach. W młodzieńczym wieku G. udał się na lat kilka do Francyi, najprawdopodobniej do sławnego opactwa Clugny. Tam młody Hildebrand wyrobił w sobie ową niezło-rnność charakteru i żelazną wolę, dzięki której do ostatniego tchnienia pozostał wiernym celowi poruczonemu sobie przez Opatrzność dla dobra Kościoła. Leon IX wyświęcił Hildebranda na subdyakona i poruczył mu zarząd patrymonium św. Piotra. Prócz powyższego urzędu Leon IX powierzał i inne jeszcze sprawy do załatwiania Hildebrandowi. W r. 1051 mianował go opatem św. Pawła w Rzymie, a w dwa lata później wysłał do Francyi w charakterze legata, aby zapobiegł szerzeniu się tam lierezyi Be-rengaryusza. W Tours otrzymał Hildebrand wiadomość o zgonie Leona IX, co spowodowało jego powrót do Rzymu. Kler i lud rzymski nosiły się obecnie z myślą wyniesienia go do godności papieskiej; lecz G., daleki od ambitnych zamiarów, wymógł na Rzymianach, iż raczej obiorą takiego, którego on im wskaże; poczern, opatrzony potrzebnem pełnomocnictwem, udał się w towarzystwie kilku znakomitszych Rzymian na dwór cesarski. Za jego poparciem wybrany został Gebhard z Eichstätt, który po długiem wzbranianiu się przyjął ofiarowaną sobie godność pod imieniem Wiktora II. Wkrótce znowu widzimy Hildebranda we Francyi w charakterze legata, gdzie energicznie zwalczał symonię; na synodzie Lugduń-skim tak skutecznie wystąpił przeciwko poinie-nionemu nadużyciu, że sześciu biskupów jako świętokupców złożył z urzędu. Był także obecnym 1055 na synodzie Florenckim, zebranym przez Henryka III i Wiktora II, gdzie obradowano nad przywróceniem państwa Kościelnego i nad ukróceniem symonii i niepowściągliwości

pano-

danej

duchownych. Po śmierci Wiktora II partya ściśle kościelna w Rzymie obrała opata z Monte-Cassino, Fryderyka, z książąt Lotaryńskich; nowoobrany przybrał imię Stefana X. Od czasów Grzegorza VI był to pierwszy zupełnie wolny obiór papieża. Aby otrzymać uznanie ze strony domu panującego, posłał Stefan do Niemiec Hildebranda, ale przed powrotem jego z tej missyi życie zakończył. Ledwie Hildebrand zdążył w swej powrotnej podróży dotrzeć jlp Floren-cyi, dowiedział się, że Stolicę apostoffl&ŁA wał biskup Jan z Velletri przy pomocy öl sobie partyi szlacheckiej, na której czele stali hrabiowie tuskulańscy; uzurpator przyjął imię Benedykta X. Na jego wezwanie przybyli do Sieny kardynałowie i znakomitsi z Rzymian i tam dali swe głosy na Gerharda, biskupa florenckiego, rodem Burgundczyka, znanego pod im. Mikołaja II. Przez cały czas tego pontyfikatu Hildebrand w dalszym ciągu nie przestawał wywierać wpływu i był duszą nowych rządów. Jemu bezwątpienia należy przedewszyst-kiem przypisać autorstwo uchwały, dotyczącej sposobu obierania na przyszłość papieży; elek-cya odtąd prawie wyłącznie miała spoczywać w ręku kardynałów rzymskich, a pierwsze jej zastosowanie miało miejsce 1061 po zgonie Mikołaja II. Obranym został Anzelm, biskup z Lukki, przyjaciel Hildebranda, nazwany Aleksandrem II. Hildebrand, jak widzieliśmy, przez cały szereg lat dźwigał na swych barkach sprawy kościelne, będąc znakomitym doradzcą tylu papieży i przelewając w nich ideę, której sam się poświęcił: wydobycia Kościoła z pod zależności władzy świeckiej i oczyszczenia go z ran, jakie mu zadały symonia i zaniechauy przez kler obowiązek celibatu. Wiele już na tern polu uczyniono, począwszy od Leona IX, lecz lwia część pracy pozostawała jeszcze do wykonania, a miał ją podjąć, nie kto inny, jeno tenże sam Hildebrand, powszechnym głosem duchowieństwa i ludu powołany na stolicę Piotrową po śmierci Aleksandra II 1073 r. Usiłował wprawdzie odwieść Rzymian od tego obioru, tembardziej, że według kanonów kościelnych elekcya powinna się była odbyć najwcześniej w trzy dni po zgonie papieża. Ale kiedy lud wszystek trwał statecznie w swem przedsięwzięciu, Hildebrand, przyodziany w szaty pontyfikalne, uroczyście został zaprowadzony do kościoła św. Piotra i posadzony na Stolicę papieską. By się jednak stało za-dosyć przepisom Mikołaja II papieża, kardynałowie dopełnili raz jeszcze sami obioru, a nowoobrany, przez pamięć na swego mistrza i przyjaciela, Grzegorza VI-go, przybrał toż samo imię, Grzegorza VII-go. Większość niemieckich biskupów nie mogła przyjaźnie patrzeć na obiór Hildebranda, tembardziej, że jego gorliwość w przeprowadzaniu potrzebnych reform aż nadto im była znaną. Nalegali więc na Henryka, by oświadczył się przeciwko elekcyi na tej za

sadzie, że odbyła się bez jego polecenia i że uznanie jej prawomocności może na niego samego sprowadzić niepożądane następstwa. Jednak Henryk IV nie usłuchał doradzców, a jeśli wierzyć kronikarzowi Lambertowi z Hersfeld, z radością nawet przyjął wiadomość o wyniesieniu Hildebranda. Najważniejsze z przewodnich myśli Grzegorza VII, wypowiedziane w licznych jego listach, są następujące: Kościół Boży winien być niezależnym od władzy świeckiej. Ołtarz jest jedynie we władzy tego, komu przysługuje następstwo na urzędzie księcia Apostołów. Władza czysto - ziemska niższa jest ze względu na swą istotę, gdyż jest rzeczą ludzką. Ołtarz, Stolica Piotrowa, poddane są samemu tylko Bogu i od Boga pochodzą. Religia ciężkie przechodzi walki, ponieważ serce ludzkie obojętne jest dla słowa Bożego, a wiara tu i owdzie sponiewierana; musi przeto Kościół być wolnym, a to mianowicie przez swą głowę, przez papieża, który jest najpierwszą osobą w chrześciaństwie i słońcem wiary. On jest namiestnikiem Boga samego, rządzi bowiem Jego królestwem na ziemi. Bez papieża nie ostoi się żadne królestwo, rozpadnie się, jak chwiejący się, rozbity okręt. Jako istota duchowa nie może być widzialną bez ziemskiej powłoki, jako dusza nie może działać bez ciała, jako i jedna i drugie nie mogą się utrzymać we wspólnej istuości bez odpowiednich środków: tak i religia nie może się ostać bez Kościoła, a Kościół bez posiadania dóbr, zabezpieczających jego opatrzenie. Duch utrzymuje się w ciele ziemskiemi środkami, Kościół zaś ma swe na tym świecie oparcie przez dobra i posiadłości. Aby zaś mógł się przy nich bezpiecznie utrzymać, czuwać nad tern jest obowiązany ten, kto posiada najwyższą władzę miecza, t. j. cesarz; stąd tak cesarz, jak i inni panujący i wielcy tego świata potrzebni są Kościołowi, który jednak stoi przez papieża, jak papież przez Boga. Jeśli tedy Kościół i świat mają trwać w pomyślności, potrzeba, aby władza kapłańska i królewska działały jednomyślnie i dążyły do jednego celu, do zgody i pokoju. Ziemia kierowana jest dwoma światłami: słońcem, które jest większe, i księżycem, który jest mniejszy. Władza apostolska jest jak słońce, moc królewska jako księżyc. Jak ten ostatni świeci tylko przez słońce, tak cesarz, królowie i książęta są tylko przez papieża, ponieważ papież jest przez Boga. Dlatego też władza Stolicy Apostolskiej jest daleko większą niż władza tronów, a kiól winien jest papieżowi uległość i posłuszeństwo. Ponieważ papież jest od Boga i zastępuje Go na ziemi, przeto wszystko jest pod nim; on winien nauczać, upominać, karać, poprawiać, kierować i wyrokować. Kościół Rzymski, matka wszystkich, rozkazuje wszystkim wogóle i każdemu z osobna członkowi; a członkami są również cesarze, królowie, książęta, arcybiskupi, biskupi i opaci. Z tego

powodu i mocą władzy kluczów Piotrowych może on ich ustanawiać i usuwać, a dając im władzę, czyni to, nie dla znikomej chwały, lecz dla zbawienia wielu, więc dlatego wszyscy mają swe powinuości w duchu posłuszeństwa wykonywać. Jeśliby zaś szli ścieżkami grzechu, to do świętej matki Kościoła należy ich na dobrą naprowadzić drogę; gdyby bowiem tego nie czyniła, sama-by grzeszyła przez nich. Kto tę matkę poważa, jej słucha i broni, ten w niej sam znajdzie obronę i pomyślność.—Z tego widać, że plany Grzegorza były wprost przeciwne zamysłom cesarzów: Karola Wielkiego, Ottona I i Henryka III. Dla wykonania tych planów należało prze-dewszystkiem wyższy i niższy kler uwolnić z pod zależności władzy świeckiej i więzów ziemsko-ści. Stąd walka G-a przeciwko inwestyturze, wykonywanej przez świeckich, i przeciw połączonej z nią symonii, zarówno jak energiczne usiłowanie przywrócenia starego prawa o celibacie. Pierwszą troską nowego papieża było wskrzeszenie państwa Kościelnego w całej jego rozciągłości dla zapewnienia sobie trwałej ma-teryalnej podstawy. Pychło też zaczął rozwijać swą, wszystkie chrześciańskie kraje obejmującą, działalność, w czem mu znakomicie posłużył systematycznie przezeń urobiony urząd legata. Urzeczywistnienie idei G-a VII musiało znaleźć ułatwienie lub też utrudnienie w ukształtowaniu się stosunków pomiędzy nim a cesarzem. W początkach zdawały się one przybierać cechę przyjacielską. W r. 1074 odbył się w Rzymie synod, w którym, prócz wielu włoskich, uczestniczyli także niemieccy i hiszpańscy biskupi, gdzie stare prawa kościelne, dotyczące symonii i celibatu duchownych, pod grozą surowych kar były odnowione. Uroczyste poselstwo, wysłane do Niemiec przez G-a VII, aby przedewszystkiem króla pozyskać dla przypomnianych uchwał i z jego pomocą one przeprowadzić tern łatwiej, znalazło łaskawe u Henryka przyjęcie; lecz zebranie synodu niemieckiego, czego legaci usilnie żądali, odwlekano dla zdecydowanego oporu biskupów. Uchwały soboru rzymskiego, o którym wyżej była mowa, sprawiły gwałtowne wrzenie pomiędzy niemieckiem duchowieństwem. Papież, przeczekawszy spokojnie podnoszącą się burzę, ze stanowczością niczem niezachwianą podjął w dalszym ciągu urzeczywistnianie swych planów, wspierany współdziałaniem arcybiskupów mogunckiego, Sygfryda (który to zresztą czynił nie z wewnętrznego przekonania), i kolońskiego, Anuona. Prócz tego zwracał się nietylko do Henryka, lecz nadto i do wpływowych książąt: Rudolfa Szwabskiego i Bertolda Karyntyjskiego, prosząc, aby wszystkie swe siły wytężyli w celu wykorzenienia nadużyć, jakie się w Kościele zagnieździły. Poruszywszy do głębi zachodnie chrześciaństwo, G. posunął się jeszcze o jeden krok naprzód i w styczniu 1075 otworzył w Rzy-nre drugi synod, na którym, prócz powtórzenia poprzednich rozporządzeń, dotyczących celibatu i symonii, zapadły ważne uchwały w sprawie inwestytury świeckiej: „ktoby kol wiek odtąd przyjął biskupstwo lub opactwo z rąk osoby świeckiej, ten niech będzie próżen łaski błogosławionego Piotra i ma być mu nadto wzbroniony wstęp do kościoła, dopóki grzesznie osiągniętej godności nie złoży; to samo ma się rozumieć i o wszystkich niższych godnościach kościelnych. Również każdy cesarz, każdy król, książę, margrabia, hrabia, każdy świecki urząd i każda świecka osobistość, któraby się poważyła udzielić inwestytury na biskupstwo lub na jakąkolwiek inną godność kościelną, ma tymże samym podlegać karom”. W tymże czasie wybuchło w Rzymie sprzysiężenie przeciwko papieżowi, a czy i jakiby w tern mógł mieć udział Henryk, trudno jest tego dociec. Były kanclerz Włoch a obecny arcybiskup Rawenny, w celu utorowania sobie drogi do najwyższej w Kościele godności, pozyskał dla swych widoków Kre-scencyusza. W wigilię Narodzenia Pańskiego, gdy papież pozostawał zatopiony w modlitwie w kościele M. Boskiej Większej, został napadnięty przy wielkim ołtarzu przez zbrojny oddział, znieważony i zamknięty w więzieniu. Lud rzymski jednogłośnie powstał w obronie najwyższego pasterza. Zagrożono Krescencyuszowi śmiercią, jeśliby natychmiast nie wypuścił pojmanego; winowajca niezwłocznie spełnił żądanie, upadł do stóp papieża i prosił o przebaczenie i łaskę. „Była to jedna z największych chwil w życiu G-a—pisze Vogt, historyk protestancki.--Nieugięty w swej wielkości, niezachwiany w swem męstwie ani w godności swojej, przebaczył wrogowi, który w prochu korzył się u nóg jego, naznaczył mu jednak na odpokutowanie grzechu, jakiego się dopuścił względem Kościoła, pielgrzymkę do Jerozolimy”. Wygnany z miasta przez lud, uciekł Krescencyusz wraz z poplecznikami swymi do Niemiec. — Zaledwie G. VII został u-wolnionym od grożącego niebezpieczeństwa, gdy dotychczasowy chłód pomiędzy nim a Henrykiem przeszedł w zdecydowaną ze strony cesarza nieprzyjaźń. G-owi nie mogło się to podobać, że Henryk po uśmierzeniu powstania saskiego coraz zuchwałej zaczynał sobie postępować, rozdając znakomitsze godności kościelne w Niemczech i we Włoszech, w sposób samej tylko władzy Kościelnej odpowiedni; że żądał, ażeby papież złożył z urzędu biskupów saskich, którzy podczas wojny zachowywali nieprzyjazną względem niego postawę. Ponieważ jednak i Saksonowie wyprawili do Rzymu poselstwo z prośbą, ażeby papież wejrzał w ich nieznośne położenie i wyjednał im tak pożądane ulgi, przeto G. posłał do cesarza w grudniu 1075 legatów z instruk-cyami i z listem, zawierającym upomnienia, w dosyć stanowczym wyrażone tonie. Legaci znaleźli Henryka w Goslarze. Ten przyjął pogardliwie pismo papieskie i odmówił żądaniu

w niem zawartemu, aby uwięzionym biskupom został przez papieża pozbawiony swej godności przywrócił wolność, a dotkniętych karami kościel-nemi oddalił od swego dworu. Wówczas legaci, stosownie do udzielonego im na taki wypadek pełnomocnictwa, oznajmili mu, aby zechciał stawić się na synod, naznaczony w Rzymie na dzień 22 lutego, w celu usprawiedliwienia się z ciążących na nim zarzutów; jeśliby zaś wzbraniał się tam przybyć, mają go w tymże dniu ogłosić za dotkniętego ekskomuniką. Tak się też stało. Lecz Henryk pomimo to bynajmniej nie okazał się skłonnym zadosyćuczynić wymaganiom głowy Kościoła; owszem, wszystkich biskupów i opatów państwa zwołał na dzień 24 lutego 1076 do Wormacyi: na synodzie tamże odbytym kardynał Hugo Blancus, już dawniej wyklęty od papieża, wystąpił, wrzekomo w imieniu kardynałów, senatu i ludu rzymskiego, z wielu ciężkietni oskarżeniami i zarzutami przeciwko G-owi, którego nazwał kacerzem, cudzołożnikiem i gnębieiełem. Jego wniosek: odsądzenia papieża jako świętokupcy od najwyższej godności, został po dwudniowych rozprawach przyjęty przez całe zgromadzenie. Tylko biskupi z Würzbuiga i Metzu odmówili swego podpisu, a Henryk był jednym z tych, co najpierwsi podpisali. Na jego żądanie wielu włoskich biskupów, korzystając skwapliwie z okazyi do wywarcia zemsty na papieżu za jego stanowczość w przestrzeganiu praw Kościoła, przyłączyli się na zjeździe w Piacenzy do uchwały Wormac-kiej. Również i Rzymian usiłował Henryk na swoją przeciągnąć stronę za pomocą obietnic i podarków. Pewien włoski duchowny przyniósł do Rzymu uchwały synodów, odbytych w Wormacyi i w Piacenzy, a stało się to na kilka dni przed soborem, naznaczonym w stolicy świata przez G-a. Stanął tedy wobec uczestników soboru, oznajmił papieżowi wolę swego pana, nakazującą duchowieństwu stawienie się na Zielone Świątki przed cesarzem w celu otrzymania z jego rąk nowego papieża. Wówczas gwałtowne zawrzało na sali poruszenie, a G. ledwie z trudnością zdołał uratować od śmierci posła cesarskiego. Sam papież wobec zgromadzonych tamże odczytał wystosowany do siebie list cesarski, rozpoczynający się temi słowy: „Henryk, nie z własnego uroszczenia, lecz ze zrządzenia Bożego król, do Hildebranda, nie papieża, lecz fałszywego mnicha”, a kończący się żądaniem: „ty przeto, klątwą wszystkich biskupów dotknięty i sądem naszym potępiony, ustąp, opuść przywłaszczoną przez siebie Stolicę apostolską; niech inny wstąpi na katedrę św. Piotra, któryby nie okrywał religią swej samowoli, któryby uczył prawdziwej nauki Piotrowej. Ja,

i w przerażająco-uroczystej formie wraz ze swymi stronnikami dotknięty klątwą kościelną. Wielkie wywarła wrażenie ta ekskommunika apostolska na umysły w Niemczech i we Włoszech; wszędy powstało rozdwojenie: dwie partye stanęły przeciwko sobie, walcząc tak mieczem, jak racyami. G. najmocniej był przekonanym o słuszności swego postępowania, jak to widać z jego listu do Hermana, biskupa z Metzu, który przedstawił był papieżowi swe wątpliwości, czy może uchylić się od wierności, zaprzysiężonej królowi. Tymczasem liczni, ukryci i jawni, wrogowie Henryka skorzystali z nieprzyjaznych mu okoliczności. Skoro ukazało się w Niemczech pismo papieskie do biskupów, książąt, hrabiów i wszystkich obrońców wiary, podające wskazówki jak mają się zachować względem wyklętego króla, niektórzy książęta i biskupi, zebrani w Ulmie, wyznaczyli wielki sejm do Triburu na dzień 16 października, który też w istocie przyszedł do skutku i miał wielu bardzo uczestników, zwłaszcza z pośród książąt saskich i szwabskich. Pa-tryarcha akwilejski i biskup z Passawy znajdowali się tamże w charakterze legatów papieskich. Henryk, bawiący podówczas w niedaleko od Triburu położonym Oppenheimie, usiłował wejść w układy ze swymi przeciwnikami. W końcu, po długich pertraktacyach, postanowiono zaprosić papieża do Augsburga, aby na mającym się tamże zebrać zjeździe książąt można było rozpatrzyć racye króla i jego przeciwników. Gdyby jednakże król w przeciągu roku od dnia rzuconej nań ekskommuniki nie postarał się o zwolnienie od klątwy, ma być nazawsze pozbawionym godności królewskiej. Do tego zaś czasu winien jest powstrzymać się od publicznej działalności, nie używać oznak królewskich i jako człowiek prywatny zamieszkać w Spirze, unikając przytem pilnie obcowania z innymi ekskommunikowanymi. Jakkolwiek upokarzające były to warunki, widział się jednak Henryk zmuszonym do ich przyjęcia; wyprawił więc posłów do papieża z prośbą, aby mu wolno było przybyć do Rzymu po absolucyę i aby G. przyjął jego poddanie się we Włoszech, zamiast w Augsburgu. Lecz papież oznajmił natychmiast, tak królewskim, jak i książęcym posłom, którzy prawie jednocześnie z pierwszymi przybyli do Rzymu, że w oznaczonym terminie stawi się do Augsburga i wkrótce wyruszył do Górnych Włoch. W Vereelli otrzymał wiadomość o podróży króla, a nie dowierzając jego zamiarom, za poradą margrabiny Matyldy, udał się w towarzystwie opata Hugona z Clugny do jej zamku Canossa. Tymczasem Henryk wraz z żoną i synkiem Konradem podczas surowych mrozów przedostał się niebezpiecznemi drogami przez Alpy i w styczniu 1077 stanął pod mura-mi Canossy, błagając papieża o zwolnienie od klątwy. Sam G. pisze o tem, że cesarz „prze-

Henryk, z łaski Bożej król, i wszyscy nasi biskupi mówią tobie: ustąp, ustąp!”. Następnego dnia, na ogólne żądanie uczestników soboru i w obecności cesarzowej Agnieszki, która od pewnego czasu zupełnie z synem zerwała, król

pędził trzy dni przed bramą zamku, boso, bez ; nie zachwiał się ani na chwilę; nieustannie za-oznak monarszych, w odzieży pokutnika... Zwyciężeni wytrwałością skruchy i ulegając prośbom obecnych, przyjęliśmy go napowrót do wspólności Kościoła”... Rozgrzeszenie od cenzur kościelnych było mu pod tym wszakże warunkiem udzielone, że nie omieszka stawić się na zjeź-dzie Augsburskim, gdzie papież osądzi sprawę pomiędzy nim a jego przeciwnikami; do owego zaś czasu ma się wstrzymać od rządów, a gdyby je znowu otrzymał, wszystkiemi siłami będzie popierał papieża i jego legatów. Zresztą pojednanie to, tak wielkiem zdobyte przez Henryka upokorzeniem, było z jego strony powierz-chownem i krótkotrwałem. Gdy G. z Canossy powracał do Rzymu, w Niemczech tymczasem ważne odbywały się sprawy. Sejm w Augsburgu, na który papież z powodu przeszkód nie mógł przybyć, nie przyszedł do skutku, a i Henryk żadnemu z postawionych sobie warunków dotychczas zadosyć nie uczynił: przeto na żądanie Rudolfa Szwabskiego zarządzono na marzec 1077 powszechny zjazd książąt do Forchheim, gdzie też pomieniony książę został obrany królem na miejsce Henryka. G. nie brał żadnego udziału w rzeczonym obiorze; nie oświadczył się też za Rudolfem, lecz zachował ścisłą neutralność pomiędzy nim a Henrykiem, który bawił jeszcze we Włoszech. Wprawdzie w swych listach nazywa obydwóch królami, lecz za porozumieniem się z książętami Rzeszy oświadczył, iż gotów jest rozpatrzyć pretensye jednej i drugiej strony na synodzie, mającym się zebrać w Rzymie 1079. Tymczasem wojna domowa pomiędzy pretendentami wrzała w Niemczech bez decydujących na którąkolwiekbądź stronę rezultatów. Dopiero w marcu 1080, po bitwie pod Meirichstadt we Frankonii, gdy okoliczności zdawały się pomyślniej układać dla Rudolfa i Saksonów, odbytym został w Rzymie sobór, na który przybyli też i posłowie obu królów w celu bronienia praw swych panów. Tu Henryk nanowo dotknięty został ekskommuniką a Rudolfowi przyznano godność królewską. Odtąd sprawy Henryka przybrały zupełnie inny obrót. Zebrał on wszystkie swe siły i skupił całą energię, aby zgnębić obydwóch swych przeciwników; zwołał oddanych sobie jeszcze biskupów do Moguncyi i rozkazał im obrać na papieża największego nieprzyjaciela G-a, arcybiskupa Gwiberta z Rawenny, który też przybrał imię Klemensa III i obłożył natychmiast klątwą Rudolfa i księcia Welfa, jednego Z najwierniejszych i najpotężniejszych sprzymierzeńców G-a. Wkrótce potem przyszło do krwawej bitwy nad brzegami Elstery; wprawdzie Henryk został tu pobitym, lecz za to jego przeciwnik, Rudolf, utracił życie.

jęty sprawami Kościoła, w niczem nie ustępował od bronionych przez siebie zasad. Obyczajem lat ubiegłych zwołał liczny sobór do Rzymu, na którym powtórzył ekskommuuikę na Henryka i jego stronników. Nakrótko przed Zielo-nemi Świątkami Henryk stanął pod murami Rzymu. Prócz jednej, przez króla zresztą ściganej, margrabiny Matyldy, G. nie miał ani jednego sprzymierzeńca, na którego pomoc mógłby rachować. Robert Gwiskard, niedawno z papieżem pojednany i obdarzony przezeń Kalabryą i Apulią na prawach lenna, lecz pod warunkiem obrony Kościoła Rzymskiego, zajęty był podówczas wyprawami woj ennemi przeciwko cesarstwu Greckiemu i uniewinniał się przed G-m czczemi wymówkami. Rzymianie wszakże opierali się niemieckim, nielicznym zresztą, wojskom przez dwa lata z niespodziewaną wytrwałością. Gdy w czerwcu 1083 Henryk po raz trzeci zjawił się pod murami wiecznego miasta, wyraził gotowość przyjęcia z rąk G-a korony cesarskiej. Papież odrzucił stanowczo rzeczoną propozycyę, zawierającą w sobie pewną uległość względem przeciwnika. Naglony zaś przez swych stronników do liczenia się z niekorzystnemi okolicznościami i do ulitowania się nad nieszczęsnym stanem obleganego miasta i kraju, odpowiadał, iż Henryk powinien wprzód złożyć swą godność i dać Kościołowi publiczne zadosyćuczynienie za swe winy. Lecz znaczna część Rzymian, czy-to u-ważając dalsze wysiłki papieża za bezcelowe, czy też uwiedziona obietnicami i podarunkami, oświadczyła się za królem i zawarła z nim potajemną umowę, na mocy której mieli skłonić G-a do zwołania w Rzymie soboru, którego wyrokom mieli się poddać tak król, jak i obywatele wiecznego miasta. G. tymczasem wraz ze swymi stronnikami zamknął się w nowo-ufortyfi-kowanym zamku św. Anioła, a Rzymianie, pozyskani znowu dla sprawy papieskiej normandz-kiemi pieniędzmi, powstali przeciw Henrykowi i wypędzili go z dzielnicy miasta, nazwanej Leo nową. Wkrótce też, t. j. w listopadzie 1083, zebrał się zapowiedziany synod, lecz trwał tylko trzy dni i nic ważnego nie uchwalił, albowiem liczba biskupów okazała się zbyt szczupłą, a to dla przewrotności Henryka, który brał do niewoli prawowiernych pasterzy, śpieszących na wezwanie Stolicy Apostolskiej. Po niejakim czasie rzeczy wzięły inny obrót. Bizantyjski cesarz, Aleksy, wypłacił królowi niemieckiemu znaczną summę pieniężną tytułem kosztów na wojnę z Normannami, aby tym sposobem powstrzymać ich zaborcze zapędy w granicach wschodniego imperyum. To dało Henrykowi możność przekupienia niespokojnej szlachty rzymskiej, która mu otworzyła bramy miasta. Gwibert z Rawenny jeszcze raz został ogłoszony papieżem i in-tronizowany w kościele św. Piotra w obecności wielu biskupów z partyi królewskiej, poczem na-

Pozbywszy się jednego wroga, począł czynić przygotowania do pokonania drugiego. Większa część biskupów włoskich, nieprzyjazna G-owi, na zjeździe w Pawii uznała antypapieża. G. jednak

stąpiła koronacya Henryka na cesarza. Wtedy właśnie trzymającemu się jeszcze w warowni św. Anioła G-owi przybył na pomoc zEpiru wojowniczy Robert Gwiskard na czele 6 000 jazdy i 30 000 piechoty, uwolnił papieża z nader kłopotliwego położenia, zawiódł do Lateranu, gdzie Normanno-wie złożyli uroczysty hołd głowie Kościoła i o-fiarowali mu bogate podarunki. W kilka dni potem pomiędzy Rzymianami a Normannami przyszło do bójki ulicznej, skutkiem której powstał gwałtowny pożar i zniszczył dwie trzecie miasta. Żołdactwo normandzkie, w którego szeregach było wielu Saracenów, w powszechnem zamieszaniu dopuszczało się mordów i grabieży, bezczeszcząc przytem żony i córki szlachty rzymskiej; mnóstwo ludu wzięto do niewoli i uprowadzono do niższych Włoch. Henryk cofnął się ku północy, G. zaś pod opieką Normaunów skierował swą drogę do Monte-Cassino, a następnie, wsparty materyalnie przez tamtejszego opata, Dezyderyusza, przeniósł się do Salerno. W tem właśnie mieście odbył jesienią synod i ponowił na nim ekskoinmunikę na Henryka, Gwi-berta i ich zwolenników. Wystosował nadto do wszystkich wiernych bullę, w której usprawiedliwiał się ze swego postępowania i zaznaczył, jako od pierwszej chwili objęcia rządów apostolskich bezustannie dążył do tego, aby Kościół był wolnym, a jego słudzy—ludźmi gorejącej wiary i nienagannych obyczajów. Z początkiem następnego roku zdrowie papieża coraz bardziej upadało, a w maju już nie był mocen podnieść się ze swego łoża. Na trzy dni przed śmiercią udzielił rozgrzeszenia od cenzur kościelnych wszystkim przez siebie ekskommunikowanym z wyjątkiem Heuryka, Gwiberta i tych, którzy im służyli zlą radą i pomocą; pobłogosławił wszystkim wiernym, a w sam dzień śmierci kazał się zanieść do kościoła, gdzie miał mowę do zebranego ludu. Ostatnie jego słowa były: „Miłowałem prawdę a nienawidziłem nieprawości, dlatego umieram na wygnaniu”. Zwłoki jego zostały pochowane we wspaniałej katedrze saler-nitańskiej, zbudowanej przez Roberta Gwiskarda. Przez lat niemal 500 zwyczajny kamień grobowy oznaczał miejsce, gdzie złożone były ziemskie szczątki tego wielkiego męża, i dopiero 1578 arcybiskup z Salerno, Marsilius, wystawił mu odpowiednie mauzoleum. — W charakterze i w zasadach G-a leżało i to, że jakkolwiek głównie zajęty był walką z Henrykiem IV-ym, wszakże jego działalność obejmowała i wszystkie inne królestwa i ziemie chrześciańskie. Usiłował zjednoczyć Kościół grecki z łacińskim; w tym celu wyprawił legata do cesarza Michała VIII-go, który z okazyi jego wyniesienia na tron papieski serdeczne przysłał mu życzenia. Prócz tego G., dla ułatwienia powyższego zadania, po-kilkakroć pisał do wszystkich chrześeian Zachodu i zachęcał ich do obrony chrześciańskiego Wschodu przeciwko Turkom, których hordy spu

Enc. Powił Iluitr. Ze». 208. T. XXVI.

stoszyły wszystko, prawie do samych murów Konstantynopola. Już około 50 000 zapaśników oznajmiło swe chęci oddania się pod rozkazy papieża i wzięcia udziału w wyprawie na wschód, lecz wykonanie przedsięwzięcia spełzło na ni-czem z powodu wyżej opisanych walk, pochłaniających główną uwagę Stolicy Apostolskiej. Gdy Nicefor Botoniates wdarł się na tron Michała VIII-go, G. obłożył go klątwą kościelną, która, chociaż ze względu na ówczesny stosunek Kościoła greckiego do łacińskiego musiała pozostać bezowocną, była jednak ze strony papieża pięknem świadectwem uznanych praw pozbawionego stolicy cesarza. W Sardynii G. przeprowadził to, że tameczni t. n. sędziowie (właściwie panowie wyspy) uznali nad sobą zwierzchność papieża. Demetryuszowi, księciu Kroacyi i Dal-macyi, proszony, nadał przez swych legatów tytuł królewski i przyjął przysięgę na wierność Stolicy Apostolskiej, obiecując bronić jego krajów przeciwko uroszczeniom Wenecyi i Bizan-cyum. Z Bolesławem Śmiałym z początku w dobrych znajdował się stosunkach. Znany jest list G-a, pisany 1075, w którym papież chwali przychylność króla ku Stolicy Apostolskiej i cieszy się, że on przyjmuje z posłuszeństwem synowskiem wszelkie rozporządzenia głowy Kościoła. Uskarża się, że metropolici w Polsce nie mają stałego miejsca (co zapewne poszło stąd, iż niektórzy biskupi krakowscy przyznawali sobie tytuł arcybiskupów), a biskupi polscy nie wiedzą, dokąd się mają udawać; że dyece-zye ich są zbyt obszerne, a przeto nie mogą czynić zadosyć swym obowiązkom. Oznajmuje, że dla załatwienia tego wszystkiego wysyła legatów do Polski, aby sprawy kościelne wraz z królem ułożyli, lub też przesłali mu sprawozdanie dla ostatecznego rzeczy powagą apostolską zadecydowania. Napomina przytem Bolesława, aby danej sobie od Boga władzy używał dla szczęścia swego ludu i pamiętał o tem, że kiedyś musi zdać rachunek przed Najwyższym Sędzią (ob. Mignę „Patrologiae Cursus comple-tus” tom 148, str. 423). W tymże liście G. napomina króla, aby się starał zachować miłość bliźniego, którą podobno nadwerężył przez zabranie skarbów Izasławowi, księciu ruskiemu, prosi i zachęca, aby, powodowany miłością Boga i św. Piotra, co tylko mu się dostało, zwrócić rozkazał. Gdy jednak później Bolesław, urażony na Stanisława Szczepanowskiego, biskupa krakowskiego, za upomnienia, jakie od niego otrzymywał z powodu swego gorszącego życia, zabił świętego męża w kościele na Skałce roku 1079, papież, dowiedziawszy się o tem, rzucił klątwę na króla, który też, z przyczyny powszechnej ku niemu niechęci poddanych, zmuszony był kraj opuścić. Izasław, książę kijowski, podwa-kroć wyganiany z Kijowa, zwrócił się za drugim razem do Grzegorza i wysłał syna swego do Rzymu, prosząc o pomoc i opiekę. Znany jest

125

Ks. Wł. Kr

list papieża do tego księcia, a nawet wiadomo, że i legaci zostali z Rzymu do niego wysłani celem nawiązania jedności kościelnej. Czechy, Węgry, Szwecya, Norwegia, Dania nie były pozbawione dobroczynnej działalności G-a. Oswobodzenie Hiszpanii od jarzma Maurów w znacznej części jest jego dziełem. Wkrótce bowiem po otrzymaniu godności papieskiej G. zarządził wyprawę krzyżową przeciwko tamtejszym najeźdźcom. Legaci jego gorliwie pracowali nad wykorzenieniem konkubinatu duchownych i symonii, zarówno jak i nad utrzymaniem kościelnej jedności przez ustalenie jednej dla wszystkich kościołów hiszpańskich liturgii i powszechne zaprowadzenie w niej języka łacińskiego. Nawet Tunisu nie pominęła apostolska gorliwość G-a. Z Wilhelmem Zdobywcą, synem Roberta Dya-bła, księcia Normandyi, w przyjacielskich z początku zostawał stosunkach. Z drugiej jednak strony okazał swój rozum polityczny i przychylne dla Francyi usposobienie, zobowiązując wyżej pomienionego Wilhelma, po dokonanem przez niego zdobyciu Anglii, do niełączenia w jedno z podbitem państwem swego dziedzicznego księstwa — Normandyi. Usiłował również utrzymać pokój pomiędzy Wilhelmem a Filipem francuskim, dążącym do zerwania go wszelkiemi sposobami. Bezowocnemi były wprawdzie starania papieża o wprowadzenie na lepsze tory rozwiązłego Kapetynga; lecz nie posunął się do urzeczywistnienia swej groźby, t. j. do rzucenia eks-kommuniki na króla Francyi za odtrącenie prawowitej małżonki. — Co się tyczy zewnętrznej postawy G-a, była ona bardzo niepozorną i bynajmniej nie zdradzała w nim olbrzyma, dźwigającego na swych barkach cały ciężar chrze-ściańskiego świata. Zadanie, jakie sobie założył, a jakie przechodziło siły zwyczajnego człowieka, tłómaczy nam, dlaczego, jak to się dosyć często u wielkich napotyka bohaterów, z jego listów wieje melancholijny nastrój. Pamięć G-a VIl-go, wielkiego reformatora Kościoła, wyratowanego przez niego z toni uiemoralności i z więzów świeckiej potęgi, od najdawniejszych czasów ze czcią była przez wiernych wspominana. R. 1584 G. XIII nakazał jego imię wpisać do Martyrologium Rzymskiego, a Paweł V, po surowem zbadaniu jego życia i cudów, ogłosił r. 1606 bullę kanonizacyjną. Benedykt XIII polecił całemu Kościołowi obchodzić jego uroczystość, chociaż postanowienie to napotykało na przeszkody ze strony Wenecyi, Sycylii, Francyi i Austryi; w tern ostatniem zwłaszcza państwie Józef II nie łaskaw był na G-a. — Spuścizna literacka po G-u VII-ym obejmuje 359 listów („Monumeuta Gre-goriana” wyd. Jaffé, Berol. 1865; Jaffé „Regesta Rom. Pontif. I” 594 sq.); dalej „Expositio in septem Psalmos poenitentiales”, czyli wykład siedmiu psalmów pokutnych, i wreszcie niedru-kowany kommentarz na Ewangielię świętego Mateusza, noszący imię Hildebranda, własność

jednej z bibliotek angielskich. Najważniejszem źródłem do historyi G-a są wzmiankowane jego listy, zarówno jak korrespondencye długoletniego jego przyjaciela, św. Piotra Damiani. Z dzieł polemicznych, pisanych w obronie Henryka IV, najwięcej znane są te, które zbiorowo wydał Goldast w swej „Apologia pro imperatore Hen-rico IV” (Hannower 1611): przeciwko niemu a za G-em pisał sławny jezuita Gretser w VI-ym tomie zbiorowego wydania dzieł swoich (Ratyz-bona 1735). Na uwagę również zasługuje praca protestanta Gaaba, wydana 1792 p. t. „Apologie des Papstes Gregor VII”; o sześć lat wcześniej wyszła książka p. t. „Ehrenrettung Gregors VII”. Znakomitą biografię zawdzięczamy też królewieckiemu profesorowi, J. Voigtowi („Hildebrand als Papst Gregor VII und sein Zeitalter” wyd. 2-e, Weimar 1846). Nadto godne są zaznaczenia: Döllinger „Lehrbuch der Kirchengesch.” (tom II, str. 119); Stolberg „Geschichte der Religion J. Christi, fortgesetzt von Kerz”; Gfrörer „Papst Gregorius VII und sein Zeitalter” 7 Bde; Hefele „Concilien-Geschichte” (IV-V tom); Rohrbacher „Universalgeschichte der Kathol. Kirche” (t. XV); Hergenröther „Kirchengeschichte” (wyd. 3-e, tom II, str. 209); Kaulen „Kirchen-lexioon” (tom V).

Grzegorz VIII, antypapież (1118 — 1125), właściwie Maurycy Burdinus (Bordinho), benedyktyn, rodem z Limoges we Francyi. Wyświęcony przez Urbana II na biskupa Koimbry (1098) mianowany został arbpem Bragi przez Paschalisa V, ściągnął tam na siebie klątwę Urbana II. Pomimo to jednak po śmierci Paschalisa II Rzymianie wybrali go na papieża, gdy kardynałowie na godność tę powołali Gelazego II. Po opuszczeniu Rzymu przez Henryka, Burdinus, przez niego tylko podtrzymywany, udał się do Sutri, lecz gdy Kalikst II przybył z Francyi i obiegł je, mieszkańcy wydali Burdinusa, który życia dokonał, przewożony z więzienia do więzienia. Żył jeszcze za Honoryusza II.—Por. Watterich (ap. c., p. 108—113); Jaffé „Regesta” (p. 548); „Epis. Gelasii” (1. c.); Rodrigo de Cunha „Hist. eccles. dos arcebispos de Braga” (Lizbona 1642).

Grzegorz VIII (21 paźdz. 1187—17 grud. 1187), poprzednio Albertus di Mora v. de Spi-nacliio, norbertaniu z klasztoru w Laon. Był stronnikiem cesarza niemieckiego. Został obrany na papieża nazajutrz po śmierci Urbana III, przez kardynałów w Ferrarze, ponieważ spodziewali się oni, że G. usunie rozdwojenie między papiestwem a cesarstwem i wyjedna od Fryderyka I pomoc dla Jerozolimy, o której wzięciu przez Saracenów doszła już była wieść. Niezwłocznie też G. VIII wydał list okólny do bpów niemieckich (27 października), by nakłonili Fryderyka I tudzież innych książąt do wyprawy, przygotowywał się do krucyaty i zawarł pokój z cesarzem, synowi zaś Fryderyka I, Henrykowi, przyrzekł, że go zatwierdzi w godności cesarskiej. Przedwczesna jednak śmierć nie pozwoliła mu w czyn wprowadzić tak szlachetnych zamiarów: umarł w Pizie, dokąd pojechał był dla pogodzenia Pizań-czyków z Genueńczykami i skierowania ich sił zjednoczonych przeciwko Saracenom. Zostawił po sobie pamięć człowieka pobożnego, dobrych obyczajów. Całe życie nosił habit swego ukochanego zakonu.—Listy G-a VIII (ap.); G. Voss „Gęsta quaedam ac monum. graeco-lat.” (ap.); Mignę „Patrol, lat.” (t. 202); Jaffé „Regesta”; „Annales rom.” (1. c.).

Grzegorz IX (1227—1241), Hugolin, z rodu hrabiów Anagni i Segni, obrany na papieża, przybrał imię G-a IX. Wstąpił na Stolicę Apostolską, mając lat 90. Panowanie G-a IX cechuje ten sam duch, który charakteryzował stryja jego, Innocentego III. Używany kilkakrotnie przez papieży do missyj dyplomatycznych, wywiązuje się z nich na korzyść Kościoła. W 1227 wzywa Fryderyka II do wykonania ślubu co do wyprawy krzyżowej; nie uznając za dostateczne usprawiedliwienie się Fryderyka chorobą, d. 29 września rzuca na niego klątwę. Cesarz cyrku-larzem z d. 6 grudnia t. r. odpowiada, tłóma-cząc się i napadając na Stoi. Apost. W liście do króla angielskiego Fryderyk projektuje doprowadzenie Kościoła do stanu ubóstwa czasów Apostolskich; grozi wszystkim duchownym utratą dóbr doczesnych, jeśliby powstrzymywali się od służby bożej, słuchając głosu papieża. D. 23 marca 1228 papież ponawia klątwę na Fryderyka. Wtedy Fryderyk przez rodzinę Frangipa-nich wzniecił bunt przeciwko papieżowi w Rzymie; stąd G. IX ucieka do Perugii i pozostaje tam blizko dwa lata. Tymczasem cesarz udaje się na wyprawę krzyżową niepogodzony z Kościołem. G. IX ostrzega duchowieństwo w Palestynie, że cesarz jest wyklętym: wyprawa traci charakter religijny. Po wyprawie Fryderyk przez posłów (Herman de Salza) prosi papieża o pokój, który nastąpił w San-Germano w lipcu r. 1230. D. 1 września odbyło się spotkanie G-a z Fryderykiem, który przyznał papieżowi słuszność i obiecał uważać go za jedynego i powszechnego Ojca. Tegoż roku Frangipa-ni na czele posłów prosi papieża o powrót do Rzymu. R. 1234 G. ucieka ponownie do Perugii przed spiskowcami, dążącymi do sekularyza-cyi państwa Kościelnego i zjednoczenia rzpli-tych włoskich. Fryderyk, widząc w tern niebezpieczeństwo dla posiadłości swych we Włoszech, popiera papieża, za co G. 1235 r. występuje przeciw powstańcom zjednoczonym pod wodzą króla Henryka. Moralne współdziałanie G-a ułatwiło Fryderykowi stłumienie rokoszu w Niemczech, lecz gdy cesarz zagarnął Sardynię (lenno Stoi. Apost.), G., po porozumieniu się z Lombardami, Wenecyanami i Genueńczykami r. 4,1239 rzucił klątwę na Fryderyka i uwolnił poddanych od przysięgi. Fryderyk w odezwie

do panujących nie uznaje klątwy, nazywając G-a człowiekiem bez wiary, oddanym rozpuście i naj sprośni ej szym namiętnościom. Papież odwołał się do opinii publicznej, wytykając wszystkie błędy cesarza. Zawrzało w Niemczech, powstały dwa obozy, papież miał coraz mniej stronników. Cesarz żąda soboru, na którym ma się usprawiedliwić. Gdy ten zwołano na Wielkanoc 1241 r., wstrzymywał bpów niemieckich od udziału, a nawet Ensius pochwyta! wielką ich liczbę, tudzież deputowanych od miast lom-bardzkich, jadących do Rzymu. Sobór nie doszedł do skutku, a G. IX umarł tegoż roku 21 sierpnia, nie ugiąwszy się ani na chwilę. Wśród niezmordowanej działalności papież myślał także o zjednoczeniu Kościoła greckiego z łacińskim. Na prośbę patryarchy, Germana, pisał list, a następnie wysłał kilku uczonych zakonników do Konstantynopola, którzy prowadzili rozprawy z Grekami co do spornych punktów, rozdzielających dwa Kościoły; wszelako nie osiągnięto pożądanego rezultatu. Atoli patryarcha Jakobitów w Jeruzalem, odbywszy pielgrzymkę do Rzymu, wyrzekł się publicznie swych błędów i ślubował wieczne posłuszeństwo dla Stolicy Apostolskiej. Liczne kanonizacye odbyły się za G-a IX-go. Pierwszym był Franciszek z Assyżu, który przepowiedział G-i przyszłe jego wywyższenie. Oprócz niego zaliczeni byli w poczet świętych: Dominik, Antoni Padewski, Elżbieta margrabini Turyngii, Wigiliusz arcybp salzburski, i w. innych. G. zatwierdził zakon Santa Maria de Mercede, założony przez Jakóba, króla Aragonii, pod kierunkiem św. Rajmunda de Pennaforte, któremu też polecił ułożyć zbiór postanowień papieskich, czyli dekretaliów, mogących służyć za prawidło prawodawstwa kościelnego przeciw nowemu kodeksowi, A sporządzonemu przez Piotra de Vinea, z rozkazu cesarza.—G. sam zostawił wiele dzieł. Część jego listów: „Epistolae decretales”, kilkakrotnie była drukowaną. Powiadają, że jeszcze siedem tomów znajduje się w rękopisie w bibliotece watykańskiej. Wszystkie dzieła G-a wyszły pod tytułem „Opera omnia cum notis' J. Pamelii” (Antwerpia 1572, in fol.). Wiele jego listów odnosi się do Polski.—Por. Hefe le „Concil.” (§ 664 i n.); Piotr Balan „Storia di Gregorio IX e dei suoi tempi” (Modena 1871 — 73); M. B. Hauréau „G. IX et la philosophie d’Aristote” (Paryż 1872); Potthast „Regesta” (I, 8718, 8719).

Grzegorz X (1 września 1271—10 stycznia 1276), poprzednio Teobald, ze znakomitej rodziny Viscontich z Placencyi. Jako archidyakon leodyjski wybierał się do Ziemi św., lecz w Pto-lemaidzie przybyło doń poselstwo od kollegium kardynalskiego, ofiarując mu Stolicę Apostolską. Był to działacz niepospolity. 1 maja r. 1274 zwołuje sobór powszechny do Lugdunu, na którym stara się zachęcić monarchów do krucyaty, a pra-

łaci ustępują dla poparcia tego celu swoją dziesięcinę. Genueńczykom i Wenecyanom, tudzież mieszkańcom miasta Montpellier, G. zakazuje surowo wspierać Saracenów w wojnie lub pełnić służbę na statkach korsarskich; dziesięcinę saladynową, rozłożoną na 6 lat, każe zbierać, uwalniając od niej tylko zakony rycerskie, augustyanki, cystersów i cysterski. Chciał się osobiście udać do Ziemi św., lecz zatrzymały go w Europie niezgody różnych państw, czemu pragnął kres położyć.

nie pociąga za sobą podwójne niebezpieczeństwo: zmniejszenie powagi papieskiej wskutek zależności od dworu francuskiego, tudzież możność utracenia Rzymu wraz z władzą nad Włochami; lecz zwlekał z powrotem. Gdy jednak Rzymianie, zniechęceni tern, poczęli myśleć o wyborze nowego papieża w osobie opata Monte Cassino, w dodatku do próśb usilnych Katarzyny Sieneńskiej i św. Brygidy, G. XI wrócił do Rzymu 17 stycznia 1377 roku, przyjęty tam radośnie. W Awinionie zostało tylko kilku kardynałów Francuzów. Ponieważ Rzymianie nie dotrzymali żadnej z obietnic, nie wypuszczali z rąk władzy zwierzchniczej i odmówili pomocy przeciwko Flo-rentczykom, G. XI zamierzał wrócić do Awinio-nu, lecz śmierć temu przeszkodziła. G. XI podniósł Rzym z upadku pożałowania godnego. Przed samą już śmiercią zmienił niektóre szczegóły postanowień G-a X-go w przedmiocie elekcyi papieża, z obawy odszczepieństwa. Za G-a Xl-go zarysowuje się wyraźnie początek oppozycyi re-formacyjnej przeciwko katolicyzmowi, w czem brali żywy udział w Czechach Milicz, a w Anglii Wiklef (oh. Wielef). G. XI pisywał listy ostrzegające do dziekana uniwersytetu oksfordzkiego i arcybiskupa kantuaryjskiego, aby się mieli na baczności i tamę położyli propagandzie tego heretyka. Miał niezwykły takt w postępowaniu z monarchami chrześciańskimi, unikał sporów, nie tracąc ani powagi, ani godności. W kilka miesięcy po jego śmierci rozpoczęła się t. zw. schizma zachodnia, której tak bardzo pragnął zapo-biedz. — Por. Balesius „Vitae Paparum Ave-nion.” I, 425; Christophe „Geschichte des Papsthums während des XIV Jahrh.” (Paderborn 1853, II 300); Pastor „Geschichte der Päpste” (Freiburg 1886, I 82); Kaulen „Kirchenlexikon” t. V.

Naprzód godzi Węgrów z Czechami, Wenecyę z Bolonią, we Florencyi Gwelfów z Gibelinami, a w końcu udaje mu się zakończyć bezkrólewie w Germanii i podtrzymać nowego cesarza, Rudolfa Habsburskiego. Przygotowywał się G. X do krucyaty, mając przyrzeczoną pomoc Rudolfa, Ottokara króla czeskiego, Edwarda króla angielskiego, Karola kr. neapolitańskiego, tudzież hufce Francyi, Aragonii, książąt słowiańskich i niemieckich; lecz śmierć nie pozwoliła mu zamiarów w czyn wprowadzić. Gorąco zajmował się sprawą połączenia Greków z kościołem łacińskim. Zapobiegł długiemu wakowaniu Stolicy Apostolskiej przez urządzenie conclave (ob.); starał się o zreformowanie uniwersytetu neapolitańskiego, a także marzył o nawróceniu Mongołów na katolicyzm. Romanię i Rawennę pozyskał dla Państwa Kościelnego. Przez współczesnych chwaloną była jego wielka łagodność, sprawiedliwość, miłosierdzie i gorliwość o chwałę Bożą. W Arezzo i Placencyi czczony jest jako święty. Listy G-a X-go wskazuje Potthast „Regesta Pontificum Romanor.” (Berolini 1874 p.

Grzegorz XII (2 grudnia 1406 —15 czerwca 1415), Angelo, potomek starożytnego rodu patrycyuszów weneckich Corrario, wybrany na papieża w czasie wielkiego odszczepieństwa zachodniego. Kardynałowie złożyli przysięgę przed rozpoczęciem konklawe na gotowość zrzeczenia się Stolicy papieskiej, jeżeli dobro Kościoła wymagać tego będzie. Wybrano G-a XII-go, który przysięgę ponowił, lecz upór i chęć posiadania choć cząstki władzy przemogły obowiązek dotrzymania przysięgi. Sobór w Pizie (1409) wzywa obydwóch papieży G-a XII-go i Benedykta XlII-go; ci nie poddają się decyzyom soboru, powołującego na Stolicę Apostolską Piotra de Candia jako Aleksandra V. G. XII zwołuje sobór do Udine, gdzie wyklina Benedykta i Aleksandra. Po śmierci Aleksandra kardynałowie pizańscy wybierają Baltazara Cossa jako Jana XXIII. R. 1414 zwołano sobór powszechny do Konstancyi; G., zachęcony obietnicami jego, że za zrzeczenie się stolicy Piotrowej zostanie kardynałem pierw-

1651—1703). Mowa G-a X-go, „Oratio pro concor dia inter Guelfos et Gibellinos”, i przypisywany mu „Dialogus inter Saulum et Paulum”, dotąd niewydane. Konstytucye, wyd. przez niego na soborze liońskim II, znajdują się w „Liber sextus Decretialium” i w kollekcyach akt soborowych. Żywot G-a X-go przez anonima ap. Mura-tori „Script, rer. ital.” III 603, przez Bernarda Guidonis ib. p. 598.

Grzegorz XI (30 grudnia 1370 — 27 marca 1378), Francuz, poprzednio Piotr Beaufort, hrabia, ur. 1330, był ostatnim papieżem z rezydujących w Awinionie, wielkiego serca i zdolności niepospolitych. Zaraz po wstąpieniu na Stolicę Apostolską starał się pojednać królów francuskiego i angielskiego, lecz bezskutecznie. Gorliwe jego usiłowania, by, zjednoczywszy siły książąt chrześciańskich, zwrócić je przeciwko wzrastającej potędze tureckiej, spełzły na niczem. Prowadził wojnę z Florentczykami, którzy ze sprzymierzonymi Viscontimi z Medyolanu naszli zbrojnie państwo Kościelne, a ponieważ nie słuchali napomnień papieskich, rzucił na nich klątwę.

Dwukrotne deputacye Rzymian, tudzież deputacya Floientczyków, zaczynających okazywać pokorę, gdy się poczuli zagrożonymi w swych finansach, wzywały papieża, by wrócił do Rzymu. G. XI rozu- J szym po papieżu, posyła przez Malatestę swe miał dobrze, iż rezydowanie papieży w Awinio- zrzeczenie się Ojcom soboru (1415). Za Marci

na V-go jest kardynałem biskupem Porto, legatem Marchii ankońskiej, i na tern stanowisku zostaje przez 3 lata, t. j. do śmierci.—Ob. Sobór Pizański, Sobór Konstancyeński.

Grzegorz XIII (1572 —1585), Hugon Buoncom-pagno z Bolonii. Uczony prawnik, za Piusa IV (1564) zostaje kardynałem. Przyczynia się do zatwierdzenia przez Stolicę Apostolską ustaw Soboru Trydenckiego. Jako papież nie traci zamiłowania do nauk: owszem, popiera jezuitów jako krzewicieli oświaty w duchu katolickim, zakłada liczne kollegia naukowe w Rzymie, dla różnych narodowości Popiera usiłowania zakładania szkół w celu walki z protestantyzmem. Stara się o utrzymanie dobrych stosunków z dworami; Henrykowi Walezyuszowi posyła złotą różę, po wybraniu go na króla polskiego. Rozwija działalność w celu zjednania Kościołowi Rzymskiemu odpadłych przez reformacyę państw, i dlatego wysyła Possewina do Szwecyi i na Ruś. Dbały o godnych swego urzędu biskupów, utrzymuje spisy kandydatów z całego świata na te stanowiska. Konfiskuje majątki niegodnych sług ołtarza. Zarządzone przezeń nabożeństwo dziękczynne po nocy św. Bartłomieja miało na celu podziękowanie Bogu za ocalenie króla i stłumienie herezyi, nie był mu bowiem znany prawdziwy stan sprawy. Bullą Inter gravissimas (1582) wprowadza reformę kalendarza, od niego Gregóry ańskini zwanego (ob. Kalendarz Gregory a ńs ki). Jego staraniem wydano poprawnie „Corpus juris canonici”. G. popierał missyjne usiłowania jezuitów w Japonii. Rzym przyozdobił budowlami wspaniałemi; między innemi wzniósł pałac na Kwirynale, w Termach Dyoklecyana urządził skład zboża i wybudował dom dla ubogich. W Państwie Kościeluem nałożył bardzo wysokie podatki dla zasilenia skarbu. Nie zdołał wytępić band rozbójniczych, a z Piccolominim zmuszony był zawrzeć ugodę na niedogodnych warunkach. Za życia wzniesiono mu pomnik na Kapitolu.—Życie G-a XIII-go opisywali: Ciappi „Compendio delle azioni e sauta vita di G. Xlll” (Rzym 1591); Maffei „Annales Gregorii XIII” ib. 1742; Bower 10, 1. 225; Ranke I 412.— Por.: Theiner „Annales Baronii contin.” („Ve-tera Monum. Pol. Lith.” III); Biblioteka Ordynacyi Krasińskich (Warszawa 1871: Akty podkancler-skie Fr. Krasińskiego cz. III, str. 385 — 8, 402 — 3, 482—3).

Grzegorz XIV (5 grudnia 1590—15 października 1591), poprzednio Mikołaj Sfondrati, wybrany na papieża po śmierci Urbana VII, tegoż dnia wysłał do króla polskiego Zygmunta III listowne zawiadomienie o tern. Ojciec jego, Medyolańczyk, rządzca Sieny za Karola V, po śmierci żony swej został mianowany kardynałem przez Pawła III. Długa walka wyborcza między kardynałami poprzedziła wybór G-a XIV-go, w której czynny udział brała Hiszpania, narzucając swoich kandydatów. Mikołaj był wzorem czystości i świętości, a kardynał zwiastujący mu o wyborze zastał go u stóp krzyża w modlitwie. Grzegorz XIV u Filipa hiszpańskiego orędował w sprawie króla polskiego Zygmunta III, dotyczącej sum nea-politańskich. Jako poddany hiszpański, popierał politykę dworu madryckiego. Stanowczo przyłączył się do ligi, ponowił klątwę rzuconą na Henryka IV i zalecił, pod groźbą surowych kar, wszystkim poddanym odstąpić króla. To energiczne wystąpienie papieża spowodowało utworzenie się trzeciego stronnictwa francuskiego, przywiązanego zarówno do Kościoła jak do króla, które wezwało Henryka IV, aby wrócił do wiary katolickiej, czyniąc zależną od tego warunku swoją wierność. G. XIV wziął czynny udział w tej walce politycznej, uważając ją za ważną dla Kościoła, wspierał Paryżan przeciwko Henrykowi znacznemi summami i wyprawił krewnego swego do Francyi na czele wojsk, będących na żołdzie Rzymu; lecz śmierć go zaskoczyła, nie pozwalając dokonać zamysłów. Grzegorz XIV kreował kardynałem św. Filipa Neryusza, który jednak nie przyjął tej godności. Zatwierdził bullę Piusa V, zabraniającą alienacyi dóbr należących do Kościoła rzymskiego; zagroził klątwą robienia zakładów przy wyborach papieży i mianowaniu kardynałów, jak to było w zwyczaju, i wiele innych ważnych wydał postanowień. Bulle jego drukowane są w 2 tomach Cherubini ego „Bullarium Magnum”. — Por.: Bower 10, 1, 285; Ranke II 219; Theiner „Annal. Baronii contin.”.

Grzegorz XV (od 9 lutego 1621 do 1623 r.), Aleksander Lu do Visio, rodem z Bolonii. W trzy dni po objęciu rządów Kościoła mianuje kardynałem swego synowca, 25-letniego Ludwika Ludovisio, który gorliwie zajmuje się sprawami domu papieskiego i Kościoła. Ustanowieniem kongregacyi de Propaganda Fide przyczynił się G. XV do krzewienia wiary w krajach pogańskich. Kanonizuje jezuitów: Ignacego Lo-jolę, Franciszka Ksawerego, Ludwika Gonzagę i Stanisława Kostkę, a także św. Teresę i św. Filipa Neryusza. Do Ferdynanda Ii-go wysyła Karola Caraffę celem skłonienia go do stłumienia protestantyzmu w Czechach, Morawii i innych krajach. Popiera, za pośrednictwem o. Jacka, kapucyna, Maksymiliana bawarskiego przed cesarzem i otrzymuje od niego za to w darze bibliotekę heidelberską. Polskę podtrzymuje podczas wojny z Turcyą, posyłając na ten cel zasiłki pieniężne i wyrażając żal, że nie może okazać pomocy większej. Po zwycięstwie pod Chocimem śle Zygmuntowi powinszowanie, mówiąc między innemi: „Uwolniłeś świat od wojny najstraszniejszej, Polsce zapewniłeś szczęście, Niemcom bezpieczeństwo”. Na prośbę króla pozwolił obchodzić uroczystem nabożeństwem pamiątkę tego zwycięstwa dnia 10 października. Wydał konstytucyę o wyborze papieża, do dziś obowiązującą, mocą której kardynałowie głosują sekretnie. Pozwolił dominikanom na swobodne rozprawianie u siebie w przedmiocie Niepokalanego Poczęcia. Wydał bullę przeciw czarownikom, skazując ich na więzienie dożywotnie. Ponowił bullę Piusa IV-go i Klemensa VUI-go de solicitatione. Ranke powiada o nim: „Czynność jego niezmordowana ogarniała świat cały, sięgała jednocześnie Andów i Alp”. G. wysyłał missyonarzy do Tybetu i Skandynawii, układał się z Anglią i Chinami. Zawsze czerstwy, niezmordowany i wszędzie obecny; duch, który żył w ognisku tej widowni ogromnej, ożywiał pracowników na krańcach świata. Postanowienia G-a XV-go wydał w Rzymie Bell ar mi ni z kommentarzem; nadto mamy jego listy i „Memoriale sciendorum a elericis”. Bulle tego papieża zamieszczone są w III tomie „Bullarii Ma-gni” Che rubinie go.—Porów. Th einer „Mo-num.” (III, 364); Bower 10, 1, 358; Ranke t. II, 44.

Grzegorz XVI (1831 —1846), następca Piusa VIII na Stolicy Apostolskiej (* 28 września 1765 w Belluno, miasteczku należącem do ówczesnej rzeczypospolitej Weneckiej). Pochodził ze starożytnej, lecz zubożałej, rodziny Cappellari. Wykształcenie otrzymał w znakomitym zakładzie oo. kamedułów klasztoru św. Michała di Murano. Po ukończeniu szkół wstąpił do po-mienionego klasztoru, zamieniwszy imię chrzestne Bartłomieja na Maura. Na kapłana był wyświęcony 1787 r. W zakonie poruczano mu u-rzędy nauczycielskie, naprzód w Murano, potem w Rzymie, gdzie do r. 1807 wykładał teologię i prawo kanoniczne. Napisał w tym czasie po włosku dzieło p. t. Tryumf Stolicy Świętej i Kościoła (Rzym 1799), w którem z Pisma św., tradycyi i dziejów dowodzi monarchii Kościoła, samowładztwa i nieomylności papieży. Książka ta zwróciła nań uwagę szerszych kół. W r. 1800 Cappellari został członkiem akademii religijnej, założonej w początkach panowania Piusa VI, a w r. 1807 otrzymał godność opata klasztoru św. Grzegorza na wzgórzu Coelius; wkrótce obrany przez współbraci na zastępcę generalnego prokuratora zakonu, niedługo mógł sprawować rzeczone urzędy. Gdy bowiem Pius VII z rozkazu Napoleona I r. 1809 został przemocą przewieziony do Savony, a zakony w państwie Kościelnem uległy kassacie, powrócił Cappellari do Murano i oddał się znowu kształceniu młodzieży. Lecz po latach kilku i tu uniemo-żebniono pobyt uczonemu zakonowi przez skonfiskowanie cennej biblioteki klasztornej; zakład naukowy oo. kameduli przenieśli do Padwy, dokąd się udał i Cappellari, który jednak po powrocie Piusa VII do Rzymu został zawezwany na swe dawne stanowisko opata. Nadto Stolica Apostolska poruczała mu różne urzędy duchowne w licznych kongregacyach rzymskich. Leon XII mianował go 1825 kardynałem in petto, a w marcu 1826 ogłosił stanowczą nominacyę.

Wkrótce G. otrzymał ważne stanowisko prefekta kongregacyi Propagandy. Za panowania dwóch ostatnich papieży (Leona XII i Piusa VIII) nie było ani jednej ważniejszej sprawy załatwionej bez jego współudziału. Jego wyniesienie po długotrwałem konklawe (50 dni) na najwyższą godność w Kościele przyjęto radośnie nietylko w Rzymie, lecz i w całym świecie chrześciań-skim. Okoliczności, wśród których Grzegorz XVI objął rządy, nie były pomyślne. Już za jego poprzednika znać było na półwyspie ferment niezadowolenia, a całą Europę ogarniały coraz bardziej prądy rewolucyjne. Rewolucya lipcowa znalazła oddźwięk we Włoszech, a podczas koronacyi papieskiej, w Rzymie odbywanej, w Bolonii wybuchło powstanie, które wkrótce objęło niemal całe państwo Kościelne i któremu dopiero austryackie bagnety koniec położyły. Przez cały zresztą czas pontyfikatu Grzegorza XVI knowania rewolucyonistowskie nie ustawały. Niefortunnie wypadło dla papieża, że pomiędzy katolickiemi państwami Europy nie było zgody w polityce, a wyniesiony przez rewolucyę lipcową (1830) na tron francuski „król mieszczański”, Ludwik Filip, działał przeciw Austryi; albowiem wobec austryackiej polityki interwencyjnej obstawał za zasadą nieinterwencyi, chociaż z Francyi otrzymywali zachętę rewolucyo-niści włoscy. Papież nie był zwolennikiem Met-ternicliowskich rządów w Austryi, jeduak podczas swego pontyfikatu, zmuszony okolicznościami, trzymał z pomienionem państwem. Finanse państwa Kościelnego, skutkiem rabowania przez bandy rewolucyonistów kas prowineyonalnych, w tak smutnym znajdowały się stanie, że Grzegorz XVI zmuszony był pożyczyć od Rotszylda 3 000 000 skudów. Pragnąc uspokoić umysły, przedsięwziął podróż po prowincyaeh; wprawdzie witano go wszędzie z oznakami radości i głębokiego szacunku, lecz żadnych donioślejszych następstw rzeczony objazd nie sprowadził. Tymczasem Mazzini i lekarz Farini prowadzili swą rewolucyjną działalność. Nieco później wystąpił Gioberti ze swym neogwelfic-kim programem, którego celem było uczynić papieża duchowną i polityczną głową Włoch, u-tworzyć związek włoski pod zwierzchnictwem Stolicy Apostolskiej i t. d. Znowu markiz Cap-poui projektował oddzielenie zwierzchniczej władzy kościelnej od politycznej i nadanie państwu Kościelnemu chrześciańskiego, lecz z osób świeckich złożonego, rządu. Tworzono wówczas mnóstwo tego rodzaju teoryj, które za następcy Grzegorza okazały się w istocie niewykonalnemu Zarządzenia papieskie w kierunku administracyjnym były i liczne, i doniosłe, jak np. o organizacyi gminnej, o izbach handlowych, o sądownictwie i zarządzie finansowym. Za pontyfikatu Grzegorza XVI Miasto Wieczne zostało przyozdobione; dokonano wielu restauracyj; przedsięwzięto stosowne środki w celu odkopy-

pomnożo-

Ks. Wł. Kr.

wania, wydobywania i utrzymania starożytnych zabytków. G-owi także zawdzięczyć należy rozszerzenie biblioteki watykańskiej i założenie dwóch nowych t. n. Musei Gregoriani: jedno, Museo etrusco, w pałacu watykańskim; drugie — w pałacu laterańskim; nadto osobne muzeum egipskie. W roku 1831 ustanowiony został przez papieża order św. Grzegorza Wielkiego. Uniwersytet rzymski otrzymał niektóre przywileje, a uczeni mężowie: Angelo Mai i Mezzofanti (znany lingwista, któremu i polski, i litewski język nie był obcy), ozdobieni purpurą kardynalską. Kollegium Propagandy pod kierownictwem jezuitów doszło do rozkwitu. Rozpoczęte w r. 1825 odbudowanie bazyliki św. Pawła za murami, na kilka lat przedtem spalonej, energicznie w dalszym ciągu prowadzone było. Przedsięwzięto stosowne środki do podniesienia rolnictwa, ułatwiono stosunki handlowe kraju przez zaprowadzenie żeglugi parowej na Tybrze no liczbę dróg kommunikacyjnych i naprawiono stare. Działalność literacka i naukowa znaczne poczyniła postępy, usilnością tak papieża, jak i o-sób prywatnych. G. umiał ocenić i spożytkować zdolności dyplomaty, Ludwika L a mb rusch i u i ego (ob.), odznaczył go kapeluszem kardynalskim, a w dwa lata później zamianował na miejsce kardynała Bernettiego sekretarzem stanu, na którem-to stanowisku pozostawał Lambrusehi-ni aż do śmierci papieża. Już w sierpniu 1831 G. wydał konstytucyę Sollicitudo animarum, w której oznajmił, że ze względu na dobro Kościoła uznaje faktycznie istniejące rządy, bynajmniej nie decydując o ich prawowitości. W encyklice z 15 sierpnia 1832 roku potępił ducha fałszywej oświaty i doktrynerskiego nowatorstwa, wykazywał zgubność indyferentyzmu i nieograniczonej wolności religijnej, która nawet najszkodliwszym błędom otwierała wrota, bronił celibatu duchownych i nierozerwalności małżeństwa, napiętnował rozpasanie prasy i odrzucił, jako błędną, teoryę rozdziału Kościoła od państwa, gorąco bronioną przez ks. Lamennais. Przez cały czas swego pontyfikatu zwalczał przekraczający wszelkie granice prawa antychrześciań-ski absolutyzm państwowy, zarówno jak i fałszywy liberalizm, a chociaż jego głos niezawsze znajdował posłuch, to jednak G. silnie bronił zasady wolności Kościoła i energicznie, a nieraz i skutecznie, protestował przeciwko gwałceniu niepodlegających przedawnieniu jego praw, nie szczędząc upomnień nawet najpotężniejszym tego świata. W r. 1834 potępił dzieło Lamen-nais’go, p. t. „Paroles d’un croyant”, a w rok potem teoryę Hermesa, t. zw. hermezy a nizin, i nieco później przeciwne temuż opinie ks. Bautain, jako niekatolickie. Wydał w grudniu 1839 przez bullę In supremo apostolatus fastigio con-stituti surowy zakaz handlu niewolnikami; potępił towarzystwa tajne (w listopadzie t. r.). Zawarł konweneye kościelne z królem Neapolu,

Ferdynandem II (1834), z Karolem Albertem, królem Sardynii (1836 i 1841), i z rządem kantonu St. Gallen. Nader przykrym był zatarg Stolicy Apostolskiej z rządem pruskim w sprawie małżeństw mieszanych. Po uwięzieniu arcybiskupa Klemensa Augusta von Droste, 20 listopada 1837 r., G. w uroczystej allokucyi z 10 grudnia 1837 zaprotestował przed całym światem przeciwko popełnionej przez rząd pruski samowoli. Po śmierci Fryderyka Wilhelma III (1840) jego następca, Fryderyk Wilhelm IV, po porozumieniu się z Grzegorzem XVI, sprawę pokojowo załatwił. Pomyślność Kościoła katolickiego w Polsce również bardzo leżała na sercu temu papieżowi. Jeszcze w początkach swego pontyfikatu polecił biskupom polskim, aby się nie mieszali do działań politycznych. Sprawie wiary poświęcił swą allokucyę do kardynałów, mianą w lipcu 18 42; w tej samej ma-teryi polecił ułożyć szczegółowy memoryał, powtórzony ustnie cesarzowi Mikołajowi I podczas dwukrotnej jego wizyty w Watykanie, 13 i 17 grudnia 1845 r. W allokucyi z 19 stycznia 1846 wyraził kardynałom nadzieję, że rozpoczęte z cesarzem Rossyi rokowania do pomyślnego dla Kościoła doprowadzą rezultatu. Kościół hiszpański, gnębiony przez rządy duchem antykościelnym przejęte, polecił modlitwom świata katolickiego (1842). Nieporozumienia z Portugalią również zostały zażegnane dzięki usiłowaniom biegłego msgra Capaceiniego. W maju 1839, przy wielkim napływie wiernych, odbył uroczystą ka-nonizacyę św. Alfonsa Liguori (ob.) i kilku innych sług Bożych. Ustanowił wiele nowych biskupstw i wikaryatów apostolskich. Szczególną uwagę poświęcił G. pracom missyjnym. Za jego rządów Kościół katolicki poczynił wielkie postępy, szczególniej w Ameryce. W roku 1831 nawrócone plemiona Irokezów i Algonkinów wyraziły mu najwyższą wdzięczność za przysłanie missyonarzy. Czczony i miłowany przez wszystkich wiernych katolików, nienawidzony przez radykalistów, zszedł z tego świata 1 czerwca 1846. Postaci był okazałej, a malujący się na jego obliczu pogodny majestat i stanowczość charakteru wywierały głębokie wrażenie na tych, co się do jego osoby zbliżali. Cały szereg encyklik i brewiów Grzegorza XVI znajduje się w „Monumentu, catholica pro indepen-dentia potestatis ecclesiasticae ab imperio civi-li”, zebrane i wydane przez Aug. de Roskovâ-ny (Quinque-Ecclesiis, 1847, II, 318—441); Wagner „Papst Gregor XVI und sein Pontifikat” (Sulzbach 1846); Moroni „Dizionario di erud.” (t. 31); Gams „Gesch. der Kirche im 19 Jahrh.” (II, 495); Estreicher „Bibliogr. polska XIX stulecia” (t. II, Kraków 1874, str. 91).

Grzegorz Cudotwórca (Thaumaturgus), święty (f 271 r.). Pochodził ze znakomitej rodziny pogańskiej, mieszkającej w Neocezarei, nazywał się pierwotnie Teodor. Studya praw-

ne odbywał w Rzymie, potem w Berycie, w Fe- j sam król dopomaga, towarzysząc mu nawet w po-nicyi. W Cezarei palestyńskiej zbliżył się do I dróżach missyjuycli. Na żądanie Tyrydata ar-Orygenesa, który go zapoznał z nauką objawioną. Po ucieczce Orygenesa do Kappadocyi G. udał się do Aleksandryi, gdzie były dwie szkoły: medyczna i filozofii platońskiej. Tu wyróżniał się skromnością pomiędzy młodzieżą zepsutą. Szereg cudów dokonanych przez G-a zjednał mu miano Cudotwórcy. Około roku 240 został biskupem Neocezarei, ułożył sławny symbol ("STCiłsaię tuotscoç), wyjaśniający dosadnie dogmat Trójcy św. Roku 265 podpisuje wraz ze swym

cybiskup cezarejski, Leoncyusz, wyświęcił G-a na kapłana, a następnie na biskupa Armenii, nawróconej jego kazaniami. G. nawracał, chrzcił, budował wiele kościołów, urządzał szkoły, sprowadzał potrzebnych tam nauczycieli i kapłanów, zakładał klasztory męskie i żeńskie. Resztę dni chcąc spędzić na bogomyślności, usunął się na pustynię do groty Mrnia. Tam to przybył Tyrydat z synami G-a, prosząc, aby jednego z nich następcą swoim mianował. G. wybrał Arystage-

339). Gdy Konstantyn W. został chrześciani-nem, między nim, papieżem Sylwestrem, Tyry-datem a G-em stanęło przymierze, zobowiązujące do miłości i zgody między Kościołami rzymskim i ormiańskim G-owi przypisują wiele modlitw brewiarza ormiańskiego. Napisał dzieło „Hadszachapatum” (Stromata), zawierające homilie dla nauki i utwierdzenia w chrystyanizmie. Papież Grzegorz XVI zamieścił G-a O-a, świętego, 1 września 1837, w kalendarzu rzymskim pod dniem 1 października.—Por. Agathangélus Historya Armenii; Genealogia św. G-a bezimiennego Ormianina, przetłómaczona na język francuski przez J. R. Emine (Paryż, tom II, str. 21).

Grzegorz Nazyanzeński, św., Ojciec Kościoła (* około 330 r. w posiadłości Aryanzie niedaleko Nazyanzu, miasta południowo-zachodniej Kappadocyi—f około 389 r.). Wychowaniem jego, nader wzorowo prowadzonem, zajmowała się matka, św. Nonna; nauki pobierał w najznakomitszych szkołach swego czasu w Cezarei, stolicy Kappadocyi, gdzie zapoznał się ze św. Bazylim, w Cezarei palestyńskiej, w Aleksandryi i w Atenach; w tern ostatniem mieście zawarł jeszcze ściślejszą przyjaźń z pomienio-nym św. Bazylim (Funebris oratio in laudem Basilii Magni). Około 360 opuścił Ateny, a przy-jąwszy chrzest św., mieszkał jakiś czas w Aryanzie lub w Poncie u Bazylego, ćwicząc się w modlitwie i w naukach teologicznych. Pierwsze wystąpienie publiczne Grzegorza przypada na rok 360 lub 361 w sprawie własnego ojca, także Grzegorza, który na synodzie w Rimini podpisał był semi-aryańskie wyznanie wiary. Grzegorz - syn wystąpił wówczas, skłaniając ojca do publicznego złożenia katolickiego wyznania wiary. Około Bożego Narodzenia 36 1 r., na życzenie wiernych miasta Nazyanzu, został przez swego ojca wyświęcony na kapłana. Bazyli 370 r. wyświęcił Grzegorza na biskupa dyecezyi Sasima. Na usilne prośby ojca G. wrócił do Nazyanzu, aby mu czynną nieść pomoc. Na wiosnę 374 zmarł G-owi ojciec, a wkrótce potem i matka. W roku 374 Grzegorz złożył rządy dyecezyą Nazyanzeńską, bardzo był bowiem podupadł na zdrowiu, i zamiesz-

bratem akta soboru w Antyochii, zebranego sa, który był drugim patryarchą Armenii (332 przeciw Pawłowi z Samosaty. Obejmując dye-cezyę, zastał w niej 17 chrześcian, gdy umierał było już tylko 17 pogan. Ojcowie Kościoła porównywają go z Mojżeszem, prorokami i apostołami. Pisma G-a są: „Metaphrasis in Ecclesia-stem” w 12-tu rozdziałach i „Epistoła canonica” w 11 kanonach, przepisy o pokucie publicznej; list ten był napisany 258 z powodu najścia Gotów i Scytów na Azyę, zwłaszcza na Pont, do biskupa Pontu. Inne pisma przypisywane G-owi nie są autentyczne. Czczony jest pod dniem 17 listopada, albo 2 lipca.— Por. Eusebii „Histor.

Eccles.” (tom VI, str. 30; t. VII, str. 14); Möhler „Patrologie” (str. 645); B a s i 1 i i Magni „Eplae” (str. 28).

Grzegorz Oświeciciel (Illuminator, po ormiańsku Grigor Lusaworycz), święty, pierwszy biskup i krzewiciel wiary chrześciań-skiej w Armenii, żył w pierwszej połowie IV wieku. Ojciec jego, książę ormiański, Anag, przekupiony przez monarchę perskiego, chcącego posiąść tron ormiański, zamordował króla ormiańskiego Chozroesa I-go, co musiał życiem przypłacić, a cały ród jego wytępiony został, z wyjątkiem najmłodszego syna, uprowadzonego przez mamkę chrześeiankę do rodzinnego jej miasta Cezarei w Kappadocyi. Tam ochrzczony imieniem Grzegorza, po chrześciańsku wychowany, od dzieciństwa odznaczał się skromnością i bojaźnią Bożą. Nakłoniony do małżeństwa, by ród nie wygasł, doczekawszy się dwóch synów (Arystagesa i Wertanesa), rozszedł się z żoną za wspólną zgodą: ona wstąpiła z jednym synem do klasztoru, on zaś, szukając możności okupienia winy ojca, objął służbę u Tyrydata, syna Chozroesa I-go, który, dzięki pomocy rzymskiej, został następcą swego ojca. Tyrydat prześladował G-a za wyznawanie wiary Chrystusowej, a gdy nadomiar dowiedział się, że był synem mordercy Chozroesa, kazał G-a wtrącić do lochu w warownym zamku Artaszat, gdzie więzień przebył 13 Int, żywiony przez chrześeiankę Annę, której Bóg objawił miejsce pobytu G-a. Tyrydat w dalszym ciągu prześladował chrześcian, aż wpadł w straszny obłęd i dopiero na nalegania siostry jego sprowadzono G-a, który go uzdrowił i na wiarę prawdziwą nawrócił. Teraz G. krzewi wiarę w całej Armenii, w czem mu już J kał w mieście Seleucyi w Izauryi; lecz tym ra-

żem upragniony spokój nie miał się stać jego udziałem. Grzegorz jeszcze w tym samym roku znalazł się w Konstantynopolu i rozwinął tam nader dobroczynną działalność. Różne stronnictwa aryańskie nie przestawały paraliżować jego gorliwości; umiały nawet wzniecić niesnaski w partyi katolickiej, tak, iż życiu Grzegorza kilkakroć groziło niebezpieczeństwo. Jednak jego święta gorliwość nie ulękła się żadnej trudności, a przedziwna wymowa cudów dokazywała. W grudniu 380 przybył do stolicy Teodozyusz i rozkazał natychmiast Aryanom, a-by zabrane główne kościoły w mieście powrócili katolikom. Cesarz pragnął koniecznie utrzymać na biskupstwie konstantynopolskiem Grzegorza, lecz ten sprzeciwił się pomienionemu żądaniu, dopóki-by otworzony w maju 381 drugi powszechny sobór sam go do tej godności nie powołał. Zdania jednak uczestników soboru różniły się mocno, gdyż niewszyscy byli przyjaźnie względem niego usposobieni. Nie chcąc być kością niezgody, zrzekł się wszelkich pre-tensyj do zasłużonej godności, a pożegnawszy zgromadzenie biskupów wspaniałą mową, tego samego roku opuścił stolicę; wrócił do Nazyan-zu i zajął się sprawami osieroconej od śmierci swego ojca tamtejszej dyecezyi, dopóki nie o-trzymała (383 r ), na jego życzenie, własnego biskupa w osobie Eulaliusza. Odtąd czas mu upływał na ćwiczeniach ascetycznych i na pisarskiej działalności w ojczystym majątku Aryan-zie, gdzie też dokonał świętobliwego żywota. Kościół obchodzi jego pamiątkę w dniu 9 maja. W połowie X-go wieku relikwie św. Grzegorza z Nazyanzu przeniesione były do Konstantynopola, a stąd podczas wojen krzyżowych do Rzymu, gdzie spoczywają w watykańskim kościele św. Piotra. Jak widzieliśmy, życie Grzegorza upłynęło na ustawicznem wahaniu się: własne usposobienie pociągało go do samotności, kon-templacyi; namowy przyjaciół i poczucie obowiązku wołały do praktycznego życia i do brania udziału w sprawach kościelnych i w walkach religijnych owego czasu. Znakomite rezultaty, jakie na tej drodze osiągnął dla dobra Kościoła, zawdzięczał głównie swej porywającej wymowie. Nie jest on wybitnym księciem Kościoła, jak jego przyjaciel św. Bazyli, lecz za to odznacza się daleko większą retoryczną biegłością i jest bezwątpienia jednym z pierwszych mówców chrześciańskiej starożytności, chociaż z drugiej strony składa także daninę smakowi czasu, kunsztowości i ozdobności mowy. W wykładzie nauki wiary broni podania kościelnego. Ma sobie za zaszczyt (Orat. 33, n. 15), że bez żadnego względu na okoliczności czasu trzyma się mocno i niezmiennie tego, co zaczerpnął z Pisma św. i przyjął od Ojców; na innem miejscu (Orat. 23, n. 12) zaznacza, że uczy (o Trójcy św.) według modły (galilejskiego) rybaka (t. j. św. Piotra, głowy apostołów), a nie według

ftnoykl. Powie, lluitr Zeie. 208. T. XXVI.

Arystotelesa. Nie jest też Grzegorz głębokim myślicielem, jak jego imiennik, biskup N y s-seński (ob.); samodzielna spekulacya daleką jest od niego, lecz za to w wyższym stopniu, niż tamtego, należy go uważać za przedstawiciela powszechnej wiary greckiego Kościoła pod koniec IV-go wieku. Już od najdawniejszego czasu jego pisma, dotyczące nauki chrześciańskiej, szanowano jako normę wiary. Późniejsi greccy pisarze teologiczni, jak św. Jan Damasceński, z upodobaniem czerpali z pism tego męża. Na szczególną uwagę zasługują jego gruntowne wykłady o Trójcy Przen., wywołane potrzebą czasu, w którym Aryusz, Eunomiusz, Macedoniusz swemi błędami usiłowali sfałszować naukę katolicką o Trójjedynym Bogu. Stąd Grzegorz w każdej niemal mowie powraca do rzeczonego dogmatu, któremu też głównie poświęca swe mowy N. 27—31, przez niego samego nazwane mowami teologicznemi, a które zjednały mu zaszczytną nazwę „teologa”. Pisma Grzegorza dzielą się na trzy kategorye: mowy, listy i poezye. Najpierwsze miejsce zajmują mowy, w liczbie 45, a najznakomitsze z pośród nich są wyżej wzmiankowane N. 27—31, miane w Konstantynopolu. Mówi w nich o naturze i przymiotach Boga, o ile te rzeczy mogą być ludzkim pojęte rozumem i językiem wypowie dziane; o współistności osób Boskich, a zwłaszcza o Bóstwie Syna; tłómaczy teksty, przytaczane z Biblii przez Aryanów przeciwko Bóstwu drugiej osoby Trójcy Przen.; w końcu zbija zarzuty, podnoszone przeciwko Boskości Ducha św. Inne mowy są albo prawnokościelnej treści, albo wymierzone przeciw Julianowi Apostacie, lub mają na celu obronę własną, przedstawienie wzniosłości kapłaństwa, tłómaczenie zasad wiary, obowiązków chrześciańskich, uroczystości kościelnych, pochwałę głośnych męczenników za wiarę, i t. d. Co się tyczy listów Grzegorza, znamy ich dzisiaj 243 ; większą ich część zebrał w jedno sam autor, napisane zaś były przeważnie podczas samotnych dni przepędzanych w Aryanzie, a główną ich treścią zdarzenia jego własnego życia, lub też sprawy dotyczące krewnych, przyjaciół i znajomych; niektóre tylko poświęcone są kwestyom teologicznym. Pełno tam godnych uwagi sentencyj; znać, że były pilnie opracowywane i obrachowaue nie na pierwszego tylko czytelnika, lecz i na szersze koło. W tymże czasie, co i największą liczbę swych listów, pisał Grzegorz i poezye. Rozmaici błęd-nowiercy, zwłaszcza Apolinaryści, mający w zwyczaju swe zasady w poetycznej wyrażać formie i tak je rozszerzać pomiędzy ludem, swem postępowaniem skłonili Grzegorza, że polemiczne z nimi rozprawy również w podobną przyoblekał szatę. Nadto pragnął on dać chrześciańskiej młodzieży to, coby jej zastąpiło tak łatwo do niemoralności pobudzające dzieła pogańskich poetów. Zresztą poezya G-a najczęściej nie jest

126

Ks. Wł. Kr.

niczem innem jak wierszowaną prozą, a pre-tensyę do zalet poetyckich zaledwie mieć mogą niektóre elegie i satyry. Do lepszych rzeczy należą także jego gnomy, sentencye moralne i treściwe poezye dydaktyczne. Miara metryczna jego utworów jest nadzwyczaj różnorodna. Z dawniejszych zbiorowych wydań dzieł św. Grzegorza najważniejsze są: wydanie Billiusa i Morellusa w Paryżu 1609—1611, 2 tomy; powtórzone w Paryżu 1630 i w Kolonii 1690. Najlepsze wydanie jest Maurynów, rozpoczęte w Paryżu przez ks. Clemencet 1778, a dokończone 1840 przez ks. Caillau.—Ob. Ullmann „Gregorius von Nazianz, der Theologe” (Darm-sztadt 1825, wyd. 2-e w Gotha 1867); Hergen-röther „Die Lehre von der göttlichen Dreieinigkeit nach dem hl. Gregor von Nazianz...” (Regensburg 1850); Weiss „Die grossen Cappado-cier Basilius, Gregor von Nazianz und Gregor von Nyssa als Exegeten” (Brunsberga 1872); Benoît „St. Grégoire de Naz., sa vie, ses oeuvres et son époque” (Paryż 1876, drugie wydanie 1885); Stanisław Grzepski (ob.) przetłóma-czył dwa poematy św. Grzegorza z greckiego na język łaciński i wydał wraz z oryginałem w Krakowie 1565 r., p. t. „Duo poemata: al-terum de virtute hominis; alterum de vitae iti-neribus et vanitate rei um huius saeculi”, w Kau-lena „Kirchenlexicon” t. V.

Grzegorz Nysseński, św., Ojciec Kościoła, młodszy brat św. Bazylego W. (f około 394). Idąc drogą świeckiej karyery, został nauczycielem wymowy i, według wyrażenia Grzegorza Nazyanzeńskiego, szczycił się bardziej nazwą retora, niż chrześcianina. Prawdopodobnie był człowiekiem żonatym. Gorące namowy jego przyjaciół, zwłaszcza wzmiankowanego Grzegorza z Nazyanzu, zdołały go pozyskać dla stanu duchownego. W r. 371 został przez swego brata, Bazylego, wyświęcony na biskupa Nyssy. Odtąd rozpoczyna się peryod jego walk z Aryanami w obronie wiary katolickiej. Około r. 375 synod aryańskicb biskupów wymógł na Demoste-nesie, wielkorządzcy prowincyi, iż ten wypędził z Nyssy Grzegorza, który przez lat kilka zmuszony był prowadzić życie tułacze. Pod koniec 378 mógł już powrócić do swej dyecezyi. Wje-sieni 379 brał udział w synodzie antyochijskim. W roku 381 widzimy go w Konstantynopolu między uczestnikami drugiego soboru powszechnego. Później jeszcze kilka razy był w stolicy wschodniego cesarstwa, ostatni raz na synodzie 394, odbytym pod przewodnictwem patryarchy Nektaryusza w celu załagodzenia jakiegoś sporu biskupów arabskich. Odtąd imię jego znika z historyi, prawdopodobnie skutkiem zgonu, który nastąpił zapewne wkrótce po 394 roku. G. N. należy do najpłodniejszych i najbardziej wszechstronnych pisarzy kościelnych. Wielką część jego pism, do nas dochowanych, odnieść potrzeba do egzegezy czyli objaśniania ksiąg Pisma św.;

wszelako nie na tem zasadza się jego sława. W pomienionych pracach znać najbardziej wpływ Orygenesa i szkoły Aleksandryjskiej. G. jest wielkim zwolennikiem tłómaczenia allegorycznego i lubi bardzo z każdego niemal wyrazu Biblii wyprowadzać mnóstwo nauk moralnych, chociaż z drugiej strony nie lekceważy literalnego znaczenia Ksiąg świętych. Dowodem zdrowych i należytych w tej mierze poglądów G-a są dwie prace, mianowicie: 1) „Hexaëmêron” i 2) „Księga o stworzeniu człowieka”, napisane około 379 na prośbę brata Piotra, biskupa Sebasty. Są one uzupełnieniem i obroną wysoko przez autora cenionych homilij św. Bazylego O sześciu dniach stworzenia. Z pism egzegetycznych G-a zasługują na uwagę następujące, przeważnie allegoryczny sens Pisma św. mające na celu:

3)    O życiu Mojżesza czyli o doskonałości cnoty;

4)    O napisach i podziale psalmów; 5) Komtnen-tarz do księgi Ekklezyasty wraz z wykładem Pieśni nad pieśniami; 6) Pięć homilij o modlitwie Pańskiej; 7) Osiem homilij o błogosławieństwach. Daleko większe znaczenie mają speku-latywno-dogmatyczne dzieła G-a, a najcenniej-szem z nich jest: 8) Wielka Katecheza, uzasadnienie i obrona głównych dogmatów chrystya-nizmu przeciwko poganom, żydom i heretykom; jest to pewien rodzaj filozofii religii. 9) Dwanaście ksiąg przeciwko Eunomiuszowi, najobszerniejsze dzieło G a, w którem szczegółowo zbija zarzuty aryańskie, usiłujące zniweczyć Bóstwo Syna Bożego i Ducha św. Uważane jest za jedno z najbardziej wydatnych pism polemicznych przeciwko Aryanizmowi. 10) Dwa pisma przeciw Apolinaryuszowi z Laodycei, zbijające błędy pomienionego herezyarcliy, który utrzymywał, że ciało Chrystusowe jest pochodzenia niebieskiego i że miejsce duszy w Chrystusie Panu zastępuje Boska Osoba Słowa. 11) Cały szereg rozpraw dogmatycznych mniejszej objętości, pomiędzy któremi znajduje się jedna O duszy („De anima”) i druga O duszy i zmartwychwstaniu („Macri-nia, sive de anima et resurrectione”) w kształcie dyalogu między G-em a jego siostrą Makry-ną. Trzecia kategorya pism Grzegorzowych należy do działu ascetycznego; są to również niewielkie rozprawki, np.: O znaczeniu imienia chrześciańskiego i o wyznawaniu tegoż; o doskonałości i jakim być powinien chrześcianin; o dziewictwie i t. d. Mów wiele G. nie napisał, te zaś, które posiadamy, noszą na sobie retoryczne znamiona owego czasu, w każdym jednak razie daleko niżej stoją od mów Grzeg. Nazyanzeńskiego. Można je podzielić na mowy panegiryczne, pogrzebowe, świąteczne i moralne. Grzegorz Nys. zostawił nadto po sobie 26 listów, dosyć rozmaitej treści; niektóre z nich ważne są do poznania ówczesnej karności kościelnej. Właściwe zna czenie G-a N-ego leży w jego pisarskiej działalności i w filozoficznem uzasadnianiu, jako też w obronie wiary przeciwko heretykom i po-

t. V.

Ks. Wł. Kr.

ganom. Zupełnego zbiorowego wydania pism św. Grzegorza Nysseńskiego dotychczas nie posiadamy. Z dawniejszych, niekompletnych wydań, go-dnem jest uwagi to, które wyszło w Paryżu 1615 w dwóch tomach in folio, staraniem Frontona Ducaeusa. Najzupełniejsze, lecz bezkrytyczne, wydanie zawiera się w Migne’a „Patr. gr.” XLIV ad XLVI (Paryż 1858). — Por. Heyns „Disputatio historico-theologica de Gregorio Nysseno” (Lug-dun 1835); Moeller „Gregorii Nysseni doctrina de hominis natura” (Halla 1854); Stigler „Die Psychologie des hl. Gregor von Nyssa” (Regensburg 1857); Kaulen „ Kirchenlexicou”,

Ks. m Kr.

Grzegorz święty, biskup w Langres (Lingo-nensis), we Francyi (f 545 r.). Pochodził z rodziny senatorskiej i był przez lat czterdzieści hrabią czyli rządzcą miasta Autun. Po śmierci żony został obrany na biskupa dyecezyi Langres. Życie prowadził nadzwyczaj umartwione; pił tylko czystą wodę i żył jedynie chlebem jęczmiennym; noce przepędzał na czuwaniu i modlitwie w kościele. Rządy dyecezyi sprawował z wielką gorliwością i roztropnością. Mieszkał w mieście Dijon, gdzie się znajdował grób św. Be-nignusa, męczennika. Na cześć tego świętego wystawił tamże kościół i założył klasztor, uposażywszy go w odpowiednie opatrzenie. Funda-cyę powyższą staraniem G-a potwierdził święty Hormisdas, papież. G. uczestniczył w synodzie w Epaon (prawdopodobnie dzisiejsze Yenne, w dyecezyi Belley), odbytym 517 roku. Po 33 latach biskupiego urzędu zmarł w Dijon i tamże pochowany został. Martyrologium Rzymskie imię jego ma zapisane pod d. 4 stycznia.

Grzegorz Turoneński, kronikarz frankoński (* około 540 w Clermont - Ferrand [Civitas Ar-vernorum]—f 17 listopada 594), pochodził ze znakomitej rodziny senatorskiej szczepu rzymskiego w Gallii i zwał się właściwie Florentius, później wszelakoż przybrał imię Grzegorza, na cześć swojego dziada po kądzieli, św. Grzegorza z Langres. W r. 573 został biskupem w Tours i, dzięki swojej pobożności i u-czoności, cieszył się Wysokiem poważaniem u królów frankońskich: Sigberta, Guntrama i Chil-deberta II, a energicznie występował przeciw czynom gwałtownym Chilperyka z Soissons i Fre-degundy, broniąc od prześladowań tego króla syna jego, Merovaeusa, i hrabiego Guntrama oraz obstając za prawami młodego króla Austrazyi, Childeberta. Z dzieł jego najważniejszem jest „Historia Francorum” w 10-ciu księgach, jakkolwiek napisana z punktu widzenia kościelnego, językiem pospolitym i niegramatycznym, bez krytyki historycznej, jednakże jako źródło do dziejów swego czasu, po rok 519, mająca bardzo ważne znaczenie; na końcu dodany jest jego własny życiorys. Prócz tego wydał „Libri septem miraculorum”; z tych cztery księgi noszą tytuł „Miracula S. Martini”, jedna „De Gloria

Martyrum”, jedna „De Gloria Confessorum” i jedna „De vita Patrum” (Zbiór 24 życiorysów: opatów, biskupów i pustelników). Z syryjskiego, przy pomocy biegłego oryentalisty, przetłóma-czył „Passio septem dormientium apud Ephesum”, z greckiego „Miracula S. Andreae”, a podobno i „Miracula S. Thomae”. Grzegorz T. w ostatnim rozdziale swej Historyi sam podał wykaz wszystkich prac swych oryginalnych. „Historia Fran-corum” zjednała mu we Francyi tytuł Ojca historyi narodowej („Père de notre histoire”). Wydanie zbiorowe dzieł G-a T-ego wyszło najpierw w Paryżu r. 1522, potem tamże 1699 nakładem Ruinarta; „Historia Francorum” w 2-ch tomach w Bouqueta „Recueil des historiens des Gaules et de la France” (tamże 1738 — 1818) i w „Monumenta Germaniae historica” 1884 — 85); przekład niemiecki, opatrzony wybornym wstępem, wydał Giesebrecht (wyd. 2-e 1879, w 2-ch t.); materyał historyczny obrobił Thierry w swoich „Récits des temps mérovingiens” (Lipsk).—Por. Löbell „G. von Tours und seine Zeit” (wyd. 2-e Lipsk 1869); G. Monod „Études critiques sur les sources de l’histoire mérovingienne” (Paryż 1872).    *

Grzegorz de Crescentiis, de Cre.scen-ti, lub Crescentinus, kardynał-dyakon tytułu św. Teodora, gorliwy sługa Kościoła i apostoł idei gregoryańskich, żył i działał na przełomie XII—XIII st. Była to doba wzniosłych usiłowań Lotara dei Conti, znanego pod imieniem papieża Inocentego III, który podniósł Stolicę Piotrową na niebywałe przedtem wyżyny. Nim jeszcze nadeszły gorsze dla niej czasy, Honoryusz III, następca Innocentego, zdawał się wstępować w ślady wielkiego swego poprzednika, dążąc do istotnego wprowadzenia w życie reform gregoryańskich w najdalszych nawet i najmniej dostępnych prowincyach Kościoła, u-ległycli Rzymowi z imienia raczej, aniżeli z czynów. G. takiego właśnie podjął się posłannictwa. Dnia 31 grudnia 1220 r. przygotowała dlań kaucelarya papieska listy polecające do północnych książąt Kościoła: do arcybiskupów i biskupów wUpsali, Lundzie, Lubece, Szwerynie, Kamieńcu (pomorskim), Ratzeburgu (Racibor obo-drycki), a także w Pradze, Ołomuńcu i Gnieźnie, oraz do przedniej szych opatów i sufraga-nów tych stron odległych. Honoryusz III, ufny w działalność G-a, dawał mu obszerne pełnomocnictwa religijne; upoważniając go do wykorzeniania błędów i umacniania podstaw Kościoła wśród wiernych, potrzebujących odpowiednich wskazówek: ut evellat et destruat; édifice t, atque plantet, brzmiały pisma papieskie. Zdaje się, że wyprawa G-a, który zapewne już po objeździe pomienionych krajów przybył do Gniezna dopiero około 1223 r., nie miała dla Polski donioślejszego znaczenia, gdyż były to czasy krwawych utarczek dzielnicowych pomiędzy Laskonogim i Odoniczem, a nadto—epoka

j. K. K.

t. VI, str. 383 sq.).

Grzegorz I, metropolita kijowski, ob. Cam-blak G.

samoistnej działalności gorliwego stronnika reform gregoryańskich, arcybiskupa gnieźnieńskiego, Henryka Kietlicza. Być jednak może, że ówczesne źródła polskie, pomijające działalność G-a milczeniem, nie chciały zmniejszać przez jej podniesienie tych zasług, jakie Kietlicz Kościołowi wyświadczał. Dopiero Długosz zaczerpnął nieco wieści o G-u ze źródeł nieznanych.

Wedle jego świadectwa miał pono G. zapośre-dniczyć dla dobr^, Kościoła, a przy pomocy Leszka Białego i Henryka Wrocławskiego, zjazd u-godowy pomiędzy Laskonogim i Odoniczem.

Wbrew dokumentom i wskazówkom zawartym u Theinera („Vet. Mon. Pol. et Lith.” I, str. 11) nazywa Długosz G-a legatem i na Węgry.

Grzegorz, kardynał, legat w Polsce, ob.

Gwido.

Grzegorz, Ormianin, urodzony we Lwowie w drugiej połowie w. XIV, naukami, dziełami rycerskiemi słynny, zjednał sobie wielkie zaufanie Władysława Jagiełły i był jego doradzcą i powiernikiem. Łącznie ze Skarbkiem z Góry posłany w r. 1414 na rozejm między Węgrami a Portą, w czasie, gdy Władysław Jagiełło od bawiącego na soborze konstancyeńskim cesarza Zygmunta proszony był o sprawowanie Węgier, dobrze wywiązał się z tego poselstwa, za jego-to bowiem staraniem stanął pomiędzy zwaśnio-nemi mocarstwami zaszczytny dla Chrześciań-stwa pokój z obustronnem zadowoleniem. W r.

1421 w nagrodę zasług ofiarował mu król wieś Sroki, a w przywileju na nią wydanym nazwał go Grzegorzem z Laszek. — Ksiądz Sadok Barącz „Żywoty sławnych Ormian w Polsce”.

Grzegorz, patryarclia konstantynopolski (1446 — 1459), następca Metrofanesa Il-go (1440 —

1443). Skutkiem wewnętrznych rozterek stolica konstantynopolska nie była przez dłuższy czas obsadzona, aż dopiero 1446, dzięki cesarzowi Janowi Paleologowi, rzeczoną godność otrzymał G. (tego imienia czwarty) Mammas, poprzednio spowiednik cesarski, gruntowny znawca dzieł ojców wschodnich i zachodnich, wielki obrońca jedności z Kościołem rzymskim. Znaną jest jego apologia wiary katolickiej, wymierzona przeciw Markowi, biskupowi Efezu, a rozbierająca i szczegółowo uaasadniająca pochodzenie Ducha św., przydatek „Filioque” w symbolu wiary, używanie chleba przaśnego we Mszy świętej, naukę katolicką o czyśćcu i o prymacie Stolicy Rzymskiej (Rohrbacher „Histoire universelle de l’église catholique” tom XXII, str. 91 — 99). G. niechętnie przyjął ofiarowaną sobie godność pa-tryarszą, jak świadczą sami jego nieprzyjaciele; kronikarze oddają wielkie pochwały jego nauce i świątobliwości. Nie zdołał jednak zwalczać skutecznie partyi przeciwnej, pobudzanej zwłaszcza przez Marka z Efezu i przez mnicha Gen-nadyusza. Gdy w końcu i cesarz Jan Paleolog żyć przestał 1448, a władzę po nim objął brat jego, Konstanty, prądy zwalczające jedność religijną tak dalece się wzmogły, że G., znieważony i zelżony, zmuszony był ratować się ucieczką. Opuścił Konstantynopol roku 1451, przepowiedziawszy upadek wschodniej stolicy i zajęcie jej przez Turków. Odtąd stale zamieszkiwał w Rzymie, gdzie też dokonał swego żywota 1459 (Jungmann „Dissertationes in Histor. Eccl.”

Ks. Wł. Kr.

Grzegorz II (Bułgar), unicki metropolita kijowski (f 1472 w Nowogródku), uczeń i przyjaciel metropolity kijowskiego, kardynała ruskiego, Izydora, który na soborze florenckim podpisał unię kościoła greckiego z łacińskim; był naprzód archimaudrytą monasteru św. Dymitra w Konstantynopolu i równie gorliwym zwolennikiem unii jak i mistrz jego, któremu do propagowania jej na Rusi dopomagał gorliwie. Stąd też, kiedy Izydor zrezygnował z metropolii kijowskiej, jego na następcę swego przeznaczył, a papież Kalikst III w tern dostojeństwie go zatwierdził. Potem, r. 1458, za pontyfikatu Piusa II, wyświęcony w Rzymie przez patryarchę konstantynopolskiego, Grzegorza IV Mammasa, na metropolitę kijowskiego, halickiego i całej Rusi, Grzegorz II przybył do króla polskiego Kazimierza IV, który zamianował go metropolitą wszystkich biskupstw ruskich, położonych w granicach państwa polsko - litewskiego. Miał tedy G. pod swą jurysdykcyą 9 dyecezyj, mianowicie: Brańską, Smoleńską, Połocką, Turowską, Łucką, Włodzimiersko - wołyńską, Chełmską, Przemyską i Halicką. W liście swoim do Kazimierza papież polecił go opiece i łasce króla i prosił, aby go osłaniał przed prawosławiem. G. starał się metropolię moskiewską przyłączyć do kijowskiej, ale wobec wrogiego usposobienia Moskwy względemunii i w o-gólności względem Rzymu, nie mógł tego doka-zać; owszem, metropolita moskiewski, Jonasz, walczył z nim o stolicę kijowską i podburzał przeciw niemu jego sufraganów. Dopiero po śmierci Jonasza następcy jego zaprzestali przybierać tytuł metropolitów kijowskich i odtąd w obu metropoliach byli obierani samodzielnie i niezależnie. Ponieważ w owym czasie metropolia halicka była już oddawna upadła i wszystkie jej sufraganie zależały od metropolii kijowskiej, przeto metropolici kijowscy nosili tytuł kijowskich, halickich i całej Rusi. Halicz, prawdopodobnie jeszcze w początkach w. XV postradał był i stolicę biskupią, a rozległą dye-cezyą jego rządzili wikaryusze metropolity kijowskiego. Nie byli oni wszakże biskupami, stąd Haliczanie w interesach duchownych zwracać się musieli do metropolitów kijowskich lub mołdawskich, którzy przez pewien czas rezydowali w Suczawie na Bukowinie; a były to stosunki bardzo uciążliwe i dawały powód do ró-

w „Encyklopedyi *

żnych nieporządków. Wikaryusze metropolitalni kijowscy mieli naprzód rezydencyę w Kryłosie, wiosce pod Haliczem (Ignacy Krechowicz 1413); potem we Lwowie: Joasaf f 1493, Bazyli Ple-tyński, Joachim Gdaszczyński, Jan Sikora, Jacenty Kryszka i Makary Tuczapski, który po założeniu biskupstwa rusińskiego we Lwowie (1540), został konsekrowany na biskupa lwowskiego. Wikaryusze metropolitalni nosili tytuł halickich, lwowskich i kamieniecko - podolskich, który następnie przeszedł na biskupów lwowskich. Metropolici kijowscy rezydowali najczęściej w Wilnie lub w Nowogródku. G. II był gorliwym zwolennikiem unii i, jak się zdaje, w ogólności, znalazł w swej metropolii dobre dla niej usposobienie, chociaż nie brakło i zażartych jej nieprzyjaciół, którzy u metropolitów moskiewskich, Jonasza i Teodozyusza, szczere znajdowali poparcie, nie mogli wszakże swojej propagandy jawnie prowadzić wobec rządu polskiego, który unię wspierał i bronił.—W tymże czasie, mianowicie r. 1471, Nowogród wielki, w którym przewodziła posadnica Marta Borecka, za jej wpływem poddał się pod opiekę króla Kazimierza IV, a zarazem powstało w nim pod przewodem Michała Pimena liczne stronnictwo, które postanowiło było przyłączyć się do unii florenckiej pod zwierzchnictwem metropolity kijowskiego; lecz gdy Nowogród upadł pod ciosami W. Księcia Moskiewskiego, Iwana III, upadły z nim i te wielkie zamiary, które w dziejach Kościoła unickiego na Litwie i na Rusi mogły mieć znaczenie bardzo doniosłe. Niewiadomo, jakie postępy pod G-em zrobiła Unia w Metropolii kijowskiej, to tylko pewna, że on sam do końca życia swego wiernym jej pozostał, — „Geschichte der Union der ruthenischen Kirche mit Rom” przez ks. Juliana Pelesza (Wiedeń 1878). — Obszernie Julian Bartoszewicz S. Orgelbranda”.

Grzegorz z Sanoka (f 1477), pierwszy nasz humanista nietylko ze stylu, ale i z ducha, przeceniony niegdyś przez M. Wiszniewskiego, który go poprzednikiem Bakona niewłaściwie nazwał; urodził się w samych początkach XV wieku w wiosce nad źródłami Sanu położonej; w dwunastym roku życia, nie mogąc znieść surowości ojca swego, Piotra, puścił się o własnych siłach w świat dla zdobycia wiedzy. U-czył się naprzód w Krakowie, potem lat pięć przebywał w Niemczech, utrzymując się z przepisywania i śpiewu, do którego miał przyrodzoną zdolność. Powróciwszy do stolicy ojczystej, zapisał się r. 1428 do akademii, w pięć lat został bakałarzem nauk wyzwolonych, a w r. 1439 magistrem. Równocześnie prowadził wykłady, będące w uniwersytecie krakowskim zupełną nowością. Z zapałem humanistycznym czytał i objaśniał Sielanki (Bukoliki) Wergiliusza,* w sposób tak świetny i zajmujący, iż do sali wykładowej uczęszczali nietylko młodzi studenci, ale

wszyscy znający się na literaturze. Niedługo jednak trwały te prelekcye; na wezwanie Jana Tarnowskiego G. zajął się wychowaniem dwu jego synów na wsi; niebawem atoli wrócił wraz z wychowańcami swymi do Krakowa, zawiązał stosunki z uczonymi, a mianowicie z Janem Dombrówką (ob.), objaśuiaczem Kroniki mistrza Wincentego. Z młodymi królewiczami (Władysławem i Kazimierzem) zaznajomił się przez Tarnowskich. Ponieważ dał się poznać ze zdolności wierszopisarskich w języku łacińskim, skreśliwszy nagrobki dla dziadka i wuja swoich wychowańców, więc otrzymał zlecenie ułożenia elegii na zgon Władysława Jagiełły r. 1434. Rozkoszując się komedyami najdowcipniejszego pisarza rzymskiego, Plauta, sam zaczął pisać komedyę, ale pracę tę zarzucił, postanowiwszy poświęcić się stanowi duchownemu. A że wakowało probostwo w poblizkiej Krako-wu Wieliczce, zapragnął je objąć i udał się do klasycznej ziemi humanizmu, do Włoch, naprzód do Bolonii, potem do Florencyi, gdzie na-ówczas bawił z dworem swoim papież Eugeniusz IV-y. Wyjednawszy sobie beneficyum, choć go zatrzymywano i radzono wejść do kollegiów śpiewaków papieskich, wrócił do kraju, osiadł w Wieliczce, oddając się, jak poprzednio, litera-rze, przyjmując odwiedziny uczonych (tylko nie dyalektyków) i sam często zaglądając do stolicy. Gdy król Władysław, przezwany później Warneńczykiem, wyruszał do Węgier, G. został jego kapelanem i gorąco się sprzeciwiał złamaniu zaprzysiężonego z Turkami pokoju, u-trzymując wbrew legatowi papieskiemu, że słowa i przysięgi każdemu dotrzymać należy i że podstępowi Bóg nie błogosławi. Gdy legat - kardynał zwolnił króla z przysięgi, Grzegorz chciał się usunąć od obowiązków kapelana, lecz rozkaz Władysława i perswazye przyjaciół odwiodły go od zamiaru. Nieszczęsnej bitwie pod Warną przypatrywał się wraz z innymi księżmi ze wzgórza: po klęsce długo nie wracał do kraju, pozostając na Węgrzech jako pomocnik biskupa Jana Gary w wychowaniu dwu synów wielkorządzcy Węgier, Jana Hunyadego. Humanizm miał gorliwego wyznawcę w biskupie i na jego dworze G. zapoznał się z dwoma humanistami: Włochem, Piotrem Pawłem Werge-ryuszem, i Grekiem z Cypru, Filipem Podokate-rem. Prowadząc z nimi i z biskupem rozmowy o literaturze i historyi starożytnej, przy sposobności G. rozwinął także swój trafny pogląd na pierwotne dzieje Polski, a Wincentego Kadłubka, jako historyka, poddał surowej krytyce. Za powrotem do Polski otrzymał od Kazimierza Jagiellończyka arcybiskupstwo Lwowskie w roku 1451. Wielce się zajmował podniesieniem stanu ekonomicznego dóbr arcybiskupich, sam przez lat pięć z rzędu miewał kazania we Lwowie, był surowym w kwalifikowaniu kapłanów. Osiadł następnie w założonym przez siebie Dunajowie,

a nie zaniedbując obowiązków, czytając teologów, nie zaniechał też poezyi i filozofii starożytnej, lubił dysputy i wogóle szermierkę umysłową, dawał na swym dworze schronienie mężom utalentowanym, jak np. wychodźcy włoskiemu, poecie i historykowi, Filipowi Kallimachowi (Buona-corsi). Zmarł nagle. Był dowcipny, lubił żarty, nieraz złośliwe, scholastyki nie cierpiał, jak prawdziwy humanista, nazywając ją „snem czuwających” (vigüantiuu somnia), lekceważył astrologię, zalecał studyowanie medycyny i nauk przyrodniczych, ale przedewszystkiem poezyi i wymowy starożytnej, które nazywał wrotami prowadzącemi do świątyni wiedzy i wykształcenia; kto bez ich poznania zabierał się do nauk, był podobny—mówiąc jego słowy—do człowieka, któryby skakał przez mur do miasta, zamiast wejść tam bramą. Jako dobry postrze-gacz i znawca duszy ludzkiej, był przeciwnikiem allegorycznego wyjaśniania biblii wobec pospólstwa, które łatwiej zrozumie i więcej cudowności w tem dostrzeże, gdy mu się powie, że ślepy odzyskał wzrok, że siedmiu dyabłów z opętanego wypędzono, niż gdyby mu się mówiło, że światło prawdy oświeca duszę, lub że siedm grzechów opuściło człowieka. Ceremonie religijne uważał za bardzo potrzebne, gdyż lud tem większe okazywać będzie pusłuszeństwo dla przykazań boskich, im więcej w religii dojrzy rzeczy tajemnych i nieznanych sobie: „żadna bowiem tajemnica wiary nie jest w zasadzie swej tak święta i nietykalna, iżby bez osłony cere-monij mogła się uchronić od pewnego spospoli-towania”. Sam też umiał i postawą i pięknym głosem wrażać szacunek wszystkim, gdy odprawiał nabożeństwo; a w kazaniach swych nie tyle powoływał się na teologów, ile starał się przemawiać do przekonania i uczucia; radził kaznodziejom studyowaó poezyę i wymowę starożytną, jako środki najdzielniej dopomagające do przyswojenia sobie zdolności władania sercami ludzkiemi: stąd mowy dawnych ojców Kościoła (Hieronima, Augustyna), jako oparte na stu-dyach klasycznych, przenosił nad mdłe i czcze wypracowania nowszych teologów. Żałował, że Kościół nie zezwalał na rozwody; mówił, że gdzie miłości niema, tam nie można twierdzić, iż Bóg stadło złączył. Zachęcał do samodzielnego myślenia, potępiał tych, co, sami własnych poglądów nie mając, zajmują się wyłącznie obroną zdań cudzych, zwłaszcza Arystotelesa, o którego filozofii tyle tomów napisano, że dziwić się można, iż jeszcze go ludzie nie rozumieją; wiele fałszu (mówił G.) kryć się musi w tych mniemaniach, które tyle podpórek potrzebowały, ażeby się utrzymać mogły; gdy tymczasem prawda sama przez się stoi w naturze i daleko skuteczniej narzuca się poznaniu naszemu, niż to, co dowodzeniem stwierdzać potrzeba. G. znał względność pojęć ludzkich, mianowicie o złem i dobrem, z nauk przyznawał pierwszeństwo tym, które pożytek państwu przynoszą i dopomagają do życia dobrego. Zdanie, że zwierzęta nie mają rozumu, poczytywał za błędne; wszystkie bowiem istoty żyjące biorą początek z tych samych nasion i z takiegoż zapłodnienia, wszystkie jednakowo bronią zachowania życia swego. G. był oszczędny, v,ystawności nie lubił, z ziomkami mało się wdawał w rozprawy; uczt polskich unikał, sprzyjał natomiast cudzoziemcom, zwłaszcza Włochom: podejmował ich gościnnie, nie żałował wówczas większych nawet wydatków. Przyjaciółkę Kallimacha, Faunię, do spólnych biesiad niekiedy zapraszał, ceniąc ją wysoko, lubo żartobliwe na nią epigramaty pisywał. Był przystępnym dla ludu i gdy się po miasteczku Dunajowie przechadzał, lubił przystawać i wdawał się w gawędę zarówno z mężczyznami, jak i z kobietami, co mu duchowni za złe mieli i plotki z tego powodu niegodne rozsiewali. Nie był to jakiś samorodny filozof, ale człowiek wykształcony humanistycznie, zakochany w autorach rzymskich, lubiący jasno i trzeźwo myśleć, spokojnie rozważać, a rozprawiać tylko z tymi, co mieli spólne z nim wyobrażenia i zamiłowania. Na propagatora idei odpowiednim nie był, wielkiego wpływu na społeczeństwo nie szukał, więc go też nie wywarł. To, co po nim pozostało, a pozostało nader niewiele: dwie elegie, parę epigramatów i urywek polemicznego wiersza przeciw biskupowi Gabryelowi, nie może dać wyobrażenia nawet o jego uzdolnieniu wierszo-pisarskiem, a cóż dopiero o jego poglądach! Hi-storya Władysława Warneńczyka, pisana przezeń, do tej pory odnalezioną nie została. W o-brazie życia i pojęć G-a musimy się głównie opierać na biografii, skreślonej jeszcze za jego życia przez wdzięcznego mu Kallimacha: „Vita et mores Gregorii Sanocei” (pierwszy raz druk. w wydanych przez M. Wiszniewskiego „Pomnikach historyi i literatury Polskiej”, Kraków 1835, t. IV, 35—83, drugi raz, krytyczniej, przez L. Fin-kla w „Mouumenta Poloniae historien” Kraków 1893, t. VI, 163—216). Pierwsze, na tern źródle oparte, a entuzyastycznie przeceniające wartość G-a, opracowanie dał M, Wiszniewski, zarówno w „Roczniku krak. Tow. Przyj. Nauk.” na rok 1842, jak w swojej „Historyi literatury” (Kraków 1841, t. III, 236 — 261). Odtąd poglądy Wiszniewskiego powtarzały się i potęgowały. Dopiero dokładniejsze zaznajomienie się z dziejami humanizmu umożliwiło właściwe określenie stanowiska G-a. Zestawiając wiadomości Kallimacha z innemi, bardzo zresztą szczupłemi, źródłami, pokusił się o nowy życiorys Władysław Seredyński (w „Przeglądzie Polskim” 1867, t. III). Jako o humauiście-historyku pisał o nim Zeissberg w „Dziejopisarstwie polskiem wieków średnich” (przekład polski w Warszawie 1877). Obniżyć znaczenie G-a w dziejach naszej literatury usiłował, ale bez gruntownych dowodów, A. G. Bem w artykule „Grzegorz z Sanoka i za-

P. Chm.

gadkowe jego stanowisko w historyi literatury”, drukowanym w książce zbiorowej p. t. „Prawda” (Lwów—Petersburg 1889, str. 31—36).

Grzegorz Z Szamotuł (data urodzenia nieznana—f d. 15 lipca 1541 r.). Ojciec jego, Maciej (Album stud. universitatis cracov. II, 51), oddał go na pierwsze nauki do szkoły miejskiej w rodzinnem mieście Szamotułach, gdzie od r. 1455 była nieźle uposażona szkoła parafialna, w której, ówczesnym zwyczajem, prócz czytania i pisania uczono początków łaciny (Łukaszewicz „Opis hist. kość. paroch.“ I, 305). Ukończenia tej szkoły domagał się Grzegorz później od tych, którzy pragnęli uzyskać stypendyum jego imienia (ob. niżej). Tu też kształcił się młodszy brat Grzegorza, Szymon. Wyższe stu-dya odbywał i kończył Grzegorz w Krakowie, gdzie zapisał się w poczet uczniów uniwersytetu w półroczu letniem r. 1499 (Alb. st., II, 51). Po dwóch latach, we wrześniu r. 1501, uzyskał stopień lekarza, a z początkiem r. 1506 stopień magistra nauk wyzwolonych (Muczkowski, Lib. prom., 131 i 142).—Za przykładem licznych rodaków Szamotulczyków obrał i Grzegorz z Szamotuł karyerę naukową i pozostał w uniwersytecie krakowskim. Już w półroczu letniem roku 1506 rozpoczął wykłady, jako extraneus von de facultate, t. j. jako nauczyciel niewchodzący w skład wydziału, i uczył w tymże charakterze i dysputował bez przerwy prawie do połowy lipca r. 1507. Zaczął prelekcye od klasycznych eligij Owidyusza (Tristium libri), wnet jednak przerzucił się, niewiadomo z upodobania - li, czy też z przymusu, na pole nauk scholasty-cznych, wykładając kolejno wszystkie części filozofii Arystotelesa (Wisłocki „Lib. dii.” 74—80

1    359). Tak skończył się pierwszy krótki okres jego karyery uniwersyteckiej. G. znikł z Krakowa w połowie lipca r. 1507, a zjawił się z powrotem dopiero w półroczu letniem roku 1509.—W tej przerwie czasu wypłynął w Gnieźnie przy szkole metropolitalnej. Jeszcze dnia

2    września r. 1507 zajmował posadę rektora tejże szkoły niejaki magr. Tomasz (Mon. med. aevi hist., XIII, 508), wnet jednak ustąpił miejsca właśnie naszemu G-i z Szamotuł. Nowemu rektorowi nadała kapituła dn. 2 maja 1508 r. mansyonaryę w katedrze gnieźnieńskiej i zapewne na jego żądanie przynaglała scholastyka katedralnego do naprawienia szkoły (tamże 590). Obowiązków wikarego nie pełnił G. snąć pilnie, bo mu koledzy odmówili przypadającej płacy. Skarżył się z tego powodu przed kapitułą dn. 16 lutego 1509 r. (Korytkowski „Prałaci“ I, 477, 7). Ale i obowiązków rektorskich nie umiał spełnić ku zadowoleniu kapituły: owszem, zasłużył na to, że go księża kanonicy na sessyi z d. 2 sierpnia r. 1509 ze służby w sposób szorstki oddalili (Mon. m. ae. h., XIII, 596). Nie tracąc czasu, opuścił magr. G. Gniezno i wrócił do Krakowa do uniwersytetu, gdzie na samym wstępie, jeszcze przed końcem września r. 1509, powadził się z kolegą swym, Wojciechem z Pakości (Wisłocki „Acta rect.” I, numer 2151). Jako magr. wydziału filozoficznego wykładał i dysputował bez przerwy włącznie do półrocza letniego r. 1513, z początku zawsze jeszcze jako extraneus non de facultate, a od półrocza zimowego r. 1510 jako extraneus de facultate. I w tym drugim okresie karyery uniwersyteckiej uprawiał z katedry same tylko nauki scholastyczne (Lib. dii., 506). W dn. 20 września r. 1513 zniknął z wydziału artium (tamże 108).—W r. 1518 w półroczu letniem wykładał już jako doktor dekretów w wydziale prawniczym uniwer. krakow. prawo kanoniczne (Ręk. bibl. Jag. nr 2539, k. 380). Odbył więc i ukończył studya prawnicze w latach od 1513 do 1518. Na stanowisku profesora prawa w Krakowie pozostał aż do końca życia. Z własnych jego skryptów uniwersyteckich i prac, ogłoszonych drukiem, można stwierdzić stanowczo, że wykładał w wydziale prawniczym rozmaite części prawa kanonicznego, na pewno z II i VI księgi dekr. (rkps U. Jag. nr. 2539 i 2408), w latach od 1518—1522, 1524—1531, 1534 i 1537—1540.—Idąc po stopniach, dochodził w wydziale i w uniwersytecie do coraz wyższego stanowiska. Z powierzonej sobie posady seniora bursy prawników postąpił w półroczu letniem r. 1521 na katedrę rzeczywistego profesora (ad ordinanciam) w wydziale prawniczym (Act. rect. I, nr 2498). W r. 1529 półr. letn. zarządzał jako dziekan całym wydziałem prawa (tamże nr 2968). Berła rektorskie, a z niemi najwyższą władzę w uniwers., powierzano mu dwukrotnie w dwóch po sobie następujących półroczach: w zimowem r. 1537 i w letniem 1538 (rkps Arch. Sen. uniw. Jag. nr 17, str. 53 i dalsze).—Jako ksiądz dostał r. 1526 kanonię w katedrze poznańskiej. Pisze o tern sam w de-dykacyi do dzieła swego p. t. „Enchiridion” (ob. niżej). R. 1533 został archidyakonem poznańskim (rkps uniw. Jag. nr 2539, k. 301) W katedrze krakowskiej był spowiednikiem i kaznodzieją. Pierwszy raz z temi tytułami spotykamy go w źródłach naszych w r. 1525 („Act. rect.”, I, nr 2839 i 2853). Miał też probostwo w Niedźwiedziu już roku 1532 („Cod. dipl. universitatis cracoviensis” IV, str. 114 i 115), a podobno i probostwo św. Mikołaja za mu-rami miasta Krakowa. Był to człowiek temperamentu żywego, który go nabawił niejednokrotnie kłopotu. W Gnieźnie wadził się G. z Szamotuł z wikaryuszami katedralnymi a ściągnął na siebie gniew prałatów kapituły; w Krakowie stawał przed rektorem o zatargi z kolegami z wydziału filozoficznego („Acta rect.” I, nr 2151) i z wydziału prawniczego (tamże nr 2498 i 2902), a nawet z uczniami (tamże nr 2504). Ta zadzierzystość charakteru wplątała go, jak niektórzy utrzymują (np. Janociana, I, 241 i 242), w spór z magistrem krakowskim, Jerzym Libanusem z Lignicy (ob.), o którym jednak brak nam źródłowych wiadomości, oraz w gwałtowną polemikę z magr. Hegendorfi-nusern, nauczycielem szkoły Lubrańskiego (ob.) w Poznaniu. W pierwszej miał G. z Szamotuł wraz z innymi występować jako wróg humanizmu w uniwersytecie krakowskim, a w szczególności zwalczać Libanusa z powodu jego wykładów języka greckiego, które ten faktycznie miewał w półroczu letniem r. 1520 („Lib. dii.”, str. 146). Wykształcenie, jakie G. z Szamotuł otrzymał, i cały jego kierunek i działalność naukowa czyniły go do tego rodzaju walki sposobnym. Miał bowiem wykształcenie, rozległe, co-prawda, ale czysto - scholastyczne, był przytem żarliwym katolikiem, a temsamem przeciwnikiem prądów humanistycznych, które, jak pod owe czasy, niosły z sobą, prócz ożywczej nowej nauki, także dużo pierwiastków pagauizmu i obojętności w wierze katolickiej a chęci szukania nowinek religijnych.—To były prócz innych główne pobudki, które G-a pchnęły do drugiej gwałtownej polemiki humanistyczno-religijnej z He-gendorfinusem. Przeciw tegoż Progymnazma-tom, jako szerzącym herezyę, i przeciw nauce Lutra wydał G. z Szamotuł w Krakowie r. 1535 dziełko p. t. „Anacephaleosis flosculos mono-grammos ex Progymnasmatibus Christophori En-dorfini (=Hegendorfini) selectos complectens.... novem distincta articulis” (Janociana I, 233; Jocher 3138; według notatek dyrektora Estreichera są egz. w bibl. Czartoryskich, Dzikowskiej i Krasińskich). Hegendorfinus odpowiedział broszurą z r. 1536 p. t. „Galeni Helleborutn”. Jako replikę ogłosił G. tegoż samego roku w Krakowie rzecz ze znaczącym tytułem „Vincula Hippocra-tis ad alligandum caput Christophori Endorfini spiralitis per Gregorium Shamotulinum.... sibi pro Helleboro (= Ciemierzyca) fabricata. Jest to list do Walentego Wróbla z Poznania razem z odpowiedzią tegoż, w której pochwala sarkastyczną odprawę na krytyczną „Ciemierzycę” Hegen-dorfinusa (Jocher 3140, 3141; egz. w bibl. Chreptowiczów, Dzikowskiej i Jagiellońskiej według notât Estreichera). Działalność literacka G-a z Szamotuł nie zamknęła się w samej tylko polemice humanistyczno-religijnej: owszem, zapisała się dość znacząco na właściwem sobie polu prawa kanoniczuego. Pierwsza jego rzecz treści prawniczej wyszła w Krakowie r. 1524 p. t. „Processus iuris brevior Joannis Andreae.... pro tyrunculis resolutus cum practica exemplari in Regno Poloniae circa strepitum fori spiritualis observari solita”. Była to przeróbka i zastosowanie traktatu Jana Andreae o postępowaniu sądowem i stylu kuryalnym dla Polaków, a w szczególności dla młodych adeptów nauk prawniczych. Rzecz musiała być na swoje czasy dobra, bo doczekała się wydania drugiego w r. 1531 (Wierzbowski, str. 18, nr 80; egz.

w bibl. Branickich, Chreptowiczów, Dzikowskiej i Jagiellońskiej według notât Estreichera) i trzeciego w r. 1537 (Wierzbowski, str. 22, nr 987; egz. w bibl. Brauickich, Chreptowiczów, Czartoryskiej, Jerzego Borkowskiego, Ossolińskich i uniw. lwów.; Łukaszewicz „Hist, szk.” I, 106; „Janociana” I, 243). W r. 1529 wydał G. w Krakowie dziełko p. t. „Enchiridion impedimento-rum, quae iuxta canonicas constitutiones in ma-trimoniis contingunt ad iudicum et confessorum faciliorem cognitionem.... non minus lucide quam succincte congestorum et decisorum” (Wierzbowski, str. 16, nr 77; Janoeki „Nachrichten” I, 24; „Janociana” I, 242; Jocher 7331 noty; ègz. w bibl. Dzikowskiej, Krasińskich i Ossolińskich). Rzecz tę, o treści teologiczno - prawniczej, napisał G. z Szamotuł przez wdzięczność za kanonię poznańską (wstęp do dzieła). W r. 1537 wydał Jakób z Tuchowa, bakałarz dekretów, wyciąg z tego dzieła p. t. „Fructifera innovatio” (Notatki Paulego, rkps bibl. Jag. nr 5359). WT r. 1539 ogłosił drukiem: „De contractibus deque usuris licitis et illicitis tractatus compendiosus in usum tirunculorum collectus et dispositus” (Janociana, 244). Przerobił też G. z Szamotuł i zastosował do użytku w Polsce pracę magistra Konrada de Kalw, ogłoszoną p. t. „Tractatus de emptione et venditione cum quaestione de contractu emptionis et retrovendendo alias ex wi-derkoff”. Praca ta wyszła r. 1541 z przedmową do czytelników, podpisaną przez Jana z Turobina, bez nazwiska G-a z Szamotuł, ale z uwagą wydawcy w przedmowie: „Hunc lege... libel-lum, quem vigili studio dat tibi Gregorius”. Magr. Jan z Turobina był podobno uczniem G-a (Pauli, j. w.). Niektórzy przypisują mu też dzieło zatytułowane „Lectura super titulo de regulis iuris”, ale niesłusznie, bo pierwsza edycya tej książki pojawiła się r. 1512 (Pauli: Notatki, j. w.), gdy G. z Szamotuł zajmował się jeszcze filozofią. Zwykle razem z tem dziełem wychodził „Praeclarus et insignis tractatus docens modum legendi abreviaturas”.—Biegły prawnik i teolog, G. z Szamotuł był też zawołanym mówcą. W r. 1530 przemawiał imieniem całego uniwersytetu do króla Zygmunta I. Mowę tę ogłosił tegoż roku p. t. „Oratio ad augustissi-mum principem eius nominis Primum, regem Poloniae gloriosissimum de suo felici reditu deque dextra valetudine nomine totius generalis Studii cracoviensis gratulatoria dicta in castro Cracoviensi in ampla audientia Regio per.... anno 1530 24 Januarii” (Janociana, I, 243). Był biegłym i w wymowie kościelnej. Na ważnym posterunku kaznodziei katedralnego w Krakowie utrzymał się długo. „Z polecenia starszych” mówił o odpustach i jubileuszu. I ta rzecz wyszła drukiem w Krakowie r. 1532 p. t. „Sermo de indulgentiis bullaque iubilaei pro fabrica ec-clesiae cathedralis Vilnensis a Sede apostolica concessis resolutio” (Jocher, III, p. 510, nr 9081;

Mikołaja).

egz. są w bibl. Branickich, Czartoryskich, Jagiellońskiej i Ossolińskich).—Sam wyniesiony nauką i przekonany o jej wartości, pragnął ułatwić ją innym. Serce jego zwróciło się do współrodaków. Wiemy z Putanowicza (Stan wewnętrzny studii), że G. z Szamotuł uczynił dwie fundacye: r. 1530 zapisał 600 złp. na wsparcia dla uczącej się młodzieży z Szamotuł i Poznania, a r. 1533 znów 500 złp. dla bursy Jeruzalem w Krakowie. Według notatki z r. 1733 (rkps arcb. Sen. uniw. Jag. nr 151, str. 70), zostały oba dokumenty fundacyjne wpisane do akt biskupich w Krakowie dn. 14 sierpnia r. 1534. Współcześnie pomieszczono obszerne ich streszczenie w rękopisie należącym do bursy jerozolimskiej w Krakowie („Statuta concernentia Collegium Jeruzalem”, rękopis biblioteki Krasińskich, str. 126 i 1*27). Dowiadujemy się tu, że fundacya 600 złotych polskich, zabezpieczona na Pal-czowicach i Smolicach w księstwie Zator-skiem, niosła od samego początku 16 grzywien, a fundacya druga, 500 złotych, ulokowana ua Sosnowicach i Bęczynie w ziemi krakowskiej —13 grzywien rocznego czynszu, płatnego w dwóch rocznych ratach: ua Wielkanoc i na św. Michał. W sprawie obu fundacyj poczynił fundator szczegółowe zarządzenia.—Co do pierwszej, to dwaj stypendyści, rodem z Szamotuł, mieli przez czas swoich studyów w Krakowie pobierać z rzeczonych 16-u grzywien po 11 groszy co tydzień, resztę miano chować na pokrycie kosztów przyszłej ich promocyi. Stypendystów miało być zawsze dwóch, obaj ubodzy, potrzebujący jałmużny, do nauk zdolni, a przytem nie gracze, nie szynkarze lub przekupnie: owszem, w naukach wyzwolonych pilni; inaczej mieli czemprę-dzej stracić stypendyum. Godni mogli je pobierać przez przeciąg trzech lat, musieli jednak uzyskać w tym czasie stopień bakałarza. Po trzech latach powoływano dwóch nowych kandydatów. W razie braku kandydatów z samych Szamotuł miano ich brać z okolicznych wsi lub też z miasta Poznania, jeżeli tylko ukończyli w Szamotułach początkowe studya. Prawo wyboru kandydatów otrzymał brat rodzony fundatora, Szymon z Szamotuł, doktor medycyny i magr w uniwersytecie krakowskim, a po jego śmierci miał je wykonywać jeden z doktorów i magistrów wydziału artystycznego tegoż uniwersytetu. Stypendyści, doszedłszy z biegiem czasu do stanowiska, przynoszącego im rocznie 40 grzywien, mieli, pod grozą obciążenia sumienia, posyłać od tej chwili po jednym młodzieńcu na studya do Krakowa i utrzymywać go własnym kosztem przez trzy lata z rzędu, a nadto płacić mu co rok do rąk po dwa złote. Korzystając ze stypendyum, mieli za duszę fundatora odmawiać co tydzień psalm „de profundis”. Stypendyści mieszkali zazwyczaj w bursie jerozolimskiej, a administratorami fundacyi bywali prowizorowie tejże bursy. — I drugą fundacyą

Bno. Powie. Ilnatr. Zair,. 208. T. XXVI.

500 złotych administrował prowizor bursy Jeruzalem. Z czynszu 13 grzywien płacił do kasy uniwersyteckiej, a w szczególności na wspólny stół magistrów uniwersyteckich w Collegium minus 6 złotych, a drugie 6 złotych na wspólny stół wikarych przy kościele św. Anny w Krakowie; dla siebie za administracyę brał prowizor 2 złote, pozostałe zaś 20 groszy przechowywał na ewentualne koszta ściągania zaległych czynszów. Korzystający z dobrodziejstwa zaciągali ściśle określone zobowiązania. Kontrolę nad obu fundacyami wykonywał rektor uniwersytetu i jego rada przyboczna. — Jest więc G. z Szamotuł postacią typową pierwszej połowy XVI wieku. Jest plebejuszem, który, dzięki swej zdolności i pilności, wyniósł się z gminu na najwyższe stanowiska, dostępne podówczas ludziom bez herbu szlacheckiego. Pomagał mu przytem dar wymowy i dar skarbienia sobie względów i łaski ludzi wpływowych. Wychowany w kraju, w uniwersytecie krakowskim, był typowym jego»uczniem. Stał silnie na stanowisku nauki scholastyeznej. Wierny szkole i swoim głębokim zresztą przekonaniom, zajął razem z nią nieprzyjazne stanowisko wobec reform w duchu humanistycznym, w których widział niebezpieczeństwo dla Kościoła katolickiego. Jako kapłan był szczerze gorliwym i czynnym obrońcą spraw i interesów Kościoła. Jako nauczyciel i profesor był zdolny, gorliwy, troskliwy o postęp uczniów w naukach. Za doznane dobrodziejstwa okazywał wdzięczność i z zasady pisał, by nie zjadać zadarmo chleba beneficyów swych. W uniwersytecie był czynny do końca życia. Obie jego fundacye są z jednej strony dowodem, że żył oszczędnie, a z drugiej strony aktem wdzięczności za doznane dobrodziejstwa i aktem hołdu, złożonego nauce, która go wyniosła, a którą pragnął i innych wydźwignąć i uszczęśliwić. Jeden tylko mamy do niego żal, a to ten, że, broniąc, jak to dobremu katolikowi przystało, interesu wiary i Kościoła, zwalczał w szkołach ożywcze prądy nauki humanistycznej. W polemice był cięty, a nawet namiętny. Przeciwnik jego, Hegendorfinus, zarzuca mu, że prowadzi polemikę z nizkich pobudek zazdrości. To nieprawda: G. z Szamotuł walczył z zasady i przekonania. Bądź co bądź, jednostronnością swą wyrządził i uniwersytetowi krakowskiemu i szkole Lubrańskiego szkodę, bo zwalczał w nich humanistów, zamiast ich dla Kościoła pozyskiwać, a dla szkoły zatrzymywać. — G, z Szamotuł był nadto od 17 listopada 1540 roku proboszczem parafii św. Mikołaja za murami miasta Krakowa („Acta episc. crac.” vol. 22, fol. 44). W testamencie zapisał mansyonarzom tego kościoła 100 grzywien („Akta ławn. krak.” z roku 1542 dnia 31 lipca i dokument archiwum kościoła św.

A. Karb.

Grzegorz Wigilaneyusz z Sambora (* około 1523—f 26 lutego 1573), filolog, wierszo -

127

pis łaciński i teolog; był synem szewca Grzegorza i Anny Stancelówny, ubogiej wieśniaczki z Nadyb, wsi blizko Sambora położonej. Do szkół uczęszczał w Łęczycy, Kłodawie i Włocławku, a kończył nauki prawdopodobnie w akademii krakowskiej. Otrzymawszy święcenia kapłańskie,, był naprzód nauczycielem w Czernej i Garwolinie na Mazowszu, potem w Przemyślu i Dorowie, następnie w szkole przy kościele Panny Maryi w Krakowie i czas jakiś w Kłodawie, gdzie podobno byli jego uczniami dwaj Kostko-wie, przyszły św. Stanisław i starszy brat jego Paweł. Wykładał on i w uniwersytecie kra- tąd znany, kowskim w kollegium mniejszem, i to kilku nawrotami, dzieląc zazwyczaj los swego serdecznego przyjaciela, głośnego filologa, Benedykta Herbesta, który się często z miejsca na miejsce przenosił. W r. 1564 awansował do kollegium większego i oprócz różnych przedmiotów, wchodzących w zakres filologii łacińskiej i greckiej, wykładał tu także i teologię. Pod koniec życia otrzymał godność kanonika kollegiaty św.

Życiem i twórczością G-a zajął się w naszych czasach profesor Wincenty Stroka. Przełożył naprzód „Życie św. Stanisława Kostki” (Kraków 1894), poprzedziwszy je szczegółowym życiorysem autora, a następnie dał tłómaczenie „Częstochowy” (Kraków 1896), wierszem trzynasto-zgłoskowym rymowanym. Prócz tego Stroka wykrył, że na początku łacińskiego Panegiryku na cześć Stanisława Herburta, około r. 1560 ogłoszonego, znajduje się epigramat 16-wierszowy „Na herb P. Herburtów” po polsku przez Grzegorza ułożony, jedyny jego wiersz polski, do-

P. Chm.

Grzegorz Pauli, teolog i kaznodzieja so-cyniański (* w początkach XVI wieku—f 1591 r.). Był pochodzenia włoskiego, wychowany jednak    w kiaju, uważał    się za    Polaka.    O młodych    latach jego życia    niema    pewnych    wiado

mości; sprzyjając jednak reformacyi, był kaznodzieją wyznania lielweckiego w Pelsznicy, w domu Lasockich, i z tego tytułu uczestniczył w synodzie    w Koźminku w r.    1555, na którym    nastąpiło    połączenie się z    braćmi    czeskimi.    Prze

niósłszy się w okolice Krakowa, był od d. 17 sierpnia 1557 kaznodzieją Bonara, kasztelana biec-kiego, wielkorządzcy krakowskiego, który urządził nabożeństwa ewangielickie w ogrodzie swoim na przedmieściu Krakowa. Przejąwszy się zasadami Piotra z Goniądza (ob.), stał się otwartym i zagorzałym jego zwolennikiem, występując na wielu synodach przeciwko nauce o Trójcy S-tej. Po śmierci Bonara, pozbawiony jego opieki, G. został złożony z urzędu w r. 1562. Zaciętego przeciwnika znalazł G. w Stanisławie Sarnickim, z którym polemizował. W r. 1566 po zapadłej przeciwko Socynianom uchwale na sejmie lubelskim, G. udał się na Litwę, skąd powróciwszy, został kaznodzieją w Rakowie, gdzie też i umarł w bardzo sędziwej starości. Był to mąż uczony, ale charakteru dumnego i burzliwego; w podeszłym jednak wieku ńa wszystko stał się obojętnym. Nawet Blandrata (ob.), jednych z G-em przekonań, wyrzucał mu niewczesne spory w kwestyach Trójcy Św. i chrztu dzieci. G. był też chiliastą, przepowiadał nastąpienie złotego wieku i nauczał, że chrześcianie nie powinni sprawować obywatelskich urzędów, ani też nosić broni. Według nauki G-a dusza wraz z ciałem obumiera, i dopiero na sądzie ostatecznym zmartwychwstanie. G. brał udział w tłómaczeniu Biblii na język polski, i w układzie „Katechizmu” rakow-skiego. Pisał wiele, prace jego jednak do niepomiernych należą rzadkości, i niemal wszystkie bezimiennie były wydawane. W języku łacińskim znane są następujące dzieła: „Fabuła de Trinitate”; „Epistoła Monitoria ad Tigurinos” (1563); „Carmen ad Joannem Calvinum” (1563);

Anny i kollegiaty św. Floryana w Krakowie.

Był bardzo płodnym wierszopisem, ale nieła-. two mu było znaleźć nakładzcę. Tak np. obrobił wierszem łacińskim treść biblii, ale, nie mogąc obszernego tego dzieła wydrukować, podał w r. 1564 obszerne jego wierszowane streszczenie p. t. „Polymnia”. Tylko drobniejsze rzeczy znajdowały nakładzców, a mianowicie Eklogi czyli niby sielanki, a właściwie okolicznościowe wiersze, których ogłosił trzy: „Amyntas” (r.

1561), „Ecloga, qua archiepiscopatum leopolien-sem Paulo Tarloni gratulatur“ (r. 1561), „Alexius” (r. 1566); elegie (w liczbie 22) również okolicznościowe; najlepszą z nich jest „De morte clarissimi olim viri Pauli Chmielowski, Po-loni, archidiaconi lublinensis. naenia”; epigramatu, opiewające herby Rzeczypospolitej, niektórych miast lub znakomitych mężów, albo też treści religijno-moralnej. Dalej wymienić należy trzy poemaciki, dystychami elegijnemi pisane, p. t. „Theoresis” (prima, secunda, tertia r.

1561 —1569); najbardziej z nich interesującą jest druga, w której G. przedstawił szczegóły swego życia i wiele serdecznych wspomnień poświęcił swoim rodzicom, a zwłaszcza matce.

Z poematów religijnych G-a dwa są najważniejsze: „Censtochova” (Kraków 1568) i „Divi Stanislai Costuli Poloni vita” (Kraków 1570).

W pierwszym, dość bezładnie pisanym, wypowiada naprzód swoje nabożeństwo do N. Panny, a potem kreśli historyę jej obrazu, znajdującego się w Częstochowie, występując przeciwko lutrom, w obronie cudów Matki Boskiej, co wspiera przykładami z własnego życia.

W drugim z żywem przejęciem opowiada krótki bogobojny żywot Stanisława Kostki, również szczególny nacisk kładąc na cuda. G. był, wi- | u Bocka (ob.) „ Révélât. Nieswiezenses”(1563); „Pro-docznie, człowiekiem szczerze religijnym, do- positiones ob spem concordiae exhibitae”; „Turris świadczającym nieraz wizyj i snów cudownych. f Babel” (1567); „De Antichristi Deo essentia etc.”;

„Theses XX” (1598).

(1579);

Ks. A. K. D.

„Oratio de origine dogmatis de Trinitate” (1565): „Theses impressae Cracoviae” (1568); „Coetus Racoviensis” (1573); „Contra hos, qui prae-existentiam Filii Dei propugnabant” (1578); „Antidotum contra articulos fidei novae a Sar-nicio exhibitos” (1563); „Judicium de invocando Jesu Christo”

W języku polskim drukował: „O wyznaniu wiary księdza Sarnickiego” (1564); „Krótkie wypisanie sprawy, która była o prawdziwem wyznaniu y wierze” (1563); „Prawdziwey nauki chrze-ściańskiey krótkie opisanie”; „Ukazanie y zburzenie wszystkich wiar od ludzi rozmaitich o Bogu y Synu iego nawymiślanich przed r. 1563 i 1568”; „Rozdział Starego Testamentu od Nowego” (1568); „Zgodne a iednom rzecz znamionuiące w Piśmie świętem sposoby mów o Jezusie Pomazańcu” (tłóm. z łacińskiego dzieła Blaudraty „Aequipol-lentes phrases”); „Krótkie dowody, które dziecinny Krzest od ludzi przeciwnich Bogu wymiślony zbiiaiom”; „Wykład na pirwszym kapitule Jana Św. etc.”; „O prawdziwey śmierci, zmartwichwsta-niu y żywocie wiecznym”; „Wykład inieysc niektórych pisma Starego y Nowego Testamentu, które Antichryst Bogiem Troycom y Chrystusem przed Jezusem zmyślonim, zatrudnił”; „Okazanie An-tichrysta y iego Królestwa”. W rękopiśmie pozostawił: „Epistoła ad Bullingerum”; „Epistoła ad Stauislaum Budzinium”; „Tractatus de Regno Christi millenario”.

Grzegorz z Żarnowca, zwany żarno wita, po łac. Zarnovicius, biegły polemista i kaznodzieja wyznania ewang.-reform, w Polsce, w czasach największego rozwoju reformacyi w tym kraju. Pomimo wybitnego stanowiska G-a data jego urodzenia nie jest dokładnie wiadomą; urodził się około roku 1528 w miasteczku Żarnowcu, w dawnem wojew. Krakowskiem, z rodziny, chociaż nie szlacheckiej, dosyć jednak zamożnej, skoro otrzymał wyższe wykształcenie w szkołach krakowskich. Siarczyński uważa go za syna organisty. Poświęciwszy się stanowi duchownemu, ukończył akademię krakowską, a odznaczając się wymową kaznodziejską i znajomością pism Ojców Kościoła, otrzymał godność kanonika katedralnego w Krakowie. Gdy za panowania króla Zygmunta Augusta reformacya w Polsce bez przeszkody rozwijać się mogła, G. z Ż., idąc za przykładem wielu duchownych i wyższych i niższych, przyjął wyznanie ewangielickie. Nastąpiło to nie w Żarnowcu, gdzie nie było nawet kościoła ewangielickiego, ale musiało nastąpić w Krakowie, bez obawy, aby władza kościelna nie pociągnęła G-a do odpowiedzialności. Nie wstyd i obawa zniewoliły też G-a, że odtąd używał stale tej nazwy, chociaż rodowe jego nazwisko było Koszarski (a nie Koszutski, jak chcą Bentkowski i Siarczyński). Zresztą to rodowe nazwisko nie było znane ani współczesnym, ani potomnym i dopiero w drugiej połowie XVIII w. ujawnił je Antoni Załuski, również kanonik krakowski. Według ówczesnego zwyczaju często to miało miejsce. G. był całą duszą oddany Kościołowi ewangelickiemu, a dążeniem jego było, aby trzy wyznania ewangielickie: augsburskie, Braci Czeskich i hel-weckie, zlały się w jedno. Był on kaznodzieją we Włoszczowej, w województwie Sandomierskiem, w powiecie chęcińskim, którego - to powiatu został później konseniorem. Włoszczowa należała do rodziny Szafrauców z Pieskowej Skały, wyznania ewangielickiego, od której drogą związków małżeńskich przeszła w posiadanie Mikołaja Krezy. Syn Mikołaja, Marcin Kreza, był za czasów G-a właścicielem Włoszczowej i patronem miejscowego kościoła. Z Krezą łączyły G-a niezwykłe stosunki przyjaźni i tern się tłóma-czy, że G. do śmierci przebywał we Włoszczowej i nie ubiegał się o wyższe stanowisko. W r. 1570 udał się z Leonardem Straszem, u którego również pełnił obowiązki kaznodziei, na sławny synod do Sandomierza (od 9 — 15 kwietnia) i czynnie wpływał na zawarcie znanego konsensu sandomierskiego. Pomimo tej ugody, i pomimo konfederacyi z d. 28 stycznia 1573, zawiązanej na sejmie konwokacyjnym warszawskim, aby pokój zachować w rzeczach wiary, działalność jezuitów za Stefana Batorego, a zwłaszcza za Zygmunta III, oraz rozterki wśród samych protestantów, wpłynęły bardzo u-jemnie na rozwój reformacyi w Polsce. Był też G. obecnym na Synodzie piotrkowskim w r. 1578, gdzie uzyskał pozwolenie na ogłoszenie drukiem swej Postylli, oraz na synodzie toruńskim. z r. 1595, najliczniejszym jaki kiedykolwiek złożyli ewangielicy w Polsce. Znajdowało się na nim 70 duchownych, z których czterej mieli kazania synodalne, a w ich liczbie i nasz G. Nie brakowało też G-a na synodzie wileńskim w r. 1599, na którym zamierzono zawrzeć przymierze z cerkwią wschodnią. Na liście wysłanym w tej sprawie do Melecyu-sza, patryarchy aleksandryjskiego, podpisał się i nasz G. Syn jego, Paweł, senior dystryktu wileńskiego, i wogóle potomstwo G-a mieszkali na Litwie, on sam aż do śmierci przebywał we Włoszczowej. Rok jego śmierci nie jest dokładnie wiadomym, i dziwnym zbiegiem okoliczności nie doszło do potomności żadne kazanie miane na pogrzebie, żaden nekrolog. Wiadomo tylko, że następcą G-a we Włoszczowej był ks. Andrzej Sudrowski z Secymiua. Znajduje się też w bibliotece Ossolińskich we Lwowie rękopis p. t. „Examen kazania ks. Rościszewskiego, teologa Societatis Jesu, które miał na dzień Bożego Ciała w r. 1605”. Ponieważ G. niewątpliwie jest autorem tego egzaminu, łatwo przypuścić, że napisał go na krótko przed śmiercią swoją. Z pism G-a pisanych po polsku okazuje się, że autor ich był mężem głębokiej nauki, nieporównanego stylu, dorównywaj ącego Skardze, i stąd „Skargą kalwińskim” był

nazywany. Jasność w pomyśle, moc ducha i potęga wymowy cechują go na każdym kroku. Będąc jednak żarliwym dla swego wyznania, G. był wytrawnym polemistą, nieszczędzącym swych przeciwników, uciekającym się nieraz do satyry. Nie przeszkadzało mu to być zarazem i dobrym obywatelem, i dbać o dobro ojczyzny swojej. Narodowość i religia zdrowo się przedstawiały w poglądach G-a. Najważniejszem jego dziełem jest: „Postylla albo wykłady Ewanielij niedzielnych i świąt uroczystych przez cały rok Kościoła krześciańskiego powszechnego dla ćwiczenia człowieka pospolitego w naukach a członkach wiary krześciańskiej potrzebna, i dla okazania nauczycielów przeciwnych a od ich przestrzeżenia”. Jest to obrona nauki ewangie-lickiej przeciw napaściom ze strony jezuitów, przyczem porządek rzeczy czerpany jest z postylli Wujka, i tak zręcznie, że łatwo można się dać uwieść dowodami. Dzieło to składa się z dwóch części. Część pierwsza zawiera kazania od pierwszej niedzieli Adwentu aż do wtorku po Zmartwychwstaniu Pańskiem, poprzedzone przedmową Ostafieja (Eustachego) Wołłowicza, kasztelana wileńskiego, do króla Stefana, oraz przedmową księdza Pawła Gilowskiego i Krzysztofa Trecego do Wołłowicza. Część druga zawiera kazania od Trójcy św. aż do końca roku kościelnego, jest ozdobiona drzeworytami i rozpoczyna się od przedmowy ks. Gilowskiego do Stanisława hr. Górki. „Postylla” wyszła z drukarni Macieja Wierzbięty w Krakowie, z polecenia starszych synodu w Piotrkowie, 1580 r. Ta postylla została przetłómaczona na język niemiecki przez Henryka Kurtzbacha 1587 r., b. m. dr. Przedrukował ją później i opatrzył historycznym wstępem dr. ks. Teodor Haase, kaznodzieja i proboszcz zboru ewangielickiego w Bielsku (Cieszyn 1864, nakładem wydawcy), ozem się bardzo przysłużył Kościołowi ewangelickiemu polskiemu. W dalszym ciągu wyszła w roku 1582 u Macieja Wierzbięty w Krakowie część trzecia p. t. „Postylli krześciańskiej część trzecia, w której na cały rok są wypisane kazania o świętych, z których nauczyć się wszelki będzie mógł, co o prawdziwych świętych dzierżeć ma, i w jakiej ich czci mieć; stąd też utwierdzony będzie w wierze prawdziwej i w powinnościach krześciańskieh. Przez tegoż ks. G a z Żarnowca wydana. Przydane też tu są na przodek troje kazania o Narodzeniu Pana Naszego Jezusa Chrystusa ks. Pawła Gilowskiego w Warszawie pod sejmem na święto Narodzenia Pańskiego miane. Jest też przydana i pasya, t. j. wykład z naukami krześciańskieini histo-ryi męki Pana Jezusowej na Wielki Tydzień służący”. Przedmowa jest ks. Gilowskiego do Wołłowicza i 10 kazań tegoż ks. Gilowskiego na Wielki Piątek. Tenże ks. Gilowski, uzupełniając to dzieło, wydał czwartą część postylli b. m. dr. i r., p. t, „Postylli chrześeiańskiej część czwarta”, w której są kazania na epistoły doroczne, tak niedzielne, jako też i na dni świętych, bardzo czasowi dzisiejszemu a potrzebie zbawiennej użyteczne. Pracą ks. Gilowskiego zebrane i wiernie podane. Przedmowa ks. Gilowskiego wystosowana jest do Stanisława hr. Górki, do Wołowicza i Jana Chlebowicza. — W roku 1597, gdy edycya postylli się wyczerpała, G. z Żarnowca wydał powtórne wydanie z pilnością przejrzane i w wielu miejscach poprawione. Przedmowa przypisana jest księciu Krzysztofowi Radziwiłłowi. Do zmian poczynionych w pierwszem wydaniu przyczyniły się następujące okoliczności: ks. J. Wujek wystąpił ze swą „Obroną postylli katolickiej przeciw sprośnym wykrętom i potwarzom postylli heretyckiej, wydanej 1582 w Krakowie”, Stanisław zaś Grodzicki wydał: „Prawidło wiary heretyckiej, t. j. okazanie, iż wodzowie kacerscy nie Pismo św., ale własny mózg swój za regułę albo prawidło wiary sobie mają. A przytem pierwsze centurya, albo sto jawnych fałszerstw w wierze z obrony postylli kacerskiej od fałszywego proroka G-a z Żarnowca wydanej, zebranych przez Daniela Lecycyusza R. P. 1592”. Takie i tym podobne napaści zniewoliły G-a z Żarnowca do wydania dzieła przeciwko ks. Wujkowi p. t. „Obrona postylli ewanielickiej, t, j. odpowiedź na Apolo-gią Jezuicką w Krakowie niedawno wydaną, która odpowiedź w pierwszej części zamyka w sobie dziesięcioro kazań naprzeciwko sześcior-gom kazań Apologiej Jezuickiej. A w drugiej części kazania dowodne i obrona prawd ewa-nielickich, w tejże Apologiej naganionych”. Dwa są znane wydania tej obrony: jedno b. m. d. i roku, drngie z roku 1591 w Wilnie, nakładem Streta Ciszkiewicza. Dziełem G-a z Żarnowca jest też „Antidotum albo lekarstwo na odtręt od ewatielików Pana Kaspra Wilkowskiego, medyka Lubelskiego, po wyjściu jego od sekty Nowo-chrzczeńskiej i t. d.”. Nazwisko autora nie jest wprawdzie w tytule podane, ale w postylli swej G. z Żarnowca do autorstwa się przyznaje. „Antidotum” wyszło prawdopodobnie w r. 1583. Niewątpliwie G. z Żarnowca jest autorem: „Traktaciku albo 52 kwestyj o Kościele Bożym, o jego powierzchnim stanie, trwałości, poważności, nauce, znakach, koncyliach, doktorzech, odstąpieuiu jego itd. Jezuitom ku rozwiązaniu podane od Ewanie-lików R. P. 1591”. Jest to odpowiedź na pismo polemiczne kanonika Jurgiewicza przeciwko Andrzejowi Wolanowi. G. z Ż. prowadził polemikę i z socynianami. On jest autorem dzieła „Apokatastasis, to jest: naprawa artykułu naj-gruntowniejszego o dosyćuczynieuiu sprawiedliwości Bożej, przez Chrystusa naszego Pana za grzechy nasze wykonanego, a od wszystkiego Ohrześciaństwa, począwszy od czasów Apostolskich aż dotychmiast zawżdy i wszędzie jednostajnie bez wszelakiej kontrowersyej wierzonego i trzymanego, który Socyn Seueński Wioch dys-

Ks A. K. D.

Ks. Wł. Kr.

Grzegorz z pod Racławic, pseudonim Lucya-na Siemieńskiego.

Grzegorzew, osada, dawniej miasteczko w powiecie Kolskim, gminie Krzykosy, o 12 wiorst na południe od Kłodawy; kościół parafialny.

w. J.

putacyą swą de Servatore nazwaną, z gruntu wywrócić usiłował”, b. m. d. i r. Dzieło to mogło być drukowane około r. 1596 i po śmierci autora było tłómaczone dwukrotnie na język łaciński. Z polemiką wystąpił przeciwko G-owi z Ż. Piotr Statoriusz. Następne dzieło polemiczne przeciwko Socynianom nosi tytuł „Cly-peus, albo Tarcza duchowna ze słów apostoła Pawła św. I, Cor. VIII urobiona i wzięta, za którą dzieje się obrona nauki powszechnej i starożytnej o prawdziwem i wiecznem Bóstwie Pana naszego Jezusa Chrystusa etc., a przeciwna nauka burzy się i psuje. W Wilnie, w drukarni Jego Mci pana Malchera Piętkiewicza, pisarza ziemskiego wileńskiego, przez Wasyla Ma-łachwejowicza r. 1598”. Na dedykacyi do Mikołaja Naruszewicza, Krzysztofa Monwida Doro-hostajskiego i Jana Chrzysztoporskiego podpisał się ks. Grzegorz Zarnovius. I to dzieło było dwukrotnie przełożone na język łaciński. Przeciwko temu pisał socynianin, Jan Lici-niusz (Namysłowski): „Katalisin, t. j. Skaza Tarczej ks. Grzegorza Zarnowskiego, duchowną niesłusznie nazwanej 1598”. Odpowiedź G-a z Ż. nosi tytuł: „Apomaxis, albo zniesienie niesłusznej skazy Jana Liciniusza, ministra nowo-krzcieńskiego, Catalisim nazwanej, którą zatrzeć usiłował prawdę Tarczej duchownej ks.

Grzegorza z Żarnowca (2 Petr. II, 1, etc). Drukowano R. P. 1600”. Przedmowa do Marcina Krezy z Bobolic.

Grzegorz, patryarcha konstantynopolski, a-katolicki (* 1739 w Dimitzana — f 1824 w Mo-rei), z arcybiskupstwa smyrneńskiego został przeniesiony na stolicę patryarszą w Konstantynopolu 1795 r. Były to czasy, w których Grecya pddejmowała ustawiczne walki celem zrzucenia z siebie jarzma tureckiego. Tajemne związki, t. zw. heterye, mające na celu niepodległość narodową, znajdowały gorące poparcie w społeczeństwie greckîem. R. 1798, podczas wylądowania Francuzów w Egipcie, Turcy domagali się głowy G-a, lecz sułtan Selim III stanął naówczas w jego obronie, a patryarcha w wydanym przez się okólniku zabronił Grekom o-rężnego przeciw władzy tureckiej powstania, do którego pobudzani byli przez agentów francuskich. W r. 1806 tak samo postąpił podczas wojny z Rossyą, czem również zagrożone życie swoje obronił. Przez srogiego Mustafę skazany na wygnanie na górę Athos, po jego śmierci wrócił do Konstantynopola. Gdy książę Aleksander Ypsilanti, syn byłego hospodara mołdawskiego, wzniecił powstanie w Mołdawii i zawezwał wszystkich Greków do otrząśnięcia się z jarzma tureckiego (1821), Grzegorz, powołany przed oblicze sułtana Mahmuda, wśród gróźb i wyrzutów wściekłości otrzymał rozkaz rzucenia klątwy na Ypsilantego i jego wspólników.

Spełnienie z uległością tego, co mu było na-rzuconem przez przemoc sułtańską, nie zabezpieczyło życia patryarchy. W Konstantynopolu odkryto spisek Greków przeciwko rządowi tureckiemu, co dało powód do strasznej rzezi w stolicy i w całem państwie otomańskiem. Grzegorz we własnem mieszkaniu został powieszony, a zwłoki jego wyrzucone na ulicę stołecznego miasta i znieważone przez żydów, w końcu, z przywiązanym do szyi kamieniem, w morzu były zatopione. Kamień jednakże odpadł, a tym sposobem ciało nieboszczyka wypłynęło na powierzchnię wody; poznał je jeden z domowników patryarchy, który na okręcie szukał ucieczki; zwłoki wciągnięte na statek i zawiezione do Odessy, tam kosztem rządu rossyj-skiego pochowane zostały w osobnym grobowcu.

1 321 m-ców (1893).

Grzegorzewska z Gostkowskich Sabina (* 18 stycznia 1808—f 26 czerwca 1872 roku), pamiętnikarka, urodziła się we wsi Marzęcinie w Krakowskiem, z ojca, Michała Gostkowskiego, późniejszego prezesa trybunału i kilkakrotnego posła na sejm królestwa Kongresowego, z matki, Teofili Wielogłowskiej, starościanki olszańskiej. Wychowanie i wykształcenie pobierała w domu, pod przewodnictwem bony i guwernantki francuskiej, jak to było wówczas w zwyczaju śród rodzin zamożniejszych. Od wczesnej młodości miała sposobność wadzenia i słyszenia ludzi zajmujących wybitne w świecie stanowiska, a bywających w domu, czy-to jej rodziców, czy-to jej babki w Proszówkach i Krakowie (Woronicz, Soł-tyk, Syłtykowicz, Wielopolscy, Małachowska, Po-tulicka i inni). Do r. 1826 przebywała prawie wyłącznie albo w Krakowskiem, albo w samym Krakowie; odznaczała się umysłem żywym, po-części roztarguionym, pamięcią celowała. W r. 1826 z ojcem przyjechała do Warszawy i tu lat kilka przebyła, biorąc udział w życiu towarzy-skiem i interesując się wypadkami politycznemu W r. 1835 utraciła ojca i około tego czasu wyszła za mąż. Po dziesięciu latach mąż umarł; G. została wdową z sześciorgiem dzieci, których wychowaniem i wykształceniem zająć się musiała. Jej opowiadania, żywe i barwne, nasunęły myśl jej przyjaciołom, żeby spisała swoje wspomnienia; zabrała się do tej pracy o-koło r. 1855 i w tymże roku w „Bibliotece Warszawskiej ” część ich ogłosiła. Tu także t. r., ukazał się jej artykuł p. t. „Wpływ kobiet na duchowy rozwój społeczeństwa”. Wydała prócz tego „Pamiętnik o Maryi Wesslównie” (1887). W wiele lat po śmierci autorki ukazały się jej „Pamiętniki” (Warszawa 1889, str. 258). Jest to również fragment tylko, obejmujący czasy dziecięctwa autorki. Pisane są żywo, z pew-

P. Chm

P. Chm.

P. Chm.

S. D.

(ob.).

nem zamiłowaniem do aforyzmów dowcipnych, niekiedy z rzetelnym talentem plastycznym, o ile chodzi o drobiazgi życia codziennego; autorka powodowała się zwykłem kojarzeniem się wyobrażeń, stąd przeskoków i nawracań jest wiele. Znajdujemy w tych „Pamiętnikach” kilkanaście szczegółów biograficznych ciekawych; najobszerniej i najlepiej skreślona jest historya generałowej Morand (z domu Parysówny). Przesadne są atoli zestawiania, dokonywane przez wydawców: z Hoff-manową, Żmichowską, Wilkońską; zestawić ją raczej należało, pod względem pisarskim, z Ewą Felińską.

Grzegorzewski Ignacy (w. XIX), nieznany ze szczegółów biograficznych powieściopisarz, który wydał w Warszawie r. 1845 powieść p. t. „Niedobrane małżeństwo”, i był autorem broszury: „O korzyści nauczania się języka rosyj-śkiego i literatury” (po polsku i po rossyjsku, Warszawa 1852).

Grzegorzewski Jan (* ok. 1850), publicysta, podróżnik, który zwiedził kraje południowej Słowiańszczyzny i Wschód, Arabię i Persyę). PieiW-szą jego drukowaną pracą był opis „Sassowa i jego okolic” (Lwów 1872). Podczas wojny tureckiej 1878 był korrespondentem paryskiego „Figara”. Odtąd poświęcił się publicystyce. Większe jego publicystyczne prace ukazują się w „Ateneum”, a mianowicie: r. 1883 „Spółczesna Bulgarya”, r. 1884: „Rzeźba w klejnotach i Konst. Schmidt - Ciążyński”, r. 1885: „Zarysy i sylwetki z księstwa Cieszyńskiego”, r. 1887: „Ze Słowacyi”, r. 1888: „Najnowsza powieść z tamtej strony Tatr”. Osobno wyszły: „Z niedawnych dziejów Hercegowiny” (Kraków 1883), „Z Rujany. Ostatnie dni Arkony i Swantewita” (Lwów 1883), „Z kresów potabskich” (Kraków 1885), „Rok przewrotów, Bułgarya 1885/6” (Lwów 1900). Przebywając w Zakopanem G. zorganizował wydawnictwo „Rocznika Zakopiańskiego” (1896). Obecnie mieszka we Lwowie jako członek „Towarzystwa han-dlowo-geograficznego”; zajmuje się studyami nad Tatarami polskimi.

Grzçpik, ob. Cypris.

Grzepski Stanisław, filolog i matematyk polski (* 1526 r. we wsi Grzepsku, w powiecie Mławskim—f 1 grudnia 1570 r. w Krakowie). Uczył się w Akademii krakowskiej, w której następnie wykładał kolejno jako extraneus, profesor kollegium mniejszego i prof. kollegium większego. W r. 1563 czytał „Orationem graecam Demos-thenis”. Słynął jako znawca języków łacińskiego, greckiego i hebrajskiego. Ogłosił w roku

1565    dziełko p. t. „Duo poeraata Gregorii Na-zianzeni theologi etc.”, poświęcone kardynałowi Hozyuszowi, w którem, przedrukowawszy tekst grecki tych poematów, dodał od siebie kommen-tarz łaciński, objaśnienia wyrazów i pojęć. W r.

1566    wyszła w Krakowie jego „Geometria to jest miernicka nauka, po polsku krótko napisana z greckich i łacińskich ksiąg”, najdawniejszy, jak dotąd, podręcznik geometryi w języku polskim i zarazem pierwsza książka polska, traktująca o miernictwie. Jest to książeczka niewielka, przystępnie i wcale dobrym napisana językiem, obejmująca definicye, niektóre twierdzenia elementarne z planigeometryi, zastosowania ich do pomiarów, oraz dość cenne wiadomości historyczne. Trzecią dotychczas znaną pracą G-ego jest dziełko łacińskie „De multiplici siclo et talento hebraico etc. etc.” (Antwerpia 1568), mały traktat o monecie, ułożony poczęści podług Bu-daeusa „ Libri V de asse et partibus ejus”, z dopełnieniami autora, obejmującemi między innemi porównanie miar hebrajskich z polskiemi. Z zaginionych prac drukowanych i rękopiśmiennych G-ego bibliografowie wymieniają: „Progno-stieon”, „O perspektywie”, „O efemerydach astronomicznych”, „O długości i szerokości geograficznej”.— Porów. „Encyklop. wychowawcza” (t. IV str. 514 i nast.; t. V str. 230 i nast.); F. Kucharzewski „O początkach piśmiennictwa technicznego w Polsce” (Warszawa 1900).

Grześ Z Mogiły, pseudonim, ob. Starkel.

Grzmot, ob. Piorun.

Grzmotek, ob. Selera ntus.

Grzowskie albo Gizowskie starostwo nie-grodowe było położone w województwie Troc-kiem, powiecie Kowieńskim. Od r. 1766 posiadał je Adam Chmara (ob.), instygator w. ks. lit., opłacając z niego kwarty złp. 662, a#hy-berny złp. 400.

Grzyb, ob. Grzyby.

Grzybica (mykosis, od słowa [ióx7]ę = grzyb), jest to nazwa ogólna dla oznaczenia chorób, wywołanych przez grzybki chorobotwórcze (ob.). Mykose fongoide (mycosis fungoi-des), choroba skóry, opisana przez Alibert’a, polegająca na powstawaniu okrągłych, czerwonych, swędzących, niekiedy zlewających się, często samoistnie znikających, guzów, które—według badań Ranvier’a—należy zaliczyć do rzędu gruczolaków limf a tycznych

Dr J-y fi-r.

Grzybień, ob. Nymphaea.

Grzybieniowate, ob. Nymphaeaceae. Grzybinek, Grzybokoral, Grzybowiec, G r z y b o w i e n i e c, ob. Fungi a.

Grzybki chorobotwórcze i G. rozszczepkowe.

Jako uzupełnienie do artykułu Bakterye (ob.) podajemy tu niektóre dane w tym przedmiocie. Jedną z najbardziej wyczerpujących klasyfikacyi G-ów r-ych podaje Mi gul a; określa on bakterye jako pozbawione zieleni (chlorofilu) rośliny rozszczepkowe, dzielące się w jednym, dwu lub trzech kierunkach przestrzeni. Liczne rodzaje posiadają zarodniki włonne (Endosporen)\ u obdarzonych ruchem komórek istnieją rzęski, rzadziej falujące błonki. Bakterye dzielą się, jak następuje:

/ Rodzina: Coccaceae. Komórki w stanie wolnym zupełnie okrągłe; podział w jednym, dwu lub trzech kierunkach przestrzeni, przyczem kolista komórka (ziarniak) dzieli się na połówki, ćwiartki i ósemki, z których zuów wyrastają okrągłe ciała. Tworzenie zarodników włonnych rzadkie.

I    Gatunek. Streptococcus (paciorkowiec). Komórki dzielą się tylko w jednym kierunku przestrzeni, wskutek czego —o ile wzajemny związek pozostaje zachowany po podziale—powstają łańcuszki w postaci sznurka pereł. Narządy ruchu nie istnieją.

II    Gatunek. Mi ero co cens (ziarniak drobny). Komórki dzielą się w dwu kierunkach przestrzeni, wskutek czego, przy zachowaniu wzajemnego między nowemi komórkami związku, powstają tabliczko wate skupienia w rodzaju merismope-dia. Narządów ruchu niema.

III    Gatunek. Sar ci u a (Czwórniak). Komórki dzielą się w trzech kierunkach przestrzeni i całość skupienia posiada formę związanego „pakietu towarów” (Waarenballen). Narządy ruchu nie istnieją.

IV    Gatunek. Planococcus. Komórki dzielą się w dwu kierunkach przestrzeni, jak micro-coccus, posiadają jednak rzęskowate narządy ruchu.

V Gatunek. Planosarcina. Komórki dzielą się, podobnie jak sarcina, w trzech kierunkach przestrzeni, posiadają wszakże rzęskowate narządy ruchu.

II Rodzina: Bacteriaceae. Komórki mniej lub więcej podłużne, walcowate, proste, śrubowato nieskręcone; podział tylko w jednym kierunku przestrzeni po uprzedniem wydłużeniu się la-secznika.

I    Gatunek. Bacterium. Komórki bez narządów ruchu, często z zarodnikami włonnemi.

II    Gatunek. Bacillus (lasecznik, prątek). Komórki usiane na całem ciele rzęskami, często z zarodnikami włonnemi.

III    Gatunek. Pseudomonas. Komórki z rzęskami na biegunach; wytwarzanie zarodników włonnych spotyka się u niektórych rodzajów, wo-góle zaś rzadko.

III Rodzina: Spirillaceae. Komórki śrubowato skręcone lub przedstawiające tylko cząstkę śrubowatego skrętu. Podział tylko w jednym kierunku przestrzeni po uprzedniem wydłużeniu się komórki.

I    Gatunek. Spirosoma. Komórki bez narządów ruchu, sztywne.

II    Gatunek. Mi ero spira. Komórki sztywne, z 1, rzadziej 2—3 biegunowemi falistemi rzęskami.

III    Gatunek. Spirillum. Komórki sztywne z biegunowemi pęczkami z 5 — 20 półkolisto zgiętych rzęsków.

IV    Gatunek. Spirochaete. Komórki wężowato-gnące się; narządy ruchu nieznane, być może falująca błonka.

IV Rodzina: Chlamydobacłeriaceae. Należą tu rodzaje różnego stopnia rozwoju, posiadające wszakże wspólną cechę w postaci stałej otoczki lub pochewki, obejmującej rozgałęziające się lub nierozgałęzione komórki w jedną całość.

I    Gatunek. Streptothrix. Komórki w postaci prostych, nierozgałęzionych nitek; podział w jednym kierunku przestrzeni. Rozmnażanie przez nieruchome konidye.

II    Gatunek. Cladothrix. Komórki układające się w nibydwójdzielne nitki; podział w jednym kierunku przestrzeni. Rozmnażanie odbywa się przez oddzielenie całych gałęzi jako też za pośrednictwem urzęsionych na biegunach plemników.

III    Gatunek. Grenothrix. Komórki układające się w nierozgałęzione nitki i pierwotnie dzielące się tylko w jednym kierunku przestrzeni; później komórki dzielą się w trzech kierunkach przestrzeni. Wytwory podziału zaokrąglają się i stają się plemnikami.

IV    Gatunek. Phragmidiothrix. Komórki łączą się pierwotnie w nierozgałęzione nitki, dzielące się w trzech kierunkach przestrzeni. Później mogą oddzielne komórki wyrastać poprzez cienką, ściśle do nitek przylegającą pochewkę, i w ten sposób dawać rozgałęzienia.

V    Gatunek. T h i o t h r i x. Nierozgałęzione, nieruchome komórki z cienką pochewką, dzielące się w jednym kierunku przestrzeni i zawierające ziarnka siarki.

Rodzina Beggiałoaceae. Komórki ułożone w postaci nitek bez pochewki; podział w jednym kierunku przestrzeni; ruch za pomocą falującej błonki.

Gatunek Beggiatoa. Komórki z ziarnkami siarki.

Pod względem budowy bakterye są bardzo zbliżone do najniżej upostaciowanych roślin; w każdej komórce bakteryjnej wykrywamy pochewkę (membrana cellularis) i z aro d ni ę (protoplasma)-, oprócz tego u wielu bakteryj dają się wykrywać narządy ruchu czyli rzęski. O budowie pochewki wiemy dotychczas niewiele; że jest ona właściwą wszystkim bakteryom, i we wszystkich okresach rozwoju, o tem przekonywa nas kurczenie się i rozpuszczanie zawartości komórkowej (plasmolysis) pod wpływem niektórych odczynników, przyczem otoczka nie ulega zmianie i zarysowuje się wyraźniej. Zewnętrzny brzeg otoczki u większości bakteryj posiada zarysy mgliste wskutek tego, iż w tem miejscu pochewka przechodzi w delikatną, przejrzystą, galaretowatą otoczkę (capsula), która może być uwydatnioną tylko za pomocą pewnych sposobów zabarwiania. Z*otoczki wychodzą rzęski, których ilość bywa rozmaitą i które umiejscawiają się bądź na jednym, bądź na obu biegunach, bądź wreszcie na całym obwodzie bakteryi. Wskutek falistych lub śrubowatych ruchów rzęsków bakterye mogą w niezbyt gęstych płynach przenosić się z miejsca na miejsce, wyko-nywając niekiedy bardzo szybkie zwroty. U bardzo wielu bakteryj znajdujemy w zarodni ziarnka barwiące się silnie za pomocą niektórych barwników anilinowych; istota tych tworów, opisanych przez Ernsta, nie jest dotychczas wyjaśniona.

Wogóle wobec barwników bakterye zachowują się rozmaicie; większość barwi się dobrze za-sadowemi barwnikami anilinowemi; niektóre, jak np. lasecznik gruźlicy (ob. Gruzełek i Gruźlica) i trądu (ob. Trąd), barwią się trudno, lecz po zabarwieniu już nie oddają barwnika nawet przy działaniu mocnych kwasów mineralnych, co daje możność łatwego wykrycia ich w tkankach i wydzielinach. Chemiczne badanie bakteryj dokonywane było niejednokrotnie przez wielu badaczy i nie doprowadzało do zgodnych wyników. Dzierzgowski i Re ko w s ki w czystej hodowli laseczników błonicy wykryli: 48.87 °/0 węgla, 8.6l°/₀ wodoru, ll.l7°/₀ azotu, 4.57% popiołu, 1.62% wyciągu eterowego, 2.24% wy-ciągu wyskokowego, 28.01°/₀ drzewnika, 63.4.0% albuminy w suchej substancyi. Zmienność wyników badań nad składem chemicznym bakteryj, według Cramera, tem się tłómaczy, iż dużą rolę tu odgrywa skład podłoża czyli pożywki, na której dana bakterya wyrosła. Większość bakteryj wymaga dla rozwoju odpowiednich warunków ciepłoty, a mianowicie pasorzyty rozwijają się najlepiej przy 37°C., zaś saprofity przy 10— 18°; poniżej 5° i powyżej 43° rozwój większości bakteryj ustaje. Pomimo to istnieją dwie grupy bakteryj, z których jedna rozwija się dobrze przy 0°, druga zaś tak zw. bakterye termofilowe rośnie przy 50 — 70°. Bakterye rozwijające się dobrze przy 0° znaleziono w ziemi ogrodowej, w pyle ulicznym, w wodzie ścieków, w wodzie morskiej; należą tu również bakterye fosforyzujące, znajdowane na powierzchni ryb morskich. Bakterye termofilowe spotyka się w górnych warstwach gruntu, w powietrzu, w kale ludzi i zwierząt; najwyższa ciepłota, przy której bakterye termofilowe rozwijać się mogą, wynosi 75°C.; jak wiadomo, jest to ciepłota, przy której rozpoczyna się już krzepnięcie białka surowiczego. Rozwijając się na rozmaitych podłożach, bakterye sprowadzają w nich cały szereg zmian chemicznych, niekiedy bardzo złożonych; z pomiędzy bardzo licznych wyników przemiany wyliczymy tu najważniejsze: gazy, jako to: kwas węglowy, wodór, gaz błotny, siarkowodór, ammoniak; azotany i azotony, siarka; ciała lotne, jak trójmetylamina, alkohol, kwas mrówczany, octowy, propionowy, masłowy; kwasy wielozasadowe, mianowicie: mleczny, jabłkowy, bursztynowy, szczawiowy, winny; siar-kokwasy (tauryna), amidy, naprzykład: leu-cyna, alanina i inne; ciała aromatyczne, jako to: tyrozyna, fenol, kresol; indol, barwniki, wodany węgla, peptony, fermenty hydrolityczne; wreszcie ciała silnie trujące — ptomainy (ob.) i toksyny (ob.). Bakterye dla prawidłowego rozwoju wymagają odpowiednich warunków, i różne* wpływy, zarówno fizycznej jak chemicznej natury, mogą powstrzymać rozwój bakteryj lub działać na nie zabójczo.

Z pomiędzy czynników bakteryobójczych najważniejszem jest działanie wyższej ciepłoty. Dla zabicia wielu bakteryj niemających zarodników (bakterye cholery azyatyckiej, duru brzusznego, ziarniaki ropotwórcze i w. in.) wystarcza 10-mi-nutowe działanie ciepłoty od 52° do 62° C.; zarodniki większości bakteryj giną dopiero przy 30-minutowem działaniu 160- stopniowej ciepłoty w sucliem powietrzu, lub w parze wodnej, rozgrzanej do 100° C., po upływie 10 — 15 minut; większość zarodników ginie również po kilku minutach gotowania w wodzie.—Wobec niz-kiej ciepłoty bakterye są bardzo odporne; według Fris ch a działanie ciepłoty —59° do — 87.5° w ciągu godziny pozostaje bez wpływu na różne bakterye. Według Pic te ta zarodnikom bakteryi czarnej krosty nie szkodzi 20-go-dzinne działanie — 130° C.—Światło słoneczne oraz światło elektryczne posiada wybitne własności powstrzymywania rozwoju i nawet zabijania bakteryj; najczynniejszemi w tym względzie są błękitne, fioletowe i ultrafioletowe promienie widma; stosowanie światła w celach leczniczych przy rozmaitych chorobach pasorzytniczych obecnie rozwinęło się w oddzielną gałąź t. zw. foto-terapii (ob.); jak dotąd najlepsze wyniki daje ta metoda przy leczeniu gruźlicy skóry czyli t. zw. wilka (ob.). Odnośnie do działania elektryczności na bakterye, liczne doświadczenia dowiodły, iż prąd stały o 300-u miliamperach jest w stanie w krótkim czasie zabić laseczniki czarnej krosty i ich zarodniki w płynach hodowlanych (Apostoli, Laquerrière, Prochownik, Späth); polecano nawet niejednokrotnie stosowanie elektryczności w celu oczyszczania wód ściekowych.—Wzmożenie ciśnienia działa bardzo nieznacznie na bakterye; lasecznik czarnej krosty nie ulega żadnym zmianom pod wpływem ciśnienia 600 atmosfer.—Wysuszenie działa zabójczo na większość bakteryj niemających zarodników, ale zarodniki względem wysuszania mogą zachowywać się odpornie w ciągu lat wielu. Do czynników chemicznych, działających zabójczo na bakterye, należy cały szereg t. zwanych środków antyseptycznych (ob. Antysep-tyka), które w słabszem rozcieńczeniu powstrzymują rozwój, w silniejszym zaś zabijają bakterye; w każdym razie i tu zarodniki bardziej są odporne od postaci wegetacyjnych. Spis środków antyseptycznych bardzo jest długi; wyliczymy tu najważniejsze i najczęściej w praktyce używane: 1) metale (złoto, srebro, rtęć, miedź)

Dr J-y B-r.

szawie” (1893).

'Wl .

Fig. 314.

Grzybowski (herb).

D.

i sole metaliczne (sublimât, sole srebra); 2) kwasy i zasady (wapno gryzące); 3) ciała lotne nieorganiczne (kwas siarkowy, ozon, chlor, brom, jod); 4) ciała z rzędu metanu (alkohol, formalina, jodoform); 5) ciała aromatyczne (karbol, kre-sole, kreozot, gwajakol, kwas salicylowy); 6) olejki eteryczne (terpentyna, olejek miętowy); 7) barwniki anilinowe (fiolet metylowy, t. zw. piok-t a ni na i inne). — Stosunek bakteryj do ustroju zwierzęcego daje się sprowadzić do punktów następujących:    I. Bakterye wcale nie rosną

w żywym ustroju; należą tu t. zw. saprofity, które wprawdzie mogą czas pewien przebywać w ciele (w jamie ustnej, w krtani, kiszkach), żadnej wszakże szkody ustrojowi nie przynoszą. II. Bakterye rozwijają się i mnożą tylko w ogra-niczonem miejscu chorego ustroju, wywołując zazwyczaj ogólne cierpienie przez wessanie trujących wydzielin (toksyn); należy tu zakażenie tężcowe i błonicze, cholera, dur brzuszny, zapalenie płuc, gruźlica poszczególnych narządów i in. (ob. te wyrazy). III. Bakterye stopniowo rozpowszechniają się po całem ciele. Może się to odbywać: 1) przez coraz dalsze posuwanie się sprawy zapalnej, jak naprz. przy ropowce i. przy obrzęku złośliwym; 2) drogą przerzutów czyli przenoszenia zarazków przez naczynie krwionośne; wreszcie 3) przy gnilicy (ob.) bakterye z pierwotnego ogniska przechodzą do krwi i mnożą się w narządzie krwionośnym, obejmując w ten sposób całe ciało. — Inne kwestye ogólne, dotyczące bakteryj chorobotwórczych, ob. zapalenie, zakażenie, odporność, ptomainy, toksyny, szczepienie ochronne, surowice lecznicze.

Nowsze podręczniki z dziedziny bakteryologii. Sternberg „A Manuel of Bacteriology” (New-York 1892); Flügge C. „Die Mikroorganismen” (Lipsk 1896); Migula W. „System der Bakterien” (Jena 1897—99); Macé „Traité pratique de bactériologie” (1901); Cour mont „Précis de bactériologie pratique” (1897); Thoinot i Masselin „Précis de microbie technique et microbes pathogènes” (1900); Lehmann K. i Neumann R. „Atlas und Grundriss der Bakteriologie und Lehrbuch der speciellen bakteriologischen Diagnostik” (1900).

Grzybnia (Mycélium), część grzyba służąca do pobierania pokarmu z podłoża (ob. Grzyby).

Grzybów, plac w Warszawie, niegdyś miasteczko i osobna jurydyka z burmistrzem i ratuszem, który stał na środku rynku, t. j. tego właśnie placu. Miasteczko G., założone r. 1650 przez Jana Grzybowskiego, starostę warszawskiego, r. 1794 wcielone zostało do Warszawy. Plac Grzybowski jest prawie wyłącznie zamieszkany przez Żydów (sklepy, składy). Dobiegają tu ulice: Graniczna, Próżna, Bagno i Twarda. Na G-wie stoi kościół Wszystkich Świętych, największy w kraju; budowa kościoła, rozpoczęta w r. 1861, dopiero w r. 1896 została zupełnie ukończona. Przed kościołem urządzono skwer, który stał się ozdobą tej części miasta.—(„Ilustrowany przewodnik po War-

w. J.

Grzybowski, herb polski. Na tarczy w polu błękitnem, pod barkiem złotego półksiężyca— srebrny krzyż równoramienny, w którego rogach po jednej gwieździe sześcioproinieunej złotej; nad hełmem korona. Herb szląs-kiej rodziny Grzybowskich, na Mazowszu osiadłej. — Źródła: Paprocki; Niesiec-ki; Herbarz urzędowy Król. Polskiego.

KONIEC TOMU DWUDZIESTEGO PIĄTEGO I DWUDZIESTEGO SZÓSTEGO.

128

Knoykl. Powie. Ilaitr. Zeie. 206. T. XXVI.

■ *

î

\

\

*

\

*

N

;

....... - ; -.

Dopełnienia.

TOM XXV i XXVI.

-T3®ö~

Geologiczne mapy są to mapy topograficzne, na których za pomocą znaków lub barw oznaczono rozprzestrzenienie rozmaitych formacyj geologicznych. Niezbędnym warunkiem ułożenia mapy geologicznej jest posiadanie dobrych map topograficznych, na których geolog oznacza rezultaty swoich badań. Najdogodniejszem jest zestawianie geologicznych map dla miejscowości płaskich, choć mapy takie są zawsze w znacznej mierze dowolne i mniej ścisłe od dobrych map miejscowości górzystych. Na równinach warstwy są zazwyczaj mało lub wcale niewypro-wadzone z poziomego położenia i na znacznych ciągną ‘się obszarach. Geolog oznacza na mapie topograficznej punktami miejsca, gdzie wynurzają się skały z pod gleby. Gdy w takiem miejscu dostrzedz można bezpośrednie zetknięcie się dwu skał, punkt tam umieszczony oznaczać będzie granicę między dwiema formacyami. Zazwyczaj jednak w jednem miejscu znajdziemy wychodnię jednej formacyi, a w pewnej od niej odległości—drugiej; granicę między niemi przeprowadzić należj przeto pośrodku, ale mniej lub bardziej dowolnie. Rozmaite poboczne wskazówki mogą zmniejszać dowolność: niekiedy wraz ze zmianą skały zmienia się i ukształtowanie powierzchni lub też sposób i produkty wietrzenia. W miejscowościach górzystych skały wynurzają się na bardzo znacznych przestrzeniach i zwykle bezpośrednio obserwować możemy punkty zetknięcia rozmaitych formacyj; układanie jednak mapy jest nader utrudnionem skutkiem olbrzymiej ilości wychodni i znacznych nieprawidłowości w układzie warstw; za to mapy dobrze ułożone są nader ścisłe. Równie trudnem jest u-

łożenie dokładnej mapy miejscowości obfitujących w skały wybuchowe i metamorficzne; aby taka mapa była dokładna, trzeba zaobserwować nader liczne wychodnie. Im większą jest podział-ka mapy, tem więcej można na niej oznaczyć szczegółów: nietylko formacye, ale ich oddziały, piętra, a nawet poszczególne skały. G. mapy o mniejszej podziałce wyobrażają tylko najgłówniejsze podziały. Zazwyczaj dla oznaczenia rozmaitych formacyj używamy rozlicznych farb, rzadziej znaków. Wobec olbrzymiej doniosłości map G-ych, zarówno dla nauki jak dla praktyki, układanie ich, osobliwie w większej podziałce, jest zadaniem specyalnych instytutów geologicznych państwowych (ob.). Rozmaitość podziałek i kolorów, używanych dla oznaczenia poszczególnych formacyj, znacznie utrudnia porównywanie map G-ych rozmaitych krajów. Dlatego też kongres geologiczny w Paryżu (1878) polecił specyalnej kommissyi wypracować jednolitą instrukcyę, przyjętą na kongresie w Bolonii (1881): polecono państwowym i prywatnym in-stytucyom, zajmującym się układaniem map, po-działkę 1 500 000 dla map ogólnych i przeglądowych i następujące barwy dla poszczególnych formacyj: różową dla łupków krysztalicznych, starszych od formacyi kambryjskiej, dla formacyi kambryjskiej kolor czerwono-szary, dla formacyi sylurskiej szaro-zielony, dla dewońskiej szaro-żółty, dla węglowej: warstwy, zawierające węgiel, szare, dla innych niebieskawo-szary, dla formacyi permskiej szaro - pomarańczowy, dla tryasowej fioletowy, jurskiej niebieski, kredowej zielony; dolny oddział formacyi trzeciorzędowej (paleogen) żółty, a górny (neogen) pomarańczo-

j. L.

1900 w Paryżu.

j. l.

wy. Dla oznaczenia oddziałów jednej formacyi używamy odcieni jednej barwy, przyczem najciemniejsze oznaczają najniższe poziomy. Obok oznaczenia barwami oznacza się formacye pierw-szemi literami ich miana (J—jurska), oddziały— cyfrą u dołu, licząc najniższy za pierwszy, piętra w tej samej kolei cyframi, i góry (J₂—środkowa jura dogger, J2—górne piętro środkowej jury kellowej). Niezbędnem dopełnieniem map G-ych są przekroje — schematyczne wyobrażenia układu warstw na przecinającej je pionowej płaszczyźnie, zestawione na zasadzie teoretycznych kombinacyj. Najważniejszemi mapami G-mi są: przeglądowe: Międzynarodowa G-a mapa Europy 1:1 500 000 od 1894; R. Lepsius Geologische Karte des deutschen Reichs 1:500 000, Gotha od 1894; C. W. Gümbel Geognostische Karte d. Königreich Bayern und der angrenzenden Länder 1500 000, Monachium 1855; G. Gü-rich Geologische Übersichtskarte von Schlesien, 1:400 000, Wrocław 1894; F. v. Hauer Geologische Karte v. Oesterreich 1:2016 000, Wiedeń 1896; F. v. Hauer Geologische Übersichtskarte der österr. Monarchie 1:570 000, Wieden 1867, i później Heim i Schmidt Geologische Übersichtskarte d. Schweiz, Zurych 1894; Carte géologique de France 1:1000 000, Paryż 1888; Carta geologica d’Italia 1:1111111, Rzym 1881. Obok tego państwowe instytuty geologiczne wydają mapy o dużej podziałce; przytoczymy tu: mapy wydawane przez Kgl. preus-sische geologische Landesanstalt o podziałce 1 : 25 000; przez Geological Survey—Anglii o po-działkach 1:63 360 i 1:10 560; przez Service de la carte géologique détaillée de la France o podziałce 1 : 80 000. Dla Rossyi Komitet geologiczny wydaje mapy: Carte géologique de la Russie d’Europe 1:2520 000 i ogólną mapę geologiczną w podziałce 10 wiorst-w calu, t. j. 1:420 000. Okolice Moskwy i zagłębie Donieckie skartowano w podziałce 1 : 42 000. Królestwo Polskie jest nader słabo opracowane kartograficznie. Najstarsza mapa, wydana przez Staszica, ma datę r. 1806 (Charta geologica totius Poloniae). Później, w 1836, Pusch wydaje mapę Polski przy „Geognostische Beschreibung v. Polen”), druga zaś jego mapa ogłoszona została w „Pam. Fiz.”, r. 1881.—Z nowszych dla ziem polskich ważne: Römer Geologische Karte von Oberschlesien 1 : 100 000. Atlas geologiczny Galicyi, wydawany staraniem kommissyi fizyograficznej; Mapy gubernii Kieleckiej, Radomskiej, Piotrkowskiej w podziałce 3 wiorsty w calu, przy pracach Siemiradzkiego i Michalskiego w „Pam. Fizyogr.”; w tymże mapa geologiczna gubernii Lubelskiej Trejdosiewicza. Mapę geologiczną Królestwa i krajów przyległych zestawili w 1890 r. Siemiradzki i Dunikowski („Pam. Fizyogr.” 1890, szkic geologiczny Królestwa Polskiego, Galicyi i krajów przyległych) w podziałce 1 : 1500 000. Dla zagłębia Dąbrowskiego istnieje mapa pokła

dowa, ułożona przez Łomnickiego i Hattowskie-go z ramienia Zarządu górniczego.

Geologiczne towarzystwa mają na celu ściślejszy związek i ułatwienie wymiany myśli i spostrzeżeń geologom jednej narodowości. Naj-starszem jest „Geological Society of London”, założone jeszcze w 1807 r. Drugie miejsce zajmuje „Société géologique de France” założone w 1830. Z innych najważniejsze: „Deutsche geologische Gesellschaft” (zał. 1848) w Berlinie, „Ungarische geologische Gesellschaft” (1850) w Budapeszcie, „Società geologica Italiana” (1881) w Rzymie, „Société belge de géologie, de paléontologie et d’hydrologie” (1887) w Brukselli, i wiele innych, głównie w Anglii i Niemczech. G. T. ogłaszają swoje „protokóły” i „rozprawy”, zawierające nader cenne zazwyczaj przyczynki. Międzynarodowym związkiem geologów jest kongres geologiczny, którego pierwsze posiedzenie odbyło się w 1878 r. w Paryżu, a na- . stępnie co trzy lata: w Bolonii, Berlinie, Londynie, Waszyngtonie, Zurychu, Petersburgu i w r.

j. L.

Geologiczne zakłady państwowe mają na celu dokładne badanie krajów pod względem geologicznym, układanie i wydawanie map geologicznych w jaknajwiększej podziałce. Najstarszym tego rodzaju zakładem jest Geological Survey w Anglii, założony w r. 1835. Od tego czasu powstały nader liczne instytuty; w Europie nie posiadają ich tylko: Grecya, Turcya, Serbia, Bulgarya, Czarnogórze i Hollandya; w Afryce podobne instytucye utworzono: w Egipcie, Kolonii przylądkowej i Transwaalu, w Ameryce — w Argentynie, Brazylii, Kanadzie, Meksyku i Stanach Zjednoczonych; w Azyi—w Japonii i In-dyach; w Australii każda kolonia posiada swój Geological Survey. W Galicyi miejsce instytutu G-go zajmuje Kommissya Fizyograficzna przy Akademii Umiejętności, z rocznym etatem około 4 000 guld.; wydaje ona „Atlas geolog. Galicyi” w podziałce 1:75 000. W Rossyi od 1881 istnieje Komitet geologiczny w Petersburgu, z rocznym etatem 74 900 rubli; wydaje on mapę ogólną Rossyi w podziałce 1 : 420 000 i mapy poszczególnych miejscowości w podziałce większej.

Glokke Mikołaj, slawista, urodzony w 1870 w Krzemieńczuku (gub. Połtawskiej). Do gim-nazyum uczęszczał w Tyflisie z powodu przeniesienia ojca jego, Ernesta, zajmującego posadę sędziego pokoju (MnpoBOii nocpe^nnKL), na Kaukaz. Po ukończeniu gimnazyum w r. 1890 zapisał się na wydział historyczno - filologiczny uniwersytetu św. Włodzimierza w Kijowie, któ-ry ukończył w r. 1896, nagrodzony złotym medalem za piękną rozprawę o Janie Kochanowskim. Przedmiotem studyów G-go są literatury i języki słowiańskie. Jest on jednym z tych uczniów profesora uniwersytetu kijowskiego, Fło-

1900).

s. s.

T. K.

Gregory Dawid (* 1661—f 1710), bratanek Jamesa, profesor matematyki w Edymburgu, następnie astronomii w Oksfordzie. Napisał: „Catoptricae et dioptricae sphaericae elementa” (Oksford 1691), gdzie mówi o możliwości otrzymywania obrazów achromatycznych przy pomocy soczewek.

z. w.

Grenowit (greenovit), minerał.

rinskiego, którzy ze szczególniejszem zamiłowaniem zajmują się literaturą polską (Arabażin napisał obszerną pracę o K. Brodzińskim, Ko-żin i Glokke—o Kochanowskim). —G., obdarzony talentem poetyckim, tłómaczył poetów polskich: J. Kochanowskiego, Ujejskiego, Konopnicką, Wł. Bełzę, również tłómaczył z bułgarskiego (Pencza Sławejkowa) i z gruzińskiego. Obecnie, nie przestając pracować na polu nauko wem, wykłada język i literaturę rossyjską w korpusie kadetów i szkole handlowej w Kijowie.—Oprócz pracy większych rozmiarów p. t. „Hht. Koxa-HOBCKift n ero stracenie bï> ncTopin hojilckoh 0Ópa30BanH0CTn XVI ßfea” (Kijów 1898, str. VI -j- 296 -j- 11) napisał jeszcze kilka mniejszych: „PneMOTBopHaa ncajiTiipL CiiMeoHa Ilo-JiopEaro n OTHomeme ea kï> noaLCKoń ncaiTtipii JTna KoxaHOBCitaro” (Kijów 1896, str. 18), „Byia CTe^aHOBHna, Kapa^atnni. u ero 3Haneme bi> ncTopin ÆyxoBïiaro Bospoacßeiiiji cepócKaro Ha-po^a” (K. 1898), „IlaMaTH A,a,aMa MupKeBH-lia” (K. 1899), „H3ï> nohsjtKH bi> MaKejtOHno” (K.

H. Uł.

Główczewski Władysław, współczesny li” tograf wydawca polski (* 1843 r. w Warszawie)-Po ukończeniu szkół realnych, uczęszczał przez lat parę do byłej Szkoły Sztuk Pięknych. Jednocześnie pracował w zakładzie litograficznym M. Fajansa, gdzie przebył lat kilkanaście, dopuszczony pod koniec do zarządu częścią artystyczną tego zakładu. W r. 1877 G. nabył ów zakład, a z czasem powoli znacznie go powiększył, rozwijając coraz więcej działalność swoją wydawniczą. Nabytą przez długoletnią pracę umiejętność swoją G. poświęcił przeważnie wykonywaniu tablic i rysunków do dzieł naukowych z dziedziny przyrodoznawstwa, anatomii i medycyny. Nadzwyczajna skrupulatność w kopiowaniu wzorów i czystość roboty zjednały mu powszechne uznanie w świecie uczonym. To też zwracały się do niego z zamówieniami od-powiedniemi prawie wszystkie uniwersytety w Cesarstwie, Towarzystwa naukowe polskie, Krakowska Akademia Umiejętności i Akademia nauk w Petersburgu.

Graziani Ga spar, hospodar mołdawski. Do artykułu, zamieszczonego na str. 669, winniśmy dodać zawiadomienie o „Narracyi” Jana Janko-wicza, napisanej w r. 1655, przechowanej w archiwum Nieświezkiem (Miscelanea, vol. 4) a wydrukowanej obecnie w wydawnictwie rumuń-skiem: Documente privitore la istoria Romani-lor, urmare la collectionea lui Eudoxin de Hur-muzaki, Supplementul II, Volumul III. Bucu-résci 1900, nr. XXXIX, str. 62—69. Jankowicz twierdzi, że G. był rodem Chorwat czyli Kroa-ta, że się urodził w zameczku Gradac nad rz. Kupą, w pobliżu Karlstadtu, i dlatego zwany był „Gradczaninem”, a przezwisko to przekształco-nem zostało później na Gracy an. Uchodząc przed Turkami, rodzice oddali go na wychowanie pułkownikowi arcykslęcia Karola, Janowi Or-szyckiemu (Orsitius), który go oddał następnie swojej synowej, Małgorzacie Tabis, zamieszkałej w zamku Sussed. G. uciekł od niej do Wenecyi; tam dostał się na służbę do posła angielskiego, z którym jeździł do Anglii. Z innym znów posłem angielskim przybył do Konstantynopola, nauczył się po turecku i podobał się sułtanowi Achmetowi. Jako tłómacz towarzyszył czausowi do Linz na u-kłady z cesarzem Matyaszem i t. d. Pozostał chrześcianinem, wyznania katolickiego, wtedy nawet gdy zrobił świetną karyerę w Turcyi i wyszedł na hospodara w Mołdawii. Stąd sympatya jego dla Polski. Jankowicz powiada, że był spółziomkiem, nieodstępnym towarzyszem i sługą, woził jego listy do cesarza, znajdował się w taborze polskim podczas boju na Cecorze i w liczbie 35-u jeźdźców towarzyszył G-emu w ucieczce za rzekę Prut. Sam dostał się do niewoli i później już dowiedział się, że G. został zamordowany przez swego oficera Septelicego i marszałka dworu Goję w lesie pod miastem Totrusz, na granicy siedmiogrodzkiej, gdy, znużony pośpieszną jazdą, zsiadł z konia i usnął. Głowę jego zdrajcy przynieśli Aleksandrowi, nowemu hospodarowi, lecz ten skazał ich samych na śmierć. Portret G-ego jest dodany do Supplementu Ii-go, do tomu tegoż wydawnictwa (1895); wykonany w Wiedniu z datą 1618 r. przez Henryka Ulricha, ma podwójne herby i wiersze łacińskie u dołu, sławiące „szlachetnych naddziadów” księcia Naxyjskiego (Naxia-ci ducis); w otoku zaś jest napis niezupełnie stwierdzający podanie Jankowicza: Casparus Gra-tianus, de Gatschar, D. G. Naxiae dux. dominus Pary. Czy „Gratschar” jest identyczny z „Gradczu”, t. j. Gradisca v. Gratianą illiryjską (Deschamps „Dietionaire de Géographie ancienne et moderne” 1870, str. 579), czy z Gradacem kroackim? Nie rozstrzygamy. Dodamy tylko, że Ritters „Geogr. Stat. Lexicon” zna „Gratsehatz” jako wieś w Serbii, w obrębie Rudnik położoną.

S. D.

Grengezyt (Gräugesit), minerał. Odrębność tego gatunku mineralnego nie jest dość pewnie ustalona. Należy on do grupy chlorytów i zbliża się najbardziej do delessytu. Tworzy skupienia włóknisto - promieniste barwy zielonawo-szarej. Występuje w skałach jako produkt wietrzenia augitów.

Nazwa ta

ściąga się do tytanitu barwy mięsno-czerwonej lub purpurowej, występującego w St. Marcel

w Piemoncie, w którym część wapna zastępuje tlenek manganu (l°/n — 3%); ob. Tytanit.

Gruziński, albo gieorgijski, język należy do gromady południowej języków kaukaskich, zwanej kartwelską (kartelską) albo iberyjską, albo też gruzińską. Oprócz języka G-ego w ścisłym znaczeniu tego wyrazu, rodzinę tę składają: język mingrelski, jęz. Łazów i jęz. swanecki (Ob. Enc. t. XX, 815—16). Mówią nim: Gruzini (gub. Tyfliska, po obu stronach środkowego biegu rz. Kury), z Pszawarni, Chewsurami i Tuszami (na północ od Tyflisu); Iipereci wraz z Gur-jami (część gub. Kutajskiej i okr. Batumski), Ingilowie (połud.-wsch. cz. gub. Tyfliskiej); prócz tego dwa plemiona blizko Gruzinom pokrewne, t. j. Lazowie (cząstka połud.-zach. nad morzem Czarnym) i Mingrelowie (część półn.-zach. gub. Kutajskiej), oraz 3-cie plemię, Swanetów, zostające w dalszym względem Gruzinów pokrewieństwie. Język G. jest językiem fleksyjnym, odznacza się bogactwem materjału wyrazowego i obfitością form. Charakterystycznym jego znamieniem jest rozwinięty silnie konsonantyzm, ze szczególnie obfitemi spółgłoskami syczącemi, które mowie gruzińskiej nadają niezwykły odcień szorstkości. Pod względem tworzenia wyrazów język G. jest podobny do aglutynacyjnych; do tworzenia wyrazów i form używa przedrostków i przyrostków, które, dodane na początku lub na końcu wyrazu zasadniczego, zmieniają jego znaczenie; np. puri ‘chleb’, me-pure ‘piekarz’; thevzi ‘ryba’, me-thewze ‘rybak’; tphilizi ‘Tyflis’, tphil-eli 'pochodzący z Tyflisu’; dżwari ‘krzyż’, dżwar oba ‘święto ś. krzyża’, kaci (kat-si) ‘człowiek’ kac-oba (kats-oba) ‘ludzkość’ itp. Rzeczowniki i wogóle imiona nie mają wcale oznak rodzajów; w odmianie imion i słów są tylko kategorje liczby i zakończeń. Liczba mnoga oznacza się w imionach przyrostkami -bi i -ni (-ni więcej w mowie ludu); do przyrostka -bi w odmianie licz. mnogiej dodają się bezpośrednio zakończenia przypadków te same co w licz. pojedyńczej; up. mama ‘ojciec’, 1. m. mam-e-bi, mama-ni ‘ojcowie’, puri ‘chleb’, 1. m. pur-e-bi, pur-ni ‘chleby’ i t. p. (w mingrelskim: muma ‘ojciec’, muma-l-e-phi ‘ojcowie’). Rzeczownik np. mama przedstawia postaci deklinacyjne następujące:

z. w.

Grisebach Henryk Rudolf August, botanik (* w 1814 r. w Hannowerze—f w 1884 w Getyndze, gdzie przez długi czas był profesorem botaniki). Pierwszem jego dziełem były:

„Gentianaceae” wydane około r. 1836. W 1839 napisał „Speeilegium Florae Rumeliae et Bi-thyniae” (2 tomy), a następnie „Flora of the British West India Islands”—praca ta stanowiła część Flory kolonialnej, wydawanej w Kew.

Późniejsze jego dzieła odnoszą się wyłącznie do geograficznego rozsiedlenia roślin, w której-to gałęzi wiedzy botanicznej położył niespożyte zasługi. Najsławniejszem jego dziełem jest „D.

,T. Trz.

Vegetation der Erde”. Usiłował tu G. podać obszerny i barwny obraz całego roślinnego pokrycia kuli ziemskiej w zależności od warunków klimatycznych i geologicznych, oraz pogłębić pojęcie typów fizyognomicznych Humboldta przez wskazanie związku, zachodzącego między zewnętrzną postacią rośliny a warunkami jej życia. G. wprowadził do nauki również pojęcie fitoizoter-my, t. j. średniej temperatury za cały czas wegetowania rośliny, oraz jeszcze w 1866 wytknął główne zadanie geografii roślin jako topograficznej, czyli badającej wpływy czysto-miejscowe, klimatycznej i geologicznej. Inne dzieła wyliczone na miejscu wyżej wskazanem.

Licz. mnoga

Licz. pojed.

Mian.-Bier. mama (ojciec) Dopełń.

Celów.

Narzędn. mama-tha Pochodn. mam-i-sagan Towarzys. mama-than Wołacz

mam-e-bi, mama-ni mam-i-sa, mam-is mamebi-sa, mamebi-s mameb-sa, mama-tba mamebi-tba

Gruszecka Agata Symeonówna, żona cara moskiewskiego Teodora Aleksiejewicza (f 14 lipca 1681). Polka z pochodzenia; mieszkała w Moskwie przy ciotce swojej, zamężnej za dyakiem Dumy Bojarskiej, Zaborowskim. Car spostrzegł ją w tłumie podczas processyi, upodobał i postanowił zaślubić, a gdy dwaj wujowie, Miłosławscy, usiłowali temu przeszkodzić, usunął ich od rad i dworu (1680). Przez przywiązanie do niej ubierał się po polsku, zakładał szkoły łacińskie i polskie. Dworzanie też zaczęli golić brody, strzydz włosy na głowach i nosić krótkie suknie, ale w następnym roku Agata umarła w połogu, wydawszy na świat syna, Eliasza, który zmarł też niebawem. Zostawiła dobrą po sobie pamięć (Sołowjew: „I-storija Rossii” XIII, str. 236—243, 249, 330. Neuville: „Relation curieuse et nouvelle de la Moscovie” w „Russkaja starina” z Ms. Biblioteki Załuskich, obecnie w Publicznej Petersb. IV, Q. 8).

mam-sa

mamebi-sagan, mama-tha-[gan

mamebi-than

mameb-o, maman-o.

mama-o

Krótkie to pożycie małżeńskie wpływało na stosunki polityczne z Polską o tyle tylko, że przedłużony został rozejm Andruszowski z odstąpieniem Wieliża nad Dźwiną i zapłatą 200 000 rubli Polakom za Kijów; lecz zapowiadane od lat wielu połączenie wojsk moskiewskich z poi- Oprócz tego zapomocą przyrostka -ma,-m (forma skiemi (Gonjunctio armorum) przeciwko Turcyi starsza-man) tworzy się forma określna rzeczow-nie przyszło do skutku, ponieważ kniaź Romo- nika; jest to jakby przypadek wskazujący; np. danowskij i hetman Ukrainy Zadnieprzańskiej inama-m „ojciec (ten)”, świl-ma „syn (ten)” itp. Samojłowicz chcieli korzystać z wojny tureckiej, Celownik używa się często w znaczeniu miej-żeby przyłączyć Ukrainę prawobrzeżną do pań- scownika, obok tego jednak miejscownik ma

T. K.

stwa Moskiewskiego.

formy z przyrostkiem -śi, np. khalakh-śi ‘w mie-

ście’ itp. W języku swaneckim jest znacznie , dodawanego tuż po osnowie słownej we wszyst-większa liczba form przypadków. — Przymiotnik kich czasach. Tak np. formy częstotliwe cza-kładzie się przed swoim rzeczownikiem, jako sów powyższym odpowiednich od słowa tcer-av jego określenie, a po rzeczowniku, gdy jest o- ‘pisywać’, są:

Teraźn.

1.    v-tcer-av

2.    tcer-av

3.    tcer-av-s

Teraźniej.

1.    v-tcer

2.    tcer

3.    tcer-s

1.    v-tcer-th

2.    tcer-th

3.    tcer-en

Przesz, dokon. v-tcer-e tcer-e tcer-a v-tcer-e-th tcer-e-th tcer-e-s.

Przesz, dok.

v-tcer-v-i

tcer-v-i

tcer-v-a

cc

chra

. . 20 otsi 30 ots da athi, 40

orrnots da athi . . . 100 asi. —

rzecznikiem i wtedy przymiotnik przyjmuje zakończenia jak rzeczownik; przed rzeczownikiem jest nieodmienny. Znamieniem przymiotnika (i przysłówka) jest przyr. -th; np. karga-th ‘zdrowy', ava-tli ‘chory’. Przymiotnik posiada formy stopniowania: wyraz uphro, położony przed przymiotnikiem, tworzy formę stopnia wyższego, np. uphro mdidari ‘bogatszy’; stopień zaś najwyższy tworzy się za pomocą dodanego na początku przedrostka u- i na końcu przyrostka -si, np. u-mdabl-esi ‘najniższy’. Zaimek osobowy, oprócz form oznaczających osoby: 1-szą me (ja), 2-ą sen (ty), 3-ą is (on) i w 1. mu. cven (my), thkhven (wy), isini (oni), ma także formy towarzyskie, służące do oznaczenia tychże osób łącznie z innemi: 1. ćem-than (ja razem z kimś), 2. śen-than (ty z kim lub przy kim), 3. imas-than (on z kim), w 1. mn. 1. ćven-than, 2. ihkhven-than, 3. imath-than. Z innych zaimków godna uwagi jest forma zaimka zwrotnego tha-vi, który właściwie jest rzeczownikiem znaczącym ‘głowę’; zaimek pytający ma dwie formy: vin (kto), odnoszącą się do istot wogóle, i ra (co)—do rzeczy; w związku gienetycznym z zaimkiem ra pozostaje forma zaim. względnego rom-eli ‘który’. W słowie gruzińskim niezwykle rozwinięte są odmiany w zakresie czasów, trybów i osób. Przedewszystkiem konjugacja jest tu dwojakiego rodzaju: jedna prosta (osobowa), w której osoba działająca wyrażona jest jako podmiot w mianowniku (np. ja piszę, ty masz...); i druga konjugacja uboczna (nieoso-bowa), w której osoba psychologicznie czynna położona jest w celowniku, a słowo samo w 3-ej osobie 1. p. (np. mnie lub do mnie pisze, mnie jest...). Różność tych form wyraża się różnemi cząstkami zaimkowemi, oznaczaj ącemi odpowiednie osoby ; prócz tego formy słowne liczby mnogiej mają właściwy tej liczbie przyrostek -th lub -n (tha w gruziń. oznacza wielkość, wiele). W konjugacji prostej do osnowy słowa dodają się cząstki zaimkowe: v- w osobie 1-ej na początku formy słownej i -s lub -n w os. 3-ej na końcu; osoba 2-ga nie ma zakończenia osobowego. Tak np. od osnowy tcer (pisać), która jest zarazem formą rozkaźnika (tcer = pisz!), mamy taką odmianę w 3-cli czasach:

Przeszły niedok. v-tcer-di tcer-di tcer-da v-tcer-di-th tcer-di-th tcer-d-en

Nadto język gruziń. odróżnia czynność powtarzającą się, częstotliwą, zapomocą przyrostka -av,

Przesz, nied.

v-tcer-av-di tcer-av-di tcer-av-da i t. d.

W konjugacji ubocznej (nieosobowej) cząstki zaimkowe, oznaczające osoby, dodają się na początku słowa: w 1-ej osobie m-, w 2-ej g-, w 3-ej h-, u-, w 1. mn. w 1-ej gw-} w 2-ej g-i na końcu -th, w 3-ej h- i na końcu -th; a więc od słowa m-tcer- ‘pisać’ czas teraźn. tej konjugacji wyrazi się:

1 os. m-tcer-s ‘innie, lub do mnie pisze (on, ktoś)’

2.    g-tcer-s ‘tobie, lub do ciebie pisze’

3.    h-tcer-s    ‘do niego pisze’

1.    gu-tcer-s    ‘nam, do nas pisze’

2.    g-tcer-s-th ‘wam, do was pisze’

3.    h-tcer-s-th ‘im, do nich pisze’.

Te same żywioły zaimkowe powtarzają się w formach innych czasów: przeszłego niedokon., dokonanego, zaprzeszłego, przyszłego, jako też w trybach: łączącym, życzącym, rozkazującym. System liczenia w języku G. i innych południo-wo-kaukaskich jest dwudziestkowy (z wyjątkiem jęz. swaneckiego, gdzie panuje system dziesiątkowy). Tak np. w G. mamy: 1 erthi 2 ori, 3 sami ... 6 ekhusi, 7 svidi, 8 rva,

(tshra), 10 athi, 11 th-erth-meti, 12 th-or-meti,

13 sam-eti

or-m-otsi,

Język gruz. przedstawia się jako bardzo starożytny; potwierdza to także fakt, że imiona gieo-graficzne u pisarzów greckich, odnoszące się do Kaukazu, okazują się gruzińskiemi. Jest to dowodem, że już około narodzenia Chryst. mówiono językiem tym w całej dzisiejszej krainie Gruzji, i że wcześnie wyrobił się on nie tylko jako język potoczny, ale i jako język kultury, cywilizacji, którego wpływ sięgał i za granice Gruzji, mian. do Abchazów i Osetów, u których był językiem literackim. W historycznym swym rozwoju język G. doznawał znacznych zmian, jak o tym przekonywa porównanie mowy dzisiejszej Gruzinów z językiem dawnych jej zabytków, z których najstarsze pochodzą z wieku VI-go po Chr. Abecadło gruzińskie jest pochodzenia armeńskiego, liczy 40 znaków i rozwinęło się w dwuch gatunkach: dawniejsze, kapłańskie, „chucuri”, dziś przestarzałe, używane tylko w zakresie kościelnym, i zwyczajne czyli świeckie, „mchedruli”, od w. XIV-go, stosowane w języku literackim. Najdawniejsze ślady pisma G-go, tj. chucuri, znajdują się w napisach na

deń 1893).

monetach G-ich VI wieku. — Język Pszawów, Chewsurów i Tuszów, t. j. plemion gruzińskich, sąsiadujących z sobą (w wysokich górskich wąwozach okręgu Tionet, w północnej części Gruzji), przedstawia pewne drobne różnice, bardzo mało odbiegające od ogólnych właściwości języka G-go. Nazwa Chewsurów powstała z wyrazu gruzińs. chevi (w star. formie chkevi), znaczącej wąwóz, albo dół pomiędzy górami wodą wyżłobiony, stąd chevsurethi znaczy okolicę zamieszkaną przez górali. Nazwa Pszawów oznacza mieszkańców nad rz. Pszą, a Tuszów—mieszkańców gór, górali (od wyrazu mtlia ‘góra’, tha-śi ‘na górze’). Liczba tych trzech plemion, u-ważanych za bardzo wojownicze, wynosi około 25 000 głów.—W ścisłym związku gienetycznym z językiem G-im pozostaje język imerecki. I słowozbiór ich jest ten sam i te same przedrostki i przyrostki służą w jednym i drugim do tworzenia wyrazów; drobne różnice głosowe, wytworzone w ciągu wieków wskutek różnicy położenia gieograflcznego, każą uważać ten język za nieznaczną odmianę gruzińskiego. Sama nazwa Imerji albo Imeretji oznacza związek i przynależność jej do Gruzyi; po gruzińsku bowiem A-mer znaczy ’z tej strony’ (gór), a I-mer ’z tamtej strony’, tj. z tamtej strony pasma gór, które się oddziela od Kaukazu i ciągnie ku południowi aż do małego Kaukazu, i które niegdyś stanowiło granicę polityczną. — Język Ingilów albo Engilów jest także gruziński. Ingilowie, w liczbie ok. 20000, w ciągu trzech ostatnich stuleci zostali mahometanami wskutek napastniczego wtargnięcia Awarów (plemienia Lezgów), z północy, przez grzbiet Kaukazu, i Tatarów Aderbejdżańskich z południa. Mieszkają na wschód od Tyflisu za rz. Alazanem, w okręgu Zakatalskim (pomiędzy mias. Lagode-chi i Zakatali); są Gruzinami i mówią jęz. gruzińskim starszym od dzisiejszego właściwie gruzińskiego. Nazwa Ingilów pochodzi od wyrazu

tatarskiego engi = iiowy (turec. jengi), skąd powstało engilaw ’nowonawrôcony’; wyraz teu Gruzini przekształcili na ingilo. Nazwa więc ta jest stosunkowo niedawna. Język Ingilów, zamieszkałych w części południowej, sąsiadującej z Tatarami, ma mniej przymieszek wyrazów obcych, i wskutek tego zrozumialszy jest dla każdego Gruzina.—Bi bij o graf ja. Z pomiędzy uczonych europejskich największą zasługę dla języka G-go i literatury położył M. Brosset (ob. Encykl. XV, 510). Ogłosił on obok innych dzieł: „Mémoires inédits sur la langue et i’histoire géorgiennes” (Paryż 1833) i „Grammaire des langues géorgiennes” (Paryż 1834). W r. 1643 Madggio wydał w Rzymie gramatykę G.; Stefan Paumi i Irbacki wydali w Rzymie 1629 niewielki Słownik gruzińsko-włoski; Mo hi us 1760 — gramatykę gruzińską; w 1820 w Petersburgu wyszła gramatyka ro-syjsko-gruzińska, oraz słownik rosyjsko-gruziń-ski Jana Teimuraza (f 1839). Z nowszych badaczy: Dawid C z u b i n o w „Dictionnaire triglotte géorgien-russe-français” (Petersburg 1840); tenże wydał dwie chrestomatje gruzińskie (t-że 1846 i 1860) i podręcznik gramatyczny „Krat-kaja gruzinskaja grammatika” (t-że 1885); A. Ca gare li, profesor jęz. i liter. gruz. na wydziale jęz. wschód, w Petersburgu, pomiędzy innemi pracami, ogłosił: „O grammaticzeskoj li-tieraturie gruzinskago jazyka” (Petersb. 1873). Inni: J. A. Gatteyrias „Etudes linguistiques sur les langues de la famille Géorgienne” („w. Revue linguistique”, t. XIV, r. 1881); Fryd. Müller „Grundriss der Sprachwissenschaft” (t. III, cz. 2, Wiedeń 1887); R. Erckert „Die Sprachen des Kaukasischen Stammes” (Wiedeń 1895); Chachanow „Über den gegenwärtigen Stand der gruzinischen Philologie” (w „Zeitschr. für die Kunde des Morgenlandes” t. VII, Wie-

A. A. K.

A.

LISTA

Współpracowników W. Encyklop. Ilustrowanej.

Według kryptonimów.

Prof. Szymon Askenazy. Adam Antoni Kryński. Prof. Aleksander Brückner.

A. A. K.

A. B.

A. G. B. — Antoni Gustaw Bem.

Adam Kudelski (zoologia). Apolinary Kostro (prawo).

Antoni Lange (artykuły literackie). Artur Leist (Armenia, dzieje). Antoni Mierzyński.

A. K.

A. K.

A. L.

A. P.

A. M.

A. M. J. — A. M. Jasieński. A. Mol.

A. N. J.

A. O.

A. O.

A. P.

A. Pol.

A. Pska.

Aleksander Moldenhawer. Antoni Narkiewicz Jodko, f Dr. Antoni Okolski (prawo) Antoni Okrajni (chemia), f Profesor Adolf Pawiński. Aleksander Poliński.

Antoni Prochaska.

A. R.

A. S.

A. Ś.

Ad. J. C. — Adolf Jakób Cohn.

Ad. M.

Aem.

Al. Cz.

Al. J.

Al. Jabł. — Aleksander Jabłonowski. Al. Kr.

—    Antoni Ryszard.

—    f Aleksander Szumowski.

—    f Antoni Ślósarski.

Adam Mahrburg, f Antoni Mieszkowski.

Dr. Aleksander Czołowski (od tomu 19-o) Aleksander Jelski.

Aleksander Kraushar. Al. Mog. — Aleksander Mogiłnicki. Al. R.

And. Ś.

Ar. T.

Aleksander Rajchman. Andrzej Świętochowski.

Dr. Aleksander Wertheim.

Dr A. W. —

Dr Al. K. — Dr Aleksander Kopczyński. Dr Al. S. — Dr Aleksander Semkowicz. Dr Al. W. — Dr Aloizy Winiarz.

Dr Ant. K.— Dr Antoni Kuczyński.

Dr Ant. P.— Dr Antoni Puławski.

Dr B. A. H.— Dr Bronislaw Hirszband. Dr E. P. — Dr Edward Przewóski.

Dr Eug. B. —Dr Eugeniusz Barwiński.

f Dr Franciszek Jawdyński. f Dr Roman Jasiński, f Dr Jan Banzemer (ekonomia).

Dr F. J.

Dr J.

Dr J. B.

Dr J. B. —* Dr Józef Bieliński (życiorysy lekarzy). Dr J. M. — Dr Józef Majkowski.

Dr J. Nm.— Dr Józef Nusbaum.

B.

B. de O. B. Gr. B. K.

Arnold Teichfeld.

Adam Boniecki.

Baudouin de Courtenay Jan. f Bronisław Grabowski. Bolesław Karpiński.

A- Karb- — Antoni Karbowiak.

Bronisław Łoziński (historya).

Bolesław Mokrowicki. f Dr. Bolesław Wagner.

Dr. Aleksander Czołowski (do tomu 19-go). Stanisław Dziadulewicz.

Dr. Zofia Daszyńska.

B. P. B. M. B. W.

C.

D.

Dasz.

Dr A. P. — t Dr Alfons Pajewski.

Dr J. P. — Dr Józef Peszke.

Dr J. S. —r Dr Jan Sędziak (med.).

Dr. J. S. — Dr Józef Skłodowski (med. od t. 24-go). Dr J. Z. — Dr Józef Zawadzki.

Dr J-y Br. — Dr. Jerzy Brunner.

Dr K. I. N.—Dr Karol I. Nitman.

Dr K. J. G.—Dr K. J. Gorzycki.

Dr K. K. — Dr Kazimierz Kraków.

Dr K. B. — Dr Karol RychlińsW.

Dr Ku...cz. — Dr Józef Kuniewicz.

Dr L. F-l. — Prof, dr Ludwik Finkel.

f Dr Henryk Łuczkiewicz.

Dr Alfons Malinowski, f Dr Józef Piaszczyński.

Dr Rafał Radziwiłłowicz.

Dr S. K. — Dr Stanisław Karwowski.

Dr S. P. — Dr Samuel Poznański.

Dr St. G. — Profesor dr Stanisław Gląbiński.

Dr T. K. — Dr Tadeusz Korzon (jun.)

Dr W. K.— Dr Wojciech Kętrzyński.

Dr W. L. — Dr. Witold Lewicki.

Dr W. W.— Dr Władysław Wróblewski.

Dr Bolesław Dzierżawski, f Edmund Diehl.

Edward Grabowski.

Edmund Jankowski.

Prof, dr Edmund Krzymuski.

Eugeniusz Lipnicki.

Dr Ł. Dr M. Dr Psz. Dr Pt.

Dz.

E. D. E. G. E. J.

E. Krz. E. Pi.

Mil

II.

i l I i I l .i i i i I i i i | i ( i l i i i l l l i i i i i i i i i i i i i i i i i i i | | I l i i i

ft) S »? N’ bj M *4 ©* PŚ ^    ^ N    ^ aj Ki aj 6 Kj hj S ki bj M ^ *4 Ki N N S I o ^

N N N N N ^ I Kl fei N «î N N N N fei N N N Sj i § ^ N bj ttj fej ft| H H ^ ^ 4 S S s S S S S S ^ S S S S S S S S S S S S S S S

I II I I I I | I

Erazm Majewski.

Edward Strumpf.

Emil Weidel.

Dr Edward W. Zieliński.

Edward Lubowski.

Edward Wawrykiewicz.

Emilian Konopczyński.

Emil Sokal.

Estreicher Karol.

Dr. Aleksander Fabian.

Ferdynand Bostel.

Feliks Jezierski, f Feliks Jeziorański.

Feliks Kramsztyk (medycyna).

Dr. Feliks Kopera (starożytności), f Ks. Franciszek Krupiński, f Franciszek K. Martynowski.

Feliks Ochimowski.

Feliks Rycerski.

Feliks Urbanowicz.

Feliks Kucharzewski.

Ks. Mirecki.

Franciszek Nowodworski.

Gustaw baron Manteuffel.

Hincz.

Henryk Konic.

Henryk Karpiński.

Henryk Piątkowski.

Dr. Henryk Sawczyński.

Profesor dr. Henryk Struve.

Jan Homolicki.

Dr. Izaak Cylkow.

Ignacy Radliński.

Ignacy Matuszewski.

I.    Wojciechowski.

Jan Iwański.

f Dr. Jerzy Alexandrowicz.

Julian Adolf Święcicki.

Józef Beckerman (prawo).

Józef Bojasiński (historya).

Dr. Józef Bieliński.

Jadwiga Chrząszczewska.

Józef Eismond.

Justyn Feliks Gajsler.

Juliusz Granowski. f Julian Heppen.

Józef Jeziorański.

Dr. Jan Karłowicz.

Jan Karol Kochanowski, f Jan Kazimierz Zieliński, t Józef Kenig.

J.    Koziołkiewicz.

Józef Leski (ceramika/

Jan Lewiński (paleont.).

Józef Łabuński.

Józef Mizerski.

Jan Maurycy Kamiński.

Dr. J. Mierzyński.

Dr. Józef Nusbaum (od tomu 19-go). Dr. Julian Ochorowicz. f Józef rzyborowski.

J R — cz. — Dr. Jakób Rogowicz.

Sosnowski.

Jan Tur.

Józef Trzebiński. Józef Uzdowski.

J. T.

J. Trz.

J. U.

J. W.

J. WŁ D.— Jan Władysław Dawid.

J. WŁ Dom.—Jan Władysław Domaszewski.

Józef Żabiński.

Józef K. P. Józef Kirszrot-Prawnicki.

Karol Appel.

Kazimierz Czerwiński, f Pułk. Konstanty Górski K. Gnoiński (elektrotechnika).

Prof. Dr. Karol Jurkiewicz.

Kazimierz Kaszewski.

Kazimierz Kulwieć. f Kazimierz Kleczkowski.

Kazimierz Król.

K. Podernia.

Kazimierz Stołyhwo.

Kazimierz Sławiński, f Karol Widman (zycior.).

Kazimierz Waliszewski. (historya). Konstanty Wojciechowski (budownictwo). Kazimierz Kujawski, f Klemens Junosza Szaniawski. Stanisław Koszutski.

f Józef Wolff

J. Ż

K. A.

E. A. C.

K. G.

K. G.

K. J.

K. K.

K. K-ć.

K. KI.

K. Kr.

K. P.

K. S.

K. SŁ K. W.

K. W.

K. W.

Kaź.

Kl. J.

Kosz

Ks.A. K.D.—Ks. August K. Diehl, Superintendent. Ks. K. J.

Ks. J. B. — Ks. Józef Białkowski.

Ks. Jełowicki.

Ks. J. G. — Ks. prałat J. Gnatowski.

Ks. Ł. J. — Ks. Łukasz Janczak.

Ks. M. K. Bkl. — Ks. Bokalski.

Ks. M. N.— Ks. M. Nassalski.

Ks. S. Ch. — Ks. Stanisław Chodyński.

Ks. 8. K W.—Ks. S. K. Wesołowski.

Ks. W. T.— Ks. Włodzimierz Taczanowski.

Ks. Wł.Kr.—Ks. Władysław Krynicki.

Ks. Z. Ch.— Ks. Zygmunt Chełmicki.

Nikodem Likiert.

Leon Chrzanowski.

Dr. Leon Dudrewicz.

Prof. Ludwik Finkel (w tomie 23—24). Ludwik Krzywicki.

Lucyąn Rydel (literatura).

L. Rozpędowski (technologia).

L.    S. K. — Ludwik S. Korotyński.

Sławomir Miklaszewski (chemia.)

Dr. Bolesław Makowiecki.

Mieczysław Koczanowicz.

M. Centnerszwer.

Maryan Dubiecki.

Maksymilian Flaum.

Marek Gozdawa.

Maryan Lutosławski.

Michał Łempicki.

Michał Rozmysłowski.

Michał Rowiński.

M.    Zór. — Maryan Żórawski.

Regina Maliniakówna.

Dr. Muttermilch.

L.

L. Ch. L.D. L. F-l. L. K. L. R. L. R.

M.

M.

M. A. K M. Cbilt. M. D.

M. F.

M. G.

M. L.

M. Ł.

M. R.

M. Ro.

Mai.

Mch.

Mns.

N.

Maryan Massonius. Jan Nitowski.

N. T.

0.

O. B.

Edward Nekanda Trepka. Maryan Olszewski. Profesor Oswald Balzer.

P. Chm. — Dr. Piotr Chmielowski. P. L.

P. M.

P. Lebiedziński.

Piotr Malinowski, f Zygmunt Rouppert. f Romuald Hube. Redakcya.

Ryszard Machlejd. R. Pl-cz.— Roman Plenkiewicz.

Romuald Sułowski.

r.

R.

R.

R. M.

R. S. Rosz.

s.

• ' S. C. S. D. 8. K. 8. L. S. Ł. 8. M. S. P. S. P. S. 8.

Dr. Gustaw Roszkowski. Stanisław Krzemiński. Stanisław Cercha.

Samuel Dickstein. Stanisław Kramsztyk. Stanisław Libicki.

Stefan Łaganowski. Stanisław Mleczko.

Stanisław Ptaszycki (liter.) Salomon Posner (prawo). Seweryn Smolikowski.

S. S. R. — f Stefan Szolc-Rogoziński. Dr. Wacław Sobieski.

Soł).

Sp.

Ksawery Sporzyński.

St. A. K.— Stanisław Aleksander Kempner. Stanisław Bełza.

St. B.

St. D.

St. Drzaż.—Stanisław Drzażdżyński. St. F.

St. J. C.— Stanisław Jan Czarnowski. St. K.

St. L.

St. Ł.

St. P.

St. Rew.— Stanisław Rewieński.

St. St.

St. Zakrz.—Stanisław Zakrzewski.

Tad. Piłat —Dr. Tadeusz Piłat.

T. B.

T. D.

T. Dowgird—Tadeusz Dowgird.

T. E.

T. K.

T. M.

Stanisław Domański.

Stanisław Fuk.

Stanisław Karpowicz. Stanisław Lisiecki.

f Stosław Laguna. Stefan Popowski.

f Stefan Stetkiewicz.

—    Tadeusz Budyta.

-    Dr. Teodor Dydyński.

Tadeusz Estreicher.

Prof. Tadeusz Korzon, f Tytus Maleszewski (malarstwo).

III.

T. M.

T. S.

Tadeusz Miłobędzki (chemia). Tomasz Siemiradzki.

W. B.

Wincenty Bielski.

W. Bg. — Władysław Bogusławski. W. Br. — Wacław Brykner.

W. Ch. —

Wacław Chrzanowski.

W. Chor.— f Wincenty Choroszewski.

Walery Gostomski (liter.). Wojciech Gerson (malarstwo). W' Gar.— Dr. Władysław Garliński.

W. J. —

W. J. S.—

W. K. Z.

W. L. —

W. M. -W. N. -W. No w.—

W. O. -W. P. -W. B. -W. s. -W. T. —

W. Trz. —

W. W. —

W. W. —

W. Wr.—

W. Zał.— Dr. Witold Załęski.

Wł. Andr.

Wł. K. -

W. G.

W. G.

Wacław Jezierski.

Wojciech J. Skrzycki. f Władysław Kornel Zieliński. Wincenty Lutosławski.

Walerya Marrené.

Wacław Nałkowski.

Witold Nowodworski.

Waldemar Osterloff.

Władysław Piotrowski.

Wincenty Rapacki.

Władysław Smoleński.

Wacław Taczanowski, f Wawrzyniec Trzciński.

Władysław Wiorogórski (farmacya). Dr. Władysław Wisłocki (medycyna.) Witold Wróblewski.

Władysław Andrychiewicz. Władysław Korotyński.

Wł. M. K. — Władysław. M. Kozłowski. Wł. N-i.— Władysław Nowicki.

Wł. Pr. — Władysław Prokesch.

Wł. R.

Włodzimierz Raszewski.

Wł. Spaś.— Włodzimierz Spasowicz. Wł. W. — Władysław Wojtan. Woj. G. — Wojciech Gerson.

X. F. A. S.—Ks. Biskup Fr. Albin Simon. X. S.

Ks. Wł. Siewierski.

X. T. M. — Ks. Teofil Matuszewski.

Z. GL Z. H. Z. S. Z. W.

Zn.

zy

—    Zygmunt Gloger.

—    Zygmunt Heryng.

—    Zygmunt Sarnecki

—    Zygmunt Weyberg.

—    Bronisław Znatowicz.

—    Leonard Lepszy.

—    Antoni Pietkiewicz (Adam Pług).

—    Ks. Jan Gralewski.

(

f

im -    ■

\

r

.

«

6

V

»

C»

Sb

W"'

N

a

Biblioteka Politechniki Krakowskiej

00000220344

POLITECHNIKA KRAKOWSKA nim irtrrir a nrńwMi

Biblioteka Politechniki Krakowskiej

111-306378

524. 13. IX. 54